atatürk baarşı 2

İŞMAKİNASI, AKARYAKIT, ÇİMENTO VE DİĞER AĞIR MALZEMELERİN TAŞINMASI Atatürk Barajı Projesi’nin yürütülmesi için çok kapsamlı bir lojistik destek gere- kiyordu. Pek çok malzemenin şantiye içinde bir noktadan diğer bir noktaya transferi ve şantiye dışından şantiyeye getirilmesi, projenin kesintiye uğramadan yürümesi için hayati önem taşıyordu. Her türlü malzemenin ikmal planlaması, nereden temin edileceğinin saptanması ve satın alınması aşamalarından sonra iş yerine taşınması Makina İkmal Grubu’nun sorumluluğunda yürütüldü. İşmakinalarının taşınması projenin ilk günlerinden itibaren başlamıştı. Deniz yoluyla İskenderun’a gelen ekipman kısa bir süre piyasadaki taşıyıcı firmalar vasıta- sıyla baraj sahasına getirildi fakat Ata İnşaat’ın kendi araçları devreye girer-girmez görev Makina İkmal Grubu’nun oldu. İşmakinalarının büyük bir bölümü çok ağır yükler halinde demonte olarak intikal ettiği için bu ekipmanı taşıyacak araçlar da özel, ağır tip, alışılmışın dışında geniş ve çok tekerlekli olmalıydılar. Keza bu rö- morkları çekecek çekici makinaların da bu işe uygun olması gerekiyordu. En ağır makinaları taşımak için 80 tonluk, orta ağırlıktakiler için 60 tonluk ve parkın en hafifi olan makinalar için de 30 tonluk römorklar yerli imalatçılara sipariş edilerek imalatı sağlandı. Bu römorklar için gerekli olan çekiciler ise Mack şirketinden getirildi. Mack çekici filosu ağır hizmet tipi araçlardı. 80, 60 ve 30 tonluk römork-çekici grubu özel- likle işmakinalarınn taşınması için kullanıldı. 30 Tonluk Rom̈ ork Ve Cȩ kicisi 51Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

60 Tonluk Römork Çekicileri 80 Tonluk Römork Ve Çekicisi 52 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

80 Tonluk Çekici Ile Ekskavatör Nakli 210 ton ağırlıktaki O&K hidrolik ekskavatörler de şantiyeye demonte geldi ve şantiyede monte edildi. Bu makinaların şantiyeye taşınması da parktaki ağır hizmet tipi çekici ve römorklarla yapıldı ancak montaj sonunda çalışacak duruma gelen bu makinaları, çalışacağı noktaya götürmek çok zordu. Makina ya yürüyerek gide- cekti ya da ona uygun, özel bir taşıyıcı ile nakledilecekti. İşmakinalarının, hele de ekskavatörlerin bir yerden bir yere yürüyerek gitmesi hiç tavsiye edilmez çünkü bu makinalar yürümek için değil başka işler yapmak üzere planlanıp imal edilmiştir, çok zorunlu olmadıkça yürümelerine izin verilmez. Uzun yürüyüşler paletli yürüyüş sistemine zarar verir. Bu ekskavatörler için tek yol özel bir taşıyıcı kullanmaktı. Bu- nun için Alman Scheurle firmasına sipariş verilerek 210 ton ağırlığa sahip makinayı taşıyacak bir treyler yaptırıldı. Bu taşıyıcı her biri beş dingilli, her dingilde sekiz lastik olan iki adet platformdan oluşuyordu. Bu platformlar ya yan yana bağlanarak geniş bir tabla elde ediliyor ya da uç uca bağlanıyor nispeten dar ama uzun bir taşıyıcı elde ediliyordu. Yan yana bağlandığında 210 tonluk ekskavatör, platformun uzerine çıkıyordu. Diğer montaj tarzında yani uç uca bağlanma durumunda ise makina plat- forma ata biner gibi yükleniyordu. Bu durumda ekskavatörün palet grubu iki yan- dan sarkıyordu. Makina römorka yüklendikten sonra tekerlek sistemindeki amortisör grubuna aracın bünyesinde bu iş için hazırlanmış olan kompartmandan hidrolik yağ aktarılıyor ve transport yolundaki kasislerde sistem bileşik kaplar gibi çalışarak yü- kün daima yatay bir konumda kalmasını sağlıyordu. 210 tonluk ekskavatör 80 adet lastiğin üzerindeki platformda naklediliyordu. Böyle bir taşıyıcıyı çekmek için 777 kaya kamyonu kullanıldı çünkü bu yük ve römork için çok güçlü bir çekici gerekmişti, bu hizmete uygun tek makina 950 beygir gücüne sahip, 85 ton kapasiteli 777 kaya kamyonuydu. Bu iş için bir adet 777 kaya kamyonu tahsis edildi ve aracın diferansi- yel grubunun bulunduğu arka dingiline römorkun çeki demirinin bağlanacağı bir ek yapıldı. Artık O&K ekskavatörlerin nakliyesi sorun olmaktan çıkmıştı. 53Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

210 Tonluk Ekskavatörün Taşınması-1 54 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

210 Tonluk Ekskavatörün Taşınması-2 Projedeki makinaların akaryakıt ihtiyacı İskenderun’dan temin edildi. Bu taşıma- cılık başlı başına önemli bir faaliyetti çünkü makinalarda, yakıt olmaması nedeniyle ortaya çıkacak bir problem işin aksamasına hatta durmasına kadar uzanacak bir sorun olabilirdi. Yüzlerce makinaya gece ve gündüz vardiyalarında yakıt sağlamak 55Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

için hem makul bir stoğu elde bulundurmak hem bu stoğu sürekli besleyerek tehlikeli seviyelere düşmemek ve hem de arazide çalışan yüzlerce makinaya zamanında ya- kıt ikmali yapmak gerekiyordu. Merkezi servis-bakım istasyonunda üç milyon litrelik bir stok icin gerekli tank sistemi kuruldu. Şantiyenin tam üretimle çalıştığı günlerde 24 saatlik akaryakıt ihtiyacı 300.000 litreydi. Günlük 300.000 litre motorin ihtiyacı- nı gerektiren tempo uzun süre devam etti. Bu ise her gün 30.000 litre kapasiteli 10 adet treyler tankerin İskenderun’dan motorin getirmesi anlamına geliyordu. Bu nedenle her gün 10 adet boş tanker İskenderun’a giderken 10 adet dolu tanker de İskenderun’dan şantiyeye geliyordu, İskenderun-Atatürk Barajı arasındaki gü- zergahta her gün 20 adet treyler tankerimiz karşılıklı seyir halindeydi. Akaryakıt için kullanılan treyler tankerler de yerli imal edilmişti, çekicileri ise Mack ve Mercedes markalardandı. Projenin çimento ihtiyacı Adıyaman, Şanlıurfa ve nadiren de Mardin çimento fabrikalarından sağlanıyordu. Bu iş için yerli imalat çimento treylerleri (silobas) ve yine 30 tonluk Mack ve Mercedes çekiciler çalıştırılmıştı. Keza projede kullanılan demir, hasır çelik vb sarf malzemeleri de 30 tonluk sal kasalar ve Mack, Mercedes çekicilerle taşınmıştı. Atatürk Barajı kazı, dolgu, toprak işleri, betonlar, tüneller, galeriler gibi büyük faaliyetlerin yanında çok yoğun bir taşımacılık işinin de gerçekleştirildiği bir proje olmuştur. Bu işler projenin kusursuz, kesintisiz, aralıksız olarak yürüyebilmesi için titizlikle planlanmış ve uygulanmıştır. İMALAT ATÖLYELERİ BAŞMÜHENDİSLİĞİ Makina İkmal Grubu’nun görevi, sorumluluğu altındaki makinaların kusursuz bir biçimde çalışmasını sağlamaktı. Bunu sağlamak için eksiksiz ve sürekli bir koruyucu bakım birinci sırada geliyordu. Ancak arıza yapmadan çalışan bir makina mümkün değildir ve arızayla karşılaşmak kaçınılmaz bir durumdur. Arızaların olacağını ka- bul etmek, Makina İkmal Grubu’nun iki büyük atölye kompleksi kurmasına neden oldu. Bunlar İşmakinaları Atölyesi ile Orta ve Hafif Araçlar Atölyesi’ydi. Bu iki atölye sorumlulukları altındaki makinaların arızalarını gideriyordu, fakat bu iki atölye, maki- naların bazı problemlerinde yetersiz kalabiliyordu. Kimi arızalar, kırılan bir parçanın kaynak edilmesi, krank milinin taşlanması, bir parçanın torna edilmesi gibi imalat karakterli faaliyetler gerektiriyordu. İşte bütün bu işler için çok fonksiyonlu bir atölye daha kuruldu. İmalat Atölyeleri adı verilen bu bölüm de bir başmühendislik olarak çalışmaya başladı ve sorumluluğu başmühendis Muammer Musluoğlu’na verildi. Artık Makina İkmal Grubu’nun üstesinden gelemeyeceği bir problem kalmamıştı. 56 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

Makina İkmal Grubu atölyelerinde büyük çoğunluğu İmalat Atölyeleri Başmü- hendisliği’nin sorumluluk alanında olmak üzere 348 adet tezgah ve ekipman kulla- nılıyordu. Bu tezgah ve ekipmanlar makina parkını oluşturan araçların sayısı, özel- likleri, büyüklükleri, arıza yapma ihtimalleri düşünülerek seçilmiş ve projenin devamı süresince başarıyla kullanılmıştı. İmalat Atölyeleri farklı bölümlerden oluşuyordu. Bu bölümler şu şekilde sırala- nıyordu: 1. Mekanik Atölye 2. Kaynak Atölyesi 3. Lastik Atölyesi 4. Yürüyüş Takımı Atölyesi 5. Küçük İş Ocakları Atölyeleri MEKANİK ATÖLYE Mekanik Atölye ağırlıklı olarak talaşlı imalat ve tamiratların yapıldığı, bu amaca yönelik tezgahların yer aldığı, 1.800 metrekarelik bir atölye olarak kuruldu. Bu atöl- yenin fonksiyonel olarak üç ana bölümü vardı. Bu bölümler şöyle sıralanmıştı: A. Takım Tezgahları Atölyesi B. Motor Revizyon Atölyesi C. Isıl İşlem Atölyesi ve Metal Laboratuvarı Bir atölyenin, hele de hizmet alanı işmakinaları olan bir atölyenin olmazsa ol- mazı takım tezgahlarıdır. Nispeten mütevazı atölyelerde bir torna tezgahı ve bir de sütunlu matkap olur. Bunların dışında genellikle başka bir tezgah yer almaz, çünkü böylesi atölyelerin hizmet verdiği makina sayısı fazla değildir ve nadiren ortaya çıka- cak birtakım işler için de özel tezgahlar bulundurmak yerine bu işler, daha ekonomik olacağı için piyasada yaptırılır. Ata İnşaat’ın makina sayısı çok fazla olduğundan ve şirketin temel prensibi her türlü işi şirketin kendi imkanlarıyla yapması şeklinde ta- nımlandığından, tesisler de büyük düşünüldü, bu tesislerin içindeki tezgah ve takım- lar da her probleme cevap verecek şekilde planlandı. Bu nedenle takım tezgahları olarak farklı büyüklüklerde tornalar, matkap tezgahları, hidrolik silindir taşlamaları, kumlamalar, radyal matkaplar, frezeler, borverk tezgahları gibi her türlü yontma ve işleme işlerini yapacak tezgahlar kurulmuştu. Hatta bizzat İmalat Atölyesi mühen- disleri tarafından özel şartlar için dizayn ve imal edilmiş tezgahlar da vardı. Bütün bu tezgahların marifetiyle her türlü iş, İmalat Atölyeleri’nin bu bölümünde; Mekanik Atölye’de yapıldı. 57Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

Imalat Atölyeleri Mekanik Atölye Bölümü Herhangi bir atölyede onarıma alınan motor, parçalarına ayrıldıktan sonra Me- kanik Atölye’nin Motor Revizyon Atölyesi bölümüne gönderiliyor, burada ilgili tek- nisyenler tarafından kontrole alınıyor, ana parçaları ölçülüyor, sonuçlar imalatçı firmanın tavsiye ettiği değerlerle karşılaştırılarak gerek duyulanlar işleme tabi tu- tuluyordu. Motor revizyon bölümünde motor bloğu, üst kapağı, krankmili ve diğer bağlantı parçalarını gerekli görüldüğünde taşlamak için her türlü tezgah ve takım mevcuttu. Bu uygulamadan sonra parçalar geldiği atölyeye geri gönderiliyor ve mo- torun onarımı yenilenmiş parçaların monte edilmesiyle o atölyede devam ediyordu. Bu tarz çalışma sadece motor revizyonları sırasında değil diğer kompartman tami- ratlarında da uygulanan bir işlemdi. İşmakinalarının hidrolik silindirlerinin gerek silin- dir iç çeperinde ve gerekse rot yüzeylerindeki aşınma, zedelenme gibi aksaklıklarda da aynı yöntemle tamirat yapılıyordu. Bu atölye çok hassas ölçümlerin ve işlemlerin yapıldığı bir merkez olarak çalışıyordu. Makina İkmal Grubu, arızaların giderilmesi için gerekli olan parçaları genel olarak orijinal imalatçısıdan temin ediyordu. Ancak kimi zaman bir parçanın İmalat Atölye- leri’nde imal edilmesi yoluna da gidiliyordu. Bu konuda birinci kriter, parçanın neden olabileceği bir problem ortaya çıkması durumda ait olduğu makina kompartmanında başka bir parçaya zarar vermemesiydi, bu nedenle genel olarak bağımsız çalışan par- ça olması gözetiliyordu. Bu durumda ikinci aşama orijinal malzemenin aynısının temi- niydi. Daha sonra ise parçanın yüzeyi mikro yapı açısından inceleniyor, sertlik kontrolü yapılıyordu. Bu incelemeler için Makina İkmal Grubu, İmalat Atölyeleri bünyesinde bir 58 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

metal laboratuvarı kurmuştu. İmal edilmesi planlanan parçaların orijinali burada ince- leniyor, imal edilenlerden alınan örnek de yine burada kontrol ediliyordu. Uygulanan işlem, gerek parçanın metal yapısı, gerekse geometrisi ve imal usulü olarak aynı stan- dartlarda parça imal etmekti ve tabii orijinaliyle aynı kalitede fakat maliyeti orijinalden çok düşük olmalıydı. Bu nedenle orijinal parçanın mikro yapısı laboratuvarda tespit ediliyor, imalat sonunda aynı yapıya ulaşmak için gerekli işlemler uygulanıyordu. İmalat Atölyelerinde imal edilen ya da onarım ve yenilenme işlemi gören parça- ların orijinalindeki sertlikte olması gerekiyordu, aksi halde parçanın kullanılmasına izin verilemezdi. Bunun için atölye bünyesinde bir ısıl işlem tesisi kuruldu. Parça ısıt- ma, su verme, çeşitli banyoların olduğu bu bölüm hemen hemen her büyüklükteki parçanın ısıl işleminin yapılmasına elverişliği boyut ve özelliklere sahipti. Bu tesiste yapılan uygulamalarla parçaların talaşlı imalat ve kaynak işlemlerinden sonra iste- nen vasfa sahip olması sağlandı. Motor Revizyon Atölyesi’nde gerek motor aksamları ve gerekse diğer kompo- nentler için önemli onarım, yenileme ve imalat işleri yapılıyor, bu uygulamalar metal laboratuvarının ve ısıl işlem tesisinin devreye girmesiyle olması gereken özelliklere getiriliyordu. Bu çalışmalardan bazıları aşağıda listelenmiştir: - Hasar gören büyük motor bloklarının ve çatlayan motor kapaklarının özel olarak geliştirilmiş olan bir yöntemle kaynatılması, ısıl işleme tabi tutulması, böylece hem arızanın giderilmesi ve hem de arıza tekrarının önüne geçilmesi - Genel olarak pres tezgahı ile yerine monte edilen motor silindir gömleği ve supap yuvalarının, özel olarak imal edilen soğutucu ile -40 dereceye kadar soğutu- lup hasarsız olarak elle monte edilmesi - Üç metre boya kadar olan hidrolik silindirlerin ve rotların honlanması, taş- lanması ve imali - 85 tonluk kaya kamyonlarında belli bir çalışma saatinden sonra görülen arka dingildeki çatlama sorununun analizi sonucunda yaşlandırma işlemi yapılma- dan imal edildiğinin tespiti ve çatlağa yapılan kaynak işlemini takiben uygulanan ısıl işlemle sorunun kökten çözümlenmesi - 210 tonluk O&K ekskavatörlerin bom yataklarındaki ve pimlerindeki, sulu ve ince kumlu ortamlarda çalışmadan dolayı meydana gelen hızlı aşınmanın, yerli imalatı, özel kaynak teliyle doldurulması ve uygun ısıl işlem sonunda durdurulması - Gevşek zeminlerde çalışan damperli kamyonlarda görülen aks kırılmasının ve bunun diferansiyele verdiği hasarın önüne geçen özel imalat uygulamaları 59Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

Isıl Işlem Atölyesi KAYNAK ATÖLYESİ İmalat Atölyeleri Başmühendisliği’nin çalışma alanına giren ikinci önemli bölümü kaynak faaliyetleriydi. Kırık parçaların birleştirilmesi için, yeni bir parça imal etmek için, makinaların aşınmış kimi yerleri için dolgu amaçlı olarak mutlaka kaynak işi gerekir. İmalat Atölyeleri de bu faaliyetler için elektrikli ve diesel motorlu kaynak makinalarına, oksijen kaynağı setlerine sahipti. Ancak çok özel gazaltı ve tozaltı kaynak ekipmanları ve uygulamaları da bu başmühendisliğin sorumluluğu altınday- dı. Kaynak faaliyetleri için 800 metrekarelik kapalı bir atölye vardı. Ayrıca gerek kapalı atölyeye alınamayacak kadar büyük parçalar ve gerekse uzun süreli çalış- malarda daha sağlıklı bir ortam olması için sadece uzay kafes sistemle imal edilmiş bir çatıdan ve bu çatıyı taşıyan kolonlardan oluşan açık... bir alan da büyük boyutlu parçaların kaynak işinin yapılması için kullanılıyordu. Ata İnşaat envanterinde bu- lunan 105 adet Hobart marka kaynak makinasının çok büyük bir bölümünü İmalat Atölyeleri Başmühendisliği kullanıyordu. KÜÇÜK İŞ OCAKLARI ATÖLYELERİ Makina İkmal Grubu faaliyetleri sırasında çok özel kimi hizmetlere de ihtiyaç olmuştu. İşin yürütülmesi sırasında pek de fark edilmeyen bazı işler, aslında çok 60 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

önemli bir çalışmanın vazgeçilmez parçası olarak ortaya çıkıyordu. Bu ihtiyaçların karşılanması görevi İmalat Atölyeleri Başmühendisliği’ne verildi ve onun sorumlulu- ğunda yürütüldü. İş ocakları, herbiri 40 metrekarelik atölyelerden oluşmuştu. Kadro- su bir ya da iki uzmandan ibaretti. Ata İnşaat’ın makina parkındaki araçların büyük bir kısmı su soğutmalı motor- lara sahipti ve dolayısıyla motor başta olmak üzere diğer kompartmanlarının soğu- ması için radyatörleri vardı. Radyatörler genellikle pek arıza yapmaz ama kullanılan soğutma suyunun kalitesi veya dışarıdan gelen bir darbe sonucu patlayarak so- ğutma suyu kaçağı gösterebilir. Bu problemin giderilmesi için radyatör atölyesi iş ocaklarından birinde çalışıyordu. Projenin hemen hemen her bölümünde ve aşamasında ağır parçaların bir vinç vasıtasıyla kaldırılması gerekiyordu. Ayrıca zaman zaman arıza yapan bir aracı bu- lunduğu yerden çekmek , bir başka araca bağlı olarak tamir edileceği atölyeye ge- tirmek gerekiyordu. İşte, başta bu iki konu için çelik halat ve çelik halattan örülmüş sapan denen iki ucu halka yapılmış halat parçaları gerekiyordu. İş ocaklarından biri de bu hizmet için kullanılıyordu. Şantiyede Proje Genel Müdürlüğü’ne bağlı bir elektrik başmühendisliği vardı. Bu ekip şantiyenin genelindeki bütün elektrik ve jeneratör çalışması işlerinin sorumlusuy- du. Ancak Makina İkmal bünyesinde de bir tesisat elektriği birimi kurulmuştu. Elektrik arızası olduğu zaman sadece makina ofisini ve atölyeleri beslemek üzere kurulmuş olan jeneratörün devreye alınması, bu sahada oluşan arızaların giderilmesi, atölye- lerde kullanılan elektrikli ekipmanlarda görülecek problemlerin onarımı yine bu ekip tarafından gideriliyordu. Bu ekip de iş ocaklarındaki atölyelerden birisine sahipti. Parktaki irili-ufaklı tüm makinalarda egzoz arızaları da görülüyordu. İş ocakla- rındaki bir atölyede egzoz arızalarıyla ilgili bir ekip vardı. Daha çok küçük araçlarda görülen bu problem ilgili ekibin sorumluluğunda gideriliyordu. Egzoz, özel bir ima- lattır, susturuculu olması gerekir. Ekibin yaptığı iş daha çok imalatçısından alınan egzozun araca takılması ya da bazı küçük tamirat işleri oluyordu. Büyük bölümü İmalat Atölyeleri’nde olan tezgahların bakımı mühim bir konuydu. Tezgahların daima bakımlı ve çalışır durumda olması, aksamadan hizmet üretmesi hem işin kesintiye uğramamasını sağlıyor hem de hem de bu önemli makinaların değerini kaybetmesini önlüyordu. İşte iş ocaklarındaki küçük bir ekip bütün tezgah- ların bakım sorumlusu olarak görevlendirilmişti. Bu ekip bir yandan rutin bakımları yapıyor bir yandan da ortaya çıkan arızalara müdahale ederek tamir işini gerçek- leştiriyordu. 61Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

Araçlara cam takmak da yine iş ocaklarındaki bir grubun işiydi. Küçük araçların camları imalatçısından kolaylıkla temin ediliyordu ama işmakinaları için böyle bir şans yoktu. İşmakinalarının camları için şablon hazırlanıyor ve imal edilmesi için piyasaya gönderiliyordu. YÜRÜYÜŞ TAKIMI ATÖLYESİ-UNDERCARRIAGE WORKSHOP Atatürk Barajı inşaatı sırasında çok çeşitli makinalar kullanıldı. Makinalar proje- nin farklı bölümlerinde çalıştırıldı, hepsi de bu eserin ortaya çıkmasında büyük gö- revler yüklendi. Makinalı inşaatlarda paletli makinaların çok önemi vardır. Özellikle paletli buldozer ve ekskavatörler makinalı inşaat şantiyelerinin vazgeçilmez makina- larıdır. Atatürk Barajı inşaatında da bu grup makinalar çok önemli işlerde kullanıldı. Makina parkının planlanması sırasında, bu konunun ne kadar önemli olduğu bilindi- ğinden inşaat sahasının jeolojik yapısı ve hacimler dikkate alınarak paletli makinalar grubu büyük bir özenle seçildi. Kazi işleri için o dönemin en güçlü buldozerleri, nehir yatağı taramaları ve kamyon yüklemeleri düşünülerek yine o günlerin en gözde ve güçlü paletli ekskavatörleri seçildi. Proje için toplam 68 adet buldozer, 18 adet büyük kapasiteli paletli ekskavatör alımı gerçekleştirildi. Paletli makinaların arızaları ge- nelde diğer makinalarda olduğu gibi giderilir ancak bu grup makinayı diğerlerinden ayıran çok önemli bir fark vardır. Paletli makinalar, jeneratör vb makinalar gibi sabit değildir ancak lastik tekerlekli araçlar kadar da hareket edemezler. Bu makinalar adeta demir tekerlekler ve bu tekerleklerin üzerine sarılmış bir ray sistemi üzerinde hareket ederler. Bu durumu, demiryolunu kendi üzerinde taşıyan tren gibi düşünebi- liriz. İşte bu sistem paletli araçların çok değişik ve özel problemler üretmesine neden olur. Bunun sonucu olarak da paletli yürüyüş sistem arızaları için özel atölyelere, ekipmana ve bilgiye ihtiyaç vardır. Yürüyüş takımı komponentlerinin tamiri genel olarak piyasada varolan ve sade- ce bu iş için kurulmuş atölyeler tarafından gerçekleştirilir fakat Ata İnşaat’ın her türlü arızayı kendi olanaklarıyla gidereceği prensibi ve makina sayısının yüksek olma- sı nedeniyle paletli makinaların bu özel arızalarının da şirketin kendi olanaklarıyla ve kendi tesislerinde giderilmesi kararlaştırıldı. Atölyeler planlanırken, Ata İnşaat’ın makina parkındaki paletli araçlar için, sadece bu makinaların yürüyüş sistemin- de yeralan komponentlerin onarılacağı özel bir atölye düşünüldü. Yürüyüş takımı atölyesi, 1.200 metrekare kapalı alanı olan ve çok geniş bir açık sahaya sahip bir atölye olarak kuruldu. Bu atölyede paletli araçların yürüyüş grubunda bulunan, her biri çelikten imal edilmiş tüm parçaların onarımı ve yenilenmesi yapıldı. Yürüyüş takımının ana parçaları olan istikamet tekeri, cer dişlisi, bakla, pim ve burçların her türlü tamiratı, değiştirilmesi, yenilenmesi, aşınan yüzeylerin kaynak dolgusu, palet pabuçlarına mahmuz kaynatarak yeni bir kullanım ömrü kazanılması bu atölyede 62 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

gerçekleştirildi. Arızayı olabildiğince erken görmek, adeta koruyucu bakım yapmak amacıyla yürüyüş grubu problemlerini de henüz büyümeden tespit etmek ve daha az emek, parça ve masrafla gidermek için periyodik ölçümler yapılıyordu ve büyük, onarılması olanaksız hasarlar meydana gelmeden sorun gideriliyordu. Ölçüm ekibi, kendisine verilen bir programa uygun olarak paletli araçlarda yürüyüş grubu ölçüm- leri yaparak gerekli müdahalenin tam zamanında yapılmasını sağlıyordu. Yürüyüş takım atölyesinin yönetimi bir makina mühendisinin sorumluluğuna verilmişti. Genel olarak arıza yapan makinayı işten alıkoyup arızanın giderilmesine kadar çalıştır- mamak gibi bir lüks yoktu. Temel prensip yedekli çalışmak olduğu için, komponent yedekleri elde hazır bulunduruluyor, makina, sadece arızalanan parçanın sökülüp yedeğinin takılması için geçen zaman kadar işten alıkonuyordu. Bu prensip tabii, yürüyüş takımı arızaları için de uygulanıyordu. Makina İkmal Grubu’nun yürüyüş takımı atölyesindeki çalışma prensipleri, 1. Paletli araçların arıza nedeniyle uzun süre işten uzak kalmamasını sağladı, 2. Normal olarak büyük harcamalara neden olacak arızaların daha düşük maliyet- lerle çözülmesini gerçekleştirdi, 3. Yürüyüş grubu parçalarının hurdaya ayrılma miktarını minimum seviyede tuttu. LASTİK ATÖLYESİ VE İŞMAKİNALARININ LASTİK TAMİRİ Ata İnşaat’ın Atatürk Barajı Projesi için kurduğu makina parkının çok büyük bir bölümü lastik tekerlekli araçlardan oluşuyordu. Kaya kamyonları, lastik tekerlekli yükleyiciler ve buldozerler, römork çekicileri, transmikserler, mobil beton pompaları, çeşitli hizmetler için kamyonlar, kamyonetler, pikaplar ve binek otomobilleri makina parkının lastik tekerlekli araçlar bölümünü oluşturuyordu. Bu grubun lastik problem- leri için büyük bir atölye, kalabalık bir ekip ve gerekli ekipmanlar tahsis edildi. Lastik Atölyesi, Makina İkmal Grubu İmalat Atölyeleri Başmühendisliği’nin bir parçası ola- rak çalıştı. İşmakinaları çok büyüktü buna paralel olarak bu makinalara ait lastikler de alışılmışın ötesinde büyük ve ağırdı. Bunların sökülüp takılması, gerektiği zaman tamiri, hatta kaldırılması bile insan eliyle yapılması imkansız işlerdi. Özellikle 85 tonluk kaya kamyonlarının ve 10 metreküp kepçe kapasitesine sahip yükleyicilerin lastikleri, yetişkin bir insanın boyundan daha yüksek olduğundan bu lastiklere ya- pılacak her türlü işlem ancak makinalar vasıtasıyla mümkündü. Bu büyük ve ağır lastiklere uygulanacak işlemlerde kullanılmak üzere Lastik Atölyesi’ne kepçe kapa- sitesi 3,5 metreküp olan lastik tekerlekli bir yükleyici, Caterpillar 966D ve 15 ton kal- dırma kapasitesine sahip bir forklift, Caterpillar V330B verildi. Yükleyicinin kepçesi ve forkliftin kaldırıcı çatalları söküldü bunların yerine parktaki en büyük lastiği bile 63Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

kavrayacak özel kollar monte edildi. Ancak bu ekipmanlarla lastik değişimi yapıla- biliyordu. İmalat Atölyeleri Başmühendisliği’nin bir bölümü olan Lastik Atölyesi, birisi iş- makinalarına diğeri de orta ve hafif araçlara hizmet vermek üzere iki ayrı atölyede hizmet veriyordu. İşmakinalarına ait olan bölüm 2.200 metrekare diğer gruba hizmet veren kısım ise 700 metrekare kapalı alana sahipti. Bu atölyelerin çevresinde her türlü makinanın manevra yapabileceği genişlikte açık alanlar bulunuyordu. Kaya Kamyon Ve Yükleyicilerin Lastik Değişimleri Için Kullanılan 3,5 Metreküp Kapçe Kapasiteli Yükleyicinin Çalışması 64 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

Makina İkmal Grubu işmakinası lastiklerine asla kaplama işlemi uygulamadı çünkü ne kadar özenle yapılırsa yapılsın, kaplama lastik işmakinalarında başarı- lı olmuyordu. Bu konudaki geçmiş tecrübeler kaplama düşüncesinin hiçbir zaman gündeme gelmemesine neden oldu. Ancak lastiklerin taş kesmesi gibi nedenlerle aldığı yaraların tamiri başarıyla uygulandı ve henüz değiştirmeyi gerektirmeyecek kadar aşınmış ama yara almış lastikler tamirden sonra başarıyla kullanıldı. İşma- kinalarının lastik tamiri önce lastikteki yaralı kısmın iyice temizlenerek açılması ile başlıyordu. Sonra yeterince genişletilmiş bu yaraya özel bir kauçuk hammaddesi dolduruluyor ve bu işlem dolgu maddesinin lastiğin dış çeperiyle aynı seviyeye gel- mesine kadar devam ediyordu. Daha sonra bu bölge içten ve dıştan ısıtma pabuçla- rıyla basınçlı olarak ısıya tabi tutuluyordu. Lastik sırtının kalınlığına bağlı olarak bu şekilde bir süre sabit kaldıktan sonra ısıtma pabuçları alınıyor ve lastikle aynı dese- ne getirilmek üzere traşlanıyordu. Bütün bu işlerin sonunda lastik yeniden kullanıma hazır duruma gelmiş oluyordu. Makina İkmal Grubu Lastik Atölyesi bu tamiratlarla işmakinası lastikleri için çok önemli tasarruf sağladı. Özellikle işmakinası lastiklerinde belli periyotlarla aşınma ölçümü yapılıyor bu şekilde lastiğin durumu izleniyordu. Lastikteki aşınmanın yüzdesi, lastik yüzeyindeki dağılımı hem makinada farklı bir problem olup olmadığı hakkında fikir veriyor hem de aşınmaya bağlı olarak değişim gerekip gerekmediği kararının verilmesini sağlı- yordu. 65Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

Işmakinası Lastiğinin Janttan Ayrılması İŞLETME BAŞMÜHENDİSLİĞİ Makina ikmal Grubu, Ata İnşaat’ın Atatürk Barajı projesindeki en fazla personeli olan gruptu. Mühendis, idari personel ve ikmal-ambar çalışanları dışındaki kadro iki bölümden meydana geliyordu: Birinci bölüm tamir, bakım elemanları ile imalat atöl- yelerindeki sanat erbabı, ikinci grup ise şoför ve operatörlerden oluşuyordu. Bütün şoförler ve operatörler Makina İkmal Grubu bünyesindeki İşletme Başmühendisli- ği’ne bağlı olarak çalışıyorlardı. İşletme Başmühendisliği, başmühendis Şakir Tok- 66 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

söz’ün yönetimi altında görev yaptı. Bu durum, daha önce değinildiği gibi, alışılmış makinalı inşaat santiyelerinin yönetim tarzından farklı bir yaklaşımın sonucuydu. Genellikle şoför ve operatörler arazi personelidir fakat Atatürk Barajı Projesi’nde bu personel grubu Makina İkmal’in kadrosundaydı. İşletme Başmühendisliği sadece şoför ve operatörlerin yöneticiliğini yapmıyordu, projedeki bütün makinaların ve malzemenin şantiye içinde ve dışındaki hareketinin organizasyonu da İşletme Başmühendisliği’nin sorumluluğundaydı. Parktan ve şanti- ye içinde bir yerden başka bir yere nakledilecek makinaların taşınması bu görevlerin başında geliyordu. Ata İnşaat’ın temel prensibi olan işin aksamaması için yedek ma- kinalarla çalışma düzeni, genel olarak parkta yedek makina bulunmasını sağlamıştı. Bir aracın arıza yapması durumunda ilgili ekibin arıza giderilmesi hakkında vereceği rapora göre, eğer sorun uzayacaksa parktan bir makina iş yerine yollanıyor arızalı olan da ilgili atölyeye getiriliyordu. Bu görev İşletme Başmühendisliği’ne aitti. Makinalı inşaat projelerinde vinçlere pek çok görev düşer ancak vinçler, buldo- zer, yükleyici, delici makinalar gibi sürekli olarak bir noktada çalışmazlar; iş prog- ramına bağlı olarak belli süreler için belli noktalarda ihtiyaç ortaya çıkar ve vinç de çalışır. Atatürk Barajı Projesi’nde bu programların düzenli olarak yürümesi için bütün vinçler İşletme Başmühendisliği kontrolüne verildi. Vinç çalıştırması gereken bölümler makul bir süre önce bu başmühendisliğe haber veriyor, vinç kapasitesi be- lirterek talepte bulunuyorlardı. İşletme Başmühendisliği bu talepleri programlayarak karşılıyor ve işin tamamlanmasından sonra parka geri alıyordu. Şirketin taşıma işi yapacak her türlü makinası da İşletme Başmühendisliği kont- rolündeydi. Çekiciler, römorklar, treyler-tankerler, personel taşıyan otobüsler bu ekibin yönlendirmesiyle ve yönetiminde çalışıyordu. Projenin yürütülmesi sırasında grupların pek çok ihtiyaçları oluyordu. Çeşitli kaynaklardan sağlanan, satın alınan demir, çimento, hasır çelik, akaryakıt, madeni yağ gibi malzemeler işletmeden sağ- lanan araç ve şoför ile gerçekleştiriliyordu. Herhangi bir bölüm eğer uzun sürecek bir hizmet almak isterse, gereken makina ve şoför/operatör o bölüme uzun vadeli olarak tahsis ediliyordu. İşletme Başmühendisliği’nin kontrolündeki makinalar arasında 20 adet su tanke- ri de vardı. Bu grup makinalar Mack taşıyıcılara monte edilmiş 25 tonluk tanklardan oluşuyordu. Tozun çok önemli bir problem olduğu çalışma sahasında kamyonun hem ön tarafına ve hem de arka tarafına bağlanmış püskürtme fıskiyeleri güçlü bir pompa tarafından basılan suyun geniş bir alanda etkili bir sulama yapmasını sağlı- yordu. Sulama işi sadece yollar için değil aynı zamanda iş yerlerinin böylesi ihtiyaç- larını da gideriyordu. Su tankerlerinin seçimi sırasında bir konu da unutulmamıştı. 67Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

Tankların üzerine çok güçlü bir su topu yerleştirilmişti. Bu özellik araçların muhtemel bir yangında da kullanılmasını sağlamak üzere düşünülmüştü. Şantiyedeki İş Emni- yeti Başmühendisliği emrindeki klasik itfaiye araçları yanı sıra sulama tankerleri de su topu ekipmanıyla yangına müdahale ediyordu. Projenin yürütülmesi sırasında zaman zaman kazalar da oldu. Kazaların neden olduğu hasarlar ya da zeminde meydana gelen sorunlar yüzünden hareket edemez duruma gelen makinaların, bulunduğu yerden kaldırılması ve ilgili atölyeye nakli gö- revi İşletme Başmühendisliği’ne verilmişti. Bunun için başmühendislik bünyesinde tahmil ve tahliye işlerini yürütmek üzere Kurtarma Ekibi adlı bir birim kurulmuştu. Ekip, kurtarıcı araç ve ekipmanla donatılmış olarak hazırlanmıştı. Şoför ve operatörlerin vardiyasını düzenlemek, makina ve malzemeleri taşımak, kendi başına hareket edemeyecek durumdaki makinaları kurtarmak, ihtiyaç sahip- lerine makina tahsis etmek gibi projenin kesintiye uğramadan yürümesini sağlamak ve her türlü malzeme naklini gerçekleştirmek bu projedeki en önemli üretim desteği sağlama hizmetlerinden biriydi ve bütün bu görevler İşletme Başmühendisliği’ne ve- rilmişti. İKMAL BAŞMÜHENDİSLİĞİ Ata İnşaat’ın Atatürk Barajı Projesi’nde, ikmal faaliyeti, ikmalin konusuna bağlı olarak farklı gruplarca gerçekleştirilmiştir. Bu gruplardan birisi makinaların ihtiyacına yönelik ikmal işleridir ve bu görev Makina İkmal Grubu tartından yürütülmüştür. Makina İkmal Grubu, faaliyet alanının bütün aşamalarında parça, sarf malzeme- si, akaryakıt, madeni yağ, çeşitli imalat malzemeleri gibi pek çok materyale ihtiyaç duymuştur. Makinalar çalışırken, arıza yaptığında, kırılan bir parçanın yeniden eski durumuna getirilmesi sırasında ve benzeri pek çok durumda pek çok madde gerek- miştir. Tüm bu ihtiyaçların sağlanması, talep edildiği zaman istek sahibine teslimi, şirketin en az nakit para kadar önemli olan bu varlıklarına sahip olma görevi Makina İkmal Grubu bünyesindeki İkmal Başmühendisliği’ne verilmişti. Ekip, başmühendis Uğur Ülge’nin yönetiminde bu zor görevi başarıyla yerine getirmiştir. İkmal Başmühendisliği’nin temel olarak iki görevi vardı: İhtiyaç duyulacak ve duyulan her türlü malzemeyi temin ederek hazır bulundurmak, bu malzemelere sa- hip olmak ve talep edildiğinde teslim etmek. Başmühendislik bu hizmet için belli bir ikmal çalışması yaparak tedarik edilmesi için ilgili bölüme ihtiyaçları bildirdi, tedarik edilen malzemeler için de çeşitli amaçlarla kurulmuş olan ambarları idare etti. 68 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

Makinaların ihtiyacı olan malzemeler şu gruplardaydı: 1. Yedek parçalar 2. Filtreler 3. Lastikler 4. Sac, çelik vb imalat malzemeleri 5. Kaynak elektrodu, takım tezgahları malzemesi, boya vb sarf malzemeleri 6. Akaryakıt ve madeni yağlar 7. Oksijen, asetilen, azot vb sınai gazlar 8. Özel takımlar ve el aletleri 9. Demirbaşlar YEDEK PARÇALAR Çalışan bir makina ya periyodik bir nedenle ya da arıza nedeniyle parça de- ğişimine ihtiyaç duyar. Bu nedenle makina çalıştıran bir organizasyonun mutlaka yedekte kimi parçaları bulundurması gerekir, aksi halde çalışma kesintiye uğrar, projenin bitirilmesi gecikir. Makinalı şantiyelerde yedek parça konusu çok önemlidir. Ambarda parça bulundurmak şirketlere finansal yönden bir yük getirir. Bir yandan parçasızlık nedeniyle makinanın işten kalması, diğer yandan da ambarda parça bu- lundurmanın maliyeti şirketleri ortalama bir çözüm bulmaya sevkeder ve en çok ge- rekli olacağı düşünülen parçalardan makul miktarda ambar stoku yapmak, böylece daha az yatırım yoluna gitmek ve ortaya çıkacak arızalarda da parçasız kalmamak şeklinde bir orta yol bulunur. Ata İnşaat’ın bu konuda önemli bir zorluğu daha vardı. Makina parkı hem pek çok markadan oluşuyordu, hem de her markanın farklı tür makinaları bulunuyordu. Ancak Ata İnşaat bu konuda da işin kesintiye uğramaması, zamanında bitirilmesi prensibini şiar edindiği için konunun finans bölümünü ikinci plana attı ve her marka, her model için gerekli olacağını düşündüğü her türlü yedek parçayı ambarlarında bulundurdu. Yedek parça konusunda imalatçı firmalardan da öneri listeleri alındı an- cak bu listeler sadece fikir almak için kullanıldı; hiçbir zaman liste içeriğinin tamamı sipariş edilmedi. Caterpillar ile yapılan ve çeşitli türde 451 adet işmakinası alımını kapsayan söz- leşmede bulunan bir madde ile Ata İnşaat bu makinaların teslimiyle birlikte alınmak üzere 5 milyon Amerikan dolarına karşılık gelecek bir yedek parça siparişi vermek durumundaydı. Tabii bu zor bir işlem olacaktı çünkü henüz makinaların tamamı gelmemişti, gelen ve gelmeyen makinalar o zamana kadar Türkiye’de fazla bulun- 69Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

mayan makinalardı ve en fazla hangi kompartmanlarda arıza olabileceği ihtimali konusunda fazla bir bilgi ve tecrübe yoktu. Makina İkmal Grubu’nun üst yönetim ekibi parça listeleri hazırladı, bunu yaparken mevcut tecrübelerden ve genel makina bilgilerinden yararlandılar. Sonuç olarak ortaya çıkan listeler oldukça isabetli oldu. Zaman içerisinde makinaların çalışmasına paralel olarak tecrübenin artması, atöl- yelerden gelen istekler genel hatlarıyla ihtiyaçların ne olabileceği konusunda İkmal Başmühendisliği’nin istatistiki bilgi birikimi elde etmesini sağladı. Bu durum sonun- da, Makina İkmal Grubu’nda yedek parça sorunu asla yaşanmadı. FİLTRELER Filtrelerin stok planlaması parçalara göre daha kolaydır. Filtrelerin değişim pe- riyodu imalatçı firma tarafından belirlendiği için hedeflenen bir sürede makinaların kaç saat çalışacağı bilineceğinden kaç filtre sarfedeceği kolayca hesap edilebilir. İkmal Başmühendisliği, bir bölümünü yerli kaynaklardan sağladığı filtreler için temin süresini de dikkate alarak sipariş listeleri hazırlıyor ve stokta daima hazır bulunacak şekilde temin ediyordu. Böylece her türlü filtre ambarlarda bulunuyordu. LASTİKLER Ata İnşaat’ın makina parkında pek çok lastikli araç vardı. Kaya kamyonları, lastik tekerlekli yükleyiciler ve buldozerler, greyderler, vinçler işmakinaları arasındaki lastikli araçlardı. Kamyonlar, beton pompaları gibi lastikli araca bindirilmiş makinalar normal şartlarda büyük makinalar sınıfında olmakla birlikte Ata İnşaat’ın parkındaki orta sınıf lastikli araçlardı. Bunların yanında sayıca oldukça yüksek olan otomobiller, pikaplar, kamyonetler ise küçük grubu oluşturan lastikli araçlardı. Bu kadar farklı makinanın pek çok faklı boyutta lastikleri vardı. Lastikler için doğru bir ömür tanımı yapmak pek mümkün değildir. Lastik ömrü genellikle çalışma şartlarına ve imalatçı firma tavsiyele- rine dayanarak tanımlanır ve buna bağlı olarak stoklanması gereken lastik miktarı da uygulamadan çıkarılacak sonuçlara göre tespit edilir. İkmal Başmühendisliği de lastik stokunu yürütülmekte olan projenin şartlarına göre tutmuştu. Lastik ambarı yüksek tavanlı 2.000 metrekarelik bir ambardı. Lastik tekerlekli yükleyicilerin bir bölümü bead- less adı verilen, lastik üstüne çelik palet geçirilmiş bir sistemle gelmişti. Bu tür lastikler kaya kesmelerine ve patinaja karşı daha dirençli olur ama standart lastiğe göre daha ağırdır. Beadless yükleyiciler için hemen stok tutulmadı, bir süre sonra şirket bu ma- kinaları geleneksel lastikli yükleyicilere çevirme kararı aldı. Ancak bu süre içinde be- adless lastik üreticileri Ata İnşaat’a beadless lastiğe devam edip etmeyeceğini sordu çünkü imalatçılar Ata’nın kullanıp kullanmayacağına göre imal edecekti. İşmakinaları arasında en yüksek lastik sarfiyatı 85 tonluk kaya kamyonlarında oldu. Çalışma tem- posunun en yüksek olduğu zamanlarda aylık lastik tüketimi 300 adetti ve yurt dışından 70 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

ithal ediliyordu. İrili-ufaklı pek çok ölçüdeki bu lastiklerin stoklanma sayısının tespiti ve temini yanında muhafaza edilmesi de çok önemliydi. Lastikler aynı pozisyonda uzun süre durmamalı. doğrudan güneş ışığı almamalı, üst üste tutulmamalıydı. İkmal Baş- mühendisliği bu konular üzerinde de titizlikle duruyordu. Beadless Lastik SAC, ÇELİK VB İMALAT MALZEMELERİ Makina ikmal Grubu’nun İmalat Atölyeleri’nde pek çok onarım işi için çeşitli ima- latlar da yapılıyordu. Bu imalatlarda türlü türlü kalınlık ve özellikte saclar, farklı çap ve türde çelik ve diğer alaşım malzemeler kullanılıyordu. İkmal Başmühendisliği bu malzemeleri de temin etmek ve bulundurmakla görevliydi. Ne tür malzemelerin bu- lundurulması gerektiği imalatları yapan ekibin talebiyle oluyordu ancak daha sonra planlama ve temin bu başmühendisliğin sorumluluğundaydı. Bu tür malzemeler ta- lep eden başmühendisliğin zimmeti olarak kaydediliyor o ekibin kullanım kayıtlarına 71Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

göre zimmetten düşülüyordu. Hangi malzemenin hangi makinada kullanıldığının kaydı malzemeyi kullanan atölye tarafında tutuluyordu. KAYNAK ELEKTRODU, TAKIM TEZGAHLARI MALZEMESİ, BOYA vb SARF MALZEMELERİ Başta işmakinaları olmak üzere makina tamirlerinin yapıldığı atölyelerde mut- laka kaynak yapılır ve takım tezgahları bulunur. Makina ikmal Grubunun İmalat Atölyeleri Başmühendisliği’ne ait atölyelerde çeşitli takım tezgahları ve kaynak ma- kinaları bulunuyordu. İkmal Başmühendisliği bu çalışmalar için gerekli olan, başta kaynak elektrotları olmak üzere kaynak işlerinde kullanılan tüm malzemeleri temin ve muhafaza etme görevini yerine getiriyordu. Takım tezgahlarında kullanılan taşla- ma taşları, kalemler vb malzemeler de yine bu başmühendislik tarafından ihtiyaca göre sağlanıyordu. Öte yandan Orta ve Hafif Araçlar Atölyesi bünyesinde bulunan ve bütün makinaların kaporta, boya ve döşeme işlerinin yapıldığı atölyelerde kulla- nılan boya, tiner, kumaş, iğne, iplik gibi malzemelerin talep durumunda karşılanması için tedarik edilmesi de yine İkmal Başmühendisliği’nin görevleri arasındaydı. AKARYAKIT VE MADENİ YAĞLAR Projenin gerçekleştirilmesi için çalışan makinaların en önemli ikmal kalemleri akaryakıt ve madeni yağlardı. Çalışan yüzlerce makinadan tek vardiya çalışanla- rın her gün bir kere ve çift vardiya çalışanların da iki kere yakıt ikmali yapılması gerekiyordu. Akaryakıtın İskenderun’dan getirilmesini, ana depoya boşaltılmasını, buradan dahili dağıtım tankerlerine aktarılmasını ve bu tankerlerle arazinin her nok- tasına taşınarak makinalara ikmal yapılmasını İkmal Başmühendisliği organize edi- yordu. Projenin gerçekleştirilmesi sırasında en yoğun çalışmanın olduğu günlerdeki günlük tüketim olan 300.000 litre motorinin İskenderun’dan getirilmesiyle başlayan bu faaliyet en uzak çalışma noktasına giderek bütün makinalara ikmal yapılmasıyla tamamlanıyordu. Merkez bakım ve ikmal istasyonunda üç milyon litrelik bir stok vardı. Bu stok üç depoda tutuluyor, getirilen yakıt depoya alındıktan ve bir süre dinlendikten sonra kullanıma giriyordu. Çalışan makinalara yakıt götürecek tanker- ler burada dolduruluyor ve ikmal için araziye dağılıyordu. Herhangi bir makinaya verilen yakıt o makinanın operatörü tarafından teslim alındığına dair imza ile teslim ediliyordu. Her bir tankerin belirli bir bölgesi vardı. Gerek dağıtıma çıkan tankerlere yüklenen yakıt miktarı ve gerekse makinalara verilen miktar kaydediliyor ve bu ka- yıtlar İkmal Başmühendisliği ekibi tarafından kontrol edilerek sistemin doğru işleyip işlemediği takip ediliyordu. Herhangi bir makinanın olağandan fazla yakıt alması fark edildiğinde İkmal bunu güvenlik açısından, o makinanın arıza tamirinin yapıldığı atölye de arıza olasılığına karşı inceliyordu. 72 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

Akaryakıt gibi önemli bir ikmal maddesi de madeni yağlardı. Yağlar da İskende- run’dan getiriliyordu. Makinaların motor, şanzıman, hidrolik sistem, diferansiyel, cer kompartmanlarında kullanılan her türlü yağın ve gresin ikmali bu başmühendislik- çe yapılıyordu. Gres dışındaki tüketimi fazla olan madeni yağlar treyler tankerlerle dökme yağ olarak getiriliyordu. Merkez bakım istasyonunda otuzar tonluk tanklarda depolanan bu yağlar bakım araçlarına aktarılıyordu. Bu aktarma, o bakım aracında çalışan bakım ekibinin ustasına toplu olarak zimmetleniyordu. Bakım sırasında han- gi kompartmana ne kadar yağ eklendiği kaydediliyor böylece yağ sarfiyatı kontrol al- tında tutuluyordu. Arazideki sabit bakım istasyonlarına verilen yağlar da istasyonun amiri durumundaki mühendisin zimmeti olarak işlem görüyordu. Makinaların yağ değişimleri sırasında çıkan kullanılmış (yanık) yağ toplanıyordu. Bunun için merkez istasyonda yanık yağ deposu mevcuttu. Merkez istasyonda bakım sırasında çıkan yanık yağ doğrudan buraya aktarılıyordu. Bakım araçlarında da yanık yağın depo- landığı bölümler vardı ve toplanan yanık yağlar da bu ana depoya boşaltılıyordu. Yanık yağlar işçi kampının ısıtılması için kalorifer sisteminde kullanılıyordu. OKSİJEN, ASETİLEN, AZOT VB SINAİ GAZLAR Atölyelerde oksijen kaynağı için tüpte oksijen ve tüpte asetilen kullanılır. Bu he- men her tamir atölyesinde mevcut olan bir araçtır. Makina İkmal Grubu’nda başta İmalat Atölyeleri olmak üzere her atölyede bu takımlar kullanıldı. Bu gazların da temini İkmal Başmühendisliği’nin göreviydi. Kullanımda olan ve dolayısıyla bu baş- mühendisliık tarafından temin edilen gazlar sadece oksijen ve asetilen değidi; bu- nun yanında özellikle kaya kamyonlarının amortisör sistemlerinde kullanılan azot ve bütün makinalarda fabrikasyon olarak mevcut bulunan klima sistemleri için de soğutma sistemi gazları da bulunuyordu. ÖZEL TAKIMLAR VE EL ALETLERİ Tamircilerin daima kullandıkları el aletleri bu personelin kişisel zimmeti olarak kendilerine verilmiş takım sandıklarında bulunuyordu. Sık sık kullanılmayan, nispeten daha hassas ve ağır kimi takımlar ve el aletleri ise atölyelerin takımhanelerinde tutu- luyordu. Tamirciler bu gibi aletleri geçici olarak takımhane sorumlusundan alıyor işi bitince iade ediyorlardı. Bunların yanında bir de nadiren kullanılan, özel uygulamalar gerektiren, parasal olarak da pahalı bazı takımlar İkmal Başmühendisliği ambarların- da muhafaza ediliyor buradan zimmetle verilip iş sonunda geri alınıyordu. Bütün bu, irili-ufaklı takımların, el aletlerinin zimmet takibi bu başmühendislik tarafından yürütü- lüyordu. Eğer yeni bir şey gerekirse onun da temini yine bu ekibin göreviydi. 73Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

DEMİRBAŞLAR İkmal Başmühendisliği’nin görevleri arasında, Makina İkmal Grubu’nun ilgi ve sorumluluğunda olan ve demirbaş özelliği taşıyan malzemelerin muhafaza edilmesi ve takibiydi. Başta Makina İkmal Grubu personeli olmak üzere projede çalışanlara Makina İkmal Grubu ambarlarından geçici olarak verilen takım, el aleti, kaynak ma- kinası gibi işi yürütürken kullanılan makina ve ekipman, bu başmühendisliğin sorum- luluğu ve kontrolündeydi. Çalışanların zimmet olarak alacağı bu gibi malzemeler, o çalışanın, imza yetkisine sahip olan amiri tarafından talep ediliyor ve zimmetli olarak veriliyordu. Verilen malzemeye ihtiyaç ortadan kalkınca ya da zimmet sahibi işten ayrılınca demirbaş ambarı verdiği malzemeleri kontrol ederek geri alıyordu. İade edilmeyenler veya hasarlı olanlar için bedel tahsilatı yapılıyordu. Demirbaş Malzeme Istek Ve Zimmet Belgesi 74 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

Malzeme Iade Belgesi AMBARLAR İkmal Başmühendisliği sadece temin ve tedarikle görevli değildi, sorumluluğu altındaki ambarlarda her türlü malzemenin muhafazası ile de yükümlüydü. Ambarlar manzumesi ise muhafaza altındaki malzemenin özelliğine göre sınıflanmıştı. Ma- kina İkmal Grubu ofisinin, atölyelerin bulunduğu alanda bir de merkez ambar inşa edilmişti. Bu ambar 1.400 metrekare büyüklüğündeydi. Ambarın duvarlarına içten yaslanmış raf sistemi, herhangi bir işmakinasının komple yedek motorunu taşıyabi- lecek kapasitedeydi. Ambarın ortasında kendiliğinde ikinci kat oluşturan bir raf gru- bu vardı. Bu rafların bir bölümü küçük parçaların muhafaza edileceği çekmece siste- minden oluşmuştu. Her bir çekmece dikine konmuş ayırıcılar vasıtasıyla bölümlere ayrılmış ve böylece bir çekmecede pek çok küçük parçanın tutulması sağlanmıştı. Bu raf sisteminin iki farklı yerindeki merdiven üst kattaki malzemelere ulaşmayı sağ- lıyordu. Üst kat daha çok hortum, V-kayış, hortum başlığı gibi nispeten daha hafif malzemelere aitti. Merkez ambarda hemen hemen her türlü yedek parça, filtre ve di- ğer malzemeler vardı. Talepler bu ambara geliyor ve buradan karşılanıyordu. Ancak grubun ihtiyacı olan her şeyin burada muhafaza edilmesi mümkün olmadığından, Makina İkmal’e ait sahada her türlü malzemenin stoklandığı depolar bulunuyordu. Bu depolar filtre, lastik, elektrot, çeşitli sarf malzemeleri, takımlar, delici makinaların 75Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

kullandığı rot, şank, bit ve kaplin gibi sarf malzemeleri ile komple motor, şanzıman, hidrolik sistem gibi ağır kompartmanlar için kullanılıyordu. Buldozer, yükleyici, eks- kavatör ve greyderlerin kazma, sıyırma ve yükleme için kullandığı kepçe tırnağı ve bıçak ucu gibi aksesuarları açıkta tutuluyordu. Sac, çeşitli imalat çelikleri ve benzeri malzemeler de üzeri kapalı etrafı açık alanlarda muhafaza ediliyordu. Bu tür malze- meler için özel istifleme stantları hazırlanmıştı ve bu grup malzemeler bu stantların üzerine yerleştirilmişti. Ambardan Malzeme Istek Ve Çıkış Belgesi İkmal Başmühendisliği’nin sorumluluğuna verilmiş olan demirbaşlar, demirbaş ambarında muhafaza ediliyordu. Demirbaş ambarı, merkez ambar dışındaki ambar- lar gibi genel olarak kapalı tutuluyor ancak gerekli olduğu zaman açılıp daha sonra yeniden kapanıyordu. İkmal Başmühendisliği ambarlarından birisi de değerlendirme ambarıydı. EVYA (Eskisini Ver Yenisini Al) sistemiyle ambar tarafından alınan ve daha sonra elden geçirilerek tamirle ya da tamir edilmeksizin tekrar kullanılabileceğine karar verilen parçalar bu ambarda tutuluyordu. Talep sahibi özel olarak yeni bir parça istememiş- se, istenen parça -eğer varsa- bu ambardan karşılanıyordu. Değerlendirme ambarı sistemi ile varlıklar ömrünün son noktasına kadar kullanılmış, bu yolla azami dere- cede tasarruf sağlanmıştır. 76 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

Hurdalar da kendi sınıflarına göre muhafaza ediliyordu. Bu görev de İkmal Baş- mühendisliği’nin sorumluluğundaydı. Hurda satışı şirketin üst düzey yöneticileri ta- rafından karara bağlanıyor İkmal Başmühendisliği gözetiminde gerçekleştiriliyordu. Makinalarda, özellikle de işmakinalarının hidrolik ve hava sistemlerinde borular ve hortumlar kullanılır. Makinanın diğer aksamlarında olduğu gibi bu elemanlarda da zaman zaman yaralanmalar nedeniyle patlamalar olabilir. Makina İkmal Grubu, so- rumluluğundaki araçların hidrolik ve hava sistemlerine ait hortumları İkmal Başmü- hendisliği bünyesinde imal ediyordu. Makinalarda bulunan hortumlar çaplarına göre kangal olarak getirtiliyordu. Keza hortum başlıkları ve başlıkların sıkıştırılması için kullanılan manşonlar da ambarda stoklanıyordu. Patlayan hortum, İkmal Başmü- hendisliği’ne ait, 120 metrekarelik küçük bir atölyede, bu işi eğitimini almış bir İkmal Başmühendisliği çalışanı tarafından imal ediliyor ve talep sahibine veriliyordu. Çok sık kullanılan bazı hortumlar ambar yedeği olmak üzere hazırlanıyor ve stokta tutu- luyordu. Hortum konusu da İkmal Başmühendisliği’nin sorumluluklarından birisiydi. Ambarlar zaman zaman sayıma tabi tutuluyordu. Herhangi bir parçanın o ana kadar giriş yapılmış olan toplam adedi ambarda mevcut olan yeni, değerlendirme ambarında muhafaza edilen ve hurdaya ayrılmış miktarlarının toplamına eşit ol- malıydı. Bu otokontrol sistemde olması muhtemel bir sorunun tespitini sağlıyordu. Ayrıca şirketin prensiplerine göre her yıl şirket merkezinden gelen bir ekip tüm am- barlarda sayım yapıyor ve sonuçları bir tutanakla üst yönetime bildiriyordu. Makina İkmal Grubu ambarlarında çeşitli sınıflardan 40.000 kalem malzeme vardı. Bu miktar malzeme ile Makina İkmal Grubu ambarları, o günlerde Türkiye’de- ki, Şeker Fabrikaları ambarlarından sonra en büyük ikinci ambardı. Merhum Vehbi Koç, Atatürk Barajı’nı gezmeye geldiğinde Makina İkmal ambarlarını ziyaret eder- ken kalem sayısını sormuş ve duyduğu rakama inanamamıştı. Ambarlardaki kalem sayısının ve malzeme miktarlarının fazla olması, yedek parça ve diğer bir malzeme- nin yokluğu ya da yetersizliği nedeniyle projenin herhangi bir kesintiye uğramama- sını sağlamak içindi. İkmal Başmühendisliği’ne bağlı ambarlarda kayıtlar hem eski sistemle; yedek parça kartlarıyla manuel olarak ve hem de bilgisayar sistemiyle tutuluyordu. Yedek parça kartları uygulaması projenin başladığı ilk günlerde henüz pratik bir bilgisayarlı kontrol sisteminin başlatılmamış olmasından dolayıydı, ancak kısa bir süre sonra Ata İnşaat’ın bilgi işlem elemanlarınca geliştirilen programla bilgisayarlı sistem de uygulanmaya başlandı. Sadece ambarların kontrolü değil aynı zamanda sipariş ha- zırlama da bilgi işlem yöntemiyle gerçekleştiriliyordu. 77Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

Ambar Stok Kartı PLANLAMA-GELİŞTİRME BAŞMÜHENDİSLİĞİ Planlama-Geliştirme Başmühendisliği işin başlangıcında görev yapmış, hedefle- nen çizgilere ulaşılınca lağvedilmiştir. Başmühendis Bülent Apaydın’ın yönetiminde çalışmalarını yürüyen bu başmühendislik, Makina İkmal Grubu’nun çalışma sistemini, Ata İnşaat’ın genel yönetim ilkeleri ve şirket prensiplerine uygun olarak şekillendirmek ve grubun çalışma düzenini oluşturmak için çalışmıştır. Başmühendisliklerin ilişkile- rinin nasıl olacağı, iş isteği, iş emri düzenlerinin hangi biçimde yürütüleceği, grubun çeşitli kademelerindeki yöneticilerinin görev ve sorumluluklarının ne olacağı, nerede hangi şekilde bir belge olması gerektiği gibi konuların planlaması ve düzenlemesi bu başmühendislik tarafından gerçekleştirilmiştir. Ayrıca personel ihtiyacının tespiti, per- sonel alımları Planlama-Geliştirme Başmühendisliği tarafından yönetilmiştir. PERSONEL SEÇİMİ VE ALIMI Makina İkmal Grubu’nun pek çok sınıftan personele ihtiyacı oluyordu. Çeşitli branşlarda teknisyenler, şoför, operatör, bakımcı, tamirci, çeşitli tezgah operatörleri, kaportacı, boyacı, döşemeci gibi meslek erbabı ve sanatkârlar ile vasıfsız işçiler ihtiyaç duyulan insan gücüydü. Personel bulmanın ilk aşaması gazetelere ilan ver- 78 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

mekti. İlan sonunda gelen yazılı başvurular inceleniyor aranan özelliklerde olan- lar belirli bir gün ve saatte sınava davet ediliyordu. Sınav için davet edilenlenlerin harcamaları şirket tarafından karşılanıyordu. Sınav için grup müdürü tarafından bir komisyon kuruluyordu. Bu komisyonda grup müdürü danışmanlarından en az bi- risi, alınacak personelin çalıştırılacağı bölümün başmühendisi veya o ekipten bir şef mühendis ve ayrıca bir mühendis daha bulunuyordu. Şoför ve operatörlerin sı- nav komisyonunda ise usta baş şoför veya ilgili mesleğin baş operatörü de mevcut oluyordu. Sınav sonunda uygun bulunanlar bir aylık deneme süresi içinde başarılı bulunursa işe devam ediyor başarılı bulunmayanların iş akdi deneme süresi sonun- da feshediliyordu. İşe giriş işlemi tamamlanan kişiler Ata İnşaat Personel ve İdari İşler Grup Müdürlüğü tarafından Makina İkmal Grubu’na gönderilince gruba kabulü ve çalışacağı bölüme yönlendirme Planlama-Geliştirme Başmühendisliği tarafından gerçekleştiriliyordu. PERSONELİN SINIFLAMASI Farklı meslek ve ustalıkta binlerce insanın çalıştığı bir işyerinde ücret politikası oluşturmak pek kolay değildir. Üstelik aynı meslekte olup da değişik seviyelerde ustalığı olan kişileri matematik bir kriterle sınıflamak ayrı bir zorluktur. Makina İkmal Grubu’nda çalışan personel sayısı 2.850’ye kadar çıktı, bu rakamın 1.850 kadarı şoför ve operatörlerdi. Değişik meslek gruplarında olan ve farklı ustalıklardaki bu personel grubu için de belli bir ücret düzeni getirilmeliydi. Gerek grup müdürünün ve gerekse başmühendislerin, personelin hepsini yakından tanımaları mümkün de- ğildi. Başmühendisler sadece kendi ekiplerini derinlemesine tanıyorlardı ama diğer başmühendisliklerin kadroları hakkında pek fazla fikirleri olmuyordu. Bu nedenle objektif bir ücret politikası gerekiyordu. Makina İkmal Grubu’nda çalışan şoför ve operatörler kullandıkları araçların özellikleri ve yaptıkları işin şirket için taşıdığı öncelik ve üretim dikkate alınarak belli kategorilere ayrılmışlardı. 85 tonluk kaya kamyonu kullanan bir şoförle pikap kullanan bir şoförün ücretleri eşit olmadığı gibi 210 tonluk, 12 metreküplük kepçe kapasitesine sahip bir ekskavatör operatörü ile bir sıkıştırma silindiri operatörünün ücretleri de eşit değildi. Atölye ve servis-bakım çalışanları da benzer kriterler göz önüne alınarak kategorilere ayrılmış ve buna ek olarak ustalığa göre sınıflanmışlar- dı. Bu gruplamalar sonunda kategorilerin ve bu kategoriler içindeki her bir sınıfın ücreti belirlendi, böylece aynı işi ya da aynı kategoriye konabilen, işi, aynı ustalık derecesinde yapan kişiler aynı ücreti aldılar. Bu sistemle oldukça dengeli bir ücret politikası belirlenmiş oldu. 79Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

KULLANILAN FORMLAR Makina sayısının çok fazla, bu makinalar için yapılan işlemlerin de çok çeşitli olması hiçbir şeyin belgesiz olamayacağını gösteriyordu. Bu konuda önce neyin na- sıl olması gerektiği saptanmalıydı. Planlama-Geliştirme Başmühendisliği bu konuda çalışmalar yaptı. İşlerin nasıl bir düzende yürümesi gerektiğini, grubun mühendis- leriyle müzakere etti, nelerin gerekeceğini inceledi ve bu işler için ne gibi belgeler kullanılması gerektiği konusunda araştırmalar yaptı. Bu konularda makina imalat- çılarının Ata İnşaat’la yaptığı satış sözleşmelerine göre projede bulundurdukları elemanlardan ve doğrudan imalatçı firmalardan görüş aldı. Sonunda bir dizi belge ortaya çıktı. Tabii tüm bunlar grubun başmühendislerinin görüşleri dikkate alınarak gerçekleştirildi. Ayrıca bu belgelerdeki bilgilerin bilgisayar ortamına aktarılması da çalışmaların bir parçası olmuştu. İş isteği, iş emri, malzeme istek ve çıkış formları gibi işin yürümesi için gerekli olan belgeler hazırlandı ve kullanıma konuldu. İş isteği ve iş emri gibi belgeler manuel olarak tutuluyor ve iş bitirildikten sonra kapanıyordu. Kapanan iş emirleri MİGBİM’e yollanıyor ve burada bilgisayara aktarılıyordu. Planlama-Geliştirme Başmühendisliği Makina İkmal Grubu’nun çalışma düzeni kurulduktan sonra kaldırıldı ve başmühendis Bülent Apaydın, o sırada şirketten ay- rılmış olan İşletme Başmühendisi’nin yerine atandı ve bu görevi sürdürdü. İŞ İSTEĞİ-İŞ EMRİ-PARÇA / MALZEME TALEP SİSTEMİ Makina İkmal Grubu her türlü faaliyetini bir düzen içinde yürütmek, yapılan işleri her aşamada kayıt altına almak ve böylece her zaman kendi kendini denetleyebil- mek için bazı çalışma kuralları ve yöntemleri oluşturmuştu. Bu yöntem ve kurallar sayesinde işin sorumlusu, maliyeti, işin yapılması için harcanan süre, kaç kişinin çalıştığı gibi değişkenler daima açık ve net olarak izlenebilmişti. Hemen hemen hiçbir iş sözlü olarak yapılmamış, hepsi yazılı belgelerle gerçekleştirilmişti. Yazılı belgelerin en önemlileri iş isteği formu, iş emri belgesi ve malzeme istek ve çıkış belgesiydi. Çalışma sırasında bir sorun gözlenen makinaya ilk müdahale arazideki ser- vis-bakım elemanları tarafından yapılıyordu, eğer arıza, o şartlarda ve o ekip tara- fından giderilemeyecek boyuttaysa bu ekip durumu bir iş isteği ile makinanın onarım sorumlusu olan atölyeye bildiriyordu. İş isteği alan atölye önce bir iş emri açıyor ve makinaya bir ekip göndererek durum tespiti yapıyor, arızayı ya yerinde tamir ederek makinayı işe veriyor ya da atölyeye getirilmesini istiyordu. Arızalı araç eğer hareket etmesinde bir sakınca yoksa çalışarak atölyeye geliyordu. Eğer hareket etmemesi gereken bir arızası varsa ya da buldozer, ekskavatör, delici makina gibi yarı hareketli bir makinaysa taşınarak atölyeye getiriliyordu. Taşıma işlemi İşletme 80 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

Başmühendisliği bünyesindeki tahmil-tahliye ekibi tarafından gerçekleştiriliyordu. Bu ekip taşınacak makinanın büyüklüğüne uygun bir römorkla (low-bed) taşıma işini yapıyordu veya arızalı araç bir kamyonsa bir başka araçla çekerek atölyeye ulaştı- rıyordu. Ancak kimi zaman bu iş bir vinç ya da daha fazla vinçle yükleme yapılarak gerçekleştiriliyordu. Vinçler de yine İşletme Başmühendisliği’nin kontrolünde görev yaptığı için bu iş kombine bir faaliyetti. Çalışan filodan eksilen makinanın yerine, bu başmühendislik yedekteki bir makinayı gönderiyor böylece çalışan filo eksiksiz olarak işine devam ediyordu. Tamir işlemi sırasında gerekli olan parça ve malzeme için ambara malzeme istek ve çıkış formu kullanılarak talep gönderiliyor ve gereken malzeme alınıyordu. Bu ko- nuda önemli bir uygulama da kısa adı EVYA olan sistemdi. EVYA, eskisini ver-yenisine al kuralının kısaltmasıydı. Temel olarak filtre, conta vb gibi sarf malzemelerinin dışında kalan her türlü yedek parça talebinin yerine getirilmesi için ambar o malzemenin es- kisini, arızalı makinadan çıkartılanı istiyordu. Bu prensiple parçanın yerine takıldığı, başka amaçlarla kullanılmadığının sağlaması yapılıyordu. Ambarın teslim aldığı çıkma parçalar belli bir yerde toplanıyor, daha sonra atölyelerden gelen yetkili ekip tarafından kontrol edilerek ya hurdaya ayrılıyor ya da tamir edilmek üzere ilgili atölyeye alınıyor- du. Kimi zaman da küçük bir temizlik yapmak yeterli oluyordu. Tamirden geçirilen ve kullanılabileceği kararlaştırılan parçalar değerlendirme ambarına alınıyor ihtiyaç du- rumunda kullanılıyordu. Bir parçanın toplam ambar giriş sayısı, ambar mevcudunun, değerlendirme ambarındaki mevcudunun ve hurdaya ayrılmış sayısının toplamına daima eşit olmalıydı. Böylece bir parçanın toplam giriş miktarı ambar mevcuduyla, hurdasıyla ve değerlendirme ambarındaki miktarıyla kontrol edilebiliyordu. Atölyeye getirilen makina gerekli onarım ve testlerden geçtikten sonra iş emri ka- patılıyor, iş emrine, harcanan parçalar, çalışan ekip ve süreleri ifade eden adam-sa- atler ve yapılan işlemler ekleniyordu. Gerek iş isteği ve gerekse iş emri belgele- rindeki arıza, onarım vb tanımlar için Caterpillar’in kullandığı kodlar kullanılmıştı. Caterpillar’ın üretim bantında olmayan ama Ata İnşaat makina parkında bulunan makinalar için gerekli olan kodlar Makina İkmal Grubu elemanlarınca oluşturulmuş ve o makinaların kayıtları da aynı yöntemle tutulmuştur. İş isteği ve iş emri belgele- rine numara verilmiştir. Bu numaralar işin takibi ve daha sonra kontrol edilmesi ve incelenmesi için kullanılmıştır. Zaman zaman bir arızanın giderilmesi için birden çok atölyenin müdahalesi; genellikle İmalat Atölyeleri’nin de görev alması gerekiyordu. Bu gibi durumlarda iş emrine bir de iş sevki ekleniyor ve ikinci atölyenin yaptığı işler de kayıt altına alını- yordu. İş emri sistemi, arızalar ve tamir işlerinin kayıt altına alınması ile çok geniş bir arşiv oluşturulmuştur. 81Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

Iş Isteği Formu 82 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

Iş Emri-Ön Yüz 83Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

Iş Emri-Arka Yüz 84 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

MAKİNA İKMAL GRUBU BİLGİ İŞLEM MERKEZİ-MİGBİM Sorumlusu olduğu makina ve personel sayıları binden fazla olan Makina İkmal Grubu’nun gerek makinalara ve gerekse çalışanlara ait her türlü sicil kaydını tutmak, makinaların çalışmalarını izleyip gerekli planlamaları yapmak, çalışanların özlük haklarını takip etmek ve vardiya cetvellerini düzenlemek manuel olarak pek müm- kün görünmüyordu, bu nedenle işlerin bilgisayar ortamında takip edilmesine karar verildi. Bilgi işlem çalışması ilkin Rainbow PC ile başladı. Daha sonra, süreç NCR 32-600 çok kullanıcılı (16+1 terminal) sistem ile devam etti. İlk dönemde Dbase II ile yazılmış stok kontrol ve personel denetim programları kullanıldı. Ayrıca Caterpillar firmasının kullandığı bazı paket programlardan da yararlanıldı. Bu programların en önemlisi paletli makinalardaki yürüyüş grubundaki parçaların aşınma takibinin yapıl- dığı CTS - Custom Track Service programıydı. Makina İkmal Grubu Bilgi İşlem Merkezi MİGBİM’de aşağıdaki programlar ge- liştirildi kullanıldı: 1. İş Emri Denetim Programı - Bu programla, başta işmakinaları olmak üzere parktaki bütün araçların arıza kayıtları, uygulanan tamir işlemleri detaylı olarak kay- dedildi, bu yolla hem arızaların ve hem de onarımların neler olduğu izlendi. Ayrıca kayıt altına alınan bilgiler vasıtasıyla pek çok konuda yararlanılan istatistiksel bir birikim sağlandı 2. Makina Denetim Programı - Bu programla makinalara ait her türlü teknik ve demirbaş bilgisi kayıt ve kontrol altına alındı, 3. Personel Denetim Programı - Makina İkmal Grubu’nda çalışan bütün perso- nelin kayıtları bu programla tutuldu, böylece hem personeli daha yakından tanıma fırsatı doğdu ve hem de çalışanların özlük hakları izlendi, 4. Personel Vardiya Programı - Bu programla tüm makinaların ve makina şoför ve operatörlerinin çalıştığı yerler takip edildi. Ayrıca vardiya düzenlemeleri bilgi işlem ortamında yapılarak görev değişiklikleri daha adaletli bir biçimde gerçekleşti- rildi, 5. Stok Kontrol Programı - Makina İkmal Grubu ambarlarındaki 40.000 kalem malzemenin takibi bu program ile yapıldı. Bunun yanında verilerden yararlanılarak sipariş hazırlamaya destek sağlandı, 6. Makina Bakım Programı - Servis-Bakım Başmühedisliği elemanları tarafın- dan her gün toplanan makina çalışma saatleri kaydedildi. Bu sistemle hem maki- naların en son saatlerini bilmek mümkün oldu ve hem de uygulanması gereken pe- 85Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

riyodik bakımlar cetvel halinde çıkarıldı ve günlük olarak servis-bakım personeline verildi. Böylece hangi makinaya hangi bakımın yapılacağı belirlendi, 7. Akaryakıt Denetim Programı - Günlük 300.000 litreye kadar çıkan akaryakıt sarfiyatı, makina numarası bazında litre olarak kaydedildi. Bu programla akaryakıtın sarfiyatı ve sarfiyatın makinalara göre dağılımı izlendi. Ortalama sarfiyatlarla karşı- laştırılarak sorun olup olmadığı takip edildi, 8. Lastik Denetim Programı - Bu programla işmakinalarının lastik takibi yapıl- dı, böylece bir yandan lastik performansları izlendi, bir yandan da yeni siparişler için optimum yaklaşımlar sağlandı, 9. Arıza Takip Programı - Atölyeye gelen bir makinanın arızası hemen bilgisa- yara giriliyordu. Bu program vasıtasıyla hangi atölyede, kaç adet makinanın olduğu, ne kadar süredir ortada bulunduğunu görmek mümkündü. Bu program, bir atölyenin başmühendisine gerek kadrosunu ve gerekse yapılan işleri kolaylıkla ve sadece bir monitör aracılığıyla izleme olanağı sağlıyordu, 10. İmalat Atölyelerinde Kullanılan Malzemelere Ait Program - Bu atölyede kul- lanılan imalat malzemeleri ve imal edilem parçalar adı geçen programla izlendi MİGBİM Bilgi işlem faaliyeti için gerekli ekipmanla birlikte programcı ve sistemin yürütül- mesi için elemanlar çalıştırıldı. Başmühendisler görmek istedikleri bilgiye ofislerin- deki monitör vasıtasıyla her an erişebiliyorlardı. Arıza kayıtları ve giderilme yöntemi 86 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

her bir makina için çok önemlidir, bu yolla o makinanın ne tür arızalar gösterdiği, arıza sıklığı, giderilme usulleri görülebilir. Ayrıca bir arızanın kaç makinada görüldü- ğünü bilmek, hangi periyotlarla tekrar ettiğini izlemek ortaya çıkabilecek müstakbel arızalar için de önlem alınmasına yarar. Bu nedenlerle kayıt tutulması, bu kayıtlara kolayca erişilmesi ve istatistiki bilgilere ulaşılması arızacılık için çok önemli ve yarar- lıdır. MİGBİM’deki kayıtların çeşitli biçimlerde sınıflanması ile elde edilen istatistiksel bilgi, makinalar ve her türlü malzemenin siparişl için pek çok konuda karar alma kolaylıkları sağlamıştır. MİGBİM kayıtlar tutarak bilgi birikimi, bu kayıtların değerlendirilmesiyle takip ve kontrol olanağı sağlamıştır. PARKI OLUŞTURAN MAKİNALARIN İMALATÇILARIYLA İLİŞKİLER Ata İnşaat’ın Atatürk Barajı Projesi için oluşturduğu işmakinaları parkı farklı ül- kelerde imal edilmiş pek çok markadan meydana gelmişti. Bu markalar şunlardı: 1. Caterpillar 2. O & K (Orenstein Koppel) 3. Tamrock 4. Dynapac 5. Mack 6. Mercedes 7. Link Belt 8. Grove 9. P & H 10. Putzmeister 11. Eimco 12. Normet 13. Krupp 14. Hauser 15. Atlas Copco 16. Rex 17. Rotec 18. Aliva 19. Casagrande 87Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

Eımco-Tünellerde Kullanılan Yükleyici Ve Iki Damperli Kamyon Lınk Belt Kafes Bomlu Ekskavatör (Drag Lıne) 88 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

Bu firmalarla yapılan sözleşmelere göre bazı firmalar bir, bazıları daha fazla yetkilisini belli sürelerde projede bulundurdu, bazıları da projeye sık aralıklarla yet- kili elemanını gönderdi. Caterpillar, Tamrock ve O&K firmalarının yetkili elemanları uzun süre şantiyede kaldılar. Ata İnşaat bu elemanlara şantiyede barınma olanağı sağladı, araç tahsis etti; onlar da adeta Makina İkmal Grubu’nun bir çalışanı gibi projeye emek verdiler. Caterpillar sadece şirket merkezinden gelen elemanla temsil edilmedi, Caterpillar’ın Türkiye temsilcisi olan Çukurova İthalat İhracat A.Ş. firması da bir ekibini bir süre projede görevli olarak bulundurdu. İmalatçı firma mensupların- dan Ata İnşaat’ın beklentileri: 1. Demonte gelmiş olan makinaların montajında bulunmak ve çalışmak 2. Makinanın işe başlamasına nezaret etmek 3. Ortaya çıkabilecek arızalarda garanti prosedürünü hızla işletmek 4. Makina İkmal Grubu mühendis, teknisyen, operatör ve şoförlerine yardımcı olmak gerektiğinde eğitim vermek 5. Yedek parça listelerinin hazırlanmasına yardımcı olmak 6. Makinalarda yapısal bir problem görülürse merkeze bildirerek soruna çö- züm bulunmasını hızlandırmak 7. İmalatçı firmanın yeni uygulamaları varsa ve bu Ata İnşaat’taki makinaları ilgilendiriyorsa gerekli girişimleri başlatmak ve uygulanmasını sağlamak 8. Ata İnşaat’la ilgili firma arasında her türlü bilgi alış-verişinde köprü olmak Yukarıda anlatılan hususlar Ata İnşaat’ın kazanımlarıydı ancak bu büyük projede imal ettiği makinaları çalışan firmalar için, burada olmak, makinaların çalışmasını ya- kından izlemek çok önemli bir fırsattı. O günlerde, dünyanın başka hiçbir yerinde, tek bir projede ve aynı koşullarda bu kadar yoğun bir çalışma, bu kadar yüksek sayıda bir makina faaliyeti yoktu. Bu nedenle Makina İkmal Grubu ile birlikte çalışan bu eleman- lar şirketlerine düzenli ve sürekli olarak bilgi aktarıyorlardı ve bu bilgiler firmaların ken- dilerini geliştirmesi, hatalarını düzeltmesi için kullanılıyordu. Bu bilgi kaynaklarından en önemlisi delici makinalardan toplanan bilgilerdi. Caterpillar şirketi ürettiği makinaları dünyanın her tarafında izlemeye çalışır. Bu faaliyet o ülkelerdeki yetkili temsilcileri tarafından yürütülür. Bu şekilde tespit edilen aksaklıklar, düzeltilmesi gereken noktalar, değişiklik gerektiren uygulamalar Caterpil- lar’ın Service Letter adlı şirket içi yayınlarıyla bütün temsilcilere duyurulur ve yapılması 89Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

gereken bir işlem varsa nasıl yapılacağı belirtilerek harekete geçilmesi istenir. Makina İkmal Grubu İşmakinaları Atölyesi’nde de kimi tespitler yapılmıştı. Bu tespitler Cater- pillar’ın şantiyedeki yetkilisiyle de paylaşıldı ve şirket, Ata İnşaat’ı referans göstererek Sevice Letter ile yayınladı. Bu durum pek alışılmış bir uygulama değildir ve çok na- diren olabilecek bir durumdur. Makina İkmal Grubu bu konuda bir başarı göstermiş Caterpillar Service Letter yayınında Ata İnşaat adının geçmesini sağlamıştır. DELİCİ MAKİNALARIN PERFORMANS KAYITLARI Yıllar önce , henüz Enerji-Su İnşaat Limited Şirketi’nde çalışırken, delme işlerinde havalı delici kullanırdık. O tarihlerde hidrolik deliciler pek yoktu. Diesel motor tahrikli, tekerlekli büyük bir kompresöre bağlı olan delici makinanın her tür- lü fonksiyonu kompresörün ürettiği basınçlı hava ile gerçekleşirdi. Enerji-Su’daki kompresörler ve delici makinalar Gardner Denver markaydı. Deliciler üzerinde PR 123 ve PR 133 tabancalar vardı. Rahmetli patronumuz Gökçe AYKUT, daha hızlı ve verimli olacağını düşündüğü büyük çaplı pistona ve kısa stoklu silindire sahip PR 66 tabancalardan getirtmişti. Tabancalar şantiyeye gönderildi, monte ettik ve ça- lıştırmaya başladık. Gökçe Bey, çok haklı olarak, yeni tabancaların verimini merak ediyordu. Her telefon konuşmamızda tabancaların verimini soruyor, bilgi istiyordu. Biraz gençlikten, biraz da tembellikten olsa gerek bu konuda hiçbir bilgi vermedim. Kendi mantığıma göre nasıl olsa alınmış, biz de çalıştırıyoruz, iyi olsa ne olur iyi ol- masa ne olur biçiminde kaçamak bir yol yaratmıştım. Gökçe Bey son derecede kibar bir insan olduğu için fazla üstelemedi, asla kırıcı bir şey de söylemedi ama o tarihten sonra sık sık, hemen her fırsatta bizden; özellikle de benden bir rapor istediğini ama asla cevap alamadığını vurguladı. Bu tavrı ile beni çok utandırmıştı ama bu olay, bu mahcubiyet çok önemli bir verinin yaratılmasına neden oldu. Atatürk Barajı Projesi’nde delici makina grubu işimizin en önemli parça- sıydı. Özellikle dolgu için gerekli olan kayalar bazalt ocağında delme ve patlatma yoluyla üretiliyordu. Bu haliyle delici makina grubu ve delme işi baraj inşaatının ilk halkasıydı, üretim zinciri bu makinalarla başlıyordu. Bu kadar önemli olan işe uygun makina seçimi büyük bir özenle yapılmış, verimlilik, hız, hareket yeteceği, kullanım kolaylığı gibi parametreler dikkate alınmıştı. Seçim sırasında tabii finans boyutu da göz önünde tutuldu. Pek çok firmanın teklifi incelendi, yüz yüze görüşmeler yapıldı ve sonunda Finlandiya üretimi olan Tamrock seçildi. Tamrock o zamana kadar çok fazla tanınan, dünya işmakinaları piyasasında çok popüler olan bir şirket değildi. Pazarlıklar sırasında Tamrock’un bu dezavantajı, Ata İnşaat için avantaj oldu. Satış sözleşmesi sadece bir makina alış-verişi olmaktan çok, birtakım kazançları da sağ- ladı. Uzun bir süre üç Tamrock mühendis/teknisyeninin şantiyede kalması, eğitim 90 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

verilmesi, yedek parça desteği, delme ve patlatma konusunda teknik destek, stan- dardından daha uzun garanti süresi gibi kazanımlar elde edildi. Tamrock deliciler inşaat alanına ilk intikal eden makinalardandı. Gelir-gelmez çalışmaya başladılar. Makinalarla birlikte üç kişilik teknik ekip de gelmiş ve göreve başlamıştı. İşe alı- nan operatörlerin makinalara alışmaları için derhal işbaşı eğitimi başladı. Makina sayısı artacağından daha fazla adam gerekiyordu. Bu açık, operatörlük geçmişleri olmayan lise ya da teknik lise mezunları işe alınarak giderildi. İşe alınan acemi ama belli bir eğitimi olan kadrolar Finlandiyalı mühendis/teknisyenler ve Ata İnşaat’ın tec- rübeli operatörleri tarafından eğitildiler. Makina İkmal Grubu kendi kaynaklarından yetiştirdiği bu operatörlerden çok yüksek verimler aldı. Tamrock Delici Makinalarının Çalışması 91Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

İşe başlama zamanı tam da yaz başlangıcıydı, Şanlıurfa’da o tarihler sıcakların başladığı günlerdir. Tamrock deliciler çalışmaya başladıktan bir süre sonra hidrolik sistem harareti görülmeye başladı. Bu durum gerek makina sahibi olarak bizi ve gerekse imalatçı firma olarak Tamrock’u çok tedirgin etmişti. Fin teknik heyet hızla araştırmaya başladı. Makina İkmal Grubu’nun ilgili elemanlarıyla birlikte kontroller yapıldı. Görünürde hiçbir yapısal ya da operasyon sorunu yoktu fakat hidrolik sis- temde hararet devam ediyordu. Tamrock’un merkezinde de alarm zilleri çalmaya başlamıştı. Sonunda araştırmalar netice verdi. Fin imalatçılar bu kadar sıcak bir hava beklememişlerdi ve soğutma sisteminin kapasitesi mevcut şartlar için yeterli değildi. Derhal ek soğutma donanımları geldi ve çalışmakta olan ilk parti makinalara takıldı. Daha sonraki partilere de daha yüksek kapasiteli soğutma donanımı eklendi. Böylece sorun çözümlenmiş oldu ve öyle bir arıza bir daha asla görülmedi. Tamrock Tünel Delicileri 92 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

Tamrock Robolt-Kaya Duvar Delme Ve Çivileme Makinası Genel olarak işmakinalarının sayacı çalışma saatidir. Piyasadaki araçlarda kilo- metre ile ölçülen hareket miktarı işmakinalarında çalışma saatiyle ölçülür, çünkü iş- makinaları bir otomobil gibi, bir kamyon gibi sürekli seyir halinde, uzun mesafelerde konum değiştirme durumunda değildir. İşmakinaları oldukça kısa mesafelerde çalı- şarak iş üretirler. Bunlar arasında en uzun mesafede hareket edeni kaya kamyonla- rıdır, onlar bile standart bir kamyonla karşılaştırılamaz. Ölçü birimi çalışma saatidir. Genellikle motor devrine göre ayarlanmış bir ölçme sistemiyle sayım yapılır. Filtre, madeni yağ ve diğer kimi parçalar hep çalışma saati kriterine göre değiştirilir. Maki- nanın ulaştığı saat onun yaşını verir. Her ne kadar üretim yılı önemliyse de ulaşılan çalışma saati o makina hakkında daha çok fikir verir. İşmakinalarında bir çalışma sa- ati vardır ama delici makinalarda iki çalışma saati bulunur. Bunların birisi makinanın motoruna bağlıdır ve periyodik bakımlar için kullanılır, diğeri ise delici tabancanın saatidir. Bu saat bilfiil delme işlemi yapılırken çalışır. Makina bir konumdan diğer bir konuma giderken çalışmaz. Tabanca saati makinanın kaç saat delme işi yaptığını belirtir ve buna bağlı olarak tabancada yapılması gereken periyodik parça değişim- leri için de kriterdir. İdeal olan çalışma, makina çalışma saatiyle tabanca çalışma saatinin aynı olmasıdır. Bu durum ancak teoride olabilir, gerçek çalışma ortamında olanaksızdır. Makina çalışma saati daima tabanca çalışma saatinden yüksek olur. Verimli bir çalışma ise iki değerin birbirine mümkün mertebe yakın olmasıdır. Bu ra- kamların birbirine yakın olması makinanın boşa çalışmadığını, tabanca çalışmadan hareketinin fazla olmadığını, delici makinadan esas olarak beklenen fonksiyon olan delme işleminin en az kayıpla yapıldığını ifade eder. 93Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

Gökçe Bey’in yıllar önce benden istediği ve benim üzerinde durmadığım delici ma- kina performans kayıtları takibinin üzerimde yarattığı mahcubiyeti gidermenin zamanı gelmişti. Makinaların çalışmaya başladığı ilk günden itibaren günlük çalışma saatleri- nin, tabanca çalışma saatlerinin, delme metrajlarının kaydının tutulmasını başlattım. Birlikte çalıştığım arkadaşlarım konuya en az benim kadar ilgi gösterdiler ve sahip çıktılar. Her bir makinanın kayıtları günü gününe ve dikkatle tutuldu. Bu kayıtlar saye- sinde makinanın delme verimliliği, hızı, günlük ve birikimli olarak görülüyordu. Sadece kayıt tutmakla kalmıyor gerek makinanın ve gerekse operatörün verimliliği konusunda da bilgi sahibi oluyorduk. Durum kısa süre sonra Tamrock ekibinin de dikkatini çekti. Onlarca makina aynı alanda, aynı şartlarda, aynı operatörler tarafından kullanılıyordu. Bu tablo çok hassas ve düzenli bir laboratuvar gibiydi, dolayısıyla sonuçlar güveni- lebilecek, makinalara ait çok ayrıntılı bilgi kaynağı durumundaydı. Tamrock ekibi bu bilgileri düzenli olarak her ay Finlandiya’daki merkeze göndermeye başladı. Gerçek- ten de bu kayıtlar Tamrock’un kendi makinaları için yapacakları değişiklikler, yenilikler için başvuracakları bir kaynaktı. Böylece bu çalışma sadece Ata İnşaat için değil fakat aynı zamanda delici makinaların üreticisi olan Tamrock firması için de değerli bir bilgi kaynağı olarak göründü ve benimsendi. Üstelik böylesi kayıtlar o zamana kadar dün- yanın hiçbir yerinde tutulmamıştı. Her bir makinayı bir denek gibi düşünürsek, bu proje denek sayısının çok bol, çalışma koşullarının aynı olduğu kocaman bir deney alanıydı ve imalatçı da bu kaynaktan çok yararlandı. Baraj inşaatında delici makinalar Haziran 1992 sonu itibarıyla açık arazide 7.165.404 metre delme işi yapmıştır. Bu metraj için 336.323 saat makina çalışmıştır. 7.165.404 metrelik delme işi 172.087 saatlik tabanca çalışmasıyla elde edilmiştir. Tü- nel ve galeriler için ise 23.843 makina çalışma saatiyle 1.358.251 metre delme işi ger- çekleştirilmiştir. Bu metraj 10.984 tabanca saatiyle elde edilmiştir. Açık arazideki delme çalışmaları sırasında toplam 1.241 şank (delici tabancadan çıkan ve dönme ve darbe hareketlerini dışarıya aktaran çubuk şeklindeki parça), 5.419 rot (şank vasıtasıyla ta- banca dışına çıkan dönme ve darbe etkilerini yeraltına aktaran uzun çubuk şeklindeki parça), 4.052 manşon (şankla rotu ve rotla rotu birbirine bağlayan bilezik) ve 4.080 bit (rotun ucuna takılıp yeraltında dönerek delme işini yapan parça) sarf edilmiştir. Makina İkmal Grubu’nda Tamrock delici makinalarla ilgili önemli bir gelişme ya- şandı. 25 Ekim 1984 günü delici makina operatörlerinden Zeki Özdemir ve Halil Sungurtekin birlikte çalıştıkları 1607 Ata numaralı Tamrock Zoomtrak DHA 800 mo- del delici makina ile bir vardiyada, 8 saat 40 dakikalık bir sürede 568.80 metre del- me işi yaptılar. Bu işlem 4 inç (101.6 milimetre) çapında 54 adet delikten oluşuyordu. Bu rakamlar o zamana kadar gerçekleştirilmemişti ve bu başarı Tamrock firması tarafından Dünya rekoru olarak tescil edildi. 94 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

Dünya Rekorunu Kapak Yapan Tamrock Dergisi 95Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

MAKİNA İKMAL GRUBU’NUN ÇEŞİTLİ İMALATÇILARLA İLİŞKİLERİ Makinaların tamiri sırasında ihtiyaç duyulan parçalar genel olarak orijinal ima- latçılardan karşılandı. Orijinal parçalar tabii çok pahalıydı ve temin edilmesi zaman alıyordu. Gerçi grubun yedek parça ambarlarında her marka için yedek parçalar mevcuttu ama kimi malzemelerin yerli kaynaklardan karşılanması da bir alternatif olarak göz önünde bulunduruluyordu. Böyle bir yaklaşım yerli üreticilerin yetenekle- rini artırmak, onları desteklemek ve onlara olası yeni pazarlar bulma fırsatı vermek adına bir misyona da sahipti. Bu malzemelerin en başında her türlü filtre geliyordu. Bu konuda çok önemli bir sorun vardı, eğer kullanılan filtrenin kalitesi standartlara uymazsa ortaya çıkacak arıza garanti kapsamına alınmıyordu. Bu nedenle projenin ilk günlerinde tüm filtreler orjinal imalatçılarından satın alındı. Bu sırada Türkiye’nin filtre imalatçılarıyla temas kurularak istenen standartta filtre imal etmeleri istendi, hatta bunun için orijinal filtre örnekleri verilerek imalatçıların uygun hammadde sağ- laması için destek verildi. Filtre imalatçıları bu konuda çok ciddi çalışmalar yaptı, Makina İkmal Grubu’nun istediği özelliklerde imalat yaptılar. Tabii Ata İnşaat büyük bir pazardı ve ayrıca Ata İnşaat’a mal vermek bir prestij meselesiydi. Orijinali ile aynı kalitede imal edilen filtrelerin kalitesi makina imalatçılarına tanıtılarak kabul etmeleri sağlandı ve o tarihten sonra yerli filtreler kullanıldı. İmalatçı firmalar arasında tercih ASAŞ FİLTRE için kullanıldı. Bu filtrelerin ambalajında, “ATA İNŞAAT İÇİN İMAL EDİLMİŞTİR”, yazısı bulunuyordu. Motor tamir ve revizyonları sırasında hemen her zaman kullanılan silindir göm- lekleri de, gömlek üreten firma ve Makina İkmal Grubu arasındaki bilgi alış-verişi sonunda istenen kaliteye ulaşmış ve Ata İnşaat tarafından başarıyla kullanılmıştı. Bu konuda da imalatçı firma olan SİLSAN SANAYİ büyük bir dikkat ve özveriyle yaklaşmış sonunda başarılı olmuştur. Bu başarı firmanın iç ve dış pazarda aranan bir isim olmasını sağlamıştır. Buldozer, yükleyici ve ekskavatörlerin çalışması sırasında kayayla, toprakla te- mas eden parçaları bıçak, tırnak adaptörü, kazma ucu, kepçe (kova) alt adaptörü (damak) gibi isimler alırlar. Bu malzemeler makinanın çalıştığı zemin koşullarına bağlı olarak belli zamanlarda aşınır ve yenisiyle değiştirilir. Sert zeminlerde çalı- şan makinalarda bu parçalar çok sık değiştirilir. Bu parçalar özel alaşımlı çeliklerdir, uzun sürede aşınmalı ama kırılgan olmamalıdır. Ata İnşaat bu malzemeyi de yerli kaynaktan sağladı. Bunun için imalatçı şirket olan SİLVAN SANAYİ ile birlikte çalı- şıldı, şirketin ürettiği örnekler denendi, zayıf, olumlu, olumsuz yönleri rapor edildi. Denemeler sonunda rahatlıkla kullanılacak ürünler elde edildi, üstelik bu ürünler baraj sahasının özgün zemin koşullarına göre geliştirilmişti. 96 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

Makina parkını oluşturan işmakinalarının önemli bir ihtiyacı da aküydü. Kullanı- lan akülerin, boyut olarak uygun olması, başta sarsıntı olmak üzere darbelere karşı dayanıklı ve uzun bir kullanım ömrüne sahip olması gerekiyordu. Bu ürün için de yerli imalatçılarla iş birliğine gidildi. Akü konusunda da amaç kaliteli yerli ürüne ulaş- maktı. Bu konuda başarı kazanıldı. Yerli imalatçının ürünleri kontrol ve test edildi, eleştiriler bildirildi ve sonunda imalatçı kabul edilir bir standarta ulaştı. Akü imalatçısı bu şirket FİLO AKÜ oldu. Firma, kullanılmış aküleri de geri alarak Ata İnşaat’ın akü hurdası problemi yaşamamasını sağladı. Ata İnşaat yerli imalat sanayinin kimi dallarında kaliteyi geliştirme konusunda lokomotif görevi görmüştür. Bu çalışmalar imalatçı firmaların yüksek kaliteye ulaş- masını ve buna bağlı olarak pazar paylarını arttırmalarını sağlamıştır. Ayrıca Ata İnşaat’a sürekli olarak mal vermek yoluyla proje boyunca üretime devam etmişler ve kazanç sağlamışlardır. Bu durum Ata İnşaat’ın sadece baraj inşa etmekle kalmayıp Türk sanayine katkı sağladığının bir göstergesidir. MAKİNA ÇALIŞMA SAATLERİNE AİT TABLOLAR Makina İkmal Grubu’nun sorumluluğu altındaki işmakinaları genel olarak çift vardiya; gündüz ve gece çalıştı çünkü bu büyük projenin bir an önce bitmesi ve Türkiye’nin elektrik enerjisi ve sulama sistemi için devreye girerek üretime katılması gerekiyordu. Makinaların böyle yüksek bir tempoyla çalışması sonunda proje, za- manında; hatta başlangıçta belirlenen bitiş tarihinden önce tamamlandı. Projenin erken bitmesi Türkiye’ye pek çok şey kazandırmıştır. İşmakinaları filosu 623 adetten meydana gelmişti ve bu makinalar projenin ta- mamlanması için toplam olarak 6.592.000 saat çalışmıştı. Bu toplam saate göre her bir işmakinası ortalama 10.580 saat çalışmıştı. Tüm işmakinaları içinde yer alan ve adeta ana grubu oluşturan yedi markaya ait makinaların çalışma saatleri ise aşağıdadır: 97Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

7 MARKANIN TOPLAM VE ORTALAMA SAATLERİ MARKA ADET TOPLAM ÇALIŞMA ORTALAMA ÇALIŞMA SAATİ SAATİ ATLAS COPCO KOMPRESÖR 25 259719 10389 CATERPILLAR İŞMAKİNALARI 451 5239519 11618 DYNAPAC SIKIŞTIRMA MAKİNA- 25 112937 4517 LARI 15 109072 7271 14 120668 8619 EIMCO TUNEL YÜKLEYİCİ VE 10 124864 12486 KAMYONLARI 34 350333 10304 LINK BELT HALATLI EKSKAVA- TÖRLER VE MOBİL VİNÇLER O & K 210 TONLUK EKSKAVA- TÖRLER TAMROCK DELİCİ MAKİNALAR Toplam 574 6317112 11005 623 adet makinanın en önemli bölümü Caterpillar marka işmakinalarıydı. O&K marka ekskavatörler ve Tamrock marka delicilerle birlikte inşaatın yükünü en çok bu üç markadaki makinalar çekmişti. Caterpillar, O&K ve Tamrock marka makinaların filodaki model adetleriyle toplam ve ortalama çalışma saatleri de aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. 98 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

CATERPILLAR MARKA İŞMAKİNALARI MARKA MODEL TOPLAM ORTALAMA İSİM ADET ÇALIŞMA ÇALIŞMA SAATİ SAATİ CATERPILLAR 14G GREYDER 18 248751 13820 CATERPILLAR 16G GREYDER 2 20522 10261 CATERPILLAR 225 EKSKAVATÖR-1.0 metreküp kepçe kapasiteli 2 18923 9462 CATERPILLAR 245 EKSKAVATÖR-3.0 metreküp kepçe kapasitel 8 121743 15218 CATERPILLAR 3304 JENERATÖR-85 kw 6 60103 10017 CATERPILLAR 3406 JENERATÖR-200 kw 10 55398 5540 CATERPILLAR 3412 JENERATÖR-500 kw 3 9963 3321 CATERPILLAR 3508 JENERATÖR-635 kw 3 6741 2247 CATERPILLAR 3512 JENERATÖR-1135 kw 4 9301 2325 CATERPILLAR 769C KAYA KAMYONU-35 tonluk 40 622320 15558 CATERPILLAR 777 KAYA KAMYONU-85 tonluk 115 1578507 13726 CATERPILLAR 777B KAYA KAMYONU-85 tonluk 85 862890 10152 CATERPILLAR 825C KEÇİ AYAĞI KOMPAKTÖR 6 45419 7570 CATERPILLAR 834B LASTİKLİ TİP BULDOZER 5 26483 5297 CATERPILLAR 926 EKSKAVATÖR-1.15 metreküp kepçe 6 76839 12807 CATERPILLAR 943 EKSKAVATÖR-1.15 metreküp kepçe 2 17981 8991 CATERPILLAR 966D LASTİKLİ YÜKLEYİCİ-3,5 metreküp kepçe 10 134537 13454 CATERPILLAR 988B LASTİKLİ YÜKLEYİCİ-5.0 metreküp kepçe 15 222163 14811 CATERPILLAR 992C LASTİKLİ YÜKLEYİCİ-10.0 metreküp kepçe 40 432089 10802 CATERPILLAR D10 PALETLİ TİP DOZER 3 34748 11583 CATERPILLAR D9L PALETLİ TİP DOZER 40 440623 11016 CATERPILLAR D8L PALETLİ TİP DOZER 25 174427 6977 CATERPILLAR V330B FORK-LİFT-15 ton kaldırma kapasiteli 3 19148 6383 451 5239619 11618 TOPLAM 99Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

TAMROCK MARKA DELİCİ MAKİNALAR MARKA MODEL İSİM ADET YOPLAM ORTALAMA TAMROCK TT-DHA800 AÇIK ARAZİ 20 ÇALIŞMA ÇALIŞMA TAMROCK TAMROCK DELİCİSİ SAATİ SAATİ 205215 10261 11378 ZT-DHA800 AÇIK ARAZİ 8 91020 9016 DELİCİSİ ZT-DHAT400 AÇIK ARAZİ 6 54098 DELİCİSİ TAMROCK DH207B TUNEL DELİCİSİ 1 1237 1237 TAMROCK H107L TUNEL DELİCİSİ 2 950 475 TAMROCK DH490-24PC DELICI VE 2 10401 5201 BULON ÇAKICI TAMROCK M-DH107L TUNEL DELİCİSİ 6 23848 3975 8595 MARKA Toplam 45 386769 O&K ORTALAMA O&K 210 TONLUK EKSKAVATÖRLER ÇALIŞMA MODEL İSİM ADET YOPLAM SAATİ RH120C ÇALIŞMA 12486 210 TONLUK 10 EKSKAVATÖR SAATİ 124864 Yukarıdaki tablolarda da görüldüğü gibi ana makinaların ortalamaları 10.000 saaten fazladır. Bu kadar saat çalışmaya rağmen uygulanan çok dikkatli bakım ve tamir hiz- metleri sayesinde hiçbir makina verim düşüklüğü göstermemiş, hiçbir makina hurdaya ayrılmamıştır. Projenin tamamlanmasına paralel olarak makinaların bir bölümü Ata İnşa- at’ın Ürdün’de üstlendiği bir başka büyük projeye yollanmıştır. Parkı oluşturan makinalar zaman içinde, özellikle yurt dışından talep görmüş ve büyük bir bölümü Pakistan, Endo- nezya, Kırgızistan, Kanada, Suudi Arabistan gibi ülkelerdeki alıcılara satılmıştır. 100 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi