atatürk baarşı 2

M. Sait ARASAN



Derleyen ve Yazan: M. SAİT ARASAN

BAŞLIĞINIZI BURAYA YAZABİLİRSİNİZ Derleyen Ve Yazan: M. SAİT ARASAN ISBN: ……………….. Birinci Basım: 2023 Basım ve Yayın evi: Matbaa Sertifika Numarası: © Copyright 2020, Yazar Adı Bu kitabın hakları Yazar Adı’a aittir. Tüm hakları saklıdır. Kaynak gösterilmeden kitaptan alıntı yapılamaz; Yazar Adı’un yazılı izni olmadan radyo ve televizyona uyarlanamaz; oyun, film, elektronik kitap, CD ya da manyetik bant haline getirilemez; fotokopi ya da herhangi bir yöntemle çoğaltılamaz, yayınlanamaz ve dağıtılamaz.

ÖNSÖZ Çalışma hayatıma başladığım Enerji-Su İnşaat Limited Şirketi Küre Şanti- yesi’ndeki şantiye şefim, aynı zamanda şirketin patronlarından biri olan Muammer ÖZKAVAF’tı. Kendisiyle yıllar önce başlayan bu beraberlik Küre, Murgul, Libya ve so- nunda da Atatürk Barajı’nda devam etti. Muammer Bey’in şantiye şefim ve patronum olmasının çok ötesinde bir özelliği vardır: Muammer Bey benim için, meslek öğrendiğim bir usta, her konuda bir mürşit olmuştur. Uzun yıllar boyunca ilişkimiz hiç kesintiye uğra- madan devam etti ve ediyor. Bir süre önce benden Atatürk Barajı’ndaki makina organi- zasyonuna ve yönetimine ait bir şeyler yazmamı istedi. Yazdım ve gönderdim, kısa bir metin olduğunu bunu detaylandırmamı, hatta bir kitap olarak yazmamı istedi. Muammer Bey’in isteği, bazı kişiler için olduğu gibi, benim için de bir emirdir ve derhal yazmaya başladım. Sonunda elinizdeki bu kitap ortaya çıktı. Bu kitap Ata İnşaat’ın Atatürk Barajı Projesi’nde neler yaptığı konusunda daha önce yazılmış eserlerin yanında basit kalıyor ancak o yapıtlarda değinilmemiş konulara ışık tuttuğu için Ata İnşaat’ın farklı bir yönünü aydınlatıyor. Ayrıca uzun bir süre uygulanmış ve olumlu sonuçlar alınmış bir çalışmayı aktardığı için, bu konularda emek veren, verecek olan meslektaşlarım için bir referans belgesi olacağını sanıyorum. Proje yönetiminde birlikte çalıştığım ve çoğu şu anda aramızda olmayan ağabey- lerimi rahmetle anıyorum. Hayatta olanları selamlıyorum. Müdürlüğünü yaptığım Makina İkmal camiasını, başta başmühendis arkadaşlarım olmak üzere sevgiyle anıyorum. Bu çalışmayı yapmama sebep olan Sayın Muammer ÖZKAVAF Ağabeyim’e saygılarımı su- nuyorum. Umarım bu kitap bu macerada yeralanların anılarını tazeler, böylesi büyük proje- lerde yeralacak olanlara kaynaklık yapar. M. SAİT ARASAN NİSAN 2023, ADANA

İÇINDEKILER Giriş....................................................................................................................8 Makinaların Seçimi.............................................................................................9 Makinaların Teslim Alınması...............................................................................15 Makina İkmal Grubu’nun Organizasyonu...........................................................17 Makina İkmal Grubu’nda Eğitim.........................................................................19 Makina İkmal Kütüphanesi.................................................................................21 Servis-Bakım Faaliyetleri...................................................................................22 S. O. S.....................................................................................................26 Toz Problemi............................................................................................29 Lastiklerin Isınma Problemi......................................................................30 Makina İkmal Ofisinin Ve Atölyelerin Planlanması Ve İnşaatı............................31 İşmakinaları Atölyesi Başmühendisliği...............................................................38 Motor Atölyesi..........................................................................................41 Go-Power Motor Test Tezgahı.................................................................42 Şanzıman Atölyesi...................................................................................44 Hidrolik Sistem Atölyesi...........................................................................45 Elektrik-Elektronik Atölyesi.......................................................................46 Orta Ve Hafif Araçlar Atölyesi Başmühendisliği..................................................48 İşmakinası, Akaryakıt, Çimento ve Diğer Ağır Malzemelerin Taşınması............51 İmalat Atölyeleri Başmühendisliği......................................................................56 Mekanik Atölye.........................................................................................57 Kaynak Atölyesi.......................................................................................60 Küçük İş Ocakları Atölyeleri.....................................................................60 Yürüyüş Takımı Atölyesi - Undercarriage Workshop..........................................62 Lastik Atölyesi ve İşmakinalarının Lastik Tamiri.................................................63 6 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

İşletme Başmühendisliği....................................................................................66 İkmal Başmühendisliği.......................................................................................68 Yedek Parçalar........................................................................................69 Filtreler.....................................................................................................70 Lastikler...................................................................................................70 Sac, Çelik vb İmalat Malzemeleri.............................................................71 Kaynak Elektrodu, Takım Tezgahları Malzemeleri, Boya vb Sarf Malzemeleri......................................................................................72 Akaryakıt ve Madeni Yağlar.....................................................................72 Oksijen, Asetilen, Azot vb Sınai Gazlar....................................................73 Özel Takımlar ve El Aletleri......................................................................73 Demirbaşlar.............................................................................................74 Ambarlar..................................................................................................75 Planlama-Geliştirme Başmühendisliği...............................................................78 Personel Seçimi ve Alımı.........................................................................78 Personelin Sınıflaması.............................................................................79 Kullanılan Formlar....................................................................................80 İş İsteği-İş Emri-Parça/Malzeme Talep Sistemi..................................................80 Makina İkmal Grubu Bilgi İşlem Merkezi- MİGBİM.............................................85 Parkı Oluşturan Makinaların İmalatçılarıyla İlişkiler...........................................87 Delici Makinaların Performans Kayıtları.............................................................90 Makina İkmal Grubu’nun Çeşitli İmalatçılarla İlişkileri........................................96 Makina Çalışma Saatlerine Ait Tablolar..............................................................97 Ata İnşaat’ın Atatürk Barajı Makina Organizasyonunun Türkiye’ye Kazandırdıkları...................................................................................................101 Makina İkmal Grubunda Sosyal Faaliyetler.......................................................102 Makina İkmal Grubu Mühendisleri.....................................................................104 7Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

GİRİŞ 1983 yılında yapılan Atatürk Barajı ihalesini Ata İnşaat adı altında bir araya ge- len, Türkiye’nin üç köklü inşaat firması kazandı. Bu firmalar Palet İnşaat, Seri İnşaat ve Enerji-Su İnşaat şirketleriydi. Bu üç güzide kuruluş, o tarihe kadar kendi yolla- rında tek başlarına yürümüşler ve ülkemize pek çok değerli eser kazandırmışlardı. Atatürk Barajı gündeme gelince, birlikte harekete geçmişler, yılların birikimi olan tecrübelerini ortaya koyarak bu prestijli projeye birlikte adım atmışlardı. Projenin, o yıllarda gerek dünyada sayılı ve gerekse Türkiye’de bir numara olması şirketlerin patronlarına ve mensuplarına büyük düşünme, projenin adına yakışır bir beceriklilik hedefleme gibi zorunluklar getirmişti. Atatürk Barajı Projesi’ndeki hacimsel büyük- lükler o zamana kadar pek de alışılmamış rakamlarla ifade edilmişti. Bu iş aynı zamanda Türkiye’nin uluslararası camiada itibarını yükseltecek ya da düşürecek bir çalışma olacaktı. Bir yanda projenin büyüklüğü bir yanda da ülke itibarı, başta şirket sahipleri olmak üzere tüm firma mensuplarına ağır bir sorumluluk yüklemişti ve görev alan herkes bu sorumluluğun bilinciyle davranıyordu. Proje Öncesi Baraj Sahası Ata İnşaat, Atatürk Barajı Projesi’ni aldıktan sonra klasik bir anlayışla şirket yö- netimi yerine bilimsel bir yöntemle yürümeyi tercih etmiştir. Bunun için Ata İnşaat, İTÜ Makina Fakültesi Fabrika Organizasyonu Kürsüsü mensuplarından merhum Prof. Dr. İ. İlhami Karayalçın’la anlaşmış ve onun Ata İnşaat’ın üst düzey yöneticile- rinden Alev SEMKER AKAL’la birlikte yürüttüğü çalışmalar sonunda ortaya koydu- ğu bilimsel yaklaşım ile şirket ortaklarının tecrübelerinin birleşmesinden meydana 8 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

gelen modern bir yönetim sistemi kurmuştur. İlk olarak şirketin üst yönetimi inşa edilmiş ve şirketin ortakları bir Yönetim Kurulu içinde yer almışlardır. Yönetim Kurulu üyeleri Sedat ÜRÜNDÜL, Necdet SEMKER, Ertuğrul KURDOĞLU, Ahmet Cemal KURA, Gökçe AYKUT, Muammer ÖZKAVAF, Hayri BİNGÖL ve Nurhan MOTUGAN olarak belirlenmiş, Sedat ÜRÜNDÜL Yönetim Kurulu başkanlığı, Nurhan MOTU- GAN da genel koordinatörlük görevlerine getirilmişlerdir. Yönetim Kurulu üyeleri ayrıca şirketin finans, makina, proje gibi belirli bölümlerinin de idari sorumluluğunu yüklenmişlerdir. Ata İnşaat Yönetim Kurulu MAKİNALARIN SEÇİMİ Projedeki hacimler oldukça büyüktü: 85 milyon metreküplük, kil ve kayadan olu- şan bir gövde ile birlikte toplamda 135 milyon metreküplük bir toprak hareketi, 3.5-4 milyon metreküplük beton işleri, kilometrelerce yeraltı tünelleri ve galerileri, gövde için gerekli olan bazaltı üretmek amacıyla metrelerce delme ve tonlarca patlayıcı ile patlatma, dolusavak kapaklarının imalatı için tonlarca çelik, Ata İnşaat’ta her- kese çok ciddi bir projeyle karşı karşıya olmanın önemini ve çok dikkatli olunması gerektiğini hissettiriyordu. Bu rakamlar nedeniyle ve işin gecikmemesi için çok ve- rimli, yüksek kapasiteli, her yönden işe uygun ve fazla sayıda makina gerekiyordu. Ayrıca seçilecek makinaların maliyeti makul bir seviyede kalmalı, şirkete, ama esas itibarıyla Türkiye’ye büyük parasal yük getirmeyecek düzeyde olmalıydı. Bu ilkeler ışığında makina seçim ve işletme sorumluluğu, diğer iki firmaya nazaran bu konuda daha tecrübeli olan Enerji-Su şirketine verildi, çünkü, o zamanki adıyla Enerji-Su İnşaat Limited Şirketi, makina bilgisi, makina yönetimi geçmişi ve makinacı kadrola- rıyla diğer iki ortak şirketten daha tecrübeli ve bilgiliydi. 9Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

Temel olarak: 1. Baraj gövdesinin ve dolusavak, HES (hidroelektrik santral) gibi yapıların oturacağı yerlerde kazı yapılması gerekiyordu, bunun için kazı makinaları olmalıydı, 2. Kaya üretimi yapılacaktı, delici ve patlatıcı ekipman gerekiyordu, 3. Üretilen kayanın ve kilin yüklenmesi ve gövdeye taşınması için yükleyici ma- kinalarla kamyonlar gerekliydi, 4. Gövdeye taşınan kilin ve bazlatın serilmesi ve sıkıştırılması önemli bir iş kalemiydi bunun için greyderler, keçiayakları ve silindirler olmalıydı, 5. Beton işleri için beton üretim tesisleri ve taşıyıcıları ile betonun dökülmesini saglayacak makina ve ekipman bulunmalıydı, 6. Tüneller ve galeriler için her türlü tünel makinası olmalıydı, 7. Tonlarca ağırlıktaki makinaların, malzemenin, imalatı tamamlanmış ekipma- nın yükleme ve boşaltma işleri için vinçler gerekliydi, 8. Tüm bunlar için yardımcı tesis ve makinalar, bunları çalıştıracak personel için gerekli olan yaşamsal unsurların da parka eklenmesi gerekiyordu, 9. Yukarıdaki teknik verilerin yanında makina, ekipman vb seçimi, devletin şirkete tahsis ettiği 200 milyon Amerikan doları kredi çerçevesinde kalmak zorundaydı. Kazılar için 68 adet buldozer alındı, bunlardan 3 adedi o tarihte dünyanın en büyük buldozeriydi. Yükleme işleri için 10 metreküp kepçe kapasiteli lastik tekerlekli yükleyiciler ve yine aynı kapasitedeki ekskavatörler alındı ki, her iki makina da yine o zaman dünyanın kendi alanındaki en büyük makinalarıydı. Kaya ve kil taşıması için 35 metreküp yani 85 ton damper kapasiteli kaya kamyonlarından 200 adedi filoya dahil edildi. Bu kamyonlar da kendi zamanının en yüksek kapasiteli kamyonlarıydı. Gerek kaya delgisi için ve gerekse tünel delgileri için havalı delicilerle karşılaştırıl- dığında daha hızlı olan hidrolik deliciler tercih edildi. Makinaların seçiminde önemli bir nokta daha gözetildi: Her bir iş kalemi için tek bir marka tercih edildi; aynı iş için iki farklı marka düşünülmedi. Bu karar, gerek operasyon ve gerekse bakım, onarım, yedek parça bulundurma gibi destek ve lojistik konularında şirkete kolaylıklar sağ- lamış oldu. Bu yaklaşımlar sonunda çok büyük bir makina parki oluşturuldu. İşma- kinaları olarak Caterpillar, O&K (Orenstein Koppel) markalar, delici makina grubu Tamrock, tünel-galeri operasyonları için Eimco ve Normet, mobil vinçler Link Belt, P&H, Grove, sıkıştırma işlerini gerçekleştirmek üzere Dynapac, beton dökme işleri için Putzmeister, orta sınıf hafriyat ve beton taşımaları ve çeşitli türdeki römorklar için çekici olarak Mack, Mercedes marka makinalar seçildi. Özellikle beton işlerinde 10 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

kullanılacak kule vinçler Peiner’dan getirtildi. Beton üretim tesisleri Liebherr olarak tercih edildi. Makina işini yönetecek kadro, çalışan cihazların bakım isteyeceğini, arıza yapacağını ve bunların tamir edilmesi gerektiğini çok iyi bildiğinden irili-ufaklı pek çok atölye makinası, tezgahı, ekipmanı ve aletinin seçimini de titizlikle yaptı. Amaç makina parkının en az arıza ile çalışmasını sağlamak, ortaya çıkacak arızları da en kısa sürede ve en az harcamayla gidermekti. İşte bu nedenle hem iş yapacak makinalar hassasiyetle seçildi hem de bunlara destek verecek arka plan unsurları büyük bir dikkatle parka eklendi. Atatürk Barajı’nın yer aldığı bölge yaz aylarında Türkiye’nin en sıcak yerlerin- den biridir. Yaz sezonunda, sıcaklığın 40-45 Santigrat derecelere kadar çıkması sık rastlanan bir olaydır. Makinaların seçiminde bu konuya dikkat edildi ve projede ça- lışacak bütün makinaların klimalı olarak teslim edilmesi istendi. Bu konu Ata İnşaat patronlarının, personelin rahat ve konforlu bir ortamda çalışması gerektiğine olan inançlarından kaynaklanıyordu. Nitekim operatör ve şoförler dış hava sıcaklığından asla etkilenmeden klimalı bir kabin içinde çalışıyorlardı. Bu yaklaşım personelin ve- rimini de yükseltmiş ve sıcak havanın neden olacağı bir performans kaybının önüne geçmişti. Makinaların seçimi sırasında imalatçı firmalar arasında ciddi bir rekabet vardı. Dünyanın en önde gelen firmaları bu prestijli projeye kendi makinalarını vermek çabasındaydı. Bu rekabet Ata İnşaat’ın makina seçimini yapmakla görevli olan eki- bine önemli bir avantaj sağladı. İşmakinaları alanında Caterpillar ve Komatsu kıran kırana bir mücadeleye girmişti. Delici makinalar için Tamrock varını-yoğunu ortaya koymuş mutlaka bu projede makinalarının yer alması için çaba sarfediyordu. Keza diğer markalar da aynı çaba ile markalarının seçilmesi için uğraşıyordu. Ata İnşa- at’ın makina seçici ekibi bu durumdan yararlandı. Markaların teknik kapasite, per- formans yeterliliği ve sağlayacakları satış sonrası destekleri iyi hesap ettiler ve çok ciddi pazarlıklar yaparak, alınabilecek azami indirim ve satış sonrası destekleri sağ- ladılar. Bu proje sadece projeyi gerçekleştirecek firma olan Ata İnşaat için değil fakat projeye makina veren imalatçı şirketler için de çok önemli bir prestij meselesiydi. Makinaların seçimi sonrasında işin yürütülmesi için kurulmuş olan park, Makina İkmal Grubu atölyelerindeki tezgah ve imalat amaçlı makinaların dışında markalara göre şu adetlerden oluşuyordu: 11Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

1. Atlas Copco 28 2. Boronkay 80 3. Caterpillar 451 4. Çağdaş 1 5. Çukurova 11 6. Dodge 63 7. Dynapac 25 8. Eimco 15 9. Fiat 80 10. Fargo 37 11. Ford 67 12. Golden Universal 1 13. Grove 6 14. Link Belt 14 15. Mack 133 16. Markon 20 17. Massey Ferguson 1 18. Mercedes 79 19. Murat 3 20. Normet 11 21. O & K 19 22. P & H 6 23. Putzmeister 24 (8 adedi araç üzerine monte edilmiş, 16 adedi sabit) 24. Renault 143 25. Sanmak 5 26. Tamrock 49 27. Toyota 2 28. Volvo 1 Toplam 1.375 adet 12 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

210 Tonluk Ekskavator̈ ler Caterpillar markası Ata İnşaat’ın Atatürk Barajı Projesi’ndeki en büyük makina gru- buydu. Bu grup baraj inşaatında çok önemli görevler almış, hemen hemen her aşamada ve noktada çalışmıştı. Toplam 451 parçalık filoda şu modeller ve adetler yer alıyordu: MODEL CATERPILLAR MARKA MAKİNALAR ADET 14G İSİM 18 16G 2 225 GREYDER 2 245 GREYDER 8 3304 EKSKAVATÖR 6 3406 EKSKAVATÖR 10 3412 JENERATÖR 3 3508 JENERATÖR 3 3512 JENERATÖR 4 769C JENERATÖR 40 777 JENERATÖR 115 777B KAYA KAMPONU - 35 TONLUK 85 825C KAYA KAMPONU - 85 TONLUK 6 KAYA KAMPONU - 85 TONLUK KEÇİ AYAĞI 13Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

MODEL İSİM ADET 834B LASTİKLİ TİP DOZER 5 926 LASTİKLİ YÜKLEYİCİ 6 943 LASTİKLİ YÜKLEYİCİ 2 966D LASTİKLİ YÜKLEYİCİ 10 988B LASTİKLİ YÜKLEYİCİ 15 992C LASTİKLİ YÜKLEYİCİ 40 D10 PALETLİ TİP DOZER 3 D9L PALETLİ TİP DOZER 40 D8L POLETLİ TİP DOZER 25 V330B 3 FORK-LİFT 451 TOPLAM 777 85 Tonluk Kaya Kamyonları Makina parkının ana omurgasını oluşturan markalar Caterpillar, Dyanapac, Eimco, Grove, Link Belt, Mack, Mercedes, O&k, P&H ve Tamrock markalarıydı. Bu grupta toplam olarak 794 adet makina bulunuyordu. Yukardaki listede bulunan diğer makinalar işin yürütülmesi için gerekli olan destek makinalardı. 14 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

MAKİNALARIN TESLİM ALINMASI Makinaların ilk partisi 1984 yılında geldi. O günlerde şantiye olanakları henüz yeterli değildi. Şirket bir yandan projeyi başlatmıştı bir yandan da ofis, atölye, lojman ve personel için barınma ve beslenme tesislerini inşa ediyordu. Ayrıca ne yeterli personel vardı ve ne de mevcut personel gerektiği kadar eğitimli idi. Ana parça- lar halinde, demonte olarak yurda gelen 85 tonluk kaya kamyonlarının ilk 8 adedi, Caterpillar Turkiye mümessili olan Çukurova İthalat İhracat’ın tesislerinde monte edildi ve karayoluyla Atatürk Barajı şantiyesine getirildi. Ancak daha sonraki partiler şantiye alanında hazırlanan montaj hattında monte edildi. Kamyon damperleri de üç parça olarak intikal etti ve yine şantiye alanında kaynak yapılarak montajı gerçek- leştirildi. 210 tonluk 10 adet O&K hidrolik ekskavatör, kafes bomlu halatlı Link-Belt (dragline) ekskavatörler de aynı tarzda, şantiyede monte edildi. Makinalar genel ola- rak İskenderun Limanı’na çok büyük yük gemileriyle geliyordu. Hemen hemen her şey büyük montaj parçaları halinde, barge’lara (duba) yüklenmiş olarak intikal edi- yor taşıyıcı gemiler makina parçalarının yüklü olduğu barge’ları adeta yumurtlayan tavuk gibi denize bırakıp yoluna devam ediyordu. Dubalar limanın araçlarıyla kıyıya çekiliyor burada açılıp boşaltıldıktan sonra yük gemisi tarafından geri alınmak üzere açığa götürülüyordu. Bir sonraki aşama ise bu yükün Atatürk Barajı inşaat sahası- na; Ata İnşaat’ın tesislerine taşınmasıydı. İskenderun’da şirketin gümrük işlemlerini yapmak üzere elemanları bulunuyordu. Ayrıca gelen yüklerin Atatürk Barajı alanına sevk edilmesini organize eden ekipler de mevcuttu. Yüzlerce makina, tonlarca yük nakliye araçlarına yükleniyor ve şantiyeye sevkediliyordu. İlk günlerde Ata İnşaat’ın ağır yükleri taşıyacak nakliye araçları yoktu, bu nedenle transferler piyasadaki taşı- macılık şirketleriyle gerçekleştirildi ama daha sonra Ata İnşaat’ın taşıyıcıları devreye girdi ve her türlü taşıma işi öz varlıklarla yapıldı. Makinalar bir yandan şantiyeye getirilerek teslim alınıyor, bir yandan işe veriliyor ve bir yandan da şirket envante- rine kaydediliyordu. Kayıtlar daha önce planlanmış bir numaralandırma sistemiyle yapılıyordu. İmalatçı firmalarla yapılmış olan anlaşmalara göre hemen hemen bütün firmalar makina teslimi ve ilk işe alınma aşamalarında gerek doğrudan imalatçı firmadan ve gerekse firmanın Türkiye mümessilliğinden mühendis ve/veya teknis- yenler bulunduruyordu. Bu ekipler makinaların teslimi, işe alınması sırasındaki iş- lemler için çalıştıkları gibi garanti hizmetlerinin çabuklaştırılmasını da sağlıyorlardı. Bu anlaşmalar daha sonra da kimi firma yetkililerinin şantiyede kalmasını sağladı, böylece Ata inşaat ile imalatçılar arasında doğrudan bir köprü kuruldu ve karşılıklı bilgi alış-verişi neredeyse proje bitinceye kadar sürdü. 15Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

777 Montaj Hattı-1 777 Montaj Hattı-2 16 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

777 Montaj Hattı-3 MAKİNA İKMAL GRUBU’NUN ORGANİZASYONU Ata İnşaat’ın şirket üst yönetimi organizasyonundaki yaklaşımı, proje yönetimin- de de uygulanmış ve proje yönetimi bir genel müdürlük altında sekiz grup müdür- lüğü sorumluluğunda gerçekleştirilmiştir. Bu grup müdürlükleri şöyle sıralanmıştır: 1. Teknik Grup 2. Beton Grubu 3. Kazı Dolgu Grubu 4. Sondaj ve Enjeksiyon Grubu 5. Daimi Teçhizat Grubu 6. Makina İkmal Grubu 7. Personel ve İdari İşler Grubu 8. Muhasebe Grubu 17Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

Projeyi büyük bir özenle yürüten ve Atatürk Barajı’nı Türkiye’ye kazandıran pro- jenin yönetim kadrosu şu isimlerden oluşmuştur: Proje Genel Müdürü Erduhan BAYINDIR Sıtkı BURSALI Teknik Grup Müdürü Hakkı DAĞDEVİREN Kemal ÖĞRENCİ Beton Grup Müdürü Yıldırım ÖZBAYOĞLU Erol HELVACIOĞLU Kazı Dolgu Grup Müdürü M. Sait ARASAN Rahmi ÇETİNKAYA Sondaj ve Enjeksiyon Grup Müdürü Duran YELMEN Daimi Teçhizat Grup Müdürü Makina İkmal Grup Müdürü Personel ve İdari İşler Grup Müdürü Muhasebe Grup Müdürü Makina İkmal Grubu, Ata İnşaat’ın, başta işmakinaları olmak üzere tüm maki- nalarından sorumlu olan gruptu. Ata İnşaat’ın patronları makinaların servis, bakım, onarım, ikmal işlerini Makina İkmal Grubu sorumluluğuna vermişlerdi. Projenin so- runsuz olarak yürüyebilmesi, zamanında bitirilmesi, hiç kuşkusuz makinaların prob- lemsiz olarak çalışmasına bağlıydı, çünkü işin her kalemi makina ile yapılacak, ma- kinalar sayesinde sonuçlandırılacaktı. Atatürk Barajı projesi başlı başına bir zamana karşı yarış olduğu için duraksamaya, vakit kaybına asla tahammül olamazdı. Pro- jenin gerçekleştirilmesi için seçilmiş bu büyük parkın en az problemle çalışmasını sağlamak için, görev ve sorumlulukların dağıtılacağı, tecrübeli kadroların bulunma- sı gerekiyordu. Parkı oluşturan makinaların gerek tür ve gerekse fonksiyon olarak farklı olması işlerin sınıflandırılmasını gerektiriyordu. Bu nedenle grup müdürüne bağlı başmühendislikler kuruldu, başmühendislerin altında da şefler görevlendirildi. Böylece makinaların bakım, onarım ve her türlü ikmalinden değişik görevliler so- rumlu olacak, bu yolla yönetim daha rasyonel ve verimli bir şekilde gerçekleşecekti. Makina İkmal Grup Müdürü’ne bağlı başmühendislikler şöyle sıralanmıştı: 1. Eğitim Başmühendisliği 2. Servis-Bakım Başmühendisliği 3. İşmakinaları Atölyesi Başmühendisliği 4. Orta ve Hafif Araçlar Atölyesi Başmühendisliği 5. İmalat Atölyeleri Başmühendisliği 6. İşletme Başmühendisliği 7. İkmal Başmühendisliği 8. Planlama-Geliştirme Başmühendisliği (Projenin ilk günlerinde görev yap- mış daha sonra kaldırılmıştır) 18 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

Başmühendisliklerin dışında grup müdürüne bağlı olarak bilgi işlem merkezi (MİGBİM) faaliyet göstermişti. Bu merkez makinaların ve grup personelinin her türlü sicil kaydını tutmak ve gerektiğinde performans analizi, makinalar için yedek parça planlaması yapmak üzere görevlendirilmişti. Ayrıca grup müdürü için iki teknik da- nışman; Şükrü ÖZKUZUKIRAN ve Bayram GEZER, görev aldılar. Makina İkmal Grup Müdürü, şirketin genel yönetim politikasında varolduğu üzere, şirketin genel makina yönetimi ve her türlü yüksek koordinasyonu konusunda yetkili Yönetim Ku- rulu’nun iki üyesine; Gökçe AYKUT ve Muammer ÖZKAVAF’a karşı da sorumlu ola- rak çalışıyordu. Makina İkmal Grubu bu projedeki makina yönetimine, o zamana kadar şantiye- lerde pek rastlanmamış iki uygulama getirmiştir. Bu uygulamalardan ilki makina yağ- cısı çalıştırma konusunda olmuştur. Hemen hemen her makinalı inşaat şantiyesinde işmakinalarının operatörü yanında bir de yağcısı bulunur. Makina yağcısı makinanın bakımından sorumludur ve operatörden meslek öğrenmek üzere ona çıraklık yapar. Makina İkmal Grubu, bu anlayışın dışına çıkmış, makinalarda yağcı çalıştırmayı kal- dırmış, her türlü servis ve bakım işini merkezi olarak yapmıştır. Bu durum genellikle iki vardiya çalışan makinalarda makina sayısının en az iki katı olan yağcı grubunu ortadan kaldırdığı gibi özellikle gece vardiyasında makina operatörlerinin yağcıları çalıştırması gibi kötü bir alışkanlığın önüne geçmiştir, bu da makinaların sağlığı ve verimliliği açısından çok olumlu bir kazanım sağlamıştır. İkinci uygulama ise şoför ve operatörler konusunda olmuştur. Alışılmış uygulama, şoför ve operatörlerin arazi personeli sayılması tarzında olduğu halde Atatürk Barajı’nda operatör ve şoförler Makina İkmal Grubu personeli olarak görev yapmışlar, işe alınmaları, görevlendiril- meleri ve özlük haklarının takibi Makina İkmal Grubu tarafından gerçekleştirilmiştir. Tüm bu uygulamalar personel sayısını daha rasyonel, çalışma verimliliğini daha yüksek kılmıştır. İşletmeci gruplar adeta şoförlü taksi kiralamış gibi bir yöntemle çalışmıştır. MAKİNA İKMAL GRUBU’NDA EĞİTİM Ata İnşaat’ın merhum patronlarından Gökçe AYKUT’un çok önem verdiği bir konu vardı: Eğitim. O, her zaman, “En iyi ve verimli yatırım eğitimdir”, derdi. Bu görüş şirketin her kademesince benimsenmiş ve eğitim konusunda hiçbir şeyden kaçınılmamıştı. Ata İnşaat, ilk günden itibaren projede çalışacak eğitimli, deneyimli kadroları yeterince bulamayacağını biliyordu, çünkü bir yandan mümkün mertebe hata yap- mamak gerekiyordu, bir yandan da parkı oluşturan makinalar eski sistem makina- lara göre daha yüksek teknoloji kullanılarak imal edilmiş ve bu nedenle de daha karmaşık yapıdaydı, dolayısıyla bunları kullanacak ve arızalarını giderecek kadro- 19Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

ların eğitimli olması gerekiyordu. Şirket yeterince eğitimli insan gücü bulamadığı için, kendi kadrolarını oluşturmak üzere Makina İkmal Grubu bünyesinde bir eğitim merkezi kurdu ve Eğitim Başmühendisliği’ni oluşturdu. Eğitim Başmühendisliği için projenin ilk günlerinde Hasan Alan’ı, daha sonra Mustafa Silpağar’ı görevlendirdi. Bu birim, kendi binası olan ve mühendislik ya da teknik öğretmenlik vasfına sahip eğiticilerden oluşan kadrosuyla özel bir bölümdü. Eğitim binası dört adet sınıf, dört adet eğitici ofisi, bir konferans salonu ve bir demonstrasyon holünden oluşuyordu. Eğitim programları sırasında kullanılmak üzere pek çok örnek parça, hatta kimileri- nin kesiti alınmış olarak eğitim merkezinde yerini almıştı. Bu merkezde en vasıfsız elemandan mühendise kadar tüm kadrolar Makina İkmal Grubu’nun kendi eğitim- cileri ve parkı oluşturan markaların imalatçısı olan firmaların eğitimcileri tarafından eğitildiler. Mühendisler, teknisyenler, bakım personeli yanında büyük kaya kamyonu şoförleri, her türlü işmakinası için operatörler bu sistemde eğitime tabi tutuldular. Ata İnşaat’ın eğitime yaklaşımı makinaların seçimi sırasında, henüz şantiyeye makinalar gelmemişken ciddi olarak önem verilen bir konu oldu. İşmakinaları konu- sunda deneyimli olmayan bir grup makina mühendisi işe alındı ve o tarihte işma- kinalarının Caterpillar olacağı kararlaştırıldığı için, Caterpillar’ın Türkiye temsilcisi olan Çukurova İthalat İhracat şirketinin merkezinde eğitim programına yollandılar. Bu mühendisler genel eğitim programından sonra Çukurova’nın çeşitli şubelerinde çalışmaya başladılar. Böylece proje başladığı zaman teorik eğitimini tamamlamış, işmakinası bakım ve tamiri konusunda pratik yapmış, bu yolla deneyim kazanmış bir mühendis kadrosu hazır duruma getirilmişti. Bu program zaman içerisinde Ata İnşaat’a çok büyük kazanımlar sağladı. Makina parkı içinde kaya kamyonu grubu, 200 adedi 85 tonluk ve 40 adedi 35 tonluk olmak üzere toplamda 240 adet büyük kamyondan oluşuyordu. Atatürk Barajı projesi öncesinde Türkiye’deki kimi projelerde 35 tonluk kaya kamyonları çalışırdı ama 85 tonluk kamyonlar çok nadirdi. Bu nedenle 85 tonluk kamyon kullanmakta deneyimli şoför bulmak pek kolay değildi. Bu sorun Makina İkmal Grubu’nu kendi şoförlerini yetiştirme yoluna sevketti. Bunun için ilk koşul en az beş yıllık ağır vasıta ehliyetine sahip olmaktı. Bu tecrübeye sahip şoförler işe alındıktan sonra bir ay eğitime tabi tutuldular. Eğitimin ilk iki haftası sınıfta teorik eğitimle geçiyor adaylara kamyonun tüm özellikleri, kullanma teknikleri, arıza uyarılarının neler olduğu gibi bilgiler veriliyordu. Daha sonra kamyon üzerinde eğitim veriliyordu. 85 tonluk kaya kamyonlarından bir tanesi sadece eğitim amaçlı kullanılmak üzere ayrılmıştı ve pro- je boyunca bu iş için kullanıldı. Son haftada bir usta eğitici şoförün yanında tatbiki eğitim uygulanıyordu. Bir ayın sonunda hem teorik ve hem de pratik sınava tabi tutulan adaylar bu sınavlarda başarı sağlarlarsa kaya kamyon şoförlüğü kadrosuna alınıyorlar başarısız olanlar ise isterlerse daha hafif kamyonlarda çalışabiliyorlar, 20 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

çalışmak istemezlerse deneme süresi içinde başarısız olduklarından iş akitleri fes- hediliyordu. Tabii kaya kamyon şoförlüğü ile diğer şoförlük ücretleri farklıydı. Ata İnşaat, delici makina olarak hidrolik delicileri tercih etmişti. Delici makina adedi oldukça yüksek olduğundan yeterince tecrübeli operatör bulma şansı düşük- tü. Bu konuda da şirket kendi kadrolarını oluşturma yolunu seçti. Delici makinalar Finlandiya imalatı olan Tamrock seçilmişti. Tamrock ile yapılan anlaşmaya göre üç teknisyen projede bulunacaktı. Bunun amacı makinaların işe başlaması sırasında ve daha sonraki dönemde ortaya çıkabilecek problemler konusunda çözümler üret- mek, garanti kapsımındaki arızaların çözümünde Finlandiya ile doğrudan temas kurmak, bu konularda Makina İkmal Grubu mühendis ve teknisyenlerine destek ol- mak ve hem makinaların işe başlamasında, hem de çalışma sırasında operatörlere yardımcı ve öğretici olmaktı. Makina İkmal Grubu delici makina operatörü olarak yetiştirmek üzere lise veya teknik lise mezunu gençleri işe aldı. Bu kadrolar yabancı teknisyenler ve grubun tecrübeli operatörleri tarafından eğitildiler. Şirket bu uygula- madan da çok büyük verim elde etti üstelik Türkiye’ye tahsilli, özel olarak operatör- lük eğitimi almış insanlar kazandırdı. Eğitim programları, parktaki makinaların imalatçısı olan firmalardan eğiticile- rin gelerek Ata kadrolarına eğitim vermesiyle de devam etti. Özellikle Caterpillar firmasından gerek Türk ve gerekse yabancı eğitimciler vasıtasıyla pek çok prog- ram uygulandı. Bu çalışmalar makina alımları sırasında sözleşmelere konan şartlar nedeniyle aksamaksızın sürdü. Makina İkmal Grubu eğitimcileri teknik konularda broşürler hazırlayarak grup çalışanlarının yararlanması için başmühendisliklere ver- diler. Böylece pek çok konu, üstelik Ata İnşaat ve Atatürk Barajı projesinin özgün şartlarında yazılarak çalışanların yararlanması için sunuldu. Eğitim Başmühendisliği tesislerinde birtakım seminer ve konferanslar da ter- tiplendi. Makina İkmal Grubu’ndaki başmühendisliklerin kendi çalışmalarını diğer birimlere aktardığı ve bu yolla bölümler arası ilişkilerin daha kolay yürütülmesinin sağlandığı toplantılar yapıldı. Başka grupların hazırladığı aydınlatıcı ve bilgilendirici seminerler tertip edildi. Bunların dışında uluslararası tanıtım toplantıları da yine Ma- kina İkmal Grubu Eğitim Merkezi’nde gerçekleştirildi. MAKİNA İKMAL GRUBU KÜTÜPHANESİ Ata İnşaat, makina satın aldığı şirketlerle çok kapsamlı sözleşmeler yapıyordu. Sözleşmeler sadece makinaların satın alınmasını kapsamıyor satış sonrası destek, standarttan daha uzun garanti süresi, mühendis veya teknisyen pozisyonunda en az bir firma mensubunun uzun süreli olarak projede bulunması, ilk etapta gerekli olabi- lecek filtreler, el aletleri ve makinaya ait servis-bakım-onarım kataloglarıyla kullanım 21Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

kılavuzları, yedek parça kitapları gibi pek çok unsur sözleşme kapsamına alınıyordu. Makinaların o günlerin en son teknolojisiyle üretilmiş olması, hiç kimsenin yeterince tecrübeye sahip olmaması sonucunu doğurmuştu. Gerçi genel bilgilere sahip eleman- lar vardı ama problemlerin sadece mevcut bilgi ve tecrübeyle çözülmesi pek mümkün değildi. Bu işin çözümü mutlaka imalatçının hazırladığı, sistemlerin tanıtıldığı, arıza- ların teşhis ve giderilme metotlarının anlatıldığı kitap ve kataloglardan yararlanmaktı. İşte sözleşmeye konan yayınların, üstelik de 4-5 takım olarak verilmesi şartı bu konu- nun çözümü için çok önemli bir nokta oldu. Kitap ve katalogların en az birer takımı ilgili atölye başmühendisliğine verildi. Kitapların, katalogların diğer takımları Makina İkmal Grubu bünyesinde oluşturulan kütüphanede muhafaza edildi. Kütüphanedeki yayınlar sadece bunlarla sınırlı kalmamış, genel mühendislik yayınları, iş güvenliğiyle ilgili ki- taplar, malzeme ve imal usullerine ait dokümanlar, makina mühendisliğini ilgilendiren kaynak kitaplar da kütüphanenin raflarında yerini almıştı. Kütüphanenin içeriğindeki en önemli belge gruplarından biri de bizzat Makina İkmal Grubu Eğitim Başmühendis- liği’nin hazırlayıp kullanıma sunduğu yayınlardı. Bu yayınlar verilen eğitimlerin notları, birtakım özel konularda hazırlanmış broşürlerdi. Herhangi bir yayından yararlanmak isteyen personel, bu yayını kütüphane çalışanından usulüne uygun olarak alıyor işi bitince iade ediyordu. Bu şekilde bilgi paylaşımı sağlanıyordu. Katalog, parça kitabı ve servis-tamir kitapları atölyelerde kullanım nedeniyle yıpranabildiği için kütüphanede- kiler yeni olarak muhafaza ediliyor daima başvurulacak kaynak olarak kullanılıyordu. SERVİS-BAKIM FAALİYETLERİ Makina İkmal Grubu’nun birinci ve en önemli hedefi makinalarda asgari ölçüde ve her yönden az masraf gerektiren arızalar görmekti. Bunun için grubun temel prensibi koruyucu bakım, erken teşhis ve arıza ortaya çıkmadan müdahale etmek oldu. Ata İnşaat, koruyucu bakım için hiçbir masraftan kaçınmadı. Erken uyarıya önem veren böyle bir bakım sistemi oluşturmak amacıyla her türlü makina ve ekip- man temin edildi. Bu konunun uygulayıcısı olarak da grup bünyesinde Servis-Bakım Başmühendisliği kuruldu ve Sinan Balkı bu birim için başmühendis olarak görevlen- dirildi. Bu ekibin görevleri şöyle sıralanmıştı: A. Makinaların günlük kontrollerini yapmak B. Periyodik yağ ve filtre değişimlerini gerçekleştirmek C. Hava filtrelerinin durumunu takip etmek ve gerektiğinde değiştirmek D. Arızaların erken tespiti için araştırma ve kontroller yapmak E. Basit müdahalelerle hallolabilecek arızaları gidermek F. Büyük ve arazi olanaklarıyla giderilemeyecek arızaları ilgili atölyeye bildire- rek giderilmesini sağlamak 22 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

Bakım faaliyetleri kapsamında çalışan makinaların günlük kontrolü ve 200, 500 ve 1000 saatte bir yapılan yağ ve filtre değişimleri arazide, makinanın çalıştığı yerde yapılıyordu. Bu kontrol ve bakımlar arazide, makinaların yoğun olarak çalıştığı yer- lerde kurulan bakım istasyonları vasıtasıyla gerçekleştiriliyordu. Bu istasyonlardaki ekipman şu unsurlardan oluşuyordu: 1. Akaryakıt ikmali için motorin tankı, pompası, tabancası ve sayacı 2. Gerekli her tür madeni yağın depolandığı sabit tanklar 3. Gres yağı varili 4. Basınçlı hava ile çalışan yağ doldurma tabancaları 5. Basınçlı hava üreten kompresör 6. Çeşitli el aletleri 7. Yağ değişimi sırasında çıkan kullanım süresi dolmuş yağın (yanık yağ) top- landığı tank 8. Bakımlar sırasında kullanılacak her tür filtre, V-kayış, gresörlük gibi genel kullanım malzemelerinin muhafaza edildiği bölüm Bu istasyonlar esas itibarıyla kamyon, greyder gibi hareketli makinalara hizmet veriyordu. Ayrıca her istasyona bağlı bakım kamyonları vardı. Bakım kamyonları, istasyonlar gibi donatılmıştı; yağlar, yağ doldurma sistemleri, filtreler, kullanılmış yağ toplama haznesi bakım kamyonlarında da mevcuttu. Bakım kamyonları buldozer, yükleyici (loder), ekskavatör, keçi ayağı, silindir ve jeneratör gibi sabit ve yarı sabit olan ve çalışma yerinde bakım yapılması gereken makinalara hizmet vermek için kullanılıyordu. Bakım istasyonlarının makina mühendisi olan bir şefi, bakım formeni, makina bakımcıları, lastik kontrol elemanı vardı. Kamyon ve greyderler çalışma sı- rasında, her vardiyada yaklaşık aynı saatte istasyona geliyor, yağ ve lastik kontrolü yapılıyor, operatörün bir şikayeti varsa ona bakılıyor ve sonra işe geri gidiyordu. Yağ ve filtre değişimi gerektiren periyodik bakımlar için makina, istasyondaki kanala alınıyor ve burada müdahale ediliyordu. 2.000 saatte bir yapılan periyodik bakımlar ise merkezi bakım istasyonunda yapılıyordu. Merkezi bakım istasyonu genellikle bir tam gün; hatta daha uzun sürebilen bakımların yapıldığı istasyondu. Atölyelere yakın bir noktada kurulmuştu böylece bakım sırasında kimi kontrol ve ayarlar için atölyeden destek alınıyordu. Hareketli makinalar merkezi bakım istasyonuna ken- dileri geliyor yarı sabitler ise ağır makina taşıyan römorklarla (low-bed) getiriliyordu. 23Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

210 Tonluk Ekskavatöre Arazide Bakım Yapılıyor Bakım istasyonlarında verilen diğer bir hizmet ise akaryakıt ikmali idi. Her is- tasyonda 20-30 tonluk motorin tankı vardı. Günlük bakıma gelen makinaların yakıt ikmali burada yapılıyordu. Yarı sabit ve sabit makinalara ise akaryakıt tankerleri va- sıtasıyla ikmal yapılıyordu. Akaryakıt ikmali yapılan makinaya verilen yakıtın miktarı kayda alınıyor, şoför/operatörün imzası alınarak yapılan kayıtlar vardiya sonunda İkmal Başmühendisliği’ne verilerek hesaplara girmesi sağlanıyordu. Bu kayıtlar aynı zamanda MİGBİM tarafından da ilgili makinanın sicil kaydına işleniyordu. Bu kayıtlar akaryakıt tüketiminin kontrolü için tutuluyor, ayrıca olağandışı bir tüketim gösteren makina takibe alınıyordu. 10 Metreküp Kepçe Kapasiteli Yükleyici Ve 85 Tonluk Kamyon 24 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

210 Tonluk Ekskavatör Ile 85 Tonluk Kamyon Yüklemesi 0 Metreküp Kepçe Kapasiteli Yükleyici Ve Renault Otomobil 25Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

Buldozerlerden Bir Grup Servis Bakım Başmühendisliği’nin görevleri arasındaki arızaların erken teşhis edilmesi için günlük kontrollerin dikkatle yapılması, periyodik bakımlar sırasında her noktanın gözlenmesi gibi klasik metotların yanında daha bilimsel bir yol da uygula- nıyordu. Bu yöntem makina kompartmanlarından alınan yağ örneklerinin analiziydi. Bu kısaca S. O. S. denen bir sistemdi. S.O.S. Çalışan sistemlerin arıza yapması kaçınılmazdır ancak ortaya çıkacak arıza- ların az hasar vermesi, tamirinin az masraflı ve kısa sürede giderilebilir olması her zaman çok istenen bir husustur. Makina imalatçıları bu hedeflerin ışığında arızayı olmadan ya da hemen başında yakalamak için kimi yöntemler geliştirmiştir. Erken, arıza oluşumunun hemen başında teşhis, bu yöntemlerin en önemlisidir. Genellikle alışkın olduğumuz tespitler, çalışan kompartmanlardan gelen seslerdeki değişiklik, ortaya çıkan olağanüstü farklı bir devinim, makinanın çalışma performansında bir azalma, egzoz dumanındaki renk farklılaşması, makinanın hareketindeki anormallik gibi çoğunlukla tecrübeye dayanan, benzetmeyle açıklanan, kesin ve güvenilir so- nuç vermesi az ihtimalli olan tahminlerden ibarettir. Geçmişte geçerli olan sistem, tecrübesine güvenilen ustaların bu şekilde arıza teşhisi yapmalarıydı ya da sonuç- ları ağır olacak arızalarla aniden karşılaşılırdı. Ancak zaman içerisinde teknolojideki 26 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

gelişmeler bu yöntemlerin pek de yeterli olmadığını gösterdi. Yeni buluşlar, uygula- malar arızacılıkta derin tecrübeler kazanılması işin yeterli zaman olmamasına ne- den oldu. S.O.S Laboratuvarı 451 adet işmakinasının alındığı Caterpillar firması erken arıza tespiti için S.O.S., Scheduled Oil Sampling - Programlı Yağ Analizi metodunu geliştirmişti. Bu yöntemin çalışma prensibi şöyleydi: - Makinaların hareketli aksamlarının bulunduğu kompartmanlardan belli pe- riyotlarda yağ numunesi alınır, örneğin motor yağı numunesi her 200 çalışma sa- atinde bir alınır. (Motor yağı değişim periyodu, kullanılan motorinin içindeki sülfür miktarına bağlıdır. En ideal periyot 250 saattir ancak o yıllarda kullanılan motorine bağlı olarak Ata İnşaat’ın makinalarında 200 saatlik periyot kullanılıyordu.) - Numune olarak alınan bu yağ yakılır ve alevin tayf analizi yapılır. - Analiz sonunda, yağ numunesindeki çeşitli metal kalıntıları ppm mertebe- sinde (parts per million-milyon kesirde mevcut parça kalıntısı) yani gözle görüleme- yecek büyüklükteki metal talaşı partikülleri tespit edilir. - Bu miktarlar aşağıdaki tabloya göre sınıflandırılır ve gerekiyorsa tedbir alınır. 27Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

METAL PPM TABLOSU METALLER NORMAL RAPOR EDİLİR YÜKSEK ACİL KURŞUN-Pb 1-21 22-34 35-47 48 ve üzeri BAKIR-Cu 0-8 9-14 15-19 20 ve üzeri DEMİR-Fe 8-60 61-72 73-84 85 ve üzeri KROM-Cr 0-4 5-7 8-10 11 ve üzeri ALÜMİNYUM-Al 0-7 8-9 10-12 13 ve üzeri SİLİSYUM-Si 0-9 10-12 13-16 17 ve üzeri - Her yağ numunesinde 3 ya da daha fazla element aranır. Örnek olarak, motor yağında bulunan elementlere göre olası problemler şöyle sıralanabilir: • KURŞUN : Yataklarda aşınma • DEMİR : Yağ pompası, krank mili ve gömlek aşınmaları • KROM : Piston, segman ve supap aşınmaları • BAKIR : Yağa su karışması, transmisyon kompartmanlarında kavra- ma diski aşıntısı • ALUMİNYUM : Piston ve yatak aşınmaları • SİLİSYUM : Kirlilik, özellikle tozun sebep olduğu kirlilik Yağ örneklerlerinde bulunabilecek müsaade edilen metal talaşı standartları Caterpillar marka makinalar için yine Caterpillar tarafından konmuştur ve karşılaş- tırmalar bu standartlara göre yapılır. Bu konudaki genel uygulama makina sahibi- nin 200, 500, 1.000 ve 2.000 çalışma saatlerinde motor, transmisyon, diferansiyel, hidrolik sistem gibi kompartmanlardan yağ örneği alması ve bunları Caterpillar’ın o ülkedeki temsilcisine yollaması, temsilci olan firmanın yağ analizini yaptıktan sonra makina sahibine sonucu bildirerek, bir problem varsa uyarmasıdır. Caterpillar ve Caterpillar şirketinin Türkiye mümessili olan Çukurova İthalat İhracat A.Ş. de bu programı Ata İnşaat’a önerdi. Ancak bu çalışma programı Ata İnşaat için çok zor olacaktı, çünkü çalışan makina sayısı çok fazlaydı, makinaların ortalama günlük çalışma saati çok yüksekti ve bu nedenle her gün alınarak bir başka yere yollanması gereken yağ örneği sayısı çok fazlaydı; bu sayı günlük 1.200’e kadar çıkmıştı. Bu 28 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

durum hem fiziki olarak zor olacaktı ve hem de sonucun alınması, Ata’ya intikali ve arıza ihtimali olan bir makinaya müdahale için zaman kaybı olacaktı. Bu nedenle Ata İnşaat, Makina İkmal Grubu için S.O.S. laboratuvar cihazlarını piyasadan satın aldı ve yağ standartlarının verilmesini de Caterpillar’dan talep etti. Bu yolla laboratuvar şantiye tesislerinde kurulacak, programın takibi Ata Makina İkmal Grubu tarafından gerçekleştirilecekti. Caterpillar böyle bir talebi normal koşullarda asla karşılamaz çünkü bu durum her şeyden önce Caterpillar’ın o ülkedeki temsilcisi olan şirketten sorumluluğu al- mak ve o şirketin gelir kalemlerinden birisini kesmek demektir. Ancak Ata İnşaat’ın bu isteği Caterpillar tarafından kabul edildi. Makina İkmal Grubu’nun çok yüksek miktarda yağ örneği alarak göndereceği, zaman faktörü, örneklerin iletilmesi gibi zorluklara yönelik tezleri Caterpillar tarafından kabul gördü. Bu durum o zamana kadar rastlanmamış bir durumdu fakat Ata İnşaat bu ayrıcalığı aldı. Laboratuvar ekipmanı aslında çok erişilmeyecek bir teknoloji ürünü değildi ancak yağ standart- ları değerlerinin Ata İnşaat’a verilmesi oldukça sıra dışı bir uygulamaydı. O günden itibaren Makina İkmal Grubu, sorumlusu olduğu Caterpillar marka araçların yağ analizini kendi tesislerinde ve kendi elemanları vasıtasıyla yaptı. Parktaki 451 adet Caterpillar marka makina dikkatli bir takip programına alınmış ve ortaya çıkacak arızalar erken evrede tespit edilerek büyük arızaların, yüksek harcamaların ve za- man israfının önüne geçilmişti. Ancak bu çözüm, parkın sadece 451 adetlik kısmını rahatlatmıştı, oysa geride daha pek çok makina vardı. Makina İkmal Grubu mühen- disleri bu duruma da çözüm buldular. Parktaki makinalar yeni gelmişti, hatta bazıları henüz çalışmaya dahi başlamamıştı. Yeni makinalardan alınan yağ örnekleri analiz edildi, yeni, hemen hemen hiç çalışmamış makinaların yağ örneklerindeki metal miktarları tespit edilerek en ideal durum saptandı. Caterpillar grubu makinaların yağ standartlarına benzer biçimde kademeler oluşturuldu. Bu yolla Makina İkmal Grubu, Caterpillar dışındaki makinalar için kendi standartlarını yarattı. Böylece makina par- kındaki en önemli makinalar olan Tamrock, O & K, Mack, Mercedes gibi markalar, Caterpillar ile birlikte S. O. S. programına dahil edilerek izlenmeye başlandı. S.O.S. laboratuvarı zaman zaman akaryakıt analizi de yapıyor yakıt kalitesi konusunda bilgi sahibi olmayı sağlıyordu. TOZ PROBLEMİ Projede çalışan makinaların önemli sorunlarından birisi de tozdu. Çalışma ala- nının tozlu bir ortam olması araçların hava filtrelerine özel önem verilmesini gerek- tirdi. Bunun için özel hava filtresi araçları oluşturuldu. Bu araçlarda her türlü hava filtresi vardı. Hava filtresinin tıkandığı alarmını veren makinaya hemen temizi takı- lıyor tıkalı olan filtre temizlenmek üzere bakım istasyonuna götürülüyordu. Burada 29Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

temizlenen filtreye işaret konuyor, dört temizlemeden sonra tekrar kirlendiği işaretini veren filtre devre dışı bırakılıyordu. Hava filtresi temizlemek özel dikkat ister. Temiz- lik için basınçlı hava kullanılır ancak basınç sadece toz zerrelerini uzaklaştıracak ka- dar olmalıdır, basınç fazla olursa filtrenin kağıdına zarar verebilir ve bu da filtrenin, temizlenmiş olsa bile bir daha kullanılamamasına neden olur. Hava akışı, filtrenin içinden dışına doğru uygulanmalıdır. Basınçlı hava ile temizleme işleminden son- ra ışık kontrolü yapılmalı, filtre kağıdında bir yırtılma olup olmadığına bakılmalıdır. Bütün bu işlemler hava filtresi ekibi tarafından uygulanıyor ve kontroller sonunda kullanılabilecek durumda olduğu saptananlar ihtiyaç durumunda değiştirilmek üzere filtre araçlarında yerini alıyordu. LASTİKLERİN ISINMA PROBLEMİ Kaya kamyonlarının en hassas bölümlerinden birisi lastiklerdir. Lastikler, gerek çalışmayı doğrudan etkilemeleri ve gerekse maliyetlerinin yüksek olması nedeniy- le işletmecilik açısından çok dikkat edilmesi gereken makina aksamıdır. Kamyon çalıştıranlar için en ideal durum, lastiğin kabul edilebilir bir aşınma süresi boyunca kullanılabilmesi, imalatçı tarafından tavsiye edilen artık kullanılamayacak aşınma değerine ulaştığı zaman değiştirilmesidir. Ancak bu ideal duruma ulaşmak her za- man mümkün olmaz. Kamyon çalıştıranların önünde iki tür lastik seçeneği vardır. Bunlardan birisi konvansiyonel (çok katlı) lastikler diğeri radyal lastiklerdir. İki tür lastiğin de diğerine göre avantaj ve dezavantajları bulunur. Konvansiyonel lastikler çalışma alanında kaçınılmaz olarak bulunabilen taş kesmesine karşı dayanıklı fakat lastik yapısının bozulması anlamına gelen ısıl ayrışmaya karşı zayıftır. Bu lastikler üst üste getirilmiş katların birbirine sürtünmesi nedeniyle açığa çıkan ısının lastik yapısını bozarak katların ayrışması problemiyle karşı karşıyadır. Radyal lastiklerde ısıl ayrışma olmaz fakat radyal lastikler taş kesmelerine karşı zayıftır. Konvansiyo- nel lastik imalatçıları kamyonun seyir hızıyla taşıdığı yükün çarpımından oluşan bir değer tarif etmişler, belirli bir kat sayısına sahip lastik için bir sabit değer vermiş- ler ve kullanıcının bu değerin altında kalmasını istemişlerdir. Bu sabit değerde hız, km/saat cinsinden, yük de ton cinsinden verilir. Kullanıcı hızlı olmak isterse yükü azaltmalı, fazla yük taşımak isterse hızını düşürmelidir. Bu sabit değere ton-km/saat faktörü denir. Atatürk Barajı inşaat sahasında kaya kamyonlarının çalıştığı güzergahlar genel- likle uzun mesafelerdi. En uzun süre kullanılmış güzergah olan bazalt ocağı ve kil ocağından gövdeye ortalama uzaklık 8 km idi. Öte yandan sürekli olarak yol temiz- likleri yapılmasına rağmen yolların tertemiz, taştan arındırılmış olması imkansızdı. Kaya kamyonlarının çalıştığı yollar geniş olmak zorundaydı çünkü geliş ve gidiş yönlerinde kaya kamyonları oluyordu ayrıca her iki yönde de başka araçların rahat 30 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

rahat gelip gitmesi için şeritler bırakılmıştı. Yolların geniş, uzun ve bakımlı olması kaya kamyonlarının ister istemez hızlı seyretmelerine neden oluyordu. Bir yanda kaçınılmaz olarak taşların varlığı, diğer yanda hız, Makina İkmal Grubu’nu dikkatli bir seçime yönlendirdi. Lastik tercihi konvansiyonel yani çok katlı lastikten yana kul- lanıldı. Ancak bu seçim beraberinde başka bir çözüm bulunmasını da gerektiriyor- du, çünkü katlı lastikler yük altında hız yapıldığında, eğer imalatçı tarafından verilen ton-km/saat faktörünün üzerine çıkılırsa ısıl ayrışma görülüyordu. Çözüm, ton-km/ saat faktörünü gözeterek makul bir yükle ve makul bir hızla seyretmek ama bu uzun güzergahta ortaya çıkabilecek aşırılıklar için de fazladan önlem olarak lastiklerin so- ğutulmasıydı. Bunun için güzergahın belli noktalarına soğutma merkezleri kuruldu. Kamyon, yolu üzerindeki bu merkeze uğruyor aynı anda dört su tabancası lastiklere yüksek basınçlı ve yüksek debili su sıkıyordu. Böylece lastiğin kendisi, jantı ve jan- tın bağlı olduğu bölümler cebri olarak soğutuluyordu. Bu yolla çok ciddi bir başarı elde edildi, ısıl ayrışma arızası hemen hemen hiç görülmedi. Projenin yürütülmesi sırasında 777 ve 777B kaya kamyonlarının aylık ortalama lastik tüketimi 300 adet olmuştur. Bu lastiklerin temin edildiği imalatçı firma o günlerde Ata İnşaat’ın tüketi- mini kıstas alarak üretimini planlamıştır. 777’Lerin Çalışma Yolu MAKİNA İKMAL OFİSİNİN VE ATÖLYELERİN PLANLANMASI VE İNŞAATI Makina İkmal Grubu, ofisi, atölyeleri, ambarları, merkez bakım tesisi, makina park alanları gibi unsurlarıyla en geniş alana yayılmış gruptu. Makinaların büyük olması ve sayıca fazla olması nedeniyle bunlara hizmet verecek tesisin geniş bir alana yayılması kaçınılmazdı. Atatürk Barajı Projesi’nde Makina İkmal Grubu için 125.000 metrekarelik (125 dönüm) bir alan tahsis edildi. Bu sahanın atölyeler için 31Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

planlanan bölümünde sadece binalar yoktu, atölyeler bölümü aynı zamanda açık alanların da bulunduğu bir şekilde planlanmıştı. Makinalardan çalışmayan, yedek olarak tutulanlar ve vinçler, römorklar gibi zaman zaman kullanılan araçların mu- hafaza edildiği ana park sahası 70.000 metrekareydi (70 dönüm). Bu alanın zemini sıkıştırılmış stabilize malzeme ile kaplanmıştı. Bir başka geniş alan, ana park sahasıyla arasında bir yol bulunan kısımdı. Bu saha 30.000 metrekare (30 dönüm) genişliğindeydi ve üzerinde akaryakıt ana de- poları, merkez bakım istasyonu, lastik atölyesi, makinaların ilk geldiği zaman kulla- nılan, kaya kamyonlarının ve büyük ekskavatörlerin monte edildiği montaj hatları, motor test tezgahının (Go-Power) bulunduğu tesis yer alıyordu. Bu alanın da tesis- ler dışında kalan bölümünün zemini sıkıştırılmış stabilize malzemeyle kaplanmıştı. Makina İkmal Grubu için şantiyedeki ana ofisin dışında bir ofis düşünüldü. İşlerin yapılacağı atölyeler ve ambarlarla bu işlerin yönetiminin gerçekleştirileceği yerlerin iç içe olmasının doğru olacağı yaklaşımıyla ayrı bir ofis inşa edildi. Bu ofis, 800 met- rekare oturma alanına sahip, giriş ve birinci kattan oluşan bir binaydı. Makina İkmal Grubu’nun bütün yönetim, denetim ve büro hizmeti unsurları burada toplandı. Yöneti- cilerin odaları, bilgi işlem merkezi, S.O.S. laboratuvarı, kütüphane, makina imalatçıla- rının temsilcilerine ait odalar, toplantı salonu, yerel satınalma elemanlarının odası bu binada yer almıştı. Makina İkmal Grubu, sorumluluğu altındaki makinaların çalışmasına yönelik birinci hedef koruyucu bakım yapmak ve böylece makinaların arıza yapmasını ön- lemekti. Tabii bu idealin her zaman gerçekleşmesi mümkün olmaz. Nitekim imalat hatası, malzeme yorulması, kullanım sırasındaki yanlış uygulamalar gibi elde olan ve olmayan pek çok nedenle arızalar ortaya çıkar. Ata İnşaat bu durumu bidiğinden çeşitli tamiratların yapılacağı atölyelerin inşa edilmesini programına almıştı. Makina parkının omurgası işmakinalarından, ağır araçlardan oluşuyordu. Bunun yanında işmakinalarının çeşitli olması, herbir modelin farklı kompartmanlardan meydana gelmiş olması, inşa edilecek atölyelerin farklı karakterlerde olmasını gerektiriyordu. Atölyeler prensip olarak iki grupta tasarlandı. Birisi doğrudan doğruya onarım yapa- cak, arıza giderecek atölye diğeri ise bu faaliyetlere destek olmak üzere talaşlı ima- lat, kaynak vb işlerinin yapılacağı imalat ve yenileme hizmetlerine dayanan atölye. Arıza gidermek için tasarlanacak atölyelerin de sadece ağır işmakinalarına hizmet verecek olan ve nispeten daha hafif olanlarla diğer hizmet araçlarına ait olacak şe- kilde iki ana grupta toplanmasına karar verildi. Atölyeler sadece bu genel planlama ile kalmamış lastik, yürüyüş takımı vb kimi özel hizmetlerin gerçekleştirileceği atöl- yeler de bu komplekse dahil edilmiştir. 32 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

Genel Görünüm - 1 1. İş makinaları Atölyesi 2. Kaporta ve Boya Atölyesi 3. İmalat Atölyesi 4. Orta ve Hafif Araçlar Atölyesi 5. Lastik Atölyesi Makina İkmal Grubu atölyeleri şirketin çok önem verdiği konulardan biriydi. Par- kı oluşturan binden fazla makina için inşa edilecek atölyelerin yeterince büyük ve fonksiyonel olma sı çok önemliydi. Bu atölyelerden işmakinaları için yapılacak ola- nın en büyük makinaların sığabileceği genişlikte olması gerekiyordu. İşmakinaları atölyesinde çatı yüksekliği 85 tonluk kaya kamyonlarının damperini tam boşaltma durumuna kadar kaldırabilmesine ve 10 metreküp kepçe kapasiteli yükleyicilerin kepçesini en üst pozisyonda tutabilmesine elverişli olmalıydı. İmalat Atölyeleri Baş- mühendisliği’nin atölyelerine ise pek çok takım tezgahının sığması, bu tezgahlara bağlanacak parçaların birbirini engellemeyeceği konumlarda olması gerekiyordu. Bunların yanında yürüyüş takımları için yapılacak atölyenin komple bir palet grubu- nun açık olarak sığabileceği, lastik atölyesinin, kullanılan lastik ataşmanlı yükleyici ve forkliftin rahat bir şekilde manevra yapabilceği büyüklükte olması gerekiyordu. Bu parametreler göz önüne alınarak kaba taslaklar çizildi. Bu görüşler tartışılırken Caterpillar firmasıyla istişare edilerek bu firmanın, özellikle büyük işmakinaları için 33Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

atölye tecrübelerinden yararlanıldı. Caterpillar’dan gelen mimari teklifler Ata İnşa- at’ın özgül şartlarına göre şekillendirildi ve nihai mimarilere karar verildi. Ata İn- şaat’ın merkez ofisindeki mimarlık grubu tarafından çizimler yapıldı. Şantiyede de statik hesaplar tamamlandı ve ortaya, büyük hacimli, bu işe uygun, imalatı kolay ve çok fonksiyonel bir atölyeler tablosu çıktı. Atölyeler sömel sistemle inşa edildi. Kolonlar dışarda imal edildi. Kolonların yerleş- tirileceği münferit temeller açıldı. Bu kolonların her biri bir temele, bir yuvaya oturtulur gibi yerleştirildi. Yine dışarıda imal edilen kirişler kolonlara bağlandı. Kolonlar üzerinde tavan vinçlerinin raylarını taşıyacak tırnaklar da kolon imalatı sırasında düşünülmüş ve bu şekilde betonu dökülmüştü. Atatürk Barajı’nın yeraldığı coğrafyada sıcak hava problem olduğundan atölyeleri nispeten serin tutabilmek için çatıdaki aydınlatma pen- cereleri kuzeye bakacak şekilde planlanmıştı. Kapılar iki kolonun arasında sürme kapı olarak yerleştirilmişti. Bir çift sürme kapı açıldığında iki kolon arasından en büyük iş- makinaları geçebiliyor ve böylece kapalı ortamda tamirat yapılabiliyordu. Atölye içinde kaya kamyonlarının damperleri ve en büyük yükleyicilerin kepçeleri sorun olmuyordu. Komple olarak atölyeye alınamayan tek istisna 210 tonluk ekskavatördü. Bu makinayı zaten bütünüyle bir atölyeye almak pek yaygın bir uygulama değildir. Genel uygulama, bu makinanın kompartmanlarını sökerek makinadan almak ve münferit olarak tamir ettikten sonra yeniden yerine monte etmek şeklindedir. Atölyeler 5 ve 10 tonluk tavan vinçleriyle donatıldı. Aydınlatmaları her türlü çalışmanın rahatça yapılabilmesine uy- gundu. Kışın mobil ısıtıcılarla ısıtıldı, böylece soğuk problemi olmadı. Atölyelerin ihtiyacı olan elektrik enerjisi genel şebekeden sağlanıyordu ancak ola- sı kesintiler için atölyelerin bulunduğu alana, bütün atölyeleri besleyecek kapasitede jeneratör kurularak bir enerji merkezi oluşturuldu. Bu şekilde atölyelerin çalışmasında elektrik probleminden kaynaklanabilecek bir aksamanın önüne geçilmiş oldu. Enerji merkezinin yanında atölyelerin her zaman çok ihtiyacı olacak bir başka unsur daha unutulmamış, bütün atölyeleri besleyecek kapasitede bir kompresör kompleksi kuru- larak basınçlı hava dağıtımı sağlanmıştı. Hava sistemi için atölyelere hatlar çekildi, sık aralıklarla vanalar bağlandı ve böylece her yerde, her zaman basınçlı hava bulma olanağı sağlanmış oldu. Tamir atölyelerinde çok kullanılan ekipmanlardan birisi de masa biçimindeki tez- gahlardır. Sökülen parçaların konacağı, üzerinde tamiratların yapılacağı tezgahlar çok ihtiyaç duyulan teçhizatlardandır. Makina İkmal Grubu atölyelerinde kullanılacak bu tezgahlar İmalat Atölyeleri tarafından imal edildi. Her bir atölyenin isteğine göre bo- yutlandırıldı, talebe göre malzeme seçildi ve sonuçta her yönden ihtiyacı karşılayan ekipmanlar ortaya çıkmış oldu. Atölyelerin çalışanlarına tam teçhizatlı takım sandıkları verilmişti. Bu ekipman, o çalışana zimmetli olarak teslim edilmişti. Takım sandığında 34 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

yapılacak işin özelliklerine göre her türlü alet edevat mevcuttu. Çok özel kimi takımlar ve el aletleri ise atölyelerde bulunan takımhanelerde tutuluyor, istek üzerine buradan veriliyor ve iş sonunda geri alınıyordu. Makina türlerine göre imalatçı firma tarafından üretilen özel takım ve el aletlerinin tamamı o makina imalatçısından satın alındı. Genel kullanım için olanlar ise bu tip aletleri üreten şirketlerden satın alındı. Ancak zaman zaman yapılan, özel olarak o iş için gereken bazı el aletleri ve takımlar oluyordu ki, bunlar da yine İmalat Atölyeleri’nde imal edilmişti. Her atölyenin ofis bölümü vardı. Bu ofisleri atölye başmühendisi ve bölüm şefleri kullanıyorlardı. Ayrıca atölyenin iş isteği, iş emri, ambardan parça talebi gibi evrak ve kayıt işleri bu ofisin bir bölümünde yürütülüyordu. Atölye personelinin her türlü ihtiyacı- nı karşılamak üzere ayrılmış bölümler de mevcuttu. Ana hedef, iş için gerekli her şeyin olması, böylece çalışmanın kesintisiz ve verimli olarak yürüyebilmesi, gerek yapılan iş ve gerekse işi yapan kadrolar için hiçbir şeyin eksik olmamasıydı. Atölyelerin kapalı ve açık alanlarının zemini donatılı beton olarak inşa edilmişti. 100 tona kadar, hatta daha fazla ağırlığı olan işmakinalarının güvenli bir şekilde ko- numlanması ve manevra yapabilmesi için zeminin çok sağlam olması gerekiyordu ve bu da sağlanmıştı. Gerek kapalı ve gerekse açık alanların düzenli ve temiz olmasına özen gösteriliyor adeta hassas imalatların yapıldığı fabrikalardaki tutum uygulanıyor- du. Bu durum, atölyeleri gezen ve sayıları çok yüksek olan ziyaretçiler tarafından tak- dirle karşılanmıştır. Genel Görünüm - 2 35Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

1. Makina İkmal Grubu Ofis Binası 2. Eğitim binası 3. Merkez Ambarı 4. İşmakinaları Atölyesi 5. İmalat Atölyesi 6. Orta ve Hafif Araçlar Atölyesi 7. Kaynak Atölyesi 8. Ambarlar Sahası 9. Montaj Sahası 10. Motor Test Binası-Go Power Atölyesi 11. Lastik Atölyesi Atölyelerin kapalı alanları kadar açık sahalar da önemliydi. Bir makinanın bütünüyle değil de bir kompartmanıyla ilgili tamirat varsa makina ilgili atölyenin açık alanına alınıyor, sadece o kompartman sökülüyor ve atölyenin ilgili bölümüne alınarak tamir ediliyordu. İşlem sonunda da tekrar makinaya monte ediliyordu. Atölyeler kompleksinin etrafındaki açık alan, makina parkındaki en büyük makinaların dahi manevra yapabileceği kadar geniş ve serbestti. Herhangi bir makina atölye alanında manevra yaparken görevlendirilmiş olan şoför/operatör tarafından kullanılıyor, asla atölye personeli tarafından kullanılmıyordu. Makina İkmal Grubu tesislerinde iş güvenliğine çok dikkat edilmiş, insana her şeyden çok önem verilmiştir. 36 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

Makina Ikmal Grubu Tesislerinin Uydu Görüntüsü 1. Makina İkmal Grubu Ofis Binası 2. Eğitim Merkezi 3. Merkez Ambarı 4. İşmakinaları Atölyesi 5. Lastik Atölyesi (Hafif araçlar) 6. İmalat Atölyeleri 7. Orta ve Hafif Araçlar Atölyesi 8. Kaporta ve Boya Atölyesi 9. Küçük Atölyeler 10. Kaynak Atölyesi 11. Küçük Ambarlar Sahası 12. Yürüyüş Grubu Atölyesi (U/C Atölyesi) 13. Lastik Ambarı 14. Lasik Atölyesi (Ağır araçlar) 15. Merkez Servis Bakım İstasyonu 16. Akaryakıt Dağıtım İstasyonu 17. Montaj Sahası 18. Park Sahası 37Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

İŞMAKİNALARI ATÖLYESİ BAŞMÜHENDİSLİĞİ Atatürk Barajı Projesi, her aşamasında makina çalıştırılmış olan bir projeydi. Kazı ve dolgu işleri delici makinaların, buldozerlerin, yükleyicilerin, kaya kamyonlarının, kil serme ve sıkıştırma makinalarının kullanıldığı çok önemli bir faaliyet alanıydı. Tünel ve galeriler delici makinaların çalıştığı, patlatma işleminden sonra tünel yükleyicilerinin ve kamyonla- rının görev aldığı bir kısımdı. Beton işleri için betonda kullanılacak çakıl, kum ve çimento hazırlanmalı sonra beton hazırlama santrallerinde hazırlanan karışım özel taşıyıcılarla (transmikserler) taşınarak, beton pompalarıyla dökülmeliydi. Bu proseslerin her aşama- sında işmakinaları kullanılıyordu. Makina parkının temel omurgası işmakinalarıydı, diğer makinalar bu makinalara ve bu makinalarla geçekleştirilen çalışmalara destek vermek içindi. Projenin her aşamasında yer alan işmakinalarının onarımını gerçekleştirmek, problemlerini gidermek, yenilenerek işe dönmesini sağlamak amacıyla İşmakinaları Atöl- yesi kuruldu ve sorumluluğu başmühendis Uğur Güllü’ye verildi. Ata İnşaat’ın makina çalıştırma ve yönetme konusundaki politikası zaman kaybını en aza indirme ve projenin durmaksızın devam etmesini sağlama prensibine dayanıyordu. Bunun için makina miktarı fazla tutulmuş, her alanda makina yedeği olması prensibiyle hareket edilmişti. Arıza nedeniyle çalışamayan makinanın yerine derhal aynı tip başka bir makina gönderilmiş ve üretim aynı tempoda devam etmişti. Bu prensip arızalanan bir kompartmanı söküp tamir ederek takmak yerine kompartmanı komple yedeğiyle değiş- tirmek, makinayı en kısa zamanda yedek filosuna yollamak, arızalı olan kompartmanı onarmak şeklinde uygulanmıştı. Kısaca üretim için yedek makina ve makina için yedek kompartman anlayışıyla çalışılmış böylece üretim her zaman aynı makina sayısıyla ça- lışarak gerçekleştirilmişti. Işmakinaları Atölyesi Açık Sahasında Makina Kontrolü 38 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

Bu çalışma sistemi atölyelerin bir fabrika düzeninde çalışmasını sağlamıştı. Atölye- ler ve atölye çalışanları üzerinde asla zaman baskısı, makina işletmecilerinin aceleci tutumu gibi telaşlar olmamış bu da atölyelerin zaman kısıtlaması olmaksızın çalışarak daha kusursuz iş üretmelerini sağlayan bir etken olmuştu. Makina İkmal Grubu atöl- yeleri, başta İşmakinaları Atölyesi olmak üzere temizlik ve düzenlilik yönünden daima örnek gösterilmişti. Atölyelerin temiz olması yapılan işin kalitesini yükseltmiş, sonucun daha güvenilir olmasını sağlamıştı. Caterpillar firması, İşmakinaları Atölyesi’ni, atölye- nin temizlik ve düzenini kendi temsilcilerine örnek olarak göstermişti. Gerek atölyelerin kapalı iç alanları ve gerekse açık alanların temizliği için görevli personelin sürekli ve hatasız olarak çalışması için azami dikkat harcanmıştı. Parca̧ Yıkama Makinası-Bulaşık Makinası Yüzlerce işmakinasının olduğu bir parkın arızalarını gidermek için sadece bu konu- da hizmet verecek bir atölye kompleksinin olması gerekiyordu. İşte Makina İkmal Gru- bu bünyesinde kurulan bu atölyeler İşmakinaları Atölyesi Başmühendisliği uhdesinde çalışmıştır. İşmakinaları Atölyesi 5.000 metrekare kapalı ve bir o kadar da açık alana sahip bir atölyeydi. Atölye, L harfi şeklinde inşa edilmiş, L’nin iki bacağı makinaların içeriye alınacağı şekilde dizayn edilmişti. Filonun en büyük makinaları olan kaya kam- yonları, buldozerler ve yükleyiciler atölye içine alınıyor ve komponentleri sökülebiliyor- du. L’nin iki bacağının birleştiği merkezde ise makinalardan sökülen kompartmanların 39Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

onarımı yapılıyordu. Atölye kapıları kapandığı zaman içeride, dış hava koşullarından ve tozdan etkilenmeksizin rahat bir ortamda çalışmak mümkün oluyordu. İşmakinaları Atölyesi Başmühendisliği esas olarak iki ana bölümden oluşuyordu: 1. Genel Onarım Atölyesi 2. Grup Onarım Atölyesi Genel Onarım Atölyesi, makinayı bütün olarak ele alıyor motor, şanzıman, hid- rolik sistemleri ve elektrik-elektronik aksamları dışındaki bölümlerinin, genel olarak şasi aksamlarının; fren sistemleri, diferansiyel grupları gibi kompartmanların arıza- ları üzerinde çalışıyordu. Genel Onarım Atölyesi de Genel-1, Genel-2 ve Genel-3 olarak üç ayrı bölümden oluşmuştu. Bu kısımların sorumluluğundaki makinalar şu şekilde sınıflanmıştı: Genel-1: Kaya kamyonları, lastik tekerlekli yükleyiciler, greyderler, 210 tonluk büyük ekskavatörler, lastik tekerlekli vinçler Genel-1 Atölyesi 40 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

Grup-2: Dozerler, orta ve küçük sınıf ekskavatörler, kafes bomlu, halatlı ekska- vatörler, diğer paletli makinalar Genel-2 Atölyesi Grup-3: Silindir ve keçiayağı gibi sıkıştırma makinaları, tünel makinaları, komp- resörler, delici makinalar ve diğer küçük işmakinaları Grup onarım atölyeleri ise makinaların motor, şanzıman, hidrolik ve elektrik-e- lektronik aksamlarının onarıldığı atölyelerdi. MOTOR ATÖLYESİ Motor bir makinanın çalışması, iş yapabilmesi için gerekli enerjiyi üreten kom- partmanıdır. Motorlar benzinli, diesel ya da elektrikli olabilir. İşmakinalarındaki mo- torlar genellikle diesel motorlardır. Ata İnşaat’ın makina parkındaki elektrik motorlu makinalar sadece tünel delicilerinin bazıları ile kompresörlerin bazılarıydı. Makinalar çeşitli, farklı markalarda olduğu için motorlar da çeşitliydi. Motor arızalarının gideril- mesinde teknik bilgi kadar branşlaşma da önemli olduğu için motor atölyesi kadrosu 41Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

da başlıca Caterpillar ekibi, Cummins ekibi, Deutz ekibi gibi birkaç gruba ayrılmış- tı. Bu branşlaşma, ilgili ekibin daha çok uzmanlaşmasını ve dolayısıyla sorunların daha kolay çözülmesini sağlıyordu. Motor atölyesi bünyesinde yakıt pompalarının ayar ve arızasıyla ilgili bir bölüm de görev yapıyordu. Yakıt pompa kısmının yanında işmakinalarının hemen hemen hepsinde bulunan, motora daha fazla hava dolma- sını böylece daha çok yakıt yakılmasını ve daha yüksek bir güç elde edilmesini sağlayan turbo kompresör aksamının onarımını yapan ayrı bir kısım da vardı. Motor atölyesinde tamiri ya da revizyonu yapılan motorlar, ait olduğu makinaya bağlanma- dan ya da yedek olarak ambara gönderilmeden önce motor test tezgahında kontrol ediliyordu. Grup Onarım Atol̈ yesi Motor Bölümü GO-POWER MOTOR TEST TEZGAHI Makina İkmal Grubu’nun atölyelerinde tamir edilerek revizyon işlemine tabi tu- tulan motorlar, ait oluğu makinaya takılmadan ya da yedeğe alınmadan önce bu iş için üretilmiş bir tezgahta kontrol edilirdi. Bu işlemin amacı tamir edilmiş, yenilenmiş motorun performansını ölçmek, onarım aşamasında herhangi bir hatanın yapılıp ya- pılmadığını kontrol etmek ve motorun çeşitli yükler altında nasıl bir davranış göste- receğini tespit etmekti. Revizyon sırasında motorun pek çok parçası değiştirilir, bir- takım ayarlar yapılır, farklı eller ve gözler bu işlemde görev alır. Yapılan tüm işlemler imalatçı firmanın vermiş olduğu talimatlara uygun ve konuyu bilen deneyim sahibi 42 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

kişilerin bilgi ve tecrübeleriyle geçekleştirilir. Bu süreçteki en küçük hata büyük so- runlara neden olabilir. İşte bu nedenle hassas bir şekilde yenilenmiş bir motor, ait olduğu makinaya bağlanmadan önce özel bir tezgahta kontrol ediliyordu. Motor ya- pay olarak, adeta arazi şartlarında çalışıyormuş gibi yükleniyor, bu koşullar altındaki davranışı gözleniyordu. Bu kontrol hem yapılan işin bir sağlaması oluyordu ve hem de araca bağlanmadan önce, eğer varsa olası problemlerin ortaya çıkması sağlanı- yordu. Amaç işe verilecek bir makinanın motorunda bir sürprizle karşılaşmamaktı. Go-Power Motor Test Tezgahı 43Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

Go-Power Motor Test Tezgahı İzleme Ve Kontrol Odası ŞANZIMAN ATÖLYESİ İşmakinaları Atölyesi bünyesindeki diğer bir grup onarım birimi Şanzıman Atöl- yesi bölümüydü. Kimi marka ve modellerde değişiklik gösterse de işmakinalarının motor gücünü yürüyüş bölümüne aktaran sistemler genelde aynı tarzdadır. Bu bi- çimdeki şanzıman grupları planeter şanzıman olarak adlandırılır. Şanzıman atölye- sinin sorumluluğu, makinanın motor çıkışından başlayıp nihai hareket (diferansiyel) bölümüne varıncaya kadar yer alan kompartmanı kapsıyordu. Bu atölyenin çalışma prensibi de Motor Atölyesi’nin prensibi gibiydi; yedek şanzıman bulundurmak, arıza yapan makinanın şanzımanını araçtan indirip yenisiyle değiştirmek, makinayı işe ya da park alanına yollamak ve arızalı şanzımanı tamir etmek. Şanzıman ekibi de bilgi, beceri ve deneyimlerini imalatçı firmanın ilgili yayınlarındaki yönergeleriyle birleştiri- yor dikkatli çalışmasıyla arızaları gideriyordu. 44 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

Grup Onarım Atölyesi Şanzıman Bölümü HİDROLİK SİSTEM ATÖLYESİ Ata İnşaat’ın makina parkındaki işmakinalarının iş yapan aksamları genellikle hidrolik gücüyle çalışıyordu. Vincin yük kaldırması, buldozerin bıçağını ve riperini kullanarak kazı yapması, yükleyicinin kepçesini kayayla, kille doldurup kaldırması ve kamyonu yüklemesi, kaya kamyonunun kasasındaki kayayı boşaltması, delici makinaların kayaları delmesi, paletli ekskavatörlerin yürümesi, hasılı makinalardan istenen tüm işler hidrolik gücüne bağlıydı. Hidrolik pompalar, motorlar, silindirler başta olmak üzere irili-ufaklı pek çok hidrolik aksam bu atölyede tamir ediliyordu. Bu onarımlar için çok hassas ve dikkatli çalışmak gerekir çünkü hidrolik sistem parça- larının izin verilen tolerans aralığı oldukça dardır ve en küçük bir dikkatsizlik büyük sorunlara neden olur. Bu atölyenin çalışanları gerek Makina İkmal Grubu eğitimcileri ve gerekse imalatçı firmalar tarafından sağlanan eğitimciler tarafından eğitimlere tabi tutulmuşlardı. 45Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

Grup Onarım Atölyesi Şanzıman Ve Hidrolik Bölümleri ELEKTRİK-ELEKTRONİK ATÖLYESİ Atatürk Barajı Projesi’nin başladığı, makinaların geldiği ve işe başladığı 1983- 84 yıllarının işmakinası teknolojisinde bu günlerdeki kadar elektronik kullanılmıyor- du. Ancak yine de pek çok noktada elektronik fonksiyonlar ve bağlı olarak elektronik aksam ve parçalar vardı. Pek çok makinanın motor, şanzıman, hidrolik gibi sistemle- rinde elektronik unsurlar vardı. Makina İkmal Grubu bu nedenle bünyesinde elektro- nik sistem onarımlarını yapacak bir bölüm ve kadro kurmuştu. Makina tamirciliğinde zaten olması gereken klasik oto elektrikçiliği Grup Onarım Atölyesi’nin içinde yer alıyordu. Şarj sistemleri, marş aksamları, binlerce ampul, kornalar, cam silecekleri, sinyal sistemleri klasik oto elektrik bölümünün sorumluluğundaydı. Elektrik-Elektro- nik Atölyesi’nin kadrosu atölye dışında da en çok hizmet veren bölümdü. Bu bölümlerin dışında gerek atölye içinde sabit olarak ve gerekse arazide hiz- met vermek için seyyar ekiplerin oluşturduğu bir grup daha vardı, klima ekibi. Ma- kina parkını oluşturan işmakinaları klimalı olduğu için bunların verim düşüklüğü, arızası hızla giderilmeliydi. Özellikle yaz mevsiminde çok yoğun olarak çalışan bu ekip, atölyeye herhangi bir nedenle gelen ve klima problemi de olan makinalara sa- bit ekip ile, arazide ortaya çıkan sorunlar için de seyyar ekiple müdahale ediyordu. Amaç arızasız bir soğutma olanağı sağlayarak şoför ve operatörlerin rahat çalışma şartlarının sürmesini sağlamaktı. 46 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

Lınk Belt 55 Tonluk Vinç Lınk Belt 235 Tonluk Vinç Ata İnşaat’ın Caterpillar’dan satın alacağı 85 tonluk 777 model kaya kamyon- larının toplam sayısı 200 olarak kararlaştırılmıştı. Bu makinaların ilk 115 adedi pro- jeye katıldıktan sonra imalatçı firma bir değişiklik yaptı ve kamyonun, başta motor olmak üzere kimi aksamlarında farklı imalatlarla yeni bir model olan 777B’ye geçti. Kapasite yine 85 tondu, makinanın dış görünümü aynıydı ama çalışma sistemi bir 47Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

önceki model olan 777’den farklılıklar gösteriyordu. Böylece son 85 adet kaya kam- yonu, 777B olarak filoya katıldı. 2000’li yılların başında Caterpillar çeşitli projelerde çalışmakta olan 777 kamyonlara motor ve diğer kimi aksam değişikliği yaparak bu kamyonları 777B versiyonuna dönüştürme programını gündemine aldı. Bu konuda öncü, o zamanki Türkiye Caterpillar temsilcisi olan Borusan firması oldu. Borusan, Makina İkmal Grubu sorumluluğundaki 777’lerden birisini 777B modele çevirmek için harekete geçti. Bu program, Cat-Borusan kontrolünde, Makina İkmal Grubu İşmakinaları Atölyesi’nde ve bu atölyenin personeliyle gerçekleştirildi ve başarıyla sonuçlandırıldı. Bu çalışma, Atatürk Barajı Projesi’nin başlangıcında varolan Ata İn- şaat-Caterpillar ve Caterpillar’ın Türkiye temsilcisi iş birliği ve ortak çalışmasına bir örnek olmuştur. ORTA VE HAFİF ARAÇLAR ATÖLYESİ BAŞMÜHENDİSLİĞİ Atatürk Barajı projesinin gerçekleştirilmesi sürecinde inşaatın her alanında 3 kul- lanıldı, ancak buldozerler, yükleyiciler, ekskavatörler, vinçler, delici makinalar, kaya ve kil sıkıştırma makinaları, kaya kamyonları gibi büyük, ağır, özel donanımlı işmakina- larının yanında orta sınıf denebilecek büyük ama işmakinaları ile karşılaştırıldığında nispeten hafif ve küçük kalan kimi makinalarla otomobil, kamyonet, otobüs, kamyon, pikap gibi hafif araçlar da kullanıldı. Özellikle hizmet amaçlı olarak ve personel hare- ketleri için pek çok vasıta günlük hayatın bir parçası olarak makina parkı içinde yer aldı. Genellikle orta ve ağır sınıf çeşitli kapasitede römorkların çekicileri, 15 metreküp damper kasasına sahip üç dingilli kamyonlar, yine üç dingilli 5 metreküplük transmik- serler, beton taşıyıcıları (Hauser marka), çeşitli kapasitede beton pompaları, akaryakıt dağıtımı için tankerler, sulama kamyonları, servis-bakım kamyonları doğrudan doğru- ya işin yürütülmesi için kullanıldı. Bunların yanında günlük işler için kamyonlar, kam- yonetler, pikaplar, personel servisi için otobüsler ve otomobiller projenin destek takımı olarak kullanıldı. İşte tüm bu makinaların arızalarının tamir edilmesi için Orta ve Hafif Araçlar Atölyesi kuruldu ve başmühendislik görevi M. Aydın Kartal’a verildi. Bu atölye sadece arıza onarımları için çalışmıyordu. Sorumluluğu altındaki makinaların motor, şanzıman, elektrik-elektronik, şasi ve diğer aksamlarının arızaları dışında tüm makina parkına hitap edecek şekilde kurulmuş kaporta, boya, döşeme atölyelerini de bünye- sinde bulunduruyordu. Orta ve Hafif Araçlar Atölyesi’nin binek araçları dışındaki makinaların onarılması için ayrılmış bölümü 1.450 metrekare idi. Binek araçlarına ise her biri 400 metrekare olan iki adet atölye tahsis edilmişti. Ayrıca 800 metrekarelik bir atölye de kaporta-boya-döşeme atölyesi olarak kurulmuştu. Böylece Orta ve Hafif Araçlar Atölyesi Başmühendisliği, faali- yetlerini 3.050 metrekare kapalı ve bir o kadar da açık alanda yürütüyordu. 48 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

Orta Ve Hafif Araçlar Atölyesi Orta ve Hafif Araçlar Atölyesi’nin sorumluluğunda olan makinalar doğrudan pro- jede kullanılan ve hizmet amaçlı çalıştırılan makinalar olarak iki bölümde değerlen- dirilmişti. İlk grup makinalar damperli kamyonlar, transmikserler, römork çekicileri, beton taşıyıcılar, çeşitli kapasite ve amaçlı römorklardan oluşuyordu. İkinci grup ise, işin yürütülmesi sırasında malzeme ve personel taşınması için kullanılan, destek amaçlı olarak çalıştırılan makinalardı. Bu grupta farklı kapasitelerde kamyon ve kamyonetler, sepetli araçlar gibi özel bir amaca göre imal edilmiş makinalar, pikap- lar, otobüsler, minibüsler ve binek araçları bulunuyordu. Orta Ve Hafif Araçlar Atölyesi Mack Kamyon Onarım 49Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi

Ata İnşaat’ın makina seçimlerinde önem verdiği bir nokta sadece işmakinaları için uygulanmamıştı. Hizmet araçları seçiminde de araç filoları belli markalar olarak satın alınmıştı. Bu tercih gerek kullanım sırasında, gerek yedek parça stoklanma- sında ve gerekse bakım ve arıza onarımları için belli bir standart içinde kalmayı ve buna bağlı olarak çalışmanın kolaylaşmasını sağlamıştı. Orta ve Hafif Araçlar Atölyesi Başmühendisliği’ne bağlı kaporta, boya ve döşeme atölyesi parktaki bütün makinalara hizmet veriyordu. Kaporta işi genellikle işmakina- ları için fazla önemsenmez, ince işçilik pek uygulanmaz ancak Makina İkmal Grubu bütün işmakinaları için adeta lüks bir aracın onarım işi yapılıyormuş gibi hassasiyet göstermişti. Hiçbir makina, kaportasında hasar varken çalıştırılmamış, hepsi adeta henüz çalışmaya başlamış gibi temiz ve kusursuz olarak işe yollanmıştı. Makinala- rın boyanması için dış ortamdan tamamen izole edilmiş, ısıtma sağlanmış bir kabin kullanılıyor bu şekilde uygulanan boyanın toz ve rüzgardan etkilenmemesi, böylece yüksek kalitede olması sağlanıyordu. Makinaların yıpranmış olan kabin döşemeleri yenileniyor, şoför ve operatörlerin uzun saatler boyunca kullandıkları koltukların ra- hat olmasına özen gösteriliyordu. Bu iş için her türlü ekipman ve malzeme hazırdı ve döşeme atölyesi devamlı yoğun bir biçimde çalışıyordu. Orta ve Hafif Araçlar Atölyesi’nin verdiği hizmetler arasında binek araçları olduk- ça geniş bir yer tutuyordu; bu hizmet, özellikle yüksek bir tempoyla çalışan yönetici kadroya yönelik olduğu için atölye çok dikkatli ve hızlı olmak zorundaydı. Ancak, diğer tüm atölyelerde olduğu gibi bu atölyenin de çalışması herkesi memnun etmiş projenin devamına pek çok katkı sağlamıştır. Binek Araçları Atölyesi 50 Ata İnşaat’ta Makina Seçimi ve Yönetimi