Fotovoltaik Güç Sistemleri (100)

RE-You Projesi Yenilenebilir Enerji Sistemleri Mesleki Eğitim Kitapları Serisi Fotovoltaik Güç Sistemleri Nitelikli Teknik İş Gücü (Seviye 5+) İçin Mesleki Gelişim Konuları Ek Kitabı İlk Eğitim Programı İçin Hazırlanan (24 Nisan 2023 Tarihli) Versiyondur i



RE-You Projesi Yenilenebilir Enerji Sistemleri Mesleki Eğitim Kitapları Serisi Kitap Serisi Editörleri: Prof. Dr. Bülent Yeşilata (Baş Editör), Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Dr. Emrah Bıyık (Yrd. Editör), Yaşar Üniversitesi Kitap Serisindeki Kitapların Başlıkları 1. Fotovoltaik Güç Sistemleri - Nitelikli Teknik İş Gücü (Seviye 5+) İçin Mesleki Temel Konular El Kitabı 2. Fotovoltaik Güç Sistemleri - Nitelikli Teknik İş Gücü (Seviye 5+) İçin Mesleki Gelişim Konuları Ek Kitabı 3. Rüzgar Güç Sistemleri - Nitelikli Teknik İş Gücü (Seviye 5+) İçin Mesleki Temel Konular El Kitabı 4. Rüzgar Güç Sistemleri - Nitelikli Teknik İş Gücü (Seviye 5+) İçin Mesleki Gelişim Konuları Ek Kitabı 5. Biyogaz Güç Sistemleri - Nitelikli Teknik İş Gücü (Seviye 5+) İçin Mesleki Temel Konular El Kitabı 6. Biyogaz Güç Sistemleri - Nitelikli Teknik İş Gücü (Seviye 5+) İçin Mesleki Gelişim Konuları Ek Kitabı ii

Fotovoltaik Güç Sistemleri Nitelikli Teknik İş Gücü (Seviye 5+) Mesleki Temel Konular El Kitabı Yazarlar (Soyisim Sırasıyla): Emrah Bıyık (Dr. Öğr. Üyesi, Yaşar Üniversitesi) Levent Bilir (Dr. Öğr. Üyesi, Yaşar Üniversitesi) Emrah Sarı (Yük. Müh., Maxima Enerji) Osman Bulunuz (Elk. Müh., Maxima Enerji) Nurdan Yıldırım (Doç. Dr., Yaşar Üniversitesi) Editör Bülent Yeşilata (Prof. Dr., Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi) iii

SUNUŞ RE-You Projesi kapsamında düzenlenen eğitim programının temel amacı; teknik bölümlerden mezun olmuş 18-29 yaş arası 480 gence yenilenebilir enerji sektöründe istihdam edilmelerine yardımcı olacak nitelikleri kazandırmaktır. Bu amaç doğrultusunda; Balıkesir Üniversitesi ve Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi'nde Seviye 5 Ulusal Meslek Standartları (UMS) kapsamında rüzgâr, fotovoltaik, biyogaz enerjisi alanlarında teorik ve uygulamalı eğitimlerin verilmesi planlanmıştır. Bu doğrultuda her bir teknoloji için sahada çalışan nitelikli teknik personel (Seviye 5) yetiştirme gereklilikleri dışında ve sahadaki ekipleri koordine eden Ekip Yöneticisi Teknikerler ve Mühendislerin de ihtiyaç duyabilecekleri Seviye 5 üstü ek bilgi ve uygulamaları da içerecek şekilde 2 Kitap hazırlanmıştır (Seviye 5 ve üstü kısaca Seviye 5+ olarak isimlendirilmiştir): 1. Mesleki Temel Konular El Kitabı (yaklaşık 600 sayfa), 2. Mesleki Gelişim Konuları Ek Kitabı’ (yaklaşık 100 sayfa). Bu yaklaşım sonrasında RE-You Projesi kapsamında; rüzgâr, fotovoltaik, biyogaz güç sistemleri alanında 6 (altı) kitaptan oluşmuş güçlü bir ‘Yenilenebilir Enerji Sistemleri Mesleki Eğitim Kitapları Serisi’ ortaya çıkmıştır. Bu kitap serisinin Yenilenebilir Enerji Sistemleri sektörünün tüm paydaşlarına faydalı olmasını dilerim. Prof. Dr. Bülent Yeşilata (Baş Editör, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi) iv

ÖNSÖZ Fotovoltaik Güç Sistemleri Personeli (Seviye 5) iş sağlığı ve güvenliği ile çevre koruma önlemlerini uygulayarak kalite gereklilikleri çerçevesinde fotovoltaik güç sistemleri montajı aşamasında iş organizasyonu yapan, fotovoltaik güç sistemlerinin mekanik ve elektriksel bileşen montajını yaparak kurulum sürecini yürüten, fotovoltaik güç sistemlerin ölçümünü, bakım ve onarımı yapan ve mesleki gelişime ilişkin faaliyetlerde bulunan nitelikli kişidir. Mevcut kitaptaki (Kitap 1) konu ve eğitim için önerilen uygulamalar, Fotovoltaik Güç Sistemleri Personeli (Seviye 5)’in meslek tanımına uygun niteliklerin tamamını kazandıracak şekilde hazırlanmıştır. Ayrıca Seviye 5 personeli ile birlikte çalışan yönetici tekniker ve yönetici mühendislerin fotovoltaik güç sistemlerinin tasarımı, projelendirilmesi, kurulumu, işletimi ve izlenmesi ile ilgili bilgilere sahip olmasını sağlayacak Seviye 5 üstü ek bilgi ve uygulamalar da (kısaca Seviye 5+ olarak isimlendirilmiştir) kitapların içeriğine ilave edilmiştir. Yine Seviye 5+ kapsamındaki bilgi derinliğini arttırmak amacıyla bu kitaba ek olacak şekilde Mesleki Gelişim Ek Kitabı (Kitap 2) hazırlanmıştır. Kitap 2 içerisindeki modüllerin tamamndaki konular Seviye 5+ kapsamındaki niteliklerin geliştirilmesine yönelik bilgi ve uygulamaları içermektedir. Bu nedenle Fotovoltaik Güç Sistemleri Kitap 1 önsözünde yapıldığı şekliyle modüllerle ilişkilendirme yaparak ek bir açıklama ihtiyacı bulunmamaktadır. Kitapların (Kitap 1 ve Kitap 2) Fotovoltaik Güç Sistemleri sektörü ve paydaşlarına faydalı olmasını dilerim. Prof. Dr. Bülent Yeşilata (Editör, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi) v

İÇİNDEKİLER Sunuş iii Önsöz iv İçindekiler v Modül 1: Fotovoltaik güç üretimi için temel bilgiler ve terminoloji 1 Modül 2: İş sağlığı ve güvenliği, çevre, kalite 15 Modül 3: Fotovoltaik güç sistemleri tasarım & projelendirme 30 Modül 4: Fotovoltaik güç sistemleri montajı 73 Modül 5: Fotovoltaik güç sistemleri elektriksel bileşenlerin montajı 83 Modül 6: Fotovoltaik güç sistemlerinin bakım ve onarımı 92 Ek Modül: Fotovoltaik Güç Sistemleri Pratik Hesaplamaları 100 Faydalanılan Kaynaklar 112 vi



MODÜL 1 FOTOVOLTAİK GÜÇ ÜRETİMİ İÇİN TEMEL BİLGİLER VE TERMİNOLOJİ 1

Konu MODÜL İÇERİK TABLOSU Sayfa Kodu No Konu 1 Konu Başlıkları 3 1.1 3 1.2 Güneş Geometrisi ile İlgili Pratik Hesaplamalar 3 1.3 Güneş Sabiti Nasıl Hesaplanır? 4 1.4 Atmosfer Dışı Işınımın Değişimi Nasıl Hesaplanır? 5 1.5 Güneş Saati ve Saat Açısı Nasıl Hesaplanır? 5 Deklinasyon Açısı (\") Nasıl Hesaplanır? 1.6 Güneş Yükseklik Açısı ($!), Zenit Açısı (%\") Ve Güneş Azimut Açısı 6 1.7 (&!) Nasıl Hesaplanır? 7 Fotovoltaik Panel Üzerine Düşen Işınım Açısı (%) Nasıl Hesaplanır? 1.8 Güneşi İzleyen Sistemler İçin Panel Eğim Açısı ve Panel Azimut Açısı 8 Nasıl Hesaplanır? 1.9 Eğimli Yüzeye Düşen Doğrudan (Direkt) Işınımın, Yatay Yüzeye 8 1.10 Düşen Doğrudan (Direkt) Işınıma Oranı Nasıl Hesaplanır? 10 Gölgeleme Hesabı Nasıl Yapılır? 1.11 Atmosfer Dışında Yatay Bir Düzlem Üzerine Düşen Işınım Nasıl 11 1.12 Hesaplanır? 11 1.13 Bulutluluk İndeksi Nasıl Hesaplanır? 12 1.14 Direkt ve Difüz Işınım Oranları Nasıl Hesaplanır? 13 1.15 Saatlik Işınım Değerleri Nasıl Hesaplanır? 14 Eğimli Yüzeye Düşen Ortalama Işınım Miktarı Nasıl Hesaplanır? Konu İle İlgili Örnek Hesaplama Uygulaması 2

KONU 1. GÜNEŞ GEOMETRİSİ İLE İLGİLİ PRATİK HESAPLAMALAR 1.1. GÜNEŞ SABİTİ NASIL HESAPLANIR? Şekil 1’de gösterildiği üzere Güneş ile Dünya arasındaki mesafe yıl içerisinde değişmektedir. Dünya’nın Güneş etrafındaki yörüngesinin eksantrikliği nedeniyle bu mesafe %1,7’lik bir değişim göstermektedir. Ortalama olarak aradaki mesafe 1.495 × 10## m. olduğunda Şekil 1’den de görülebileceği üzere Dünya Güneşi 32o ile görmektedir. Güneş’ten yayılan ışınımın Dünya üzerine gelen miktarı ise atmosfer dışında bu mesafede sabit bir değerdedir. Güneş sabiti (.!$) olarak adlandırılan bu değer Dünya atmosferi dışında Güneş’e dik tutulan birim yüzey alanına düşen ışınım değeridir ve 1.367 W/m2 değerindedir. Şekil 1. Güneş ve Dünya arasındaki ilişki 1.2. ATMOSFER DIŞI IŞINIMIN DEĞİŞİMİ NASIL HESAPLANIR? Dünya’nın yıl içerisinde Güneş etrafında izlediği yol boyunca atmosfer dışında Güneş’e dik tutulan yüzeye gelen ışınım değerinde de değişim gözlenmektedir. Bu değişim Şekil 2’de görülebilir. Şekil 2. Atmosfer dışı ışınımın yıl içerisindeki değişimi 3

.%& olarak adlandırılan atmosfer dışı ışınım değeri Denklem 1 ile hesaplanabilmektedir. .%& = .!$ × 01 + 0.033 × 345 336605 89 (1) Denklem 1 ile yılın n. gününde .%& değeri W/m2 cinsinden tespit edilir. 1.3. GÜNEŞ SAATİ VE SAAT AÇISI NASIL HESAPLANIR? Dünya kendi etrafındaki dönüşü esnasında her saat boyunca 15olik bir dönüş gerçekleştirir. Fakat Güneş saati ile yerel saat arasında farklılıklar olmaktadır. Çünkü yerel saat her ülke için belirlenmiş olan belirli bir boylama (veya boylamlara) göre belirlenmektedir. Örneğin Türkiye için yerel saat 45o doğu boylamı dikkate alınarak ayarlanmıştır. Boylam değeri 0o ile 180o arasında değişmektedir. Şekil 3. Bulunulan bölgenin boylamı Güneş zamanı ile yerel zaman arasında Denklem 2’de belirtildiği şekilde bir ilişki bulunmaktadır. .ü8;ş 5==>? = @;A;B 5==> + 4 × (C!' − C(%$) + E (2) Denklem 2’deki C!' bulunulan ülkenin standart meridyeni yani yerel saatlerin ayarlandığı meridyen iken C(%$ bulunulan noktanın meridyenidir. E ise zaman denklemi olarak adlandırılır ve yılın n. günü için Denklem 3 ile hesaplanabilmektedir. E = 229.2 × (0.000075 + 0.001868 × 345I (3) − 0.032077 × sin I − 0.014615 × 3452I − 0.04089 × 5?82I) I = (8 − 1) × 360 365 Dünya’nın 1 saat boyunca kendi ekseni etrafında 15o’lik açı yapması nedeniyle saat açısı Güneş öğlesi ile olan zaman farkından dolayı oluşan açıyı temsil etmektedir. M = (.ü8;ş 5==>? − 12) × 15 (4) 4

1.4. DEKLİNASYON AÇISI (N) NASIL HESAPLANIR? Deklinasyon açısı bulunulan noktaya gelen Güneş ışınlarının Ekvator düzlemiyle yapmış olduğu açıdır. Deklinasyon açısı da Dünya’nın Güneş etrafındaki, dönüşü nedeniyle günden güne değişim göstermektedir. Şekil 4. Atmosfer dışı ışınımın yıl içerisindeki değişimi Yılın n. günündeki deklinasyon açısı Denklem 5 ile hesaplanabilir. \" = 23.45 × 5?8 0360 × 284 + 89 (5) 365 1.5. GÜNEŞ YÜKSEKLİK AÇISI (O)), ZENİT AÇISI (P*) VE GÜNEŞ AZİMUT AÇISI (Q)) NASIL HESAPLANIR? Zenit açısı yer düzleminin normal doğrultusu ile Güneş panelinin normal doğrultusu arasındaki açı olarak tanımlanmaktadır. Güneş yükseklik açısı ise yer düzlemi ile Güneş panelinin normali doğrultusu arasında kalan açıdır. Her iki açı Şekil 5’te gösterilmektedir. Bu iki açı arasında Denklem 6’daki gibi bir bağıntı bulunmaktadır. $! = 90 − %\" (6) Şekil 5. Güneş açıları 5

Zenit açısı Denklem 7 ile hesaplanabilmektedir. 345%\" = 345∅ × 345\" × cos M + 5?8∅ × 5?8\" (7) Denklem 7’de belirtilen ∅ bulunulan yerin enlemidir. Enlem -90o ile +90o arasında bir değerde bulunmaktadır. Ekvatorun kuzeyindeki bölgeler için pozitif değerler, güneyindeki bölgeler için ise negatif değerler kullanılmaktadır (Şekil 6). Şekil 6. Güneş açıları Şekil 5’te görüldüğü üzere Güneş ışınlarının yerdeki izdüşümleri ile güney yönü arasında kalan açı Güneş azimut açısı olarak adlandırılmaktadır ve Denklem 8 ile hesaplanabilmektedir. &! = 5?U8(M) V345+# 03455%?\"8×%\"s×inϕ34−5X5?8\"9V (8) 1.6. FOTOVOLTAİK PANEL ÜZERİNE DÜŞEN IŞINIM AÇISI (P) NASIL HESAPLANIR? Güneş gün boyunca gökyüzünde hareketli olduğu için eğer sabit monte edilmiş panellerimiz mevcutsa panel üzerine düşen ışınımın panelin normal doğrultusu ile yaptığı açı değişkenlik göstermektedir. Bu açı Denklem 9 ile hesaplanmaktadır. 345% = 5?8\" × 5?8X × 345Y − 5?8\" × 345X × 5?8Y × 345& (9) + 345\" × 345X × 345Y × 345M + 345\" × 5?8X × 5?8Y × 345& × 345M + 345\" × 5?8Y × 5?8& × 5?8M Denklem 9’da belirtilen Y açısı panelin yer düzlemi ile yapmakta olduğu açı, & açısı is panel azimut açısı yani panelin normalinin iz düşümünün güney yönü ile yaptığı açıdır. Her iki açı Şekil 5’te görülebilmektedir. 6

1.7. GÜNEŞİ İZLEYEN SİSTEMLER İÇİN PANEL EĞİM AÇISI VE PANEL AZİMUT AÇISI NASIL HESAPLANIR? Fotovoltaik panellerin üzerine düşen Güneş ışınımını arttırmak amacıyla paneller tek veya iki eksende hareketli olabilirler. Bu durum panellerin üreteceği elektrik enerjisi miktarını yükseltecektir. Güneş ışınımının panel üzerine ne kadar dik olarak gelmesi sağlanabilirse üretimde de o düzeyde artış sağlanabilecektir. Eğer iki eksende takip yapabilen bir sistem mevcut ise panellerin üzerine Güneş ışınımının dik gelmesinin sağlanması daha uzun süre gerçekleştirilebilir. Denklem 9 ile Güneş ışınımının doğrultusu ile Panelin normali arasında kalan % açısı hesaplanabilmektedir. Güneşi iki eksende izleyen bir sistem % açısının 0o olmasını sağlamaya çalışacaktır, bu sayede Güneş ışınımı panel üzerine tam olarak dik şekilde çarpabilecektir. Bunu sağlayabilmek için ilk önce panel Güneş ışınımının geldiği doğrultuya döndürülmüş olmalı, yani & = &! koşulu sağlanmalıdır. Şekil 7. Güneşi izleyen sistem için panel eğim açısı İkinci koşul olarak Güneş ışınımının panel üzerine dik gelmesi durumunda Şekil 7’de görülen durum oluşacaktır. Bu şekilde görüleceği üzere %\" + $! = 90° ve Y + $! = 90° durumu gözlenmesi gerektiği için Y = %\" koşulu sağlanmaktadır. Dolayısıyla Güneşi iki eksende izleyen bir sistem bu iki koşulu sağladığı sürece fotovoltaik paneller üzerine tam olarak dik Güneş ışınımı düşecektir. Tek eksende Güneşi izleyen bir sistem için ise yatayda doğu-batı yönlü veya kuzey-güney yönlü Güneşi izleyen sistemler ya da dikey eksende izleme sistemi olabilir. Doğu-batı yönlü yatay eksende günde bir kez Güneş öğlesinde dik Güneş ışınımı almak için ayarlanan bir sistemde eğim açısı Y = |X − \"| olarak ayarlanmalıdır. Sistem devamlı şekilde yatay eksende döndürülebiliyorsa >=8Y = >=8%\" × |345&!| koşulu sağlanmalıdır. Yatayda kuzey-güney ekseninde izleme yapan bir sistem için ise >=8Y = >=8%\" × |345(& − &!)| koşulu sağlanmalıdır. 7

Tek eksende dikey eksen etrafında dönen bir sistem için ise eğim açısı Y sabit olacaktır ve yüzey & = &! koşulu sağlanacak şekilde döndürülmelidir. 1.8. EĞİMLİ YÜZEYE DÜŞEN DOĞRUDAN (DİREKT) IŞINIMIN, YATAY YÜZEYE DÜŞEN DOĞRUDAN (DİREKT) IŞINIMA ORANI NASIL HESAPLANIR? Güneş enerjisi sistemlerinin dizaynında ve performans analizlerinde sıklıkla eğimli olan panel yüzeyine düşen saatlik ışınım değerine ihtiyaç duyulmaktadır. Bu değer yatay düzleme düşen ölçülmüş olan Güneş ışınımı değerlerinden veya yine yatay düzleme düşecek Güneş ışınımı tahmin modellerinden hesaplanabilmektedir. Çoğunlukla yatay düzleme düşen saatlik Güneş ışınımı ölçümleri eğimli yüzeye düşen ışınımın hesaplanmasında kullanılmaktadır. Bu amaçla bir geometrik faktör (\\,) hesaplanmaktadır. \\, = .,,. = .,,& × 345% = 345% (10) ., .,,& × 345%\" 345%\" Denklem 11’de belirtilen .,,& gelen direkt Güneş ışınımını, .,,. eğimli yüzey üzerine düşen direkt Güneş ışınımını ve ., ise yatay düzleme düşen direkt Güneş ışınımını belirtmektedir (Şekil 8). Şekil 8. Yatay ve eğimli yüzey üzerine düşen direkt Güneş ışınımı Denklem 11 kuzey yarım kürede güney yönüne bakan bir panel için aşağıdaki şekilde ifade edilebilir; \\, = 345(X − Y) × 345\" × 345M + 5?8(X − Y) × 5?8\" (11) 345X × 345\" × 345M + sin X × 5?8\" 1.9. GÖLGELEME HESABI NASIL YAPILIR? Fotovoltaik paneller üzerine çevrede bulunan binalar, ağaçlar ve benzeri engeller nedeniyle belirli saatlerde gölge düşmesi söz konusu olabilir. Bu tür gölgelenmelerin hesabı için kolektör ve engellerin boyutları, aralarında kalan mesafe gibi bilgilere ihtiyaç bulunmaktadır. Bunun yanı sıra kolektör sıraları birbirleri üzerine de gölgeleme yapabilir. Bu nedenle kolektör sıraları arasında yeterli mesafe bırakılmalıdır. Ön sırada bulunan kolektörlerin arka sırada bulunan kolektörler üzerine gölgesinin düşüp düşmediği basit geometrik bir hesapla görülebilir. Bunun için boyu H olan, yere dik yerleştirilmiş bir çubuğun gölgesinin xi ve yi koordinatlarının hesabı ile başlayalım. 8

Şekil 9. Bir çubuğun Güneş’in belirli bir pozisyonundaki gölgesi Şekil 9’dan görülebileceği üzere; >=8 $! = / dolayısıyla ]0 = / olacaktır. /! 123 4\" Aynı zamanda; ^5 = ]0 × sin &! _;`= ^5 = ] × 673 8\" olarak ve 123 4\" `5 = ]0 × cos &! _;`= ` = ] × 9:6 8\" olarak bulunur. 123 4\" Şekil 10. Bir panelin Güneş’in belirli bir pozisyonundaki gölgesi Bir panelin gölgesi Şekil 10’da gösterileceği gibi olacağından, panelin boyu L, genişliği W ve eğim açısı Y olmak üzere; ^# = ] × 673 8\" ve ^; = ] × 673 8\" + a 123 4\" 123 4\" `# = `; = ] × 9:6 8\" + C × 345Y olarak hesaplanabilir. 123 4\" 9

Bir arkadaki panel sırasına gölgenin düşmemesi için paneller arasındaki mesafe y1’den daha büyük olmalıdır. Güneşin gökyüzündeki pozisyonu gün içerisinde değiştiği için $! ve &! açıları da değişiklik gösterecek ve gölge koordinatları da değişecektir. Paneller üzerine özellikle Güneş enerjisinin yoğun olarak düştüğü saatlerde ön sıradaki panellerin arka sıradaki paneller üzerine gölgesinin düşmemesine özen gösterilmelidir. 1.10. ATMOSFER DIŞINDA YATAY BİR DÜZLEM ÜZERİNE DÜŞEN IŞINIM NASIL HESAPLANIR? Atmosfer dışında yeryüzüne yatay bir pozisyonda tutulan birim alana sahip bir yüzeye düşen ışınım herhangi bir an için aşağıdaki şekilde hesaplanabilir; .% = .!$ × 01 + 0.033 × 345 336605 89 (12) × (345∅ × 345\" × cos M + 5?8∅ × 5?8\") Güneşin doğuşu ile batışı arasında geçen zaman için Denklem 12’nin integrali alınarak yatay düzlem üzerine gün boyu düşen ışınım miktarı !'\"#. $ü& cinsinden hesaplanmış olur. Atmosfer dışındaki yatay düzlem üzerine düşen günlük ışınım miktarı Ho ile gösterilmektedir ve Denklem 13 ile hesaplanabilmektedir. ]% = 24 × 3600 × .!$ × 01 + 0.033 × 345 336605 89 b b × M! (13) 180 × 0345∅ × 345\" × sin M! + 5?8∅ × 5?8\"9 Denklem 13’teki M! güneşin batışındaki saat açısıdır. Benzer şekilde Denklem 12’nin belli bir saat periyodu boyunca integrali alınarak o saat boyunca yatay düzlem üzerine düşen toplam ışınım !'\"#. )**+ cinsinden hesaplanmış olur. Atmosfer dışındaki yatay düzlem üzerine düşen saatlik ışınım miktarı Io ile gösterilmektedir ve Denklem 14 ile hesaplanabilmektedir. c% = 12 × 3600 × .!$ × 01 + 0.033 × 345 336605 89 b × d345∅ × 345\" × (5?8M; − 5?8M#) (14) + b × (M; − M#) × 5?8∅ × 5?8\"e 180 Denklem 14’teki M# ve M; ilgili saatlerdeki saat açılarıdır. 10

Yeryüzüne düşen ışınım genel olarak ölçümler sayesinde belirlenebilir. Bu ölçümler piranometre adı verile cihazlar ile yapılabilmektedir. Piranometreler yeryüzüne düşen toplam (direkt+difüz) ışınımı ölçen cihazlardır. Şekil 11. Piranometre 1.11. BULUTLULUK İNDEKSİ NASIL HESAPLANIR? Yeryüzüne gelen ışınım seviyesinde havanın açık veya bulutlu olması önemli bir etkendir. Bu nedenle aylık ortalama bulutluluk indeksi Denklem 15 ile günlük bulutluluk indeksi ise Denklem 16 ile, saatlik bulutluluk indeksi ise Denklem 17 ile belirlenir. fg. = ]g (15) ]g% f. = ] (16) ]% h. = c (17) c% Bu denklemlerdeki ]g, ] ve c yatay düzlem üzerine düşen ölçümlerle belirlenmiş olan ışınım miktarıdır. ]g%, ]% ve c% ise atmosfer dışı ışınım değerleridir ve bu bölümde daha önce bahsedildiği şekilde hesaplanabilirler. 1.12. DİREKT VE DİFÜZ IŞINIM ORANLARI NASIL HESAPLANIR? Gelen Güneş ışınımının direkt olarak yeryüzüne düşen kısmı ile difüz olarak gelen kısmının hesaplanması için Collare-Pereira ve Rabl korelasyonları kullanılabilir. 11

]g< = 0.775 + 0.00606 × (M! − 90) ]g − [0.505 + 0.00455 × (M! − 90)] (18) × 345(115 × fg. − 103) ]g< = 1.391 − 3.560 × fg. + 4.189 × fg.; − 2.137 × fg.= ]g (M! ≤ 81.4° _; 0.3 ≤ fg. durumu için) (19a) ]g< = 1.311 − 3.022 × fg. + 3.427 × fg.; − 1.821 × fg.= (19b) ]g (M! > 81.4° _; 0.3 ≤ fg. durumu için) 1.13. SAATLİK IŞINIM DEĞERLERİ NASIL HESAPLANIR? Günlük ışınım değeri kullanılarak saatlik ışınımın hesaplanması Denklem 20 ile verilen Collares-Pereira ve Rabl denklemi ile gerçekleştirilebilmektedir. A' = c (20a) ] A' = b × (= + r × 345M) × 345M − 345M! 24 5?8M! − b. M! 180 345M! = = 0.409 + 0.5016 × 5?8(M! − 60) (20b) r = 0.6609 − 0.4767 × 5?8(M! − 60) Benzer şekilde günlük difüz ışınım kullanılarak saatlik difüz ışınım hesaplanması da Denklem 21 ile verilen Liu Jordan korelasyonu ile yapılabilir. A< = c< ]< (21a) A' = b × 345M − 345M! 24 5?8M! − b. M! (21b) 180 345M! 12

1.14. EĞİMLİ YÜZEYE DÜŞEN ORTALAMA IŞINIM MİKTARI NASIL HESAPLANIR? Üzerine gölge düşmemiş olan Y eğimli bir yüzeye düşen aylık ortalama ışınım miktarı (]g.) yüzeye gelen doğrudan (direkt) ışınım + yüzey üzerine gelen difüz ışınım + yeryüzüne çarpıp yansıtan ışınımın yüzey üzerine düşen miktarı olarak tanımlanabilir. Eğer difüz ve yerden yansıyan ışınım izotropik olarak kabul edilirse; ]g. = ]g × s1 − ]g< t × \\u, + ]g< × 01 + 2345Y9 + ]g × v> × 01 − 2345Y9 (22a) ]g \\u = ]g. = s1 − ]g< t × \\u, + ]g< × 01 + 2345Y9 + v> × 01 − 2345Y9 (22b) ]g ]g ]g Denklem 22’deki v> yerin yansıtma katsayısıdır ve \\u, verilen eğimli yüzeye düşen günlük ortalama doğrudan (direkt) ışınımın yatay yüzeye düşen günlük ortalama doğrudan (direkt) ışınıma oranıdır. Kuzey yarımkürede güney yöne bakan bir yüzey için bu değer Denklem 23’teki gibi hesaplanabilmektedir. \\u, = 345(X − Y) × 345\" × 5?8M!0 + w1b80x × M!0 × 5?8(X − Y) × 5?8\" (23) 345X × 345\" × 5?8M! + w1b80x × M! × 5?8X × 5?8\" Denklem 23’teki M!0 dikkate alınan ay için ortalama gündeki yatay düzlem için güneş batışındaki saat açısıdır. Bu değer denklem 24 ile hesaplanabilir. M!0 = y?8 z =A3345(−>=8X × >=8\") { (24) =A3345(−>=8(X − Y) × >=8\") 13

1.15. KONU İLE İLGİLİ ÖRNEK HESAPLAMA UYGULAMASI 1,8 metre yükseklik değerine sahip kolektörler Antalya’da (∅ = 36.88°) düz bir çatı üzerine aralarında 2,5 metre kalacak şekilde monte edilmektedir. Tüm kollektörler güney yönüne bakmaktadır ve eğim açıları Y = 35°’dir. Ön sıraya monte edilmiş kollektörler 17 Temmuz günü güneş saati ile saat 14:00’da arka sıraya monte edilmiş kolektörler üzerine gölge oluştururlar mı? 17 Temmuz à n = 198 Deklinasyon açısı; \" = 23.45° × 5?8 w=?@×(=;?CHDE#FC)x = 21.184° Saat açısı; M = (14 − 12) × 15° = 30° Zenit açısı; %\" = 345+#(cos 21.184° × 34536.88° × 34530° + 5?821.184° × 5?836.88°) = 30.369° Güneş yükseklik açısı; $! = 90° − 30.369° = 59.631° Güneş azimut açısı;&! = 5?U8(30°) × |345+# w$%[email protected]=7?3F=°@×.=67?3F=°×?.9C:C6°+=?!.5C&C;°#.#CD°x| = 67.243° Kolektör boyu; L = 1,8 m, Eğim açısı; Y = 35° Kolektörlerin yere olan mesafesi; ] = 1.8 × sin 35° = 1.032 y Gölgenin yerdeki uzunluğu; ` = 1.032 × $%!?K.;D=° + 1.8 × 34535° = 1.708 y 'L&HF.?=#° Kolektörler arası mesafe = 2,5 m> y = 1.708 m. Dolayısıyla ön sıradaki kolektörler arka sıradaki kolektörleri gölgelemez. 14

MODÜL 2 İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ, ÇEVRE KORUMA, KALİTE YÖNETİMİ VE İŞ ORGANİZASYONU 15

Konu Konu Başlıkları Sayfa Kodu No Konu 1 İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) ile İlgili Mevzuat 17 1.1 İSG Konusuna Anayasa’da Atıf Yapılmış Mıdır? 17 1.2 İSG Kanunu (6331 Sayılı; 2012) Nedir? 17 1.3 18 1.4 İSG İle İlişkili Diğer Kanunlar Nelerdir? 20 İSG İle İlişkili Yönetmelikler Hangileridir? Konu 2 23 Örnek Bir Risk Değerlendirme Prosedürü ve Uygulanması 2.1 Risk Değerlendirme Prosedürüne Ait Amaç, Kapsam Ve Dayanak Nasıl 23 Yazılır? 2.2 Prosedürde Geçen Tanımlar Nelerdir? 23 2.3 Prosedürde Geçen Yükümlülükler Nasıl Tanımlanır? 24 2.4 Risk Değerlendirmesi Süreçleri Nelerdir? 25 2.5 Risk Değerlendirmesi ile İlgili Dokümantasyonda Hangi Bilgiler 27 Bulunmalıdır? 2.6 Risk Değerlendirmesi ile İlgili Yenileme Süreçleri Nelerdir? 27 2.7 Risklerin Analizi ve Risk Düzeylerinin Tespiti Nasıl Yapılır? 27 16

KONU 1. İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ (İSG) İLE İLGİLİ MEVZUAT 1.1. İSG KONUSUNA ANAYASA’DA ATIF YAPILMIŞ MIDIR? İş sağlığı ve güvenliği alanındaki ilk yazılı düzenleme Osmanlı döneminde, 1865 yılında yapılmıştır. Söz konusu kanun, özel olarak kömür madenlerindeki güvenlik ve sağlık konularını düzenlemeyi amaçlamıştır. Bununla birlikte, bu kanun Padişah tarafından onaylanmamış ve uygulamaya geçmemiştir. Birkaç yıl sonra, 1869 yılında, kömür madenlerindeki güvenlik ve sağlık konularını düzenlemek amacıyla bir başka kanun yayınlanmış ve uygulamaya konmuştur. 1920 yılında Büyük Millet Meclisinin kuruluşunu takiben, kömür madeni işçilerinin hak ve menfaatlerinin düzenlenmesi ve ayrıca işyeri koşullarını düzenlemek için başka iki kanun daha yürürlüğe konmuştur. Çalışma hayatının iki ana tarafı işverenler ve çalışanlardır. Güvenli ve verimli bir çalışma hayatının oluşturulması her iki kesimin de yararınadır. Dolayısıyla bu bağlamda, iki tarafın çıkarları ve beklentileri birbiriyle aynı doğrultudadır. Verimli bir çalışma hayatından genel olarak toplum, ayrıca devlet de fayda görür. İş sağlığı ve güvenliği alanındaki mevzuat iki taraf arasındaki ilişkileri düzenler; güvenli bir çalışma hayatı tesis etmeyi amaçlar. Türkiye’deki iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı Anayasa ile uyumlu bir biçimde yapılandırılmıştır. Türkiye’nin Anayasası, en son 1982 yılında olmak üzere, birkaç kez gözden geçirilmiştir. Anayasa’da çalışma hayatının çeşitli alanlarını düzenleyen 20 kadar Madde bulunur: çalışma hakkı ve yükümlülükleri, sendika kurma, sosyal güvenlik hakkı, vb. Çalışma hayatına ilişkin maddeler iş gücünün korunmasında, çalışanların uygun yerleştirilmesinde ve güvenli bir çalışma ortamı sağlanmasında merkezi bir rol oynar. Maddelerden ikisi doğrudan iş sağlığı ve güvenliğiyle ilgilidir. “Kimse, yaşına, cinsiyetine ve gücüne uymayan işlerde çalıştırılamaz” (Madde 50). “Herkes, sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahiptir” (Madde 56). Anayasa genel olarak çevreye atıfta bulunur; yine de bu Maddeye dayanarak, çalışma ortamı “güvenli ve sağlıklı” olmalıdır. 1.2. ISG KANUNU (6331 SAYILI; 2012) NEDİR? İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (No. 6331; 2012 (İSG Kanunu) 2012 yılında Resmi Gazete ’de yayımlanmıştır. 2012 yılından önce, iş sağlığı ve güvenliği konuları İş Kanunu, ilgili yönetmelikler ve başka bazı genel kanunlar ile düzenlenmekteydi. İSG Kanunu, faaliyet alanı veya çalışan sayısına bakılmaksızın hem kamu sektöründe hem de özel sektördeki bütün işler ve işyerlerine ilişkin düzenlemeler içerir ve çalışanlar, stajyerler, işverenler ve vekillerini kapsar. Türk Silahlı Kuvvetleri, Emniyet Müdürlüğü ve sivil savunma hizmetlerinin belirli faaliyetleri İSG Kanunu’nun kapsamı dışındadır. Ayrıca, İSG Kanunu, ev hizmetlerine, kendi nam ve hesabına mal ve hizmet üretimi yapanlara, cezaevleri ve benzeri kurumlara uygulanmaz. İSG Kanunu, işyerinde İş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması ve mevcut sağlık ve güvenlik koşullarının iyileştirilmesi amacıyla işverenlerin ve çalışanların görev, yetki, sorumluluk, hak ve yükümlülüklerini düzenler. İSG Kanununun nihai amacı, iş kazaları ve meslek hastalıkları ile çalışanların işe ve iş ortamına bağlı gelişen diğer fiziksel ve ruhsal sağlık sorunlarını önlemektir. İSG Kanunu çalışanlar, işverenler ve devletten oluşan ana paydaşları ve bunların iş hayatındaki görevlerini ve sorumluluklarını tanımlar. Kanun ayrıca, işyeri, tehlike, risk, meslek hastalığı, iş kazası, önleme, sağlık ve güvenlik birimi, iş sağlığı ve güvenliği profesyonelleri ve sorumlulukları gibi çalışma hayatıyla ilgili temel terminolojiyi de tanımlar. İSG Kanununa göre, işveren risk değerlendirmesi yapmalıdır ve iş sağlığı ve güvenliğini tesis etmek için gereken tüm tedbirleri almaktan sorumludur. Dolayısıyla işveren, risklerden kaçınma, kaçınılmaz riskleri değerlendirme, risklerle kaynağında mücadele etme, işi ve çalışma koşullarını bireye 17

uygun hale getirme, teknik ilerlemelere uyum sağlama, tehlikeli madde veya prosedürleri tehlikeli olmayan veya daha az tehlikeli madde ve prosedürlerle ikame etme, çalışanlara uygun eğitim ve talimat verme ve benzeri sorumlulukları yerine getirir. Kanunun 4. maddesi işveren ve çalışanların görev, yetki ve sorumluluklarını tanımlar. 4. madde uyarınca, işveren işle ilgili her konuda çalışanların güvenliğini ve sağlığını tesis etmekle yükümlüdür. Bu açıdan işveren, gerekli düzenlemelerin yapılması, güvenlik ve sağlıktan sorumlu personelin görevlendirilmesi, çalışanların bilgilendirilmesi ve eğitimi, risk değerlendirmesi, mevzuat uyarınca iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin tedbirlerin uygulanması, vb. dâhil olmak üzere çalışanların güvenliği ve sağlığı için gerekli tedbirleri alır. İşverenin bu konuyla ilgili dışardan hizmet alması veya yetkin kişileri görevlendirmesi, işverenin bu alandaki sorumluluklarını ortadan kaldırmaz. Ayrıca, çalışanların iş sağlığı ve güvenliği alanındaki yükümlülükleri de işverenin sorumluluğu ilkesini etkilemez. Kanunun 6. maddesinde de belirtildiği üzere işveren, iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerini sunmak amacıyla iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve diğer sağlık personeli olarak çalışanlar görevlendirir, görevlendirilen kişi veya kuruluşların görevlerini yerine getirmelerine yardımcı olmak için mekan ve zaman ihtiyacını karşılar, iş sağlığı ve güvenliği personeli arasında iş birliği ve eşgüdüm kurulmasını sağlar, vb. İSG Kanunu aynı zamanda çalışanların ciddi veya yakın tehlike durumlarında çalışmaktan kaçınma haklarını da düzenler. İSG Kanunu, kanunun etkin biçimde uygulanmasını sağlamak üzere diğer ayrıntıların açıklamaları için ikincil mevzuata atıfta bulunur. 1.3. ISG İLE İLİŞKİLİ DİĞER KANUNLAR NELERDİR? İSG Kanununun 2012 yılında yürürlüğe girmesinden önce, çalışma hayatının düzenlenmesi İş Kanunu ile başka bazı genel kanunlarla sınırlıydı. 1923 yılında Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşundan kısa süre sonra çalışma hayatının belirli boyutlarını düzenlemek üzere kanunlar çıkarıldı. Bunların en iyi bilinen örnekleri arasında Hafta Tatili Hakkında Kanun (1924), Borçlar Kanunu (1926) ve Umumi Hıfzıssıhha Kanunu ile Belediye Kanunudur (1930). İşyerleri ve çalışma hayatı, İş Kanunu’nun yürürlüğe girmesine dek bu kanunlarla düzenlenmiştir. a. İş Kanunu (No. 4857; 2003) İlk İş Kanunu 1936 yılında yürürlüğe girmiştir. O zamandan bu yana, 25 ila 30 yıllık aralıklarla kanun birkaç kez gözden geçirilmiş ve değiştirilmiştir. Kanunun en son sürümü 2003 yılında hayata geçirilmiştir (No.4857; 2003) (İş Kanunu). İş Kanunu’nda çalışma hayatının, iş akdi, asgari çalıştırma yaşı, ücretler vb. genel koşulları tanımlanmıştır. İş Kanunu’nda, iş sağlığı ve güvenliğine ayrılmış özel bir bölümü vardı. Bu bölümde, diğer hususlara ilaveten, işverenin iş sağlığı ve güvenliğini tesis etmek için ilgili tüm tedbirleri alma sorumluluğu ile çalışanın bu konudaki kurallara ve tedbirlere uyma yükümlülüğü açıkça tanımlanmıştı. İş Kanunu aynı zamanda, işyerlerinin denetimini ve ihlal halinde uygulanacak cezaları da düzenler. İSG Kanununun yürürlüğe girmesini takiben, İş Kanunundaki iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili tüm maddeler yürürlükten kaldırılmıştır. İş Kanunu, iş ilişkileri ile iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili aşağıdaki alanları da düzenler: • Asgari çalıştırma yaşı: İş Kanunu’nun 71. Maddesi asgari çalıştırma yaşını 15 olarak tanımlar. • İş sözleşmesi: İş Kanunu’nun 8 ila 31. Maddeleri, işçi ile işveren arasında düzenlenen ve bu ikisinin karşılıklı görev ve sorumluluklarını tanımlayan resmi sözleşmeler olan iş sözleşmeleri üzerinedir. Çeşitli 18

sözleşme türleri (sınırlı-sınırsız süreli tam zamanlı veya yarı zamanlı sözleşmeler), akdin sonlandırılması, akdin fesih koşulları, engelli istihdamı koşulları, vb. kanunda tanımlanmıştır. • Ücretler: İşverenin işçilere ücret ödeme sorumluluğu kanunun 32 ila 62. Maddelerinde tanımlanmıştır. Asgari ücretler, zamanında ödeme, fazla mesai ücreti, yıllık izinde ücretler, vb. de düzenlenmiştir. • Mesai saatleri, doğum izni: Kanun uyarınca, haftalık mesai süresi 45 saattir. Çalışma süresinde yürütülen faaliyetler, dinlenme süreleri, gece çalışma, yeraltında çalışma, doğum veya gebelik hallerinde çalışma süreleri İş Kanunu’nun 63 ila 76. Maddelerinde tanımlanmıştır. 74. Maddede, doğum izni doğumdan önce 8, doğumdan sonra 8 hafta olmak üzere 16 hafta ile bebek 6 aylık olana dek günde üç saatlik, bebek bir yaşına gelene dek ise günde bir buçuk saatlik günlük süt izinleri olarak tanımlanmıştır. • Mazeret İzni: İşçiye, evlenmesi veya ana veya babasının, eşinin, kardeşinin ölümü halinde 3 gün, eşinin doğum yapması halinde ise 5 gün izin verilir. • Yıllık ücretli izin: En az bir yıl çalışmış tüm işçilerin yıllık ücretli izne ayrılma hakkı vardır. Ücretli iznin süresi 5 yıla kadar çalışmış işçiler için en az 14 gün; 5 ila 15 yıl çalışmış işçiler için en az 20 gün; 15 yıl veya daha uzun süre çalışmış işçiler için ise asgari 26 gündür. 18 yaşından küçük ve 50 yaşından büyük işçilerin izin süreleri, belirtilen sürelerden az olamaz. Ücretli yıllık izin süresi toplu iş sözleşmeleriyle arttırılabilir. Ücretli izin günleri, bir bölümü 10 günden aşağı olmamak üzere en çok üçe bölünebilir. Ulusal ve dini bayramlar yıllık ücretli izin günlerinden düşülmez. Yıllık ücretli iznin uygulanmasına ilişkin ayrıntılar yasayla düzenlenmiştir. b. Borçlar Kanunu (No. 6098; 2011) Borçlar Kanunu (No. 6098; 2011) ilk olarak 1926 yılında, insanların birbirlerine karşı yükümlülüklerini tanımlamak üzere yürürlüğe konmuştur. Kanun 2011 yılında gözden geçirilmiştir. Borçlar Kanunu özel olarak işveren ve işçilerin karşılıklı yükümlülüklerini tanımlar. Bu anlamda, işverenin güvenli bir çalışma ortamı tesis ederek işçilerin sağlığını koruma yükümlülüğü vardır. İşçilerin sağlığına yaptıkları iş sonucunda bir zarar gelmesi halinde, işveren işçilerin zararını tazmin etmelidir. Öte yandan, işçiler güvenli çalışma kural ve düzenlemelerine uymalıdır. c. Umumi Hıfzıssıhha Kanunu (No. 1590; 1930) Umumi Hıfzıssıhha Kanunu (No. 1590; 1930) 1930 yılında, sağlıkla ilgili tüm konuları kapsayan genel bir kanun olarak yürürlüğe girmiştir. O dönemde, iş sağlığı ve güvenliğiyle ilgili bir mevzuat bulunmadığından ilk İş Kanunu yürürlüğe girene dek Umumi Hıfzıssıhha Kanunu bu boşluğu doldurmuştur. Umumi Hıfzıssıhha Kanunu’nda, iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin özel bir bölüm vardı (Madde 173 ila 180). Bu bölümde, asgari çalıştırma yaşı, çalışma süresi, işçi sağlığının korunması ve işyerinde sağlık hizmetleri düzenlenmişti. Kanun, 50 veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinin yerinde sağlık hizmeti sağlamasını öngörüyordu. İş sağlığı hizmetlerinin verilmesi, açık bir biçimde işverenin sorumluluğu olarak tanımlanmıştır. Umumi Hıfzıssıhha Kanunu’nun bu maddesi 70 yılı aşkın bir süre boyunca, 2003 yılında (4857 sayılı) İş Kanunu çıkarılana kadar yürürlükte kalmıştır. d. Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu (No. 5510; 2006) Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu (No. 5510, 2006) yürürlüğe girmeden önce, çalışanların sigortalanması konusu çalışma hayatının belirli alanlarına özel çıkarılan bazı kanunlarda bahsedilmiştir. İş 19

kazası ve Meslek Hastalığı Sigortaları Kanunu, Sigorta Kurumu Kanunu ile Hastalık ve Doğum Sigortaları Kanunu uzun bir süre boyunca işçilerin bazı hak ve menfaatlerini düzenlemiştir. Sosyal Sigortalar Kanunu, iş kazaları ve meslek hastalıklarına ilişkin bir dizi hükümle beraber 1964 yılında yürürlüğe girmiştir. Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ise 2006 yılında yürürlüğe girmiştir. Kanun, işçileri sosyal sigorta kapsamına almayı amaçlamaktadır. Kanun, Sosyal Sigortalar Kurumuna kayıtlı, bir başka deyişle sigorta primleri ödenen işçilere uygulanır. Sigorta primlerini yatıran sanayi kuruluşlarında veya hizmet sektöründe çalışanlar, devlet memurları, tarım işçileri ve serbest çalışanlar kanun kapsamına girer. Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, kapsamı tazminat ile sınırlı olduğu için, iş kazası ve meslek hastalığı tanımlarını İSG Kanunu’ndan farklı bir biçimde yapar. Meslek hastalıklarının tanı usulleri ile bildirimleri, ayrıca işçilerin iş kazası veya meslek hastalığına bağlı kalıcı iş göremezlik halinde menfaat ve tazminat hakları da Sosyal Sigortalar Kanununda ayrıntılı bir biçimde tarif edilmiştir. Kanun, yalnızca iş kazaları ve meslek hastalıklarına değil, evlenme, analık, emeklilik ve genel sağlık sorunlarının tedavisi gibi her türlü başka sosyal güvenlik alanlarında da uygulanır. Aşağıdaki hususlar ulusal bir iş sağlığı ve güvenliği sistemine doğru atılan adımlar açısından özellikle konuyla ilişkilidir: • 1930 tarihli Umumi Hıfzıssıhha Kanunu ile işyeri hekiminin istihdam edilmesi ilk kez düzenlenmiştir. • İşyerlerinde iş sağlığı ve güvenliği kurullarının oluşturulması ilk kez 1973 tarihli (ve 1475 sayılı) İş Kanunu’yla düzenlenmiştir. • Maden ve yapı işlerinin iş güvenliği uzmanları tarafından denetlenmesi ilk kez 1973 tarihli (ve 1475 sayılı) İş Kanunu’yla düzenlenmiştir. 1.4. ISG İLE İLİŞKİLİ YÖNETMELİK’LER HANGİLERİDİR? İlgili kanunların ayrıntılarına açıklık getirmek üzere bir dizi ikincil mevzuat çıkarılmıştır. İlgili bakanlıklar ve kurumlar bu mevzuatın hazırlanmasında görev almış, ilgili Avrupa Birliği müktesebatının yanında onların görüşleri de dikkate alınmıştır. Bugüne kadar, aşağıdakiler dâhil yaklaşık 30 Yönetmelik çıkarılmıştır: • Çocuk ve genç işçilerin çalıştırılma usul ve esasları hakkında yönetmelik (2004, 2013): Çocuk işçi, 15 yaşını doldurmamış işçi olarak tanımlanırken (14 yaşını doldurmuş ve zorunlu temel eğitimi tamamlamış); genç işçi, 18 yaşını doldurmamış işçi olarak (15 yaşını doldurmuş) tanımlanmıştır. İlköğretimi tamamlamış çocuk işçilerin çalışma süreleri günde azami 7 saat ile haftada azami 35 saattir. 15 yaş üstü genç işçiler için ise, çalışma saatleri günde 8 saat ile haftada 40 saate çıkarılabilir. Yönetmelikte, çocuk ve genç işçilerin ne tür işlerde çalıştırılabileceği sıralanmıştır. • Gebe veya emziren kadınların çalıştırılma şartlarına ilişkin yönetmelik (2013): Yönetmelik uyarınca, kadın işçiler gebelik süresince veya doğumdan sonraki bir yıl süresince gece postalarında çalıştırılamaz. Çalıştırılma süresi aynı süreç boyunca azami yedi buçuk saatle sınırlıdır. 100’ün üzerinde kadın işçi çalıştıran işyerlerinde, kadın işçilerin bebekleri için bebek bakım yurtları (kreş) kurulur. Gebe kadınların doğum öncesi ve sonrası 8’er haftalık ücretli izin hakları vardır. Annelere, bebek altı aylık olana dek her gün 3 saatlik süt izni verilir; bebek bir yaşına gelene kadar ise bir buçuk saatlik süt izni hakkı vardır. Doğumdan sonraki 8 haftalık ücretli izin dönemini takiben, bebek bir yaşına gelene dek anne ücretsiz izin hakkından yararlanabilir. 20

• İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulları Hakkında Yönetmelik (2013): 50 veya daha fazla çalışanın bulunduğu ve altı aydan fazla süren sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde bir iş sağlığı ve güvenliği kurulunun oluşturulması zorunludur. Kurulda işyeri hekimi, iş güvenliği uzmanı ve işçi temsilcileri yer alır. İGM, başkanlığını işverenin veya işveren temsilcisinin üstlendiği kurulun sekreteri olarak çalışır. Kurul güvenlik ve sağlık koşullarını tartışmak ve çözüm üretmek amacıyla aylık olarak toplanmalıdır. İşveren; kurulun verdiği karar iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına uygun olduğu sürece, kurulun kararlarını uygulayacaktır. • Risk değerlendirmesi hakkında yönetmelik (2012): Yönetmelikte risk değerlendirmesi ile ilgili tehlike, risk, önleme, ramak kala, vb. temel terimlerin tanımları verilmiş ve risk değerlendirmesini yapacak ekip, risk değerlendirmesinin adımları ile risk kontrolünün analizi ve ilkeleri tanımlanmıştır. Ekip, işveren veya işveren temsilcisi, işyeri hekimi, iş güvenliği uzmanı ve işçi temsilcilerinden meydana gelir. • İş Sağlığı ve Güvenliği Hizmetleri Yönetmeliği (2014): İşverenin sorumlulukları ile işçilerin hak ve görevleri bu Yönetmelikte tanımlanmıştır. Yönetmelik uyarınca, işveren iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerini sağlar ve yeterli sayıda (İş Güvenliği Uzmanı- İGU), işyeri hekimi ve (işyeri hemşiresi gibi) diğer sağlık personelini istihdam eder. Toplam çalışan sayısı ile işyerinin tehlike sınıfına bağlı olarak, bir hekim ve İÜ’nün tam zamanlı istihdam edilmesi halinde, işyerinde bir iş sağlığı ve güvenliği birimi kurulur. Aksi hallerde, bu hizmetler bir “Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimi (OSGB)” aracılığıyla sağlanabilir. Yönetmelik, hem İşyeri Sağlık ve Güvenlik Birimlerinin hem de Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimlerinin (OSGB) özelliklerini tanımlar. • İş Sağlığı ve Güvenliği hizmetlerinin desteklenmesi hakkında yönetmelik (2013): Yönetmelik, 10 veya daha az işçi çalıştıran mikro işletmelere, söz konusu işletmelerin “tehlikeli” veya “çok tehlikeli” gruba girmesi durumunda, iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerine ilişkin mali destek verilmesiyle ilgili koşulları tanımlar. 10’un altında işçi çalıştıran ve “az tehlikeli sınıfa” dâhil olan işyerlerinin mali destekten yararlanıp yararlanamayacağı ise Bakanlar Kurulu tarafından karara bağlanır. • İşyeri hekimi ve diğer sağlık personelinin görev, yetki, sorumluluk ve eğitimleri hakkında yönetmelik (2014): Bu Yönetmelik ülkeye özgü olup işyeri hekimi ve diğer sağlık personelinin görev ve sorumluluklarını tanımlar. İşyeri hekimi ve diğer sağlık personelinin konu ile ilgili özel eğitim almış ve bu hususta bakanlık tarafından yetkilendirilmiş olmaları gerekir. Hem hekimlerin hem de diğer sağlık personelinin eğitim ve yetkilendirme usullerinin ayrıntıları Yönetmelikte yer almıştır. • İş güvenliği uzmanlarının görev, yetki, sorumluluk ve eğitimleri hakkında yönetmelik (2015): Bu yönetmelik, ülkeye özgü olup iş güvenliği uzmanlarının görev ve sorumluluklarını tanımlar. İş güvenliği uzmanının konu hakkında özel eğitim almış ve bakanlık tarafından yetkilendirilmiş olması gereklidir. Uzmanların özellikleri esas alınarak üç ayrı “yetki” düzeyi tanımlanmıştır: “A”, “B” ve “C” sınıfı. “C sınıfı” sertifikası olan bir iş güvenliği uzmanı yalnızca “az tehlikeli” olarak belirlenmiş işyerlerinde istihdam edilebilir. “Çok tehlikeli” sınıfta değerlendirilen işyerlerinde yalnızca “A sınıfı” sertifikaya sahip uzmanlar çalıştırılabilir. İş güvenliği uzmanlarının eğitimi ve yetkilendirilmesine ilişkin ayrıntılar Yönetmelikte açıklanmıştır. Bu Yönetmelik üzerinde kısa süre önce, 30.04.2015 tarihinde (29342 sayılı yönetmelikle) bir değişiklik yapılmıştır. • Çalışanların iş sağlığı ve güvenliği eğitimlerinin usul ve esasları hakkında yönetmelik (2013): Yönetmelik uyarınca, işveren çalışanlara iş sağlığı ve güvenliği eğitimi verir. İşyerinin tehlike sınıfına bağlı olarak eğitimlerin tabi olduğu içerik, süre ve sıklıkları yönetmelikte tanımlanmıştır. 21

• Ulusal İş Sağlığı ve Güvenliği Konseyi Yönetmeliği (2013): Yönetmelik, Ulusal İş Sağlığı ve Güvenliği Konseyinin kuruluşu, görev ve çalışma usul ve esaslarını tanımlar. Yönetmelik uyarınca, Konsey 26 üyeden oluşur; üyelerinin yarısı devlet kurumlarından (çeşitli bakanlıklar ve diğer ilgili kamu kuruluşları), diğer yarısı da sivil toplum kuruluşlarındandır (işçi ve işveren örgütleri, mühendis ve mimar odaları birliği ile Türk Tabipleri Birliği). Konseye bakanlık müsteşarı başkanlık yapar. Konsey, iş sağlığı ve güvenliği politikasını tartışmak ve tavsiyelerde bulunmak üzere yılda iki kez toplanır. • “Gürültü kontrolü”, “tozla mücadele” veya “kimyasalların kontrolü” gibi izin verilebilir sınırların tanımlandığı yönetmelikler ile “vardiyalı çalışma”, “iş hijyeni ölçüm, test ve analizleri” yönetmelikleri gibi örgütlenmeye dair yönetmelikler dâhil olmak üzere çok sayıda yönetmelik mevcuttur. 22

KONU 2. ÖRNEK BIR RISK DEĞERLENDIRME PROSEDÜRÜ VE UYGULANMASI 2.1. RİSK DEĞERLENDİRME PROSEDÜRÜNE AİT AMAÇ, KAPSAM VE DAYANAK NASIL YAZILIR? a) Amaç Bu prosedürün uygulanmasındaki amaç; çalışanların çalışma ortamlarında olası tehlike ve risklere karşı almaları gereken önlemleri belirleyerek sağlık ve güvenliğini tehlikeye atmayacak biçimde çalışmalarını sağlamak için yapılması gereken risk değerlendirmesinin usul ve esaslarını düzenlemek ve risk değerlendirme çalışmalarının düzenli olarak işleyişinin sağlanmasıdır. b) Kapsam XXX Firması ve bağlı birimleri bünyesinde risk değerlendirmesi yapacak olan birimleri ve belirlenen risk ekibini kapsar. c) Dayanak Bu prosedür 20/6/2012 tarihli “6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu” ve 29/12/2012 tarihli “İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği” ile 6331 sayılı iş sağlığı ve güvenliği kanun kapsamında çıkartılan yönetmelik ve tebliğlerine dayanılarak hazırlanmıştır. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun 10'uncu maddesine göre \"İşveren, iş sağlığı ve güvenliği yönünden risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür\". 2.2. PROSEDÜRDE GEÇEN TANIMLAR NELERDİR? Bu prosedürde geçen; AÇSHB: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığını, XXX Şirketi: Risk Değerlendirmesinden Sorumlu Şirketi, İşveren: 6331sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanununda işveren, çalışan istihdam eden gerçek veya tüzel kişi yahut tüzel kişiliği olmayan kurum ve kuruluşları, İşveren Vekili: İşveren adına hareket eden, işin, işyerinin ve işletmenin yönetiminde görev alan ve görevlendirildiği iş sağlığı ve güvenliği konusunda yeterli bilgi ve ehliyete sahip olan kişiler, Risk Değerlendirme Ekibi: İşveren/işveren vekili tarafından birimlerde yapılacak risk değerlendirme çalışmalarında görev alacak personel Önleme: İşyerinde yürütülen işlerin bütün safhalarında iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili riskleri ortadan kaldırmak veya azaltmak için planlanan ve alınan tedbirlerin tümünü, Ramak kala olay: İşyerinde meydana gelen; çalışan, işyeri ya da iş ekipmanını zarara uğratma potansiyeli olduğu halde zarara uğratmayan olayı, Risk: Tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonuç meydana gelme ihtimalini, Risk değerlendirmesi: İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin riske dönüşmesine yol açan faktörler ile tehlikelerden kaynaklanan risklerin analiz edilerek derecelendirilmesi ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması amacıyla yapılması gerekli çalışmaları, 23

Tehlike: İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek, çalışanı veya işyerini etkileyebilecek zarar veya hasar verme potansiyelini, ifade eder. 2.3. PROSEDÜRDE GEÇEN YÜKÜMLÜLÜKLER NASIL TANIMLANIR? Bu prosedürün uygulanmasından XXX, diğer yükleniciler ve alt yüklenicilerin yetkilileri sorumludur. a) İşveren/ İşveren Vekili Yükümlülüğü • İşveren; çalışma ortamının ve çalışanların sağlık ve güvenliğini sağlama, sürdürme ve geliştirme amacı ile iş sağlığı ve güvenliği yönünden risk değerlendirmesi yapar veya yaptırır. • Risk değerlendirmesinin gerçekleştirilmiş olması; işverenin, işyerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. • İşveren, risk değerlendirmesi çalışmalarında görevlendirilen kişi veya kişilere risk değerlendirmesi ile ilgili ihtiyaç duydukları her türlü bilgi ve belgeyi temin eder. • İşveren, ihtiyaç duyulduğunda bu ekibe destek olmak üzere işyeri dışındaki kişi ve kuruluşlardan hizmet alabilir. • Risk değerlendirmesi çalışmalarının koordinasyonu işveren veya işveren tarafından ekip içinden görevlendirilen bir kişi tarafından da sağlanabilir. • İşveren, risk değerlendirmesi çalışmalarında görevlendirilen kişi veya kişilerin görevlerini yerine getirmeleri amacıyla araç, gereç, mekân ve zaman gibi gerekli bütün ihtiyaçlarını karşılar, görevlerini yürütmeleri sebebiyle hak ve yetkilerini kısıtlayamaz. • Birimler tarafından yapılan Risk Değerlendirmesi çalışmaları sonrasında alınması gereken düzeltici ve önleyici faaliyetlerin kısa sürede devreye alınması için gerekli planlamaları yapar. b) Risk Değerlendirmesi Ekibi • Risk değerlendirmesi, işverenin oluşturduğu bir ekip tarafından gerçekleştirilir. Risk değerlendirmesi ekibi aşağıdakilerden oluşur: o İşveren veya işveren vekili. o Birimlerde sağlık ve güvenlik hizmetini yürüten iş güvenliği uzmanları ile işyeri hekimleri. o Birimlerdeki çalışan temsilcileri. o Birimlerdeki destek elemanları. o Bütün birimleri temsil edecek şekilde belirlenen ve birimlerde yürütülen çalışmalar, mevcut veya muhtemel tehlike kaynakları ile riskler konusunda bilgi sahibi çalışanlar. • Risk değerlendirmesi çalışmalarının koordinasyonu işveren veya işveren tarafından ekip içinden görevlendirilen bir kişi tarafından da sağlanabilir. • Risk değerlendirmesi çalışmalarında görevlendirilen kişi veya kişiler işveren tarafından sağlanan bilgi ve belgeleri korur ve gizli tutar. • Risk değerlendirmesi kapsamında tüm birimler için tasarım veya kuruluş aşamasından başlamak üzere tehlikelerin tanımlamasını yapmak, riskleri belirlemek ve analiz etmek 24

• Risk kontrol tedbirlerini kararlaştırmak ve risk dokümantasyonunun hazırlanması • Yapılan çalışmaların güncellenmesi ve gerektiğinde yenileme aşamaları izlenerek gerçekleştirmek, • Çalışanların risk değerlendirmesi çalışması yapılırken ihtiyaç duyulan her aşamada sürece katılarak görüşlerinin alınmasını sağlamak. c) XXX Şirketi • Mevzuat gereğince verilecek İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirme eğitimleri ile ilgili içerikleri hazırlar. • Birimlerin belirlediği risk değerlendirmesi ekiplerine, tehlike sınıflarına uygun olarak verilecek eğitimleri planlar ve verir. • Birimlerin risk değerlendirmesi çalışmaları kapsamında risk değerlendirmesi ekiplerine destek olur. • İşveren tarafından yapılan veya yaptırılan risk değerlendirmelerini inceleyerek düzeltici ve önleyici faaliyetler konusunda fikir beyan eder. d) İdari Yaptırımlar a) İşveren/işveren vekili tarafından Risk Analizi yaptırılmaması (6331 sayılı kanun 10'uncu maddesinin birinci fıkrasına göre) idari para cezası uygulanacağı yönündedir. b) İşveren tarafından yaptırılması zorunlu olan Risk Analizinin yapılmamış olmasından kaynaklanabilecek idari cezai durumlardan XXX Şirketi sorumlu değildir. 2.4. RİSK DEĞERLENDİRMESİ SÜREÇLERİ NELERDİR? Risk değerlendirmesi; tüm işyerleri için tasarım veya kuruluş aşamasından başlamak üzere tehlikeleri tanımlama, riskleri belirleme ve analiz etme, risk kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması, dokümantasyon, yapılan çalışmaların güncellenmesi ve gerektiğinde yenileme aşamaları izlenerek gerçekleştirilir. Çalışanların risk değerlendirmesi çalışması yapılırken ihtiyaç duyulan her aşamada sürece katılarak görüşlerinin alınması sağlanır. a) 1.Adım (Tehlikelerin belirlenmesi): 29/12/2012 tarihli “İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği” Madde 8’e göre; Tehlikeler tanımlanırken çalışma ortamı, çalışanlar ve işyerine ilişkin ilgisine göre asgari olarak aşağıda belirtilen bilgiler toplanır: • İşyeri bina ve eklentileri. • İşyerinde yürütülen faaliyetler ile iş ve işlemler. • Üretim süreç ve teknikleri. • İş ekipmanları. • Kullanılan maddeler. • Artık ve atıklarla ilgili işlemler. • Organizasyon ve hiyerarşik yapı, görev, yetki ve sorumluluklar. • Çalışanların tecrübe ve düşünceleri. • İşe başlamadan önce ilgili mevzuat gereği alınacak çalışma izin belgeleri. • Çalışanların eğitim, yaş, cinsiyet ve benzeri özellikleri ile sağlık gözetimi kayıtları. 25

• Genç, yaşlı, engelli, gebe veya emziren çalışanlar gibi özel politika gerektiren gruplar ile kadın çalışanların durumu. • İşyerinin teftiş sonuçları. • Meslek hastalığı kayıtları. • İş kazası kayıtları. • İşyerinde meydana gelen ancak yaralanma veya ölüme neden olmadığı halde işyeri ya da iş ekipmanının zarara uğramasına yol açan olaylara ilişkin kayıtlar. • Ramak kala olay kayıtları. • Malzeme güvenlik bilgi formları. • Ortam ve kişisel maruziyet düzeyi ölçüm sonuçları. • Varsa daha önce yapılmış risk değerlendirmesi çalışmaları. • Acil durum planları. • Sağlık ve güvenlik planı ve patlamadan korunma dokümanı gibi belirli işyerlerinde hazırlanması gereken dokümanlar b) 2. Adım (Risklerin Değerlendirilmesi): • Tespit edilmiş olan tehlikelerin her biri ayrı ayrı dikkate alınarak bu tehlikelerden kaynaklanabilecek risklerin hangi sıklıkta oluşabileceği ile bu risklerden kimlerin, nelerin, ne şekilde ve hangi şiddette zarar görebileceği belirlenir. Bu belirleme yapılırken mevcut kontrol tedbirlerinin etkisi de göz önünde bulundurulur. • Toplanan bilgi ve veriler ışığında belirlenen riskler; işletmenin faaliyetine ilişkin özellikleri, işyerindeki tehlike veya risklerin nitelikleri ve işyerinin kısıtları gibi faktörler ya da ulusal veya uluslararası standartlar esas alınarak seçilen yöntemlerden biri veya birkaçı bir arada kullanılarak analiz edilir. • İşyerinde birbirinden farklı işlerin yürütüldüğü bölümlerin bulunması halinde birinci ve ikinci fıkralardaki hususlar her bir bölüm için tekrarlanır. • Analizin ayrı ayrı bölümler için yapılması halinde bölümlerin etkileşimleri de dikkate alınarak bir bütün olarak ele alınıp sonuçlandırılır. • Analiz edilen riskler, kontrol tedbirlerine karar verilmek üzere etkilerinin büyüklüğüne ve önemlerine göre en yüksek risk seviyesine sahip olandan başlanarak sıralanır ve yazılı hale getirilir. c) 3. Adım (Risk Kontrol Adımları): Planlama: Analiz edilerek etkilerinin büyüklüğüne ve önemine göre sıralı hale getirilen risklerin kontrolü amacıyla bir planlama yapılır. Risk kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması: Riskin tamamen bertaraf edilmesi, bu mümkün değil ise riskin kabul edilebilir seviyeye indirilmesi için aşağıdaki adımlar uygulanır. a) Tehlike veya tehlike kaynaklarının ortadan kaldırılması. b) Tehlikelinin, tehlikeli olmayanla veya daha az tehlikeli olanla değiştirilmesi. c) Riskler ile kaynağında mücadele edilmesi. Risk kontrol tedbirlerinin uygulanması: Kararlaştırılan tedbirlerin iş ve işlem basamakları, işlemi yapacak kişi ya da işyeri bölümü, sorumlu kişi ya da işyeri bölümü, başlama ve bitiş tarihi ile benzeri bilgileri içeren planlar hazırlanır. Bu planlar işverence uygulamaya konulur. 26

Uygulamaların izlenmesi: Hazırlanan planların uygulama adımları düzenli olarak izlenir, denetlenir ve aksayan yönler tespit edilerek gerekli düzeltici ve önleyici işlemler tamamlanır. • Risk kontrol adımları uygulanırken toplu korunma önlemlerine, kişisel korunma önlemlerine göre öncelik verilmesi ve uygulanacak önlemlerin yeni risklere neden olmaması sağlanır. • Belirlenen risk için kontrol tedbirlerinin hayata geçirilmesinden sonra yeniden risk seviyesi tespiti yapılır. Yeni seviye, kabul edilebilir risk seviyesinin üzerinde ise belirtilen adımlar tekrarlanır. 2.5. RİSK DEĞERLENDİRMESİ İLE İLGİLİ DOKÜMANTASYONDA HANGİ BİLGİLER BULUNMALIDIR? • İşyerinin unvanı, adresi ve işverenin adı. • Gerçekleştiren kişilerin isim ve unvanları ile bunlardan iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi olanların Bakanlıkça verilmiş belge bilgileri. • Gerçekleştirildiği tarih ve geçerlilik tarihi. • Risk değerlendirmesi işyerindeki farklı bölümler için ayrı ayrı yapılmışsa her birinin adı. • Belirlenen tehlike kaynakları ile tehlikeler. • Tespit edilen riskler. • Risk analizinde kullanılan yöntem veya yöntemler. • Tespit edilen risklerin önem ve öncelik sırasını da içeren analiz sonuçları. • Düzeltici ve önleyici kontrol tedbirleri, gerçekleştirilme tarihleri ve sonrasında tespit edilen risk seviyesi. • Risk değerlendirmesi dokümanının sayfaları numaralandırılarak; gerçekleştiren kişiler tarafından her sayfası paraflanıp, son sayfası imzalanır ve işyerinde saklanır. • Risk değerlendirmesi dokümanı elektronik ve benzeri ortamlarda hazırlanıp arşivlenebilir. 2.6. RİSK DEĞERLENDİRMESİ İLE İLGİLİ YENİLEME SÜREÇLERİ NELERDİR? Yapılmış olan risk değerlendirmesi; tehlike sınıfına göre çok tehlikeli, tehlikeli ve az tehlikeli işyerlerinde sırasıyla en geç iki, dört ve altı yılda bir yenilenir. Aşağıda belirtilen durumlarda ortaya çıkabilecek yeni risklerin, işyerinin tamamını veya bir bölümünü etkiliyor olması göz önünde bulundurularak risk değerlendirmesi tamamen veya kısmen yenilenir. • İşyerinin taşınması veya binalarda değişiklik yapılması. • İşyerinde uygulanan teknoloji, kullanılan madde ve ekipmanlarda değişiklikler meydana gelmesi. • Üretim yönteminde değişiklikler olması. • İş kazası, meslek hastalığı veya ramak kala olay meydana gelmesi. • Çalışma ortamına ait sınır değerlere ilişkin bir mevzuat değişikliği olması. • Çalışma ortamı ölçümü ve sağlık gözetim sonuçlarına göre gerekli görülmesi. • İşyeri dışından kaynaklanan ve işyerini etkileyebilecek yeni bir tehlikenin ortaya çıkması. 2.7. RİSKLERİN ANALİZİ VE RİSK DÜZEYLERİNİN TESPİTİ NASIL YAPILIR? XXX firmasının sahalarında gerçekleştirilecek risk değerlendirmesi çalışmalarında; Risk Değerlendirme yöntemi olarak L tipi matris (5x5) yöntemi kullanılacaktır. Risk değeri (R = O x S), olasılık (O) ve şiddet 27

(S) değerlerinin çarpımı sonucu bulunur. L Tipi Matris yöntemi kullanılırken aşağıda verilen puan cetveli doğrultusunda puanlama yapılır. OLASILIK: Tehlikeli duruma maruz kalma ihtimali 5 (Çalışma süresince oluşması bekleniyor. Kontrol sistemi yok), Haftada bir / Çok Her gün yüksek (Çalışma süresince oluşması mümkün. Kontrol edilebileceği kesin değil 4 veya kontroller sınırlı ve yetersiz olabilir), Ayda bir Yüksek (Çalışma süresince oluşması mümkün ama beklenmiyor. Kontrol edilmemesi çok küçük olasılık), Yılda bir veya iki kez 3 (Çalışma süresince olasılığın ortadan kaldırıldığı düşünülüyor. Kontrol Orta sistemi mevcut), Birkaç yılda bir (Çalışma süresince oluşması beklenmiyor. Yeterli kontrol sağlandı), 2 Hemen hemen hiç Düşük 1 Çok düşük ŞİDDET: Olası sonuçlar ve zararın şiddeti 5 Ölüm, Sürekli İş Göremezlik Çok ciddi 4 Ciddi Yaralanma, Uzuv Kaybı, Meslek Hastalığı, iş günü kaybı ≥60 Ciddi Tedavi Gerektiren Yaralanmalar, Yatarak Tedavi, Kısa Süreli İş Göremezlik, 3≤ iş günü kaybı ≥30 3 İlk Yardım Gerektirebilecek Durumlar, Ayakta Tedavi, İş günü kaybı ≤2 Orta İş Kaybı Olmayan, İlk Yardım Gerektirmeyen 2 Hafif 1 Çok hafif RİSK ANALİZİ MATRİSİ (R) 5 ŞİDDET (S) 1 25 432 5 R= OLASILIK (O) × ŞİDDET (S) 20 4 5 15 20 15 10 3 4 10 2 3OLASILIK (O)516 128 1 2 1 12 9 6 864 432 28

RİSK DEĞERİ AKSİYON VE ZAMANLAMA TABLOSU RİSK DEĞERİ AKSİYON VE ZAMAN PLANLAMASI 25 Tolere edilemez. İş geçici olarak durdurulmalı, en kısa sürede düzeltici 15-20 faaliyetler planlanmalıdır. 8-12 4-6 Belirgin risk. Riski azaltacak faaliyetler kısa sürede planlanmalıdır. İş risk 1-3 azaltılmadan başlatılmamalı veya kontrollü olarak devam etmelidir. Dikkate değer (orta seviye) risk. Risk azaltma önlemleri zamanla alınmalıdır. Tolere edilebilir risk. Ek kontroller gerekmiyor. Mevcut kontroller sürdürülmelidir. Çok hafif risk. Faaliyet gerektirmiyor. 29

MODÜL 3 FOTOVOLTAİK GÜÇ SİSTEMLERİ TASARIM & PROJELENDİRME 30

Konu Konu Başlıkları Sayfa Kodu No Konu 1 Fotovoltaik Güç Sistemleri Mevzuatı 32 1.1 Güneş Enerjisi ile Elektrik Üretimi Konusundaki Yönetmelik ve 32 Tebliğler Nelerdir? 1.2 Çatı ya da Arazi Güneş Enerjisi Santrali (GES) Yatırımı ile İlgili Yasal 33 Süreçler Nelerdir? Anahtar 25 kW Üzeri Lisanssız GES Başvuruları İçin Gerekli Evraklar 37 Not 1 Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliği Güncel Değişiklikleri 39 Anahtar Not 2 Fotovoltaik Güç Sistemi Projelendirme Esasları 41 Konu 2 Bir Fotovoltaik Projesi İçin Geliştirme Süreci Aşamaları Nelerdir? 41 2.1 Bir Fotovoltaik (FV) Projesi Dosyası Nasıl Hazırlanır? 46 2.2 Paftalar Bölümü 46 2.2.1 Belgeler Bölümü 60 2.2.2 Bir FV Santral Projesinin PVsyst Yazılımı ile Tasarım ve Analizi 63 Konu 3 PVsyst Yazılımı Nedir? 63 3.1 PVsyst Yazılımı İle Tasarım Nasıl Yapılır? 63 3.2 PVsyst Yazılımı İle Analiz Nasıl Yapılır? 66 3.3 PVsyst Yazılımı Şebeke Depolama Modülünün Yetenekleri Nelerdir? 72 3.4 PVsyst Yazılımında Diğer Analiz Modüllerinin Yetenekleri Nelerdir? 72 3.5 31

KONU 1. FOTOVOLTAİK GÜÇ SİSTEMLERİ MEVZUATI 1.1. GÜNEŞ ENERJİSİ İLE ELEKTRİK ÜRETİMİ KONUSUNDAKİ YÖNETMELİK VE TEBLİĞLER NELERDİR? Güneş enerjisi ile elektrik üretimi genel anlamda lisanslı ve lisansız olmak üzere iki kategoride gerçekleştirilmektedir. Mevcuttaki santrallerin çoğu lisanssız üretime tabidir. Güneş enerjisi ile lisansız elektrik üretimine yönelik ilk yasal düzenleme 2 Ekim 2013 tarihinde 28783 sayılı “Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretimine İlişkin Yönetmelik ve Uygulanmasına Dair Tebliğ’dir. Sonrasında ilgili yönetmelikte çeşitli değişiklikler yapılmıştır ve bunlar Tablo 1’de listelenmiştir. Tablo 1. Güneş Enerjisi ile elektrik üretimi konusundaki yönetmelik ve tebliğlerin listesi Tarih Sayı Yönetmelik/Tebliğ Versiyon Durumu 1.10.2022 31970 Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik 11.08.2022 31920 Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik 31.10.2021 31645 Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik 9.05.2021 31479 Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik 23.09.2020 31253 Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik 12.05.2019 30772 Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliği ve Tebliği 17.01.2018 30304 Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretimine İlişkin Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik 15.05.2017 30067 Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretimine İlişkin Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik 22.10.2016 29865 Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretimine İlişkin Yönetmeliğin Uygulanmasına Dair Tebliğde Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ 23.03.2016 29662 Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretimine İlişkin Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik ve Tebliğ 2.10.2013 28783 Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretimine İlişkin Yönetmelik ve Tebliğ 30.12.2012 28513 Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretimine İlişkin Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına İlişkin Yönetmelik ve Tebliğ 10.03.2012 28229 Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretimine İlişkin Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına İlişkin Yönetmelik ve Tebliğ 19.06.2011 27969 Güneş Enerjisine Dayalı Elektrik Üretim Tesisleri Hakkında Yönetmelik 03.12.2010 27774 Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretimine İlişkin Yönetmelik 10.5.2005 5346 Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Elektrik Enerjisi Üretimi Amaçlı Kullanımına İlişkin Kanunu Önemli Not: 12 Mayıs 2019 tarih ve 30772 nolu yönetmelik ile Lisanssız elektrik üretimindeki kapasite üst sınırı 5 MW’a çıkarılmıştır. 32

1.2. ÇATI YA DA ARAZİ GÜNEŞ ENERJİSİ SANTRALİ (GES) YATIRIMI İLE İLGİLİ YASAL SÜREÇLER NELERDİR? Çatı ya da arazi güneş enerjisi santrali (GES) yatırımı ile ilgili yasal süreçler Şekil 1’de gösterildiği gibi temelde üç aşamadan oluşmaktadır. Şekil 1. Bir FV sistemi için yasal süreç a) 1. Aşama; Başvuru Yapılması ve Çağrı Mektubunun Alınması: Öncelikli olarak GES’in kurulmasının öngörüldüğü bölgedeki TEİAŞ bölge trafosunun kapasitesinin ve de GES’in kurulacağı yapının ve arazinin uygun olup olmadığının sorgulanması için Çağrı Mektubu alınması gerekmektedir. Kurulu gücü 25 kW’a kadar olan lisansız GES’ler için başvuru süreçleri kolaylaştırılmış olup, başvuruya ilişkin gerekli evraklar ve aşamalar aşağıda maddeler şeklinde özetlenmektedir. • Tablo 2’de içeriği sunulan Lisanssız Üretim Bağlantı Başvuru Formu • Gerçek kişiler için Nüfus Cüzdanı aslı ve fotokopisi, tüzel kişiler için “Yetki Belgelerinin” aslı ve fotokopisi veya noter onaylı suretleri • GES’in kurulacağı alan ile ilgili olarak: o Müstakil binalar için üretim tesisi ile ilişkilendirilen tüketim tesisinin bulunduğu yere ait tapu kaydı veya kira sözleşmesi veya kullanım hakkını gösterir belge o Birden fazla kullanıcının bulunduğu binalarda (apartman vs.) apartman veya sitelerin karar defterlerinde başvuru sahibi için güneş enerjisine dayalı üretim tesisi kurulabileceğine dair karar örneğinin noter onaylı sureti • Tüketim tesisi ile ilgili olarak: o Mevcut tüketim tesisleri için Tekil kod o Kurulması planlanan tüketim tesisine ilişkin 3/5/1985 tarihli ve 3194 sayılı İmar Kanunu’na göre verilen inşaat ruhsatı ve/veya inşaat ruhsatı yerine geçen belge 33

Tablo 2. Lisanssız Üretim Bağlantı Başvuru Formu Başvuru Sahibinin Bilgileri Adı-Soyadı / Ünvanı Adresi Telefonu Faks Numarası E-Posta Adresi / Kayıtlı Elektronik Posta TA.dCr.eVsi1ergi/ T.C. Kimlik Numarası Banka Hesap Numarası (IBAN) Tüketim Tesisi Tekil Kodu Üretim Tesisinin Bilgileri Adresi Kurulu Gücü Bağlantı İçin Talep Edilen Tarih Sistem K u l l a n ı m ı n a B a ş l a m a s ı İ ç i n Öngörülen Tarih Türü / Kullanılan Kaynak Güneş Bağlantı Şekli o AG Tek Faz o AG Üç Faz Bağlantı Transformatörü Bilgileri Diğer Bilgiler Bu formda verilen tüm bilgiler tarafımca doğru bir şekilde doldurulmuştur. Başvurumun kabul edilmesi durumunda; üretim tesisini bu formda belirtilen özelliklere uygun olarak tesis etmeyi, tesis aşamasında, İlgili Şebeke İşletmecisinden gerekli izinleri almadan, bu formda belirtilen bilgilere aykırı bir işlem tesis etmeyeceğimi, bu formda verilen bilgilere aykırı bir durum tespit edilmesi halinde başvurumun her aşamada İlgili Şebeke İşletmecisi tarafından iptal edilmesini kabul ve taahhüt ederim. Adı-Soyadı / Ünvanı İmza Tarih 1Anonim ve Limited şirketler için kayıtlı elektronik posta adresinin sunulması zorunludur. b) 2. Aşama: TEDAŞ tarafından GES Projesinin Onaylanması ve EDAŞ ile Bağlantı Anlaşmasının Yapılması: Çağrı mektubunun alındığı tarihi takiben 90 gün içerisinde GES projesinin, TEDAŞ / EDAŞ’a girişi yapılıp 180 gün içerisinde onayı alınmalıdır. İhtiyaç halinde onay süresinin uzatılması için dağıtım şirketinden 180 gün ek süre istenebilmektedir. GES Proje dosyasının içerisinde aşağıdaki bilgiler yer almalıdır: 34

• Gerekçe ve açıklama raporu, • Belediyeden alınacak GES uygunluk yazısı, • Şirketin vergi levhası, imza sirküleri, • Projeyi imzalayan mühendisin ‘Elektrik Mühendisi’ olduğuna dair belge, • İnşaat Mühendislik fakültelerinde onaylanmış mukavemet hesaplarının bulunduğu GES statik projeleri • Kısa devre, güç kaybı ve gerilim düşümü, topraklama ve yıldırımdan korunma hesapları • Santral genel yerleşimi, • Tek hat şeması, • Fotovoltaik panel ve evirici bilgileri, • Kablo dağıtım planı. TEDAŞ / EDAŞ tarafından GES proje başvurusunun uygun bulunması durumunda proje onay ve kabul bedeli yatırılır. 2022 yılına ait bedeller Tablo 3’de sunulmaktadır. Akabinde 30 gün içerisinde onayı alınan proje belgeleri ile dağıtım şirketine müracaat edilerek Bağlantı Anlaşması yapılır. Tesisin bağlantı anlaşmasının yapılmasından sonra 24 ay içinde tamamlanması gerekmektedir. Bu sürenin sonunda mücbir sebepler olmaksızın üretim tesisinin tamamlanmaması halinde bağlantı anlaşmasına ilişkin izin belgeleri kendiliğinden hükümsüz hale gelir. Tablo 3. 2022 yılı proje onay ve kabul bedelleri 35

c) 3. Aşama: TEDAŞ / EDAŞ Tarafından Geçici Kabulünün ve Sistem Kullanım Anlaşmasının Yapılması Bu aşamadan sonra GES projesinin saha kurulum aşamasına geçilebilir. Öncelikli olarak malzeme tedariki yapılması gerekir. Ardından konstrüksiyon sistemi projeye uygun şekilde yerleştirilir, FV paneller montajlanır ve DC kablolamaları birbirine bağlanır. Eviricilerin planlanan yerlere montajı yapılır, tüm eviricilerin AG ve trafo bağlantıları yapılarak saha kurulumu bitirilir. GES’in faaliyete geçebilmesi için beraber geçici kabulünün yapılması gerekmektedir ve bu amaçla TEDAŞ ve dağıtım şirketi yetkililerinden oluşan bir heyet tarafından sahada inceleme yapılır. Geçici kabul işlemlerinin tamamlanması için yatırımcıya bağlantı anlaşması imza tarihinden itibaren orta gerilimden bağlı tesisler için geçici iki yıllık süre, alçak gerilimden bağlı tesisler için bir yıllık süre verilir. GES’in kabullerinin ardından yatırımcı ile dağıtım şirketi arasında “Sistem Kullanım Anlaşması” imzalanır. Böylelikle gerekli tüm yasal izinlerin alımının ardından GES devreye alınarak elektrik üretimi süreci başlamış olur. ANAHTAR NOT 1: 25 KW ÜZERİ LİSANSSIZ GES BAŞVURULARI İÇİN GEREKLİ EVRAKLAR 1) Dilekçe ile başvurulacaktır. Dilekçede güneş enerjisi tesisinin kurulacağı adres, ilişkilendirilecek tüketim tesisine ait abone/tesisat numarası (tekil kod), kurulmak istenen tesisin türü ve bağlantı talep gücü belirtilmesi gerekmektedir. 2) EK-1 Lisanssız Üretim Bağlantı Başvuru Formu. 3) Başvuru yapan gerçek kişi için; a) Başvuru sahibinin kimlik sureti, b) Başvuru sahibinin imza beyanı, c) Vekâlet varsa vekâlet verenin kimlik sureti ve imza beyanı, 4) Başvuru yapan tüzel kişi için; a) Ticaret Sicil Gazetesi kayıt sureti, b) Vergi levhası sureti, c) Firma sahibi/yetkililerinin imza sirküleri, d) Vekâlet halinde vekâlet alan ve verenin her ikisinin kimlik sureti ile imza beyanı veya sirküler 5) Başvuruda bulunan tüzel kişinin, tüzel kişilikte doğrudan veya dolaylı pay sahibi olan gerçek veya tüzel kişilerin ortaklık yapısını ve varlığı halinde kontrol ilişkisini ortaya koyan bilgi ve belgeler. 6) Güneş enerjisi üretim tesisinin kurulacağı yere ait tapu belgesinin aslı veya noter onaylı sureti. 7) Arazi kiralanmış ise tapuya ilave olarak başvuru tarihi itibariyle asgari 2 yıl süreli kira sözleşmesi veya kullanım hakkını gösterir sair belge. 36

8) Kira sözleşmesi varsa, tarafların imza beyanı veya sirküleri. 9) Kiralanan arazi hisseli ise tüm hissedarların kira sözleşmesini kabul etmesi gerektiğinden ekinde tarafların noter onaylı imza beyanı veya imza sirküleri ya da tüm hissedarlardan alınmış noter onaylı muvafakatname) 10) Hissedarlardan biri tesis kuracaksa diğer hissedarlardan noter onaylı muvafakatname. 11) Güneşten elektrik üretim tesisinin kamu veya hazine arazisi veya orman sayılan alanlar üzerine kurulmak istenmesi halinde kullanım hakkının edinildiğine dair belge. 12) Çatı GES uygulaması dışındaki başvurular için; a) Mutlak tarım arazileri, b) Özel ürün arazileri, c) Dikili tarım arazileri d) Sulu tarım arazileri, e) Çevre arazilerde tarımsal kullanım bütünlüğünü bozan alanları kapsamadığına ilişkin Tarım ve Orman Bakanlığı veya söz konusu Bakanlığın İl müdürlüklerinden alınacak belge, Tüketim Tesisi ile ilgili Olarak; 13) Mevcut tüketim tesisleri için EDAŞ’tan temin edilecek üretim tesisi ile ilişkilendirilen aboneye (tekil kod) ait sözleşme gücünü belirtir belge. Eğer mevcut faturada sözleşme gücü yazmıyorsa bu belge ilgili EDAŞ’tan teslim alınacaktır. Başvuru gününden 2-3 gün önce bu belge için talepte bulunulması gerekmektedir. a) Kurulması planlanan güneş enerjisi tesisine ilişkin 03/05/1985 tarihli ve 3194 sayılı İmar Kanunu’na göre verilen inşaat ruhsatı ve/veya inşaat ruhsatı yerine geçen belgenin aslı veya noter onaylı sureti. b) İnşa aşamasındaki tesisler için (hangi abone grubunda olduğunun tespiti için) onaylı elektrik proje kapağı sunulmalıdır. 14) Çatı GES uygulamaları hariç olmak üzere eşik değerlerin üzerinde olan projeler için Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği kapsamındaki belge. 15) Başvuru ücretinin ilgili EDAŞ hesabına (Başvuru yapılan İl Müdürlüğü) yatırıldığına dair makbuz. 16) Kurulacak güneş enerjisi tesisinin teknik özelliklerini gösteren Tek Hat Şeması. 17) Teknik Değerlendirme Formu (Başvuru sahibi imzalı ve/veya kaşeli çıktısı ile Excel formatında CD kaydı-Koordinatlar UTM6 derece ED 50 DATUM formatında saat yönünde ve kelebek oluşturmayacak şekilde sıralı olarak girilecektir.) 18) Aplikasyon krokisi. Koordinatlar UTM 6 derece ED 50 DATUM formatında saat yönünde sıralı olarak ilgili formlara girilecektir. Koordinatlı aplikasyon krokisi piyasadaki lisanslı harita kadastro mühendislik bürolarınca veya harita mühendisi onaylı olmalıdır. 19) Ek-Faaliyet Yasağına İlişkin Beyan Hazırlanan başvuru dosyası sıralı biçimde olmalıdır. 37

Dağıtım şirketi ilgili başvuru evraklarını inceler. Evraklarda herhangi bir eksik veya hata yok ise başvuru takip eden ay içerisinde Teknik Değerlendirme sürecine girer. Olumlu sonuçlanan başvurular için ilgili dağıtım şirketi tarafından bağlantı noktası, hattın mesafesi, hattın türü ve izin verilen maksimum kurulum gücü gibi bilgilerin yer aldığı ‘’Bağlantı Görüşü ve Bağlantı Anlaşmasına Çağrı Mektubu’’ hazırlanır ve başvuru sahibine verilir. Anahtar not sonu ANAHTAR NOT 2: LİSANSSIZ ELEKTRİK ÜRETİM YÖNETMELİĞİ GÜNCEL DEĞİŞİKLİKLERİ Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu tarafından, Resmî Gazete’nin 1 Ekim 2022 tarihinde yayımlanan sayısında Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik duyurulmuştur. Bu yönetmelik ile daha önceden tüm üretim tesislerinin aynı görevli tedarik şirketi bölgesinde bulunma koşulu kaldırılmıştır. Düzenlemede, bir veya birden fazla tüketim tesisi için birden fazla üretim tesisinin kurulmasının istendiğinde, farklı görevli tedarik şirketi bölgesi sınırları içinde de üretim tesisi kurulabileceği ve mahsuplaşmanın yapılabileceği belirtilmektedir. 11.08.2022 tarihli yönetmelikte yapılan değişiklikler aşağıda özetlenmiştir: • Elektrik aboneliği ‘Sanayi’ veya ‘Tarımsal Sulama’ olan tüketim tesisleri için sözleşme gücünün iki katı güçte kW kapasitesine sahip çatı veya araziye GES kurma izni tanınmıştır. Tüm abonelik türleri için aboneliklerinin bağlı bulunduğu elektrik şirketinin bölgesi dahilinde yer alan bir alana GES kurulumu imkanı verilmiştir. • OSB sınırları içinde olan firmalar için aynı görevli tedarik şirketi bölgesi dahilinde, OSB dışında 5/1/h kapsamında GES kurulumu yapılarak mahsuplaşabilme izni tanınmıştır. • Çatısına GES kuran tüketim tesislerine 5/1/h kapsamına geçebilme, sözleşme güçlerinin imkân vermesi durumunda araziye GES kurulabilmeleri ya da çatılarının boş kalan kısımlarında güç artışı yapabilme hakkı verilmiştir. • Mahsuplaşma ile üretilen fazla enerjinin satışının mümkün olmadığı, sadece tüketim 5/1/ç bendi ile ilişkili olan GES için güç artışı yapılabilme izni tanınmıştır. • Tüketim tesisinin aboneliğine bağlı sözleşme gücünün iki katı kadar GES kurulumuna izin verilmektedir. GES gücü trafodan fazla olamaz. Kurulacak santralin AC gücü trafo gücünü geçtiği taktirde sözleşme gücünün arttırılmasına gerek kalmadan trafo gücünün santral gücünü karşılayacak seviyeye kadar yükseltilmesi gerekmektedir. • Yönetmeliğin bir önceki halindeki “AG’den bağlı tesisler ve OG’den bağlı tesisler” ifadesi değiştirilmiştir. Kabul işlemlerinin yapılabilmesi için Bağlantı Anlaşmasının imzalanmasından itibaren, özel trafo sahibi olan GES yatırımcıları için iki yıl, özel trafo sahibi olmayarak elektrik şirketinin trafosunu kullanan GES yatırımcıları için bir yıl süre tanınmıştır. 38

• İletim seviyesinden bağlanacak tesislerin sayaçları kullanıcı tarafında tesis edilmesi, TEİAŞ tarafından kontrol ve montajının yapılması gerekmektedir. • GES’lerde enerji üretimi sonucu mahsuplaşma ile elektrik satışına 5/1/ı ve 5/1/i maddeleri de dahil edilmiştir. • Tüketim tesis OSB içinde olan ve Madde 5/1/h maddesine göre işlem gören GES sayaçlarının okunması ve görevli tedarik şirketine iletilmesi OSB yönetimi sorumluluğundadır. Diğer işlerin tamamını ilgili OSB dağıtım lisansı sahibi tüzel kişi ile görevli tedarik şirketi tarafından yapılır. Değişiklik ile beraber tüketim tesisi OSB sınırları içerisinde, üretim tesisi OSB sınırları dışarısında olan yatırımcıların tüketim tesislerinin elektrik tedariğini ikili anlaşma ile sağlaması gerekmektedir. • Çağrı Mektubu düzenlendikten sonra hisse devrini kısıtlayan ifadeler kaldırılmıştır. • Bölge dağıtım veya tedarik şirketi ile ilişiği olan gerçek veya tüzel kişiler ilgili enerji firmasının dağıtım bölgesi dahilinde GES ya da RES sahibi olamamaktadır. Değişiklik ile birlikte ilgili kişilere; 5/1/ç maddesi kapsamında olan ve sadece tüketimi karşılamaya yönelik olarak kurulan, yani mahsuplaşma olanağı bulunmayan GES sahip olma şansı tanınmıştır. Anahtar not sonu 39

KONU 2 FOTOVOLTAİK GÜÇ SİSTEMİ PROJELENDİRME ESASLARI 2.1. BİR FOTOVOLTAİK PROJESİ İÇİN GELİŞTİRME SÜRECİ AŞAMALARI NELERDİR? Plan aşamasından kurulum aşamasına geçmek için bir proje çeşitli gelişim aşamalarından geçer. Proje geliştirme sırasında anahtar değerlendirme yapılan harcama ve alınan risk arasındaki dengenin sağlanmasıdır. Bir fotovoltaik proje geliştirilmesi için kesin bir ayrıntılı yol haritası bulunmamaktadır. Ele alınan yaklaşım proje geliştiricisinin önceliklerine ve risk profili veya zaman kısıtlaması gibi gereksinimlerine, bunun yanı sıra kurulumun yapılacağı bölgeye bağlı parametrelere bağlı olacaktır. Bir fotovoltaik projesi için geliştirme süreci aşağıdaki aşamalara ayrılabilir: • Fikir aşaması – Potansiyel bir fotovoltaik projesi için fırsatların tanımlanması • Ön fizibilite çalışması – Potansiyel projenin ilk değerlendirmesi aşamasıdır. Projenin güneş kaynağı, şebeke bağlantısı ve kurulum maliyeti gibi ana yönleri hakkında üst düzey bir incelemedir. Bu inceleme sonucunda projenin ilerlemeye değer olup olmadığına karar verilir. • Fizibilite çalışması – Ön fizibilite çalışmasının sonucu olumlu ise, ayrıntılı bir fizibilite çalışma yapılabilir. Bu ayrıntılı çalışma oluşur projenin tüm yönlerinin önemli ölçüde daha ayrıntılı bir şekilde değerlendirilmesi şeklindedir. Fizibilite çalışmasının amacı ilgili tarafların ve menfaat sahiplerinin projenin geliştirilmesi için taahhütte bulunmalarını sağlamaktır. • Geliştirme aşaması – Geliştirme aşaması projenin fizibilite çalışmasından finansal olarak tamamlanmasına kadar olan süreçtir. Bu aşamada proje dış dizayndan müteahhit seçimine kadar bir dizi alanda ilerler. • Detaylı Tasarım – Bu aşamada temel sistemler ve yapılar detaylı olarak tasarlanacaktır. Bu aşama genel olarak bir müteahhit tarafından tamamlanacaktır. • Montaj – Projenin fiziksel olarak montajının gerçekleştirilmesi. Bu aşamaların her biri hakkında daha fazla ayrıntı aşağıdaki bölümlerde verilmektedir, ancak belirtmek gerekir ki gerçek uygulamada geliştirme süreci bu şekilde basit doğrusal bir şekilde ilerlemeyebilir. a) Fikir Aşaması Potansiyel bir fotovoltaik projesinin tanımlanması genellikle şunları gerektirir: • Bir proje sponsoru. • Potansiyel bir uygulama alanı. • Fizibilite değerlendirmelerini yürütmek için fonlar. b) Ön fizibilite çalışması Ön fizibilite çalışması, bir projenin önemli harcamalar yapmadan ilerlemeye değer olup olmadığını değerlendirmeyi amaçlar. Bir ön fizibilite çalışması, asgari olarak şunların değerlendirilmesi içermelidir: • Proje sahası ve sınır alanı. • Kurulu kapasite tahminini içeren, projenin kavramsal bir tasarımı. 40

• Projenin geliştirme, inşaat ve işleyişi için yaklaşık maliyetler ve öngörülen gelir. • Tahmini enerji üretimi. • Şebeke bağlantısı – Şebekeye bağlanmanın maliyeti ve olasılığı • İzin gereklilikleri ve bu gereklilikleri sağlama olasılığı. Harcamaları düşük tutmak için, tahmini maliyetler gösterge niteliğindeki örneklere veya benzerleriyle karşılaştırmalara dayalı olmalıdır. Benzer şekilde, kavramsal tasarım mevcut bilgilere dayanmalıdır. Şebekeye bağlanma olasılığının değerlendirilmesi veya plan (veya diğer) onaylarının alınması projenin kurulacağı bölgeye bağlıdır. Başlangıç olarak ilgili kuruluşlarla temasa geçilmelidir. Saha ve kaynak değerlendirmeleri proje kullanımı için uygun olması muhtemel olan alanı kısıtlayacaktır. Ön fizibilite aşamasında, bu değerlendirmeler masa başı çalışması şeklinde olmalıdır. Tam bir enerji üretim miktarı hesabı gerekli olmasa da güneş ışınımı verileri ve mevcut projelerde verilen nominal değerlere dayalı olarak tesis kayıplarının tahminleri kullanılarak bir başlangıç enerji üretimi hesabı yapılmalıdır. c) Fizibilite çalışması Fizibilite aşaması, ön fizibilite çalışmasında belirlenen olası saha veya sahalara odaklanacaktır. Kısıtlamaların her biri daha ayrıntılı olarak dikkate alınacak ve eğer birden fazla değerlendirilen bölge bulunuyorsa, tercih edilen bölge vurgulanmalıdır. Bir fizibilite çalışması için tipik bir kapsam şunları içerir: • Detaylı bir bölge planının oluşturulması • Mevcut olan güneş kaynağının ve çevresel karakteristiklerin (sıcaklık ve rüzgar hızı) hesaplanması • Gölgelenmenin değerlendirilmesi (yakın çevrede bulunan binalar ve objeler) • Fotovoltaik santralin geliştirilmesi için uygun alanların yerleşiminin ana hatlarının belirlenmesi • Proje için düşünülen bölge için maliyet/fayda oranının ortaya koyan fotovoltaik teknolojisi seçeneklerinin değerlendirilmesi: • Modül tipi • Montaj sistemi • Sistem tasarımının ana hatlarının belirlenmesi • Ana hat planlaması izinleri için uygulama • Şebeke bağlantısı – Şebekeye bağlanma olasılığı, maliyet ve zamanlama ile ilgili daha detaylı değerlendirme. • Tahmin edilen enerji üretimi. • Finansal modelleme. Proje geliştiricilerin önceliğine bağlı olarak fizibilite çalışması geliştirme fazı ile örtüşebilir. Sistem tasarımının ana hatları: Sistem tasarımı ana hatlarının belirlenmesi, Maliyet tahmininden müteahhitler için ihale aşamasına kadar tüm geliştirme faaliyetleri için bir temel sağlar. Ayrıca izin başvurularının planlanması için gereklidir. Kavramsal bir tasarım ön fizibilite çalışmasının bir parçası olarak geliştirilirken çeşitli tasarım konfigürasyonlarının optimum dizaynı belirlemek için bu aşamada değerlendirilmesi uygun olur. Bu aşama özelinde yapılması gerekenler şunlardır: 41

• İlk fotovoltaik santral ana hatlarının ve gölgelenmenin hesaplanması. Bu optimizasyon süreci şunları değerlendirmeye almalıdır: o Gölgeleme açıları o Bakım ve onarım gereksinimleri o Modül temizleme stratejisi o Eğim açısı ve oryantasyon o Bölgedeki sıcaklık ve rüzgar profilleri. o Kablo geçişleri ve elektrik kaybının en aza indirilmesi. • Modül seçimi: Bu seçim fizibilite çalışmaları sonucuna, modülün mevcut ulaşılabilirliğine ve piyasadaki fiyatına dayalıdır. • Evirici seçimi. • Taşıyıcı çerçeve veya güneş izleme sistemi seçimi. • Elektrik kablolama tasarımı ve tek hat diyagramları. • Elektriksel bağlantılar ve izleme ekipmanları. • Şebekeye bağlantı tasarımı. • Ölçümlenmiş güneş ışınımı verilerini kullanarak tam enerji üretimi analizi ve optimize edilmiş düzen. Planlama Uygulamaları Planlama dokümantasyonu gereksinimlerine ilişkin tavsiyeler yerel planlama ofisinden veya deneyimli bir danışmandan elde edilebilir. Göz önüne alınması gereken bilgi aşağıdakileri içermektedir: • Gerekli olan izinler veya lisanslar • Başvuru ve başvuruya yanıt için zaman çizelgeleri • Başvuru için gerekli bilgiler • Başvuru yöntemi (çevrimiçi veya planlama bölüm ofisi yoluyla) • Geliştirme alanı için standart kısıtlamalar (örneğin imar düzenlemeleri) • Daha sonraki bir tarihte değişiklik yapma süreci Ana hat planlaması (veya diğer) izni için başvuru fizibilite aşamasının bir parçasını oluşturmalıdır. Geliştirme sürecinde ise tam başvuru yapılmalıdır. Farklı bölgelerde yaygın olarak yasal düzenlemelerin değişiklik gösterdiği vurgulanmalıdır. d) Geliştirme aşaması Projenin geliştirme aşaması, projenin fizibilite aşamasından finansal kapanışa kadar olan kısmı kapsar. Bu aşamadaki işin önerilen kapsamı aşağıdakilerden oluşur: • Önerilen fotovoltaik projesi ruhsat başvurularının hazırlanması ve sunulması • Şebekeye bağlanma uygulamasının hazırlanması ve sunulması • Tasarım ve planlama izinlerinin revize edilmesi • Sözleşme stratejisine ilişkin karar (tek sözleşmeli veya çoklu sözleşmeli) • Finansman yaklaşımına ilişkin karar • Fotovoltaik modüller için ihale dokümantasyonunun hazırlanması • Tedarikçi seçimi ve sıralaması • İnşaat ihale dokümanlarının hazırlanması • Müteahhit seçimi ve sıralaması 42