BIÊN NIÊN SỬ THẾ GIỚI CẬN HIỆN ĐẠI

được tiến hành ở Quảng Châu dưới sự chủ trì của Tôn Trung Sơn và tuyên bố thành lập Mặt trận thống nhất cách mạng. - Từ ngày 25/01 đến ngày 05/02: Thế vận hội (Olympic) mùa đông đầu tiên diễn ra tại Chamonix, Pháp và được tổ chức như một sự kiện liên kết với Thế vận hội mùa hè năm 1924. Trong lần đầu tiên này, có 16 quốc gia tham dự, tổng số 258 vận động viên, thi tài ở 16 hạng mục, thi đấu ở 6 môn khác nhau. Việc tổ chức Thế vận hội mùa đông và Thế vận hội mùa hè trong cùng năm như vậy kéo dài đến hết năm 1994 thì tách riêng, cứ hai năm sẽ tổ chức một thế vận hội xen kẽ. - Tháng 3: Đại hội lần thứ hai Đảng Nhân dân cách mạng Mông Cổ tuyên bố theo học thuyết Mác - Lênin về khả năng các nước lạc hậu tiến theo con đường phi tư bản chủ nghĩa, đi lên chủ nghĩa xã hội. Tháng 5/1924, Mông Cổ tuyên bố là nước Cộng hòa Nhân dân. Tháng 11/1924, Đại hội Huran lần thứ nhất đã thông qua Hiến pháp của nước Cộng hòa Nhân dân Mông Cổ. - Tháng 4: Phát xít Italia giành thắng lợi lớn trong bầu cử. - Ngày 19/6: Phạm Hồng Thái mưu sát Toàn quyền Đông Dương Martial Henri Merlin khi Merlin đang dự tiệc tại khách sạn Victoria ở Sa Diện (nằm trong khu tô giới của Đế quốc Anh). Nhưng vụ mưu sát không thành, đạn nổ chỉ làm chết và bị thương một vài quan chức tùy tùng. Bị cảnh sát 99

Anh truy đuổi, Phạm Hồng Thái đã nhảy xuống sông Châu Giang và hy sinh anh dũng. - Ngày 24/7: Hiệp ước Lausanne được ký kết, các cường quốc công nhận Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ dẫn đến sự tan rã của Đế quốc Ottoman vốn tồn tại từ cuối thế kỷ XIII. Nước Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ tuyên bố chính thức thành lập vào ngày 29/10 và đặt thủ đô mới tại Ankara. - Tháng 9: Đức đòi tái vũ trang quốc gia. - Tháng 10: Hội nghị Genève bàn về việc giải quyết các vấn đề sau chiến tranh bằng biện pháp hòa bình: các nước tham gia cam kết không sử dụng chiến tranh, trừ trường hợp tự vệ hoặc khi áp dụng biện pháp trừng phạt do Hội Quốc liên quy định. Năm 1925 - Ngày 12/3: Tôn Trung Sơn, người được mệnh danh là Quốc phụ của Trung Hoa, qua đời tại Bắc Kinh. Ngay sau đó, Tưởng Giới Thạch tiến hành “chỉnh lý giáo vụ”, từng bước củng cố quyền lực cao nhất trong Quốc dân Đảng. Đến ngày 03/4/1925, Tưởng Giới Thạch nắm quyền lãnh đạo Quốc dân Đảng. - Ngày 29/5: Toàn quyền Đông Dương và Giám đốc Học viện Pasteur Paris ký Thỏa ước về việc thành lập Học viện Pasteur Đông Dương, trên cơ sở sáp nhập các viện vi trùng tại Hà Nội, Sài Gòn, Nha Trang, và do một đại diện của Học viện Pasteur Paris làm giám đốc. - Tháng 7: Hội Liên hiệp các dân tộc bị áp bức ở Á Đông được thành lập tại Quảng Châu. Tổ chức này 100

có mục đích tập hợp và đoàn kết các lực lượng cách mạng ở châu Á trong một mặt trận chống đế quốc gồm những người yêu nước của Việt Nam, Trung Quốc, Triều Tiên, Inđônêxia, Ấn Độ. Nguyễn Ái Quốc được bầu làm Bí thư của Hội. - Ngày 18/7: A. Hitler xuất bản cuốn sách Mein Kampf (Cuộc chiến đấu của tôi). Mein Kampf được ví là “cuốn sách khốc liệt nhất trong thế kỷ XX”, mang nội dung phát xít, kích động dân tộc Đức tiến hành chiến tranh, xóa bỏ trật tự Versailles - Washington. - Ngày 25/8: Hội kín Ku Klux Klan tổ chức một cuộc diễu hành với khoảng 30.000-35.000 thành viên tại Washington. Đây là tổ chức được hình thành từ cuối thế kỷ XIX, gồm những người da trắng muốn khủng bố, giết hại người da đen tại Mỹ. - Tháng 8: Công nhân nhà máy Ba Son (Sài Gòn, Việt Nam) bãi công thắng lợi, ngăn chặn việc điều động tàu chiến Michelet của Pháp sang đàn áp nhân dân Trung Quốc. - Ngày 16/10: Đức, Pháp, Anh, Bỉ, Italia, Ba Lan và Tiệp Khắc ký Hiệp ước Locarno (Thụy Sĩ) để bảo đảm biên giới hòa bình phía tây giữa Đức, Pháp và Bỉ, còn biên giới phía đông của nước Đức thì vẫn không được bảo đảm. - Ngày 27/10: Toàn quyền Đông Dương ra nghị định thành lập Trường Mỹ thuật Đông Dương có trình độ cao đẳng (École des beaux-arts de l’Indochine) do họa sĩ Victor Tardieu - người có 101

công vận động tích cực để thành lập trường - làm giám đốc đầu tiên. Đây là trường cao đẳng mỹ thuật đầu tiên ở Đông Dương. - Ngày 09/11: Ngày thành lập chính thức của tổ chức SS (Schutzstaffel - Đức), đây được coi như là đội bảo vệ thân tín của A. Hitler. Năm 1926 - Ngày 20/3: Tưởng Giới Thạch xóa bỏ việc hợp tác với Đảng Cộng sản Trung Quốc khi bắt tất cả các sĩ quan cách mạng và toàn bộ những người cộng sản đang theo học tại trường Đại học Quân sự Hoàng Phố, giải tán các đội tự vệ công nhân. - Ngày 24/4: Liên Xô và Đức ký hiệp ước trung lập, không tấn công lẫn nhau, giúp cả hai thoát khỏi thế cô lập trên trường quốc tế. - Ngày 09/5: Nhà thám hiểm Richard E. Byrd và phi công Floyd Bennett lần đầu tiên bay qua Bắc Cực từ Na Uy trên tàu bay Josephine Ford, mất 15 giờ 44 phút. Sau đó, cả hai người đều được phong Anh hùng quốc gia. - Ngày 08/9: Cộng hòa Weimar - Đức chính thức tham gia Hội Quốc liên. Năm 1927 - Ngày 07/3: Nhật Bản hứng chịu trận động đất Kita Tango, làm ít nhất 2.956 người chết và nhiều thiệt hại về của cải. Điều này cùng với những khó khăn về kinh tế sau chiến tranh, sự bất mãn của người Nhật về trật tự Versailles càng khiến Nhật Bản quân phiệt hóa chính quyền, mong muốn thay thế trật tự thế giới khác có lợi hơn. 102

- Tháng 3: Các nước đế quốc tấn công Nam Kinh khi quân Quốc dân Đảng giành nhiều thắng lợi và đe dọa quyền lợi của các nước ở Trung Quốc. - Tháng 4: Tưởng Giới Thạch đàn áp những người cộng sản, thành lập Chính phủ Nam Kinh, chấm dứt thời kỳ Quốc - Cộng hợp tác lần thứ nhất, bắt đầu giai đoạn nội chiến 1927-1937. - Tháng 5: Phi công Mỹ Charles Lindbergh (25 tuổi) là người đầu tiên bay một mình không nghỉ liên tục 33 giờ 30 phút vượt Đại Tây Dương, với khoảng cách 5.800 km từ New York đi Paris trên chiếc máy bay Saint Louis. - Ngày 01/8: Những người cộng sản Trung Quốc tiến hành khởi nghĩa Nam Xương với sự tham gia của 30.000 binh sĩ. Ủy ban cách mạng được thành lập ở Nam Xương với sự tham gia của Chu Đức, Chu Ân Lai, Tống Khánh Linh, Quách Mạt Nhược. Tuy vậy, cuộc chiến sau đó ở Quảng Đông đã làm lực lượng cách mạng suy giảm nghiêm trọng. Năm 1928 - Phát hiện thuốc kháng sinh Penicillin. Alexander Fleming vô tình tìm thấy trong nấm mốc penicillium notatum một hợp chất có tính khuếch tán và khả năng ức chế cao đối với trực khuẩn cầu. Nhưng phải tới năm 1939, người ta mới tách được Penicillin để làm thuốc và đưa vào sản xuất theo phương pháp công nghiệp. 103

- Ngày 16/01: Hội nghị Liên Mỹ tại La Habana (Cuba) do Mỹ tổ chức nhằm lôi kéo các nước Mỹ Latinh theo chính sách khu vực của Mỹ. - Tháng 6: Đại hội lần thứ VI Đảng Cộng sản Trung Quốc tiến hành họp ở Moscow. Đại hội đã loại bỏ hoàn toàn chủ nghĩa cơ hội cực hữu của Trần Độc Tú. - Tháng 8: Đức tái vũ trang quốc gia. - Ngày 27/8: Hiệp ước hòa bình Kellogg - Briand, còn có tên là Hiệp ước chung về việc từ bỏ chiến tranh như một công cụ chính sách quốc gia được ký tại Paris (Pháp) với đại diện của 15 quốc gia là Mỹ, Ôxtrâylia, Bỉ, Canađa, Tiệp Khắc, Pháp, Đức, Ấn Độ thuộc Anh, Ailen, Italia, Nhật Bản, Niu Dilân, Ba Lan, Nam Phi, Anh. Các quốc gia khác không ký nhưng gửi văn bản chấp nhận các điều khoản ghi trong hiệp ước (tổng cộng 62 nước). Các nước tham gia cam kết không sử dụng chiến tranh như một công cụ của chính sách quốc gia và kêu gọi giải quyết những mâu thuẫn và xung đột bằng giải pháp hòa bình. Liên Xô ký hiệp ước ngày 29/8. - Tháng 10: Tưởng Giới Thạch được bầu làm Tổng thống Trung Quốc và đặt thủ đô tại Nam Kinh. Năm 1929 - Ngày 08/7: Pháp thành lập hãng sản xuất thuốc lá đầu tiên ở Đông Dương tên là Hãng sản xuất thuốc lá Đông Dương (Manufactures indochinoises de cigarettes), đặt tại Sài Gòn, sau này là Nhà máy Thuốc lá Sài Gòn. 104

- Ngày 24/7: Hiệp ước Kellogg - Briand có hiệu lực. Các điều khoản của Hiệp ước là cơ sở để thiết lập các tiêu chuẩn luật pháp quốc tế. Tòa án Nuremberg và Tòa án Tokyo xét xử các thủ lĩnh phát xít trong Chiến tranh thế giới thứ hai là nhờ các khái niệm về tội ác chiến tranh tạo ra từ Hiệp ước này. Về sau, Điều 2 khoản 4 của Hiến chương Liên hợp quốc về chống xâm lược, những ngôn từ ngoại giao như “không sử dụng vũ lực” hay “đe dọa sử dụng vũ lực” cũng xuất phát từ Hiệp ước Kellogg - Briand. - Ngày 01/8: Bạo loạn giữa người Palextin và người Do thái nổ ra và vượt quá sự kiểm soát của cảnh sát Anh. Tiếp đó, đến ngày 23 - 24/8, nổ ra vụ thảm sát Hebron, khiến 70 người Do Thái bị giết hại. Người Do Thái sau đó đã bỏ đi, và chỉ quay lại Hebron sau Chiến tranh sáu ngày năm 1967. - Ngày 10/10, Tòa án Nam triều họp tại Vinh, kết án tử hình vắng mặt Nguyễn Ái Quốc. Ngoài ra, tòa còn tuyên án tử hình đối với: Trần Phú (tức giáo Quý), Lê Duy Điếm, Phan Tai (tức Hồ Tùng Mậu), Trần Văn Cung (tức Thái Văn Anh, Quốc Anh), Vương Thác Oánh (tức tổng Oánh) và Ngô Thiêm. - Ngày 24/10: Ngày “thứ năm đen tối”, thời giá sụt 50% tại thị trường chứng khoán ở Phố Wall. Đây là minh chứng tiêu biểu nhất, mở đầu thời kỳ Đại suy thoái kinh tế toàn thế giới. Từ đó khủng hoảng lan rộng đến Anh, Đức, Pháp, Italia. Năm 1930 - Ngày 26/01: Đảng Quốc đại tổ chức “Ngày độc lập” trên toàn Ấn Độ. Trong ngày này, nhân dân 105

Ấn Độ theo lời kêu gọi của Đảng Quốc đại đã tiến hành các cuộc mít tinh, làm lễ tuyên thệ đấu tranh cho nền độc lập Ấn Độ. Tại các buổi lễ, lá cờ 3 sắc của Đảng Quốc đại - cờ Swaraj (màu vàng nghệ, màu trắng và xanh lục) sau này trở thành Quốc kỳ Ấn Độ đã được kéo lên. - Ngày 12/3: Mahatma Gandhi và những người ủng hộ ông đã bắt đầu cuộc Hành trình Muối (Salt March) kéo dài gần 400 km qua phía tây Ấn Độ. Gandhi đã nảy ra ý tưởng về cuộc đi bộ này như một hành động trong cuộc biểu tình bất bạo động chống lại sự độc quyền muối của chính quyền thực dân Anh. Khoác lên mình một chiếc khăn, xỏ đôi dép xăng-đan và cầm một cây gậy gỗ, ông đã cùng nhân dân Ấn Độ bắt đầu hành trình đi bộ từ Ahmedabad tới thị trấn biển Dandi. Trên đường đi, hàng nghìn người dân Ấn Độ đã gia nhập đoàn tuần hành của Gandhi. Ngày 15/4, M. Gandhi đã tới được Dandi sau 24 ngày đi bộ với tổng quãng đường lên tới 241 dặm (gần 400 km). Mặc dù Gandhi và hơn 80.000 người đã bị bắt giam nhưng hành trình này được coi là một trong những chiến dịch thành công nhất của ông. - Ngày 22/4: Anh, Nhật Bản, Mỹ ký hiệp ước hải quân London để quy định số lượng tàu ngầm và hạn chế việc đóng tàu hải quân. - Tháng 7: Cúp bóng đá thế giới đầu tiên được tổ chức tại Urugoay. Ngày 30/7, đội chủ nhà Urugoay và đội Áchentina đã thi đấu trận chung 106

kết trước sự chứng kiến của hơn 90.000 người. Kết quả, Urugoay thắng Áchentina với tỷ số 4-2 và trở thành nước đầu tiên giành Cúp bóng đá thế giới. - Tháng 10: Hội nghị lần thứ nhất Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam do đồng chí Trần Phú chủ trì. Hội nghị thông qua Luận cương chính trị khẳng định cách mạng Đông Dương là cách mạng tư sản dân quyền và đổi tên Đảng thành Đảng Cộng sản Đông Dương, bầu ra Ban Chấp hành Trung ương Đảng do đồng chí Trần Phú làm Tổng Bí thư. Năm 1931 - Ngày 26/3: Thành lập Đoàn Thanh niên Cộng sản Đông Dương. Đoàn đã trải qua các tên gọi: Đoàn Thanh niên dân chủ, Đoàn Thanh niên phản đế, Đoàn Thanh niên cứu quốc, Đoàn Thanh niên lao động và nay là Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh. - Ngày 06/6: Nguyễn Ái Quốc bị đế quốc Anh bắt giam ở Hồng Công. Nhờ sự giúp đỡ của luật sư người Anh Loseby, Nguyễn Ái Quốc đã được trả tự do và bí mật rời Trung Quốc tiếp tục hoạt động. - Ngày 18/9: Nhật Bản tấn công Trung Quốc, chiếm Mãn Châu. Một lượng nhỏ thuốc nổ được Trung úy Kawamoto Suemori kích nổ gần một đường ray xe lửa thuộc tuyến đường sắt phía nam Mãn Châu do Nhật Bản sở hữu gần Mukden (nay là Thẩm Dương). Nhật Bản đã buộc tội những người Trung Quốc chống Nhật chịu trách nhiệm 107

cho việc này và trả đũa bằng cuộc xâm lược tổng lực dẫn đến việc chiếm đóng Mãn Châu, sau đó dựng lên chính phủ bù nhìn Mãn Châu Quốc. - Ngày 21/9: Nước Anh đã tuyên bố chính thức phá giá đồng tiền nước mình với mức 33% so với đồng đôla Mỹ. Việc phá giá đồng bảng Anh - xương sống của chế độ tiền tệ Genova cũng là sự “khai tử” đối với hệ thống tiền tệ quốc tế này. - Ngày 22/9: Đảng Cộng sản Trung Quốc phát động chiến tranh du kích chống Nhật. Năm 1932 - Ngày 28/01: Nhật Bản tấn công Thượng Hải. Chính phủ Tưởng Giới Thạch ký Hiệp định đình chiến vào tháng 5/1932. - Ngày 01/3: Nhật Bản thành lập nhà nước Mãn Châu “độc lập” và đưa cựu hoàng Phổ Nghi lên làm vua. - Ngày 17/3: Khánh thành Nhà Bảo tàng Trường Viễn Đông bác cổ (EFEO) tại Hà Nội dưới sự chủ tọa của Toàn quyền Đông Dương và giao cho Trường Viễn Đông bác cổ dùng làm nơi trưng bày các hiện vật lịch sử Việt Nam và Đông Dương. Hiện nay, đây là Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. - Tháng 7: Hội nghị Lausanne về bồi thường chiến tranh: thực hiện nhiều điều khoản theo kế hoạch Young, tạo nhiều điều kiện thuận lợi hơn cho Đức trong việc trả nợ. - Ngày 08/11: Franklin Delano Roosevelt đắc cử Tổng thống Mỹ. Ông đã đưa ra một loạt cải cách 108

để đưa nước Mỹ thoát ra khỏi khủng hoảng dưới tên gọi “Chính sách mới” (New Deal). - Ngày 29/11: Hiệp ước không xâm phạm lẫn nhau giữa Liên Xô và Pháp được ký kết. Năm 1933 - Ngày 30/01: Hitler thành lập chính phủ mới tại Đức. Ông ta tuyên bố thiết lập nền đế chế thay cho nền Cộng hòa Weimar nhưng vẫn duy trì chức vụ tổng thống. Chính quyền các bang bị bãi bỏ; các bang được chuyển thành các khu nằm dưới quyền cai trị của Đảng Quốc xã. Nền đế chế lần này được gọi là Đế chế Thứ ba, tồn tại đến năm 1945. - Ngày 27/02: Quốc hội Đức ra lệnh bắt giam các nghị sĩ cộng sản và xã hội chủ nghĩa, cấm Đảng Cộng sản Đức hoạt động. Đảng Quốc xã trở thành đảng hợp pháp duy nhất ở Đức. - Ngày 30/3: Đức thành lập trại tập trung đầu tiên ở Dachau. - Ngày 27/3: Nhật Bản rút khỏi Hội Quốc liên. - Ngày 02/5: Tòa án thực dân mở phiên tòa đại hình đặc biệt tại Sài Gòn để xử 120 chiến sĩ cộng sản. Phiên tòa kéo dài đến ngày 09/5 và kết thúc với 8 án tử hình, 19 án chung thân và các án tù khác dành cho những người còn lại, tổng cộng 975 năm tù. Vụ án này đã làm sôi động dư luận, được gọi là “Vụ án số 121” và được nhà văn tiến bộ Pháp André Viollis tường thuật trong cuốn sách nổi tiếng của ông mang tựa đề Đông Dương cấp cứu (Indochine SOS). - Tháng 9: Vụ án Laixich (Leipzig, Đức) xét xử Dimitrov và các đảng viên cộng sản Đức. 109

- Ngày 14/10: Đức rút khỏi Hội Quốc liên. - Ngày 29/10: Đèn tín hiệu giao thông được đưa vào ứng dụng. Lần đầu tiên, tín hiệu đèn giao thông đường bộ được gắn trên các trục lộ giao thông tại thủ đô của Đan Mạch. - Ngày 21/12: Thống đốc Nam Kỳ ra nghị định đặt quần đảo Trường Sa nằm trong khu vực hành chính của tỉnh Bà Rịa (Việt Nam). Năm 1934 - Ngày 04/7: Nữ bác học Marie Curie qua đời. - Ngày 02/8: Tổng thống Đức Hindenburg qua đời. Hitler tuyên bố xóa bỏ Hiến pháp Weimar, ra đạo luật sáp nhập chức tổng thống và thủ tướng do chính y nắm giữ, công khai tập trung mọi quyền hành trong tay. Các đại biểu nghị viện không được bầu nữa, mà được bổ nhiệm bởi các trùm phát xít Đức. Hitler trở thành thủ lĩnh toàn quyền, độc đoán, cầm đầu bộ máy chính quyền phản động. - Ngày 15/9: Hitler ban hành các đạo luật phân biệt chủng tộc, loại người Do Thái ra khỏi đời sống quốc gia, tước quyền công dân của họ. - Ngày 18/9: Liên Xô gia nhập Hội Quốc liên với tư cách ủy viên thường trực. - Tháng 10: Hồng quân Trung Quốc bắt đầu cuộc Vạn lý trường chinh. Đây là một cuộc rút lui quân sự của Hồng quân Trung Quốc, với hành trình dài khoảng 12.000 km, bắt đầu từ Giang Tây, tiến về phía tây tới Tây Tạng rồi đi ngược lên phía bắc, tới 110

tận Diên An của tỉnh Thiểm Tây. Trong cuộc Vạn lý trường chinh, kéo dài từ ngày 16/10/1934 đến ngày 19/10/1935, Hồng quân luôn luôn bị quân của Tưởng Giới Thạch truy kích và phải đương đầu với núi cao, sông rộng, đói khát, bệnh tật, tuyết lạnh. Từ hơn 86 ngàn người thời gian đầu, đến khi kết thúc Vạn lý trường chinh, lực lượng Hồng quân chỉ còn ít hơn 7 ngàn người. Năm 1935 - Tháng 01: Đức sáp nhập hạt Sarre vào lãnh thổ chung. - Ngày 07/01: Hội nghị Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Trung Quốc mở rộng diễn ra từ ngày 15 đến ngày 17/01/1935 tại Tuân Nghĩa, Quý Châu. Hội nghị thay đổi quyền lãnh đạo, bầu Mao Trạch Đông làm Ủy viên Thường vụ Bộ Chính trị, hình thành tập thể lãnh đạo gồm Trương Văn Thiên, Mao Trạch Đông và Chu Ân Lai. Hội nghị khẳng định đường lối quân sự và xác lập sự lãnh đạo mới của Trung ương Đảng, “phái Moscow” do Vương Minh, Bác Cổ đứng đầu bị mất quyền lực. - Ngày 16/3: Đức xóa bỏ Hòa ước Versailles, giới thiệu Bộ luật quân sự mới, thực hiện chế độ quân dịch bắt buộc. - Tháng 5: Pháp và Liên Xô ký hiệp định tương trợ, sau đó là hiệp định giữa Liên Xô và Tiệp Khắc. - Ngày 30/5: Đảng Cộng sản Pháp chủ trương thành lập Mặt trận nhân dân chống phát xít. - Tháng 6: Chính phủ Anh ký với Đức thỏa ước vũ trang hải quân, cho phép Đức tái vũ trang hải quân. 111

- Ngày 25/7: Đại hội lần thứ VII Quốc tế Cộng sản khai mạc với sự tham dự của hơn 500 đại biểu, đại diện cho hơn 3 triệu đảng viên trên khắp thế giới. Đoàn đại biểu Đảng Cộng sản Đông Dương do đồng chí Lê Hồng Phong dẫn đầu đã tham dự Đại hội lần thứ VII. (Sau khi về nước, tháng 7/1936, đồng chí Lê Hồng Phong đã chủ trì Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương ở Thượng Hải (Trung Quốc)). Nguyễn Ái Quốc tham gia với tư cách là đại biểu tư vấn và được cấp thẻ mang số đăng ký 154. Đây là Đại hội cuối cùng và là một trong những Đại hội quan trọng nhất của Quốc tế Cộng sản. Đại hội bàn về cuộc đấu tranh thành lập Mặt trận công nhân thống nhất và Mặt trận nhân dân chống chủ nghĩa phát xít và chiến tranh thế giới. - Ngày 31/8: Quốc hội Mỹ thông qua Đạo luật trung lập. Do theo đuổi “chủ nghĩa biệt lập” và sợ bị liên lụy bởi cuộc chiến tranh sẽ diễn ra ở châu Âu, Quốc hội Mỹ đã thông qua Đạo luật trung lập, cấm các tập đoàn Mỹ bán vũ khí cũng như cho vay tiền đối với bất kỳ bên tham chiến nào trong bất kỳ cuộc chiến tranh nào trong tương lai. Đây là một tín hiệu khẳng định rằng Mỹ sẽ không tham gia vào những cuộc chiến tranh nước ngoài. Tháng 5/1937, Đạo luật trung lập còn được bổ sung một số quy định, trao cho Tổng thống Mỹ các quyền: cấm người Mỹ di chuyển bằng tàu của bất kỳ nước tham chiến nào; cấm bất kỳ tàu Mỹ nào chở hàng hóa của Mỹ 112

đến một nước tham chiến, dù là hàng hóa phi quân sự, và quyền yêu cầu một nước tham chiến trả tiền cho hàng hóa phi quân sự của Mỹ trước khi giao hàng (Cash and Carry). Sau sự kiện tàu khu trục Reuben James của Mỹ bị tàu ngầm Đức đánh chìm vào tháng 10/1941, Đạo luật trung lập không còn được áp dụng trên thực tế. Từ đây, Mỹ không còn xa lánh các nước đang tham chiến. Năm 1936 - Ngày 02/3: Panama và Mỹ ký kết một hiệp ước liên quan đến các vấn đề về kênh đào Panama, dự kiến việc chấm dứt “quyền” can thiệp vũ trang của Mỹ vào Panama và hạn chế sự kiểm soát của Mỹ ở vùng kênh đào. Hằng năm, Chính phủ Mỹ chỉ phải trả cho Panama một khoản tiền là 430.000 đôla Mỹ. - Từ tháng 4 đến tháng 5: Tổng tuyển cử Quốc hội ở Pháp. Trải qua hai vòng bầu cử vào Quốc hội Pháp, Mặt trận nhân dân Pháp đã giành thắng lợi. Chính phủ của Mặt trận nhân dân được thành lập do Léon Blum - lãnh tụ cánh hữu của Đảng Xã hội đứng đầu. - Ngày 11/7: Hiệp ước Liên minh Đức - Áo được ký kết. - Ngày 18/7: Nội chiến Tây Ban Nha bùng nổ, Liên Xô ủng hộ Chính phủ Cộng hòa Tây Ban Nha trong khi các nước tư bản Đức và Italia ủng hộ quân đảo chính - can thiệp, giúp đỡ phát xít Tây Ban Nha bằng cách gửi quân đội đến Tây Ban Nha. 113

Các nước Anh, Pháp thực hiện chính sách “không can thiệp”, Mỹ thực hiện chính sách “trung lập”. Điều đó dẫn đến sự thất bại của những người cộng hòa Tây Ban Nha. - Ngày 09/9: Châu Âu tuyên bố trung lập trong chiến tranh Tây Ban Nha. 27 nước châu Âu ký kết thỏa ước thành lập “Ủy ban không can thiệp” và cấm xuất khẩu, cấm quá cảnh vũ khí cũng như vật liệu chiến tranh sang Tây Ban Nha. Liên Xô cũng tham gia thỏa ước này. Tuy nhiên, sau khi biết Anh, Mỹ, Pháp siết chặt cấm vận vũ khí đối với Chính phủ Cộng hòa Tây Ban Nha, trong khi quân đội phát xít Franco vẫn nhận được vũ khí qua đường Bồ Đào Nha, ngày 29/10, Liên Xô đã tuyên bố rút khỏi thỏa ước để có thể giúp đỡ các lực lượng cộng hòa ở Tây Ban Nha. - Ngày 25/10: Hình thành phe Trục Berlin - Rome với liên minh Đức - Italia. - Ngày 03/11: Roosevelt trúng cử Tổng thống Mỹ lần thứ hai với 27,8 triệu phiếu. - Ngày 25/11: Đức - Nhật Bản ký hiệp ước chống cộng sản, chính thức hình thành phe trục phát xít Đức - Italia - Nhật Bản. - Ngày 12/12: Ngày 4/12, Tưởng Giới Thạch tới Tây An đốc chiến, ra lệnh cho hai tướng Trương Học Lương và Dương Hổ Thành lập tức tiến công Diên An, đại bản doanh của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Trương Học Lương, Dương Hổ Thành thỉnh cầu Tưởng Giới Thạch đình chỉ nội chiến, cùng 114

Đảng Cộng sản kháng chiến chống quân Nhật. Nhưng lời thỉnh cầu này bị Tưởng Giới Thạch cự tuyệt. Tối 12/12, hai tướng Trương Học Lương và Dương Hổ Thành bất ngờ cho quân bao vây, dùng vũ lực bắt giữ Tưởng và gửi điện thông báo cho Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc, gửi kiến nghị tới Chính phủ Trung ương Quốc dân Đảng yêu cầu: cải tổ chính phủ, đình chỉ nội chiến, cùng nhau kháng Nhật, thực hiện dân chủ. Đảng Cộng sản Trung Quốc đã cử Chu Ân Lai dẫn đầu một đoàn đại biểu đến Tây An để hòa giải và thuyết phục Trương Học Lương, Dương Hổ Thành phóng thích Tưởng, nếu Tưởng đồng ý chung sức chống Nhật. Ngày 22/12, Tống Mỹ Linh, vợ Tưởng Giới Thạch, đến Tây An, tiến hành các cuộc đàm phán với Trương Học Lương, Dương Hổ Thành. Ngày 24/12, Tưởng buộc phải chấp nhận: đình chiến nghị hòa, liên Cộng kháng Nhật, phóng thích chính trị phạm... Ngày 25/12, Tưởng Giới Thạch được trả tự do và đích thân Trương Học Lương đưa Tưởng bay về Nam Kinh. Sự biến Tây An chứng tỏ yêu cầu kháng Nhật của dân tộc Trung Quốc đã phát triển cả trong hàng ngũ của Tưởng. Năm 1937 - Tháng 01: Phái viên của Chính phủ Mặt trận nhân dân Pháp đến Sài Gòn điều tra tình hình Đông Dương. Khoảng 20.000 quần chúng lao động đã tham dự cuộc tiếp đón tại bến cảng Sài Gòn. Ngày 02/02, tại ga Hàng Cỏ (Hà Nội) có đến 35.000 công 115

nhân và các tầng lớp nhân dân tập trung để đưa yêu sách về dân chủ, dân sinh. - Ngày 01/4: Miến Điện tách khỏi Ấn Độ, trở thành một thuộc địa trực thuộc đế quốc Anh. - Ngày 07/7: Sự kiện “Lư Câu Kiều” mở màn cuộc xâm lược Trung Quốc của Nhật Bản. Cầu Lư Câu, ở trấn Uyển Bình phía tây nam Bắc Kinh, nằm trên tuyến đường sắt Bắc Kinh - Vũ Hán, quân đội Quốc dân Đảng trấn giữ, bảo vệ con đường duy nhất nối Bắc Kinh với khu vực mà Quốc dân Đảng kiểm soát ở phía nam. Nếu mất quyền kiểm soát cây cầu và trấn Uyển Bình thì Bắc Kinh sẽ bị cô lập hoàn toàn. Đêm 07/7, quân Nhật tập trận không báo trước khiến cho quân Trung Quốc nghĩ rằng quân Nhật tấn công, và nổ súng cảnh cáo, dẫn tới một cuộc đấu súng chớp nhoáng vào khoảng 23 giờ. Lấy cớ một binh sĩ Nhật không trở lại đơn vị, quân Nhật đã đưa quân tấn công cầu Lư Câu vào sáng 08/7. Căng thẳng giữa hai bên ngày càng gay gắt, trực tiếp dẫn tới cuộc chiến tranh quy mô toàn diện ở trận Bắc Bình - Thiên Tân vào cuối tháng 7. Mất cầu Lư Câu và thành Uyển Bình, Bắc Kinh bị cô lập hoàn toàn và mau chóng rơi vào tay quân Nhật. Đến nay vẫn còn những tranh cãi xung quanh việc binh sĩ Nhật không trở về đơn vị đêm 07/7. - Ngày 22/9: Sau khi quân Nhật chiếm Thượng Hải, Mặt trận thống nhất chống Nhật được thành lập ở Trung Quốc. Quốc - Cộng hợp tác lần thứ hai 116

được triển khai trên thực tế. Lần hợp tác này kéo dài đến năm 1946. Năm 1938 - Ngày 04/02: Hitler xóa bỏ Bộ Chiến tranh, thành lập Bộ Chỉ huy tối cao các lực lượng vũ trang do chính ông ta đứng đầu để nắm quyền chỉ huy toàn bộ quân đội Đức. Một loạt quan chức trong chính quyền Đức cũng bị thay đổi nhằm tăng cường sức mạnh cho Đảng Quốc xã. - Ngày 13/3: Đức thôn tính Áo. - Ngày 30/3: Hoàng đế Bảo Đại ra đạo dụ tách quần đảo Hoàng Sa khỏi địa hạt tỉnh Nam - Ngãi để nhập vào tỉnh Thừa Thiên. Ngày 15/6, Toàn quyền Đông Dương ra Nghị định số 156/SC đặt quần đảo Hoàng Sa thành đơn vị hành chính và nhập vào tỉnh Thừa Thiên. - Ngày 31/8: Churchill tuyên bố Anh và Pháp sẽ ủng hộ Tiệp Khắc chống lại phát xít Đức xâm lược và gợi ý rằng các bên nên thiết lập một liên minh quốc tế bao gồm cả Mỹ và Liên Xô. Tuy nhiên, thực tế Anh và Pháp đã bỏ rơi đồng minh của mình và nhân nhượng để Đức chiếm được nhiều vùng lãnh thổ ở châu Âu nhằm hướng chiến tranh về phía Liên Xô. - Ngày 29/9: Hiệp ước Munich được ký kết. Chính phủ hai nước Anh, Pháp muốn Đức ký hiệp ước không xâm phạm lẫn nhau, hướng sự bành trướng sang phía Đông nên họ đồng ý cho Đức sáp nhập vùng Sudetes (Xuydet) của Tiệp Khắc. 117

Hiệp ước Munich thể hiện chính sách dung dưỡng, thỏa hiệp với phát xít, sẵn sàng phản bội đồng minh của các nước Anh, Pháp trước Chiến tranh thế giới thứ hai. - Ngày 30/9: Anh và Đức ký hiệp ước không xâm phạm lẫn nhau. - Ngày 06/12: Pháp và Đức ký kết tuyên bố không xâm phạm lẫn nhau. Năm 1939 - Ngày 07/02: Hội nghị quốc tế về Palextin. Tham dự hội nghị gồm đại diện cho Palextin thuộc 6 thành phần chính của Ủy ban Tối cao Arập, đại diện cộng đồng người Do Thái ở Palextin, đại biểu của Văn phòng Do Thái (L'argence Juive) và Ủy ban những người Do Thái ở Anh và Mỹ. - Ngày 27/02: Pháp, Anh công nhận Chính phủ Francisco Franco ở Tây Ban Nha, đến tháng 3, nội chiến Tây Ban Nha chấm dứt với thắng lợi thuộc về phe độc tài Franco. - Ngày 15/3: Phát xít Đức chiếm Tiệp Khắc. - Từ tháng 4 đến tháng 8: Liên Xô, Anh, Pháp đàm phán bất thành chống lại phe trục phát xít do Anh, Pháp muốn quân đội phát xít tấn công Liên Xô. - Ngày 23/8: Liên Xô và Đức ký hiệp ước không xâm phạm lẫn nhau, khiến tình hình châu Âu thay đổi, phá vỡ âm mưu của Anh, Pháp trong việc hướng chiến tranh về phía Liên Xô. Những thỏa thuận trong biên bản mật kèm với hiệp ước thể hiện sự phân chia ảnh hưởng của hai bên. 118

- Ngày 01/9: Đức tấn công Ba Lan, chính thức khơi mào Chiến tranh thế giới thứ hai. - Ngày 03/9: Anh, Pháp tuyên chiến với Đức nhưng hầu như không có hành động gì. Năm 1940 - Tháng 3: Chiến tranh Liên Xô - Phần Lan chấm dứt với phần thắng thuộc về Liên Xô. Đức mở rộng tấn công quân sự trên mặt trận phía tây. - Ngày 10/5: Winston Churchill (1874-1965) được bổ nhiệm làm Thủ tướng Anh. Ông thành lập một nội các liên minh, tồn tại đến tháng 7/1945. - Ngày 14/6: Đức chiếm Paris, thể hiện sức mạnh vượt trội so với phe Đồng minh. - Ngày 10/7: Quốc hội Pháp bãi bỏ Hiến pháp 1875 và ngày 11/7 ban hành các đạo luật hợp hiến trao toàn quyền cho thống chế Pétain. Nhà nước Pháp được thành lập tại Vichy, ký hiệp định đình chiến với Đức, thực chất trở thành tay sai phát xít. Tướng De Gaulle chạy sang Anh thành lập Phong trào những người tự do Pháp để chống lại phát xít Đức. - Ngày 09/8: Đức bắt đầu cuộc chiến tranh trên không chống lại Anh. - Ngày 27/9: Hiệp ước Đức - Italia - Nhật Bản được ký kết, chính thức liên minh chống lại cộng sản và phe tư bản tự do, tìm cách thiết lập trật tự thế giới mới. Năm 1941 - Ngày 13/4: Liên Xô - Nhật Bản ký hiệp ước trung lập trong mọi vấn đề liên quan đến hai nước. 119

- Ngày 22/6: Đức tấn công Liên Xô, mở rộng chiến tranh sang phía Đông. - Ngày 14/8: Tổng thống Mỹ và Thủ tướng Anh ký kết Hiến chương Đại Tây Dương, xác định những cơ sở cho hòa bình sau khi Đồng minh chiến thắng. - Ngày 29/9: Hội nghị Moscow giữa Liên Xô, Anh, Mỹ bàn về hợp tác chống lại phát xít. - Ngày 07/12: Nhật Bản tấn công Trân Châu cảng, thúc đẩy Mỹ chính thức tham gia chiến tranh. Năm 1942 - Ngày 01/01: 26 nước (Mỹ, Anh, Liên Xô, Trung Quốc, Ôxtrâylia, Bỉ, Canađa, Côxta Rica, Cuba, Tiệp Khắc, Đôminica, En Xanvađo, Hy Lạp, Goatêmala, Haiti, Ônđurát, Ấn Độ, Lúcxămbua, Hà Lan, Niu Dilân, Na Uy, Panama, Ba Lan, Nam Phi, Nam Tư và Nicaragoa) đã ký bản Tuyên bố Liên hợp quốc, cam kết dốc toàn bộ sức mạnh quân sự và kinh tế của đất nước vào cuộc chiến tranh chống phát xít và tay sai của chúng, không ký hiệp định riêng với các nước thù địch. Cho tới cuối năm 1944, có thêm 10 nước tham gia Tuyên bố này. - Ngày 26/5: Hiệp định liên minh Xô - Anh. - Ngày 11/6: Thỏa ước Liên Xô - Mỹ được ký kết. Hai bên đưa ra Tuyên bố chung về việc mở mặt trận thứ hai tại châu Âu. - Ngày 17/7: Trận Stalingrad bắt đầu diễn ra. Cuộc chiến đấu bảo vệ thành phố kéo dài đến 120

ngày 18/11. Ngày 19/11, Hồng quân Liên Xô bắt đầu chuyển sang phản công. - Tháng 8: Đảng Quốc đại (Ấn Độ) động viên quần chúng đấu tranh đòi thành lập chính phủ quốc gia. Nhà cầm quyền Anh bắt giam nhiều lãnh tụ quốc gia, trong đó có Gandhi, Nehru. - Tháng 12: Nhà vật lý học người gốc Italia Enrico Fermi cùng với một nhóm các nhà vật lý học khác đã tạo ra được phản ứng dây chuyền phân rã hạt nhân đầu tiên, mở đầu cho kỷ nguyên ứng dụng năng lượng nguyên tử. Năm 1943 - Ngày 02/02: Quân Đức thảm bại tại Stalingrad, mở ra giai đoạn mới trong cuộc Chiến tranh thế giới thứ hai khi Đức chuyển từ tấn công sang bị tấn công. - Ngày 09/3: Mussolini đề nghị Hitler ký hiệp ước đàm phán với Liên Xô sau khi quân Đức thất bại tại Stalingrad. - Ngày 15/5: Quốc tế Cộng sản tuyên bố tự giải tán nhằm thích ứng với sự thay đổi nhanh chóng của tình hình thế giới, sự trưởng thành của các đảng cộng sản, cũng như tăng cường sự đoàn kết với các lực lượng chống phát xít. - Ngày 27/5: Thành lập Hội đồng kháng chiến dân tộc tại Pháp. - Ngày 05/7: Mở đầu Chiến dịch vòng cung Kursk. Thắng lợi của Hồng quân Liên Xô khiến thế chủ động chiến lược đã thuộc về quân đội Xôviết. 121

- Ngày 25/7: Quân Đồng minh đổ bộ vào Italia và bắt giam Mussolini. - Tháng 9: Italia và quân Đồng minh ký hiệp định đình chiến, cho phép quân Đồng minh được sử dụng tất cả căn cứ quân sự của Italia. Tuy nhiên, Đức đã cho quân tấn công, giải thoát Mussolini vào ngày 12/9. - Ngày 28/11: Khai mạc Hội nghị Tehran. Hội nghị diễn ra từ ngày 28/11 đến ngày 01/12 giữa những người đứng đầu ba nước là Liên Xô, Mỹ và Anh. Hội nghị giải quyết hai vấn đề chính là mở Mặt trận thứ hai vào ngày 01/5/1944 và Liên Xô tham gia chống quân phiệt Nhật Bản. Năm 1944 - Ngày 14/01: Hồng quân Liên Xô phá vòng vây quanh Leningrad. Thành phố này được giải phóng sau 900 ngày đêm bị vây hãm. - Tháng 02: Mỹ chiếm lại một loạt các đảo ở Thái Bình Dương từ tay Nhật Bản. - Ngày 06/6: Quân đồng minh đổ bộ vào Normandie (Pháp) (thường được gọi là chiến dịch D-day). Mặt trận thứ hai được mở trong một bối cảnh thuận lợi khi phần lớn quân Đức tập trung ở phía đông và phần còn lại ở phía tây bị phong trào kháng chiến kìm chân ở nhiều nơi, nhất là tại Pháp. Đây là cuộc đổ bộ lớn nhất trong lịch sử chiến tranh, mở ra một bước ngoặt lớn cho Chiến tranh thế giới thứ hai, góp phần dẫn tới sự thất bại của phát xít Đức và chấm dứt chiến tranh. 122

- Ngày 30/6: Hội nghị các nước công nghiệp trên thế giới đã quyết định thành lập Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) với số vốn 8,8 tỷ đôla Mỹ và Ngân hàng Tái thiết và Phát triển với số vốn 9,1 tỷ đôla Mỹ. Quỹ tiền tệ có chức năng phục vụ cho việc trao đổi tài chính và kinh tế của các nước ký kết cũng như chức năng bảo hộ nhằm chống lại những biến động bất thường của giá ngoại hối. - Ngày 01/7: Hội nghị Bretton Woods, do Mỹ triệu tập, khai mạc với sự tham gia của 730 đại biểu đến từ 44 nước. Ngày 22/7, hội nghị Bretton Woods kết thúc. Các đại biểu đã ký kết một hiệp định quốc tế bao gồm những quy định: Hệ thống tiền tệ Bretton - Woods lấy đôla Mỹ (USD) là đồng tiền chuẩn, làm trụ cột; USD được coi là phương tiện dự trữ và thanh toán quốc tế, đóng vai trò chủ chốt trong các quan hệ tiền tệ, thanh toán và tín dụng quốc tế; việc sử dụng USD trong thanh toán quốc tế về ngoại thương và các quan hệ đối ngoại khác không hạn chế sẽ kéo theo việc đồng tiền của các nước khác phải liên hệ chặt chẽ với USD theo chế độ tỷ giá cố định (theo chế độ tỷ giá này, các nước thành viên phải chấp hành những quy định: phải xác định và công bố cho IMF tiêu chuẩn giá cả (nội dung vàng) của đồng tiền nước mình; không được tự ý tăng, giảm nội dung vàng của đồng tiền nước mình vượt quá mức ±10% nếu không được IMF đồng ý; ngân hàng trung ương của các nước thành viên IMF phải can thiệp vào thị trường để giữ cho 123

tỷ giá hối đoái thị trường không biến động vượt ra ngoài biên độ ±1% so với giá vàng); vàng được thực hiện theo một giá chính thức là 35 USD = 1 ounce vàng (1 ounce vàng = 31,1035 gram vàng nguyên chất). Đồng USD được tự do chuyển đổi ra vàng theo giá đó. Vì vậy, để duy trì tỷ giá cố định của USD với đồng tiền các nước, ngân hàng trung ương của các nước thành viên cũng phải can thiệp vào thị trường vàng để giữ giá vàng chính thức luôn luôn ở mức 35 USD = 1 ounce vàng. Nếu giá vàng này biến động thì cũng có nghĩa là chế độ tỷ giá cố định cũng bị vô hiệu hóa; các nước phải thực hiện ngay các biện pháp thiết thực để loại trừ chế độ kiểm soát và quản chế ngoại hối, đồng thời thiết lập chế độ tiền tệ tự do chuyển đổi, nhằm tạo những điều kiện thuận lợi cho việc phát triển các quan hệ thương mại và các quan hệ đối ngoại khác giữa các nước với nhau; thiết lập một tổ chức tiền tệ quốc tế nhằm điều chỉnh các quan hệ tiền tệ - tài chính quốc tế theo những nguyên tắc của Hệ thống tiền tệ Bretton - Woods. - Ngày 21/8: Hội nghị trù bị cho việc thành lập Liên hợp quốc được họp ở Washington. - Tháng 9: Paris được giải phóng, chính phủ lâm thời do De Gaulle đứng đầu đã thay thế Ủy ban giải phóng dân tộc. - Ngày 09/10: Hội nghị Moscow giữa Liên Xô và Anh bàn về những vấn đề liên quan tới các nước Ba Lan, Nam Tư và Hy Lạp. 124

- Ngày 07/11: Roosevelt trúng cử Tổng thống Mỹ lần thứ tư với 432 phiếu thuận và 99 phiếu chống. Đây là trường hợp duy nhất trong lịch sử nước Mỹ. Tuy nhiên, do bệnh tật, ông không kịp nhìn thấy ngày chiến thắng hoàn toàn. Ông mất ngày 12/4/1945, chỉ nửa năm sau khi lần thứ tư đắc cử Tổng thống. - Ngày 10/12: Liên Xô và chính phủ De Gaulle ký Hiệp ước hữu nghị, có hiệu lực trong 20 năm. Năm 1945 - Ngày 12/01: Hồng quân Liên Xô tổng phản công ở mặt trận phía Đông. - Ngày 04/02: Khai mạc Hội nghị Yalta giữa ba người đứng đầu ba nước Liên Xô, Mỹ và Anh để giải quyết các vấn đề hậu chiến tranh. Những quyết nghị của hội nghị này là cơ sở quan trọng cho việc hình thành trật tự thế giới mới sau chiến tranh. - Ngày 25/02: Hội nghị liên châu Mỹ bàn về vấn đề chiến tranh và hòa bình. Mỹ đề nghị thông qua hiến chương kinh tế của “Hai châu Mỹ” (Bắc Mỹ và Mỹ Latinh) nhằm mục đích củng cố địa vị thống trị của Mỹ đối với các nước châu Mỹ. - Ngày 09/3: Nhật đảo chính Pháp trên toàn cõi Đông Dương. Ngày 12/3, Hội nghị Ban Thường vụ mở rộng của Đảng Cộng sản Đông Dương ra chỉ thị “Nhật - Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta”. - Tháng 4: Quân đội các nước Đồng minh tổng tấn công trên mặt trận phía Tây. Với quân số 85 125

sư đoàn, quân đội các nước Đồng minh ở mặt trận phía Tây đã mở đợt tổng tiến công trên một trận tuyến rộng vào sâu lãnh thổ Đức. Do không gặp phải sức kháng cự đáng kể, quân Đồng minh đã nhanh chóng chiếm được nhiều vùng miền Tây nước Đức. - Ngày 16/4: Hồng quân Liên Xô bắt đầu chiến dịch giải phóng Berlin. - Ngày 25/4: Hội nghị San Francisco bàn về Hiến chương Liên hợp quốc. Hiến chương này bắt đầu có hiệu lực từ ngày 24/10/1945. - Ngày 09/5: Nước Đức phát xít ký hiệp định đầu hàng Đồng minh. - Ngày 26/6: Thành lập tổ chức Liên hợp quốc tại San Francisco. - Ngày 16/7: Lần đầu tiên thử bom nguyên tử tại bang New Mexico (Mỹ). - Ngày 17/7: Khai mạc Hội nghị Potsdam bàn về giải quyết tình hình Đức sau chiến tranh, việc Liên Xô tham chiến chống Nhật. - Ngày 27/7: Churchill phải rút lui để nhường chức thủ tướng cho đảng viên Công đảng. Bá tước Clement Richard Attlee làm Thủ tướng Anh đến năm 1951. - Ngày 06/8: Mỹ ném bom nguyên tử xuống Hiroshima (Nhật Bản). - Ngày 08/8: Liên Xô tuyên chiến và tấn công Nhật Bản, đặc biệt ở Đông Bắc Trung Quốc. - Ngày 09/8: Mỹ ném bom nguyên tử xuống Nagasaki (Nhật Bản). 126

- Ngày 14/8: Nhật Bản tuyên bố đầu hàng Đồng minh. - Ngày 17/8: Inđônêxia tuyên bố độc lập. - Ngày 02/9: Chủ tịch Chính phủ lâm thời Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn Độc lập, tuyên bố Việt Nam độc lập và thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. - Tháng 10: Liên đoàn Arập kiên quyết phản đối việc thành lập một nhà nước cho người Do Thái ở Palextin. - Ngày 04/11: Khai mạc Tòa án Nuremberg xét xử tội phạm chiến tranh. Đây là tòa án xét xử những tên tội phạm chiến tranh chủ yếu ở châu Âu. Danh sách 25 tên tội phạm được đưa ra xét xử tại tòa án này. - Ngày 16/11: Đại diện của 44 nước đã nhóm họp tại London (Anh) bàn về chủ đề gìn giữ hòa bình, hợp tác giữa các nước nhằm phát triển giáo dục, khoa học, văn hóa và thành lập Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO). Năm 1946 - Đầu năm 1946: Thành lập khối Liên hiệp Pháp gồm Pháp, các thuộc địa của Pháp ở hải ngoại và các quốc gia phụ thuộc Pháp với mục đích duy trì ảnh hưởng của Pháp ở các thuộc địa. - Ngày 15/02: Chiếc máy tính điện tử đầu tiên ra đời, mang tên Eniac, do nhà vật lý học người Mỹ John Presper Eckerl cùng với John William Mauchly chế tạo. 127

Chiếc máy tính này nặng tới 30 tấn, chứa 18.000 bóng đèn điện tử và chiếm diện tích 160 m2. - Ngày 05/3: Churchill đọc bài diễn văn “Bức màn sắt” tại Mỹ, kêu gọi các nước phương Tây tiến hành Chiến tranh lạnh chống Liên Xô. - Ngày 25/6: Ngân hàng Thế giới (WB) chính thức hoạt động. Đây là chiếc cầu nối giữa thị trường tài chính quốc tế với các nước nghèo và đang phát triển. - Ngày 20/7: Cuộc nội chiến Quốc - Cộng lần thứ hai tại Trung Quốc bùng nổ. - Ngày 31/8: Kết thúc quá trình xét xử tội phạm chiến tranh ở Nuremberg. Trong hơn 400 phiên tòa (từ ngày 20/10/1945 đến ngày 31/8/1946), Tòa án quốc tế đã kết án tổ chức Gestapo, tổ chức cảnh sát bí mật SS là những tổ chức tội phạm; kết án xử tử treo cổ 12 tên tội phạm đầu sỏ. - Tháng 9: Quốc hội Pháp thông qua Hiến pháp mới, thiết lập nền Cộng hòa thứ IV. - Ngày 03/11: Bản Hiến pháp mới của Nhật Bản bãi bỏ quyền lực của Nhật hoàng đối với Nhà nước. Quốc hội trở thành cơ quan quyền lực tối cao, giữ quyền lập pháp. - Ngày 11/12: Thành lập Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF). - Ngày 19/12: Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp kéo dài 9 năm của nhân dân Việt Nam bắt đầu. Năm 1947 - Ngày 10/02: Tại Paris (Pháp), các nước Đồng minh ký hòa ước với 5 nước phát xít bại trận là Italia, Phần Lan, Bungari, Hunggari và Rumani. 128

- Ngày 01/3: Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) bắt đầu hoạt động. - Ngày 10/3: Bộ trưởng Ngoại giao 4 nước Liên Xô, Anh, Pháp, Mỹ đã nhóm họp tại Moscow để bàn về vấn đề nước Đức. - Ngày 12/3: Tổng thống Mỹ Truman đọc diễn văn trước Quốc hội, đề xướng Học thuyết Truman (hay còn gọi là Chủ nghĩa Truman). Với học thuyết của mình, Tổng thống Truman đã phát động cuộc Chiến tranh lạnh chống Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa. - Ngày 05/6: Mỹ công bố Kế hoạch Marshall nhằm phục hưng châu Âu sau chiến tranh. Đây được xem như công cụ kinh tế của Chiến tranh lạnh do Mỹ phát động. Liên Xô và các nước Đông Âu không tham gia vào kế hoạch này. - Ngày 03/7: Phó vương Anh ở Ấn Độ Mountbatten công bố dự thảo “Phương án Mountbatten” về phân chia Ấn Độ thành hai xứ tự trị: Ấn Độ (3.287.600 km2) của người Ấn Độ giáo và Pakixtan (803.900 km2) của người Hồi giáo. - Ngày 25/7: Festival thanh niên và sinh viên thế giới lần đầu tiên được tổ chức tại Praha (Tiệp Khắc). - Ngày 17/10: Hiệp ước Anh - Miến công nhận Miến Điện là nước hoàn toàn độc lập và tự chủ. Ngày 04/01/1948, Miến Điện tuyên bố độc lập và tách ra khỏi khối Liên hiệp Anh. Năm 1948 - Ngày 30/01: Gandhi bị ám sát trong cuộc di dân 129

hỗn loạn của hai cộng đồng người Ấn Độ giáo và Hồi giáo ở Ấn Độ và Pakixtan. - Ngày 17/3: Anh, Pháp, Bỉ, Hà Lan, Lúcxămbua đã ký Hiệp ước Brussels thành lập Liên minh Tây Âu. Hiệp ước này quy định sự hợp tác chặt chẽ về kinh tế, chính trị và phòng vệ tập thể giữa các nước thành viên nhằm đối phó với “mối đe dọa Liên Xô” và “ngăn chặn sự hồi sinh của chủ nghĩa phát xít Đức”. Ngày 30/6/2011, Liên minh Tây Âu chính thức tuyên bố giải thể. - Ngày 07/4: Thành lập Tổ chức Y tế thế giới (WHO). - Ngày 30/4: Thành lập Tổ chức các nước châu Mỹ (OAS). - Ngày 15/5: Bắt đầu chiến tranh Arập - Ixraen (chiến tranh Palextin hay chiến tranh Trung Đông lần thứ nhất). Chiến tranh kết thúc với sự thất bại của các nước khối Arập. - Ngày 15/8: Anh chuyển giao quyền lực cho Ấn Độ và Pakixtan tự trị theo Phương án Mountbatten. Năm 1949 - Ngày 05/01: Hội đồng Tương trợ kinh tế (SEV) được thành lập gồm các nước Liên Xô, Bungari, Ba Lan, Rumani, Tiệp Khắc và Hunggari. Đến ngày 25/01, tuyên bố thành lập được công bố. Sau đó một tháng, Anbani tham gia và Cộng hòa Dân chủ Đức cũng trở thành thành viên vào năm 1950. Sau khi thành lập, SEV đẩy mạnh quan hệ hợp tác kinh tế, mua bán và trao đổi hàng hóa giữa các nước xã hội chủ nghĩa thông qua các kế hoạch kinh tế dài hạn, phân công sản xuất theo 130

hướng chuyên ngành,... Tuy nhiên, trong hoạt động của mình, SEV cũng bộc lộ nhiều thiếu sót, sai lầm như: không hòa nhập được với nền kinh tế thế giới đang ngày càng quốc tế hóa cao độ, nặng về bao cấp, nền kinh tế chỉ huy,... Ngày 28/6/1991, Hội nghị đại biểu các nước thành viên của SEV quyết định chấm dứt mọi hoạt động của tổ chức này. - Ngày 04/4: Thành lập Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) gồm Bỉ, Canađa, Đan Mạch, Pháp, Ailen, Italia, Lúcxămbua, Hà Lan, Na Uy, Bồ Đào Nha, Anh và Mỹ. - Ngày 29/8: Liên Xô thử thành công quả bom nguyên tử mang tên RDS-1 hay Pervaya Molniya (Tia chớp đầu tiên) tại khu thử nghiệm Semipalatinsk ở đông bắc Cadắcxtan. Sự kiện này đã phá vỡ thế độc quyền nguyên tử của Mỹ, và Liên Xô trở thành quốc gia thứ hai kích nổ thành công một thiết bị hạt nhân. - Ngày 01/10: Thành lập nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa sau khi phe cộng sản giành thắng lợi trước Quốc dân Đảng trong nội chiến 1946-1949. - Ngày 07/10: Thành lập Cộng hòa Dân chủ Đức (Đông Đức). Năm 1950 - Ngày 01/6: Chính thức được chọn là Ngày Quốc tế bảo vệ thiếu nhi. - Ngày 26/01: Ấn Độ tuyên bố là nước cộng hòa. - Ngày 25/6: Bắt đầu cuộc Chiến tranh Triều Tiên (1950-1953). Trong khi Liên Xô, Trung Quốc ủng hộ 131

Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên, thì Mỹ và các nước tư bản khác ủng hộ Hàn Quốc. - Ngày 17/8: Nhân kỷ niệm 5 năm công bố Tuyên ngôn độc lập của Inđônêxia, Tổng thống Sukarno tuyên bố nước Cộng hòa Inđônêxia là một quốc gia duy nhất. Năm 1951 - Ngày 11/3: Hội nghị đại biểu liên minh Việt - Lào - Khmer. - Ngày 12 - 18/4: Tại Paris, 6 nước là Pháp, Italia, Đức, Bỉ, Lúcxămbua và Hà Lan đã họp và quyết định thành lập Cộng đồng Than - Thép châu Âu (CECA). - Ngày 01/9: Thành lập liên minh quân sự ANZUS tại San Francisco gồm các nước Ôxtrâylia, Niu Dilân và Mỹ có giá trị vô thời hạn. - Tháng 9: Mỹ và Nhật Bản đã ký kết Hiệp ước an ninh. Hiệp ước thừa nhận quyền chiếm đóng của quân đội Mỹ trên đất Nhật Bản. Năm 1952 - Ngày 11/01: Thành lập Ủy ban giải trừ quân bị của Liên hợp quốc. Ủy ban bắt đầu làm việc từ ngày 14/3/1952 tại New York. - Ngày 26/5: Ký kết Hiệp ước Bonn (Tây Đức). Hiệp ước thay đổi quy chế tạm chiếm, trao cho Tây Đức (Cộng hòa Liên bang Đức) quyền tự quyết, nhưng cũng quy định quyền này có thể bị các quốc gia phương Tây thay đổi bất kỳ lúc nào. - Ngày 27/5: Các nước Pháp, Tây Đức, Bỉ, Italia, Lúcxămbua, Hà Lan đã ký Hiệp ước Liên minh phòng 132

thủ châu Âu và các nghị định thư về bảo đảm lẫn nhau giữa NATO và Liên minh. Năm 1953 - Ngày 05/3: Stalin từ trần. Ông là lãnh tụ của Đảng Cộng sản Liên Xô và Liên bang Xôviết, được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động xã hội chủ nghĩa (năm 1939), Anh hùng Liên Xô (năm 1945), được phong hàm Đại nguyên soái Liên Xô (năm 1945) và hai lần được phong tặng Huân chương Quân công đặc biệt “Chiến thắng”. - Ngày 21 - 25/7: Hội nghị Công đoàn giáo dục quốc tế đã diễn ra tại Vienna (Áo), 250 đại biểu và quan sát viên thay mặt cho hơn 6.400.000 giáo viên của 48 nước đã đến dự Hội nghị. - Ngày 26/7: 135 thanh niên Cuba yêu nước do Fidel Castro lãnh đạo đã tiến công vào pháo đài Moncada. Cuộc khởi nghĩa tuy không thành công nhưng đã thổi bùng ngọn lửa đấu tranh cách mạng trên toàn đảo Cuba, mở ra giai đoạn đấu tranh vũ trang giành chính quyền với sự ra đời của tổ chức “Phong trào 26/7”. - Ngày 27/7: Ký kết hiệp định đình chiến ở bán đảo Triều Tiên tại Bàn Môn Điếm. - Ngày 12/8: Liên Xô lần đầu tiên thử thành công quả bom khinh khí (bom H) tại bãi thử Semipalatinsk (Cadắcxtan). Quả bom này mạnh hơn 26 lần quả bom nguyên tử mà Mỹ đã ném xuống Hiroshima năm 1945. Liên Xô trở thành quốc gia thứ hai sở hữu bom khinh khí (sau Mỹ, năm 1952). Cuộc chạy đua vũ trang giữa hai quốc gia ngày càng gay gắt, quyết liệt. 133

- Ngày 09/11: Pháp trao trả độc lập cho Campuchia sau khi Sihanouk tiến hành cuộc vận động ngoại giao hay “Cuộc thập tự chinh của Quốc vương vì nền độc lập của Campuchia”. Tuy vậy, Campuchia vẫn nằm trong khối Liên hiệp Pháp và quân đội Pháp vẫn chiếm đóng Campuchia. - Nhà hóa học người Anh Francis Crick (1916 - 2004) cùng nhà sinh vật học người Mỹ James Watson, sinh năm 1928, đã tìm ra cấu trúc theo hai chuỗi hình xoắn ốc giống như cái thang xoắn ốc của ADN. Năm 1954 - Ngày 26/4: Khai mạc Hội nghị Genève về Triều Tiên và Đông Dương. Cuộc thảo luận về vấn đề Triều Tiên không thu được kết quả. Về vấn đề Đông Dương, Hội nghị đã thiết lập giới tuyến tạm thời ở Việt Nam và Lào, cấm các bên tham gia vào các liên minh quân sự. - Ngày 07/5: Chiến dịch Điện Biên Phủ thành công, thực dân Pháp hoàn toàn bị đánh bại ở Việt Nam. - Ngày 08/9: Tổ chức Hiệp ước Đông Nam Á (SEATO) được thành lập, bao gồm các thành viên Mỹ, Anh, Pháp, Ôxtrâylia, Niu Dilân, Thái Lan, Pakixtan và Philíppin. Do những mâu thuẫn nội tại sâu sắc, tổ chức này đã giải thể vào tháng 6/1977. - Ngày 16/10: Thành lập Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp của Liên hợp quốc (FAO). - Ngày 01/11: Dưới sự lãnh đạo của Mặt trận Dân tộc giải phóng, theo gương Điện Biên Phủ của Việt Nam, nhân dân Angiêri bắt đầu cuộc đấu tranh vũ 134

trang ở vùng rừng núi Đông Nam Angiêri, mở đầu cuộc kháng chiến 8 năm chống thực dân Pháp (1954-1962). Cuộc khởi nghĩa nhanh chóng lan rộng ra toàn quốc. Năm 1955 - Ngày 22/3: Thành lập Đảng Nhân dân Cách mạng Lào. - Từ ngày 18 đến 24/4: Hội nghị các nước Á - Phi diễn ra tại Bandung (Inđônêxia) với đại diện của 29 quốc gia. - Ngày 14/5: Các nước Liên Xô, Anbani, Ba Lan, Bungari, Cộng hòa Dân chủ Đức, Hunggari, Rumani, Tiệp Khắc đã ký kết Hiệp ước Warszawa (Vácxava) nhằm bảo vệ an ninh của các nước xã hội chủ nghĩa, duy trì hòa bình ở châu Âu và thế giới, củng cố tình hữu nghị và sự hợp tác giữa các hội viên. Năm 1956 - Ngày 06/01: Mặt trận Lào yêu nước được thành lập nhằm tập hợp mọi lực lượng, mọi xu hướng yêu nước và tiến bộ. - Tháng 3: Cuộc đấu tranh chống phân biệt chủng tộc của người Mỹ gốc Phi bùng nổ. - Ngày 26/7: Ai Cập quốc hữu hóa kênh đào Suez, con kênh dài 162,7 km, rộng 135 m, sâu 13 m nối Địa Trung Hải và Hồng Hải, là con đường thủy ngắn nhất giữa Địa Trung Hải và Ấn Độ Dương. - Ngày 19/10: Bình thường hóa quan hệ Liên Xô - Nhật Bản. - Ngày 29/10: Ixraen được Anh, Pháp hậu thuẫn đã tấn công Ai Cập, mở đầu cuộc chiến tranh Trung 135

Đông lần thứ hai. Đội quân xâm lược huy động 229.000 người, 650 máy bay, hơn 130 tàu chiến. Quân đội Ai Cập có khoảng 90.000 người. Đến đầu năm 1957, các nước mới rút khỏi Ai Cập. Năm 1957 - Ngày 25/3: Sáu nước gồm Tây Đức, Pháp, Italia, Bỉ, Hà Lan, Lúcxămbua đã ký kết hiệp ước thành lập khối Thị trường chung châu Âu. - Tháng 8: Hội nghị quốc tế các nhà giáo họp tại Vácxava (Ba Lan) đã thông qua bản Hiến chương các nhà giáo và quyết định lấy ngày 20 tháng 11 hằng năm là Ngày Quốc tế hiến chương các nhà giáo. - Tháng 10: Liên Xô đã phóng thành công vệ tinh nhân tạo đầu tiên mang tên Sputnik-1 vào vũ trụ. Trải qua 92 ngày đêm, Sputnik-1 đã quay 1.400 vòng quanh Trái đất, bay được 60 triệu km và tự bốc cháy trong khí quyển ngày 04/01/1958. - Ngày 03/11: Liên Xô phóng thành công vệ tinh Sputnik-2 vào khoảng không vũ trụ. Ngoài những máy móc khoa học, vệ tinh nhân tạo còn có một ngăn đặc biệt chứa con chó thí nghiệm mang tên Laika nhằm giúp các nhà khoa học nghiên cứu về sự hoạt động của cơ thể sống trong những điều kiện của cuộc du hành trong vũ trụ. Năm 1958 - Tháng 01: Tim nhân tạo ra đời tại Viện Nghiên cứu máy móc và dụng cụ thực nghiệm ngoại khoa Moscow, còn gọi là “Máy tuần hoàn máu nhân tạo”. 136

- Từ ngày 24/02 đến 27/4: Hội nghị về luật biển tại Genève với đại diện của 79 quốc gia. Hội nghị đã thông qua bản hiệp ước về lãnh hải và những vùng phụ cận, về biển khơi, về ngư nghiệp và bảo vệ nguồn tài nguyên sống của biển, về thềm lục địa. - Ngày 01/6: Pháp thiết lập nền Cộng hòa thứ V, Quốc hội đã chuyển giao chính quyền vào tay Tướng De Gaulle. Theo Hiến pháp mới, quyền hạn của Tổng thống được mở rộng, quyền hạn của Quốc hội bị hạn chế rất nhiều. Tổng thống là Tổng Tư lệnh quân đội, chỉ định Thủ tướng và các nhân vật cao cấp nhất, có thể giải tán Quốc hội trước thời hạn, và trong trường hợp đặc biệt, nắm toàn bộ chính quyền trong tay mình. - Ngày 25/11: Quân tình nguyện Trung Quốc rút hết khỏi lãnh thổ Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên. Năm 1959 - Ngày 01/01: Chính phủ cách mạng Cuba được thành lập do Fidel Castro làm Thủ tướng kiêm Tổng Tư lệnh quân đội. - Ngày 02/01: Lần đầu tiên Liên Xô phóng thành công tên lửa vũ trụ để nghiên cứu Mặt trăng và không gian vũ trụ. Tên lửa này trở thành hành tinh nhân tạo đầu tiên của hệ Mặt trời. - Ngày 03/6: Thực dân Anh trao cho Xingapo quyền “quốc gia tự trị”. Tuy nhiên, Xingapo vẫn lệ thuộc vào Anh về nhiều mặt. Năm 1960 - Trong năm 1960, có 17 nước thuộc địa ở châu Phi giành độc lập. Đến cuối năm 1960, ở châu Phi đã có 27 137

quốc gia độc lập, chiếm 1/2 diện tích và 3/4 dân số châu lục (180 triệu người). Do đó, năm 1960 được gọi là “Năm châu Phi”. - Ngày 18/02: Thành lập Hiệp hội tự do thương mại Mỹ Latinh. - Tháng 9: Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ (OPEC) ra đời nhằm phối hợp các hoạt động trong lĩnh vực khai thác, xuất khẩu và những điều kiện mua bán dầu mỏ để bảo vệ quyền lợi của các nước khai thác dầu mỏ, chống lại sự lũng đoạn của các công ty độc quyền phương Tây. Năm 1961 - Ngày 12/4: Nhà du hành vũ trụ Yuri Gagarin trở thành người đầu tiên bay vào vũ trụ, đánh dấu bước tiến vượt bậc của Liên Xô và loài người trong công cuộc chinh phục vũ trụ. Chuyến bay được thực hiện trong vòng 108 phút trên con tàu vũ trụ Phương Đông (Vostok 1). Sự kiện này ghi dấu thắng lợi của Liên Xô trong “cuộc đua không gian”. Đến năm 1962, Mỹ mới thành công trong việc đưa người bay vòng quanh trái đất. - Ngày 21/4: Thất bại của đội quân đánh thuê ở bãi biển Hiron (Cuba). Ngay sau chiến thắng Hiron, Cuba tuyên bố đi theo con đường xã hội chủ nghĩa. - Ngày 31/5: Liên bang Nam Phi chính thức tuyên bố là nước Cộng hòa Nam Phi. - Ngày 13/8: Bức tường ngăn chia Tây và Đông Berlin được dựng lên. - Tháng 9: Diễn ra Hội nghị cấp cao lần thứ nhất Phong trào Không liên kết. 138

- Ngày 10/9: Khánh thành công trình thủy điện lớn nhất châu Âu. Đây là nhà máy thủy điện trên sông Volga của Liên Xô với công suất 2,5 triệu kW. Năm 1962 - Ngày 20/02: Nhà du hành vũ trụ đầu tiên của Mỹ bay vòng quanh Trái đất. Trung tá hải quân Mỹ John Glenn bay vòng quanh Trái đất 3 lần, kéo dài gần 5 giờ, với vận tốc trung bình 28.000 km/h trên độ cao 260 km và quãng đường dài 129.000 km. - Ngày 14/3: Hội nghị của ủy ban 18 quốc gia về giải trừ quân bị họp tại Genève (Thụy Sĩ). - Ngày 16/5: Hội nghị quốc tế Genève về Lào với sự tham gia của đại diện 14 nước: 9 nước thành viên của Hội nghị Genève năm 1954, 3 nước trong Ủy ban Quốc tế kiểm soát và giám sát (Ấn Độ, Ba Lan và Canađa) và 2 nước láng giềng của Lào (Miến Điện và Thái Lan). - Ngày 11/8: Liên Xô phóng liên tiếp hai tàu vũ trụ Phương Đông. - Ngày 20/10: Chiến tranh biên giới Trung - Ấn bùng nổ. Quân Trung Quốc bất ngờ tấn công vào các vùng tranh chấp và tuyên bố ngừng bắn từ đêm 20 rạng sáng 21/11. Trung Quốc cũng tuyên bố rút quân lùi về phía sau 20 km tính từ đường kiểm soát thực tế đã tồn tại từ ngày 07/11/1959. Tuy nhiên, thực tế tranh chấp giữa hai bên rất phức tạp. - Ngày 22/10: Vụ khủng hoảng Caribe: Liên Xô đã bí mật chuyển tới lắp đặt tên lửa chiến thuật tầm trung tại lãnh thổ Cuba. Sau khi phát hiện ra việc này, ngày 139

22/10, Mỹ bắt đầu chiến dịch phong tỏa Cuba và đặt quân đội trong tình trạng báo động. Ngày 23/10, Chính phủ Liên Xô ra tuyên bố lên án hành động xâm lược của Mỹ chống Cuba và yêu cầu Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc giải quyết vấn đề trên. Thế giới đứng bên bờ vực của cuộc chiến tranh hạt nhân. - Ngày 06/11: Nghị quyết của Đại hội đồng Liên hợp quốc lên án chế độ Apartheid (chế độ phân biệt chủng tộc) ở Nam Phi. Năm 1963 - Ngày 22/5: Thành lập Tổ chức thống nhất châu Phi (OAU). Đây là tổ chức chính trị của 35 quốc gia độc lập châu Phi được thành lập tại Êtiôpia. Mục tiêu của tổ chức này là đoàn kết các quốc gia châu Phi, bảo vệ độc lập chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ, thủ tiêu chủ nghĩa thực dân dưới mọi hình thức, phát triển hợp tác quốc tế dựa trên nguyên tắc tôn trọng Hiến chương Liên hợp quốc. - Ngày 16/6: Người phụ nữ đầu tiên trên thế giới bay vào vũ trụ trên tàu Phương Đông, đó là nữ phi công vũ trụ Tereshkova (Têrêxcốpva). Tàu vũ trụ đã bay 48 vòng quanh Trái đất trong thời gian 71 giờ và trở về mặt đất an toàn. - Ngày 01/11: Diễn ra đảo chính lật đổ chính quyền Ngô Đình Diệm ở miền Nam Việt Nam. - Ngày 22/11: Tổng thống Mỹ Kennedy bị ám sát. Năm 1964 - Tháng 5: Diễn ra Hội nghị các nước thành viên Hiệp định chung về thuế quan và thương mại 140

(GATT). Tổ chức này được thành lập năm 1947, đến năm 1964 có 58 nước tham gia, chiếm 85% thương mại thế giới. - Tháng 8: Mỹ bắt đầu chiến dịch ném bom phá hoại Việt Nam. - Ngày 16/10: Lần đầu tiên Trung Quốc thử thành công bom nguyên tử. Năm 1965 - Ngày 07/3: 3.500 lính thủy đánh bộ Mỹ đổ bộ vào Đà Nẵng, mở đầu cho việc đưa quân xâm lược ồ ạt vào Việt Nam. - Ngày 18/3: Lần đầu tiên trên thế giới, phi công vũ trụ Liên Xô ra ngoài không gian. Tàu vũ trụ Rạng Đông 2 được phóng lên quỹ đạo Trái đất, do hai nhà du hành vũ trụ Pavel Belyayev (Paven Belianhép) và Alexei Leonov (Alêchxây Lêônốp) điều khiển. Tàu Rạng Đông 2 sau khi bay 17 vòng quanh Trái đất trong 26 giờ đã trở về Trái đất an toàn. - Tháng 6: Nhà du hành vũ trụ Mỹ White đã rời con tàu Gemini IV cách Trái đất 161 km để đi vào không gian với tình trạng không trọng lượng trong 20 phút. - Ngày 16/8: Xung đột biên giới Pakixtan - Ấn Độ. - Ngày 01/9: Trung Quốc sáp nhập Tây Tạng, và Tây Tạng trở thành vùng tự trị của Trung Quốc. - Ngày 19/12: Tướng De Gaulle tái đắc cử Tổng thống Pháp với số phiếu bầu là 55%. Năm 1966 - Ngày 19/01: Indira Gandhi, con gái cố Thủ tướng Nehru trở thành Thủ tướng Ấn Độ. 141

- Tháng 8: Nổ ra Đại cách mạng văn hóa ở Trung Quốc do Mao Trạch Đông phát động. Hàng triệu thanh niên (Hồng vệ binh) đi khắp nơi, tay giơ cao “cuốn sách đỏ” của Mao Trạch Đông, kêu gọi xóa bỏ ảnh hưởng của phương Tây và những biểu hiện của tư sản trong đời sống. - Ngày 10/9: Đại hội đồng Liên hợp quốc khóa 50 đã thông qua Hiệp ước cấm thử vũ khí hạt nhân toàn diện. - Ngày 19/12: Thành lập Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB). Đến năm 1990, ADB có 47 nước thành viên, trong đó có Việt Nam. Trụ sở chính của ADB đóng ở Manila (Philíppin). Năm 1967 - Ngày 12/3: Trước sức ép của các lực lượng chống đối Inđônêxia, Tổng thống Sukarno đã chuyển giao toàn bộ quyền lực điều hành đất nước cho Tướng Suharto. - Ngày 30/3: Pháp rút khỏi Bộ Chỉ huy quân sự NATO nhưng vẫn là thành viên của tổ chức này. Bộ Chỉ huy tối cao khối NATO buộc phải rút khỏi Pháp theo yêu cầu của Chính phủ Pháp chuyển đến Brussels (Bỉ). Đến tháng 4/2009, Pháp quay trở lại Bộ Chỉ huy quân sự NATO, chấm dứt 42 năm vắng bóng. - Ngày 21/4: Diễn ra đảo chính ở Hy Lạp. Sau đảo chính, mọi quyền tự do dân chủ ở đây hầu như bị xóa bỏ. - Ngày 05/6: Chiến tranh Trung Đông lần thứ ba. - Ngày 01/7: Cộng đồng châu Âu (EC) được thành lập trên cơ sở ký kết hiệp ước giữa các tổ chức: Cộng 142

đồng Than - Thép châu Âu (ECSC), Cộng đồng Năng lượng nguyên tử châu Âu (EURATOM) và Cộng đồng Kinh tế châu Âu (EEC). - Ngày 08/8: Thành lập Hiệp hội các nước Đông Nam Á (ASEAN) tại Bangkok (Thái Lan), gồm 5 thành viên là Thái Lan, Inđônêxia, Philíppin, Xingapo và Malaixia. Cơ cấu của ASEAN gồm: Hội nghị hằng năm Bộ trưởng Ngoại giao các nước thành viên, Ủy ban Thường trực, Ban Thư ký, các ủy ban chuyên môn, ủy ban phối hợp. Trụ sở của Ủy ban Thường trực ASEAN đặt tại Bangkok (Thái Lan). Trụ sở của Ban Thư ký ASEAN đặt tại Jakarta (Inđônêxia). Năm 1968 - Ngày 31/01: Bắt đầu cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân năm 1968 của quân và dân miền Nam Việt Nam. - Ngày 16/3: “Thảm sát Mỹ Lai” - 504 dân thường vô tội tại xã Sơn Mỹ, huyện Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi đã bị tàn sát dã man. Tội ác man rợ này của quân đội Mỹ đã đi vào lịch sử như một vết nhơ của nước Mỹ. - Tháng 4: + Mục sư Martin Luther King bị sát hại bởi một kẻ phân biệt chủng tộc khi ông đang diễn thuyết trên ban công một khách sạn ở thành phố Memphis, bang Tennessee, Mỹ. + Sự kiện Mùa xuân Praha. Viện cớ vào cái gọi là “vận động cho quá trình dân chủ ở Tiệp Khắc”, các thế lực chống đối tại nước này đã câu kết với phương 143

Tây kích động thanh niên, sinh viên, trí thức, văn nghệ sĩ đấu tranh đòi Đảng Cộng sản chấp nhận việc lập các đảng đối lập, giải phóng thông tin, bỏ kiểm duyệt báo chí. - Ngày 13/5: Phiên họp đầu tiên của cuộc đối thoại chính thức giữa đại diện Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và đại diện Chính phủ Mỹ ở Paris. Năm 1969 - Ngày 25/01: Phiên họp toàn thể lần thứ nhất Hội nghị bốn bên ở Paris (Pháp) bàn về hòa bình ở Việt Nam. - Ngày 13/3: Công ước Liên hợp quốc hủy bỏ mọi hình thức phân biệt chủng tộc bắt đầu có hiệu lực. - Ngày 06/6: Thành lập Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam do Huỳnh Tấn Phát làm Chủ tịch và Hội đồng cố vấn bên cạnh Chính phủ do Nguyễn Hữu Thọ làm Chủ tịch. - Ngày 20/7: Lần đầu tiên con người đặt chân lên Mặt trăng. Hai nhà du hành vũ trụ người Mỹ Neil Armstrong và Edwin Aldrin là những người đầu tiên đặt chân lên Mặt trăng. Họ đã cắm lá Quốc kỳ Mỹ bằng ni lông cùng một tấm bảng bằng thép không gỉ trên Mặt trăng có ghi dòng chữ: “Đây là nơi mà lần đầu tiên con người trên Trái đất đặt chân”. - Ngày 02/9: Chủ tịch Hồ Chí Minh qua đời tại Hà Nội. Năm 1970 - Ngày 18/3: Đảo chính ở Campuchia bởi lực lượng cánh hữu do Lol Non cầm đầu. Họ tuyên bố khủng 144

hoảng chính trị nghiêm trọng ở Campuchia và quyết định phế truất Sihanouk khỏi chức vụ Quốc trưởng, thành lập chế độ Cộng hòa Khmer và cử Cheng Heng làm Quốc trưởng. Cuộc đảo chính được tiến hành với sự ủng hộ của Mỹ và là âm mưu của Mỹ muốn xóa bỏ nền trung lập của Vương quốc Campuchia, cắt con đường tiếp tế cho Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam, hòng thực hiện chiến lược “Việt Nam hóa chiến tranh”. - Ngày 24/4: Hội nghị cấp cao ba nước Đông Dương nhằm động viên nhân dân ba nước tăng cường đoàn kết nhất trí, ủng hộ lẫn nhau, kiên trì và đẩy mạnh chiến đấu, đánh bại đế quốc Mỹ và bè lũ tay sai. - Tháng 9: Hội nghị cấp cao lần thứ ba Phong trào Không liên kết được tổ chức tại Thủ đô Lusaka, Dămbia. Năm 1971 - Ngày 15/8: Mỹ tuyên bố ngừng chuyển đổi đồng USD ra vàng theo tỷ giá chính thức (theo Hệ thống Bretton - Woods). - Ngày 25/10: Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa thay thế Đài Loan (Trung Quốc) trở thành thành viên của Liên hợp quốc. Nghị quyết dự thảo được thông qua với 76 phiếu thuận, 35 phiếu chống và 17 phiếu trắng. - Ngày 02/12: Thành lập Liên bang Các Tiểu vương quốc Arập thống nhất gồm 7 vương quốc. Năm 1972 - Ngày 21/02: Tổng thống Mỹ Nixon thăm Trung Quốc và hội đàm với Chủ tịch Mao Trạch Đông và 145

Thủ tướng Chu Ân Lai. Hai bên đã ra Thông cáo chung Thượng Hải, trong đó nói rõ Mỹ sẽ rút dần các lực lượng khỏi Đài Loan (Trung Quốc) nếu tình hình trong vùng bớt căng thẳng. Hai nước thiết lập quan hệ ngoại giao chính thức vào ngày 01/01/1979. - Ngày 06/4: Chính quyền Nixon ra lệnh ném bom trở lại miền Bắc Việt Nam. - Ngày 22/5: Tổng thống Mỹ đầu tiên tới thăm chính thức Liên Xô. Hai nước sau đó ký Hiệp định về hạn chế vũ khí tiến công chiến lược SALT-1. - Ngày 27/11: Thành lập Mặt trận Arập ủng hộ Phong trào kháng chiến Palextin. - Tháng 12: Trận “Điện Biên Phủ trên không” diệt pháo đài bay của Mỹ ở Hà Nội. Năm 1973 - Khủng hoảng năng lượng thế giới. Trong năm 1973, tình trạng khan hiếm nguồn năng lượng (trước hết là dầu mỏ) và sự tăng vọt giá cả những mặt hàng này gây nên cuộc khủng hoảng trong thế giới tư bản, nhất là Tây Âu và Nhật Bản. Nguyên nhân của cuộc khủng hoảng có nguồn gốc từ mâu thuẫn nội tại của chủ nghĩa tư bản, mâu thuẫn giữa các nước phát triển và các công ty độc quyền của nó với các nước đang phát triển có nguồn khai thác năng lượng. Việc quốc hữu hóa các nguồn năng lượng, việc tăng chi phí sản xuất, việc các nước sản xuất nhiên liệu lỏng thống nhất lại trong Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ (OPEC) đã dẫn tới việc giá dầu mỏ và các nguồn năng lượng khác tăng vọt. Cuộc khủng hoảng đã đánh thẳng vào 146

nền kinh tế của các nước tư bản, hàng loạt các xí nghiệp vừa và nhỏ bị phá sản, tình trạng thất nghiệp ở những nước này ngày càng tăng. - Ngày 01/01: Cộng đồng châu Âu (EC) chính thức công nhận ba thành viên mới là Anh, Ailen và Đan Mạch. - Ngày 15/01: Tổng thống Mỹ Nixon tuyên bố chấm dứt toàn bộ hoạt động phá hoại của Mỹ ở miền Bắc Việt Nam. - Ngày 27/01: Lễ ký chính thức Hiệp định chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Việt Nam tại Paris (Hiệp định Paris). Các bên tham gia ký kết bao gồm Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam, Mỹ và chính quyền Sài Gòn. - Ngày 16/6: Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô Brezhnev thăm Mỹ. Hai bên đã ký nhiều hiệp định và nghị định thư về việc tăng cường quan hệ. - Ngày 18/9: Nước Cộng hòa Dân chủ Đức trở thành thành viên chính thức của Liên hợp quốc. - Tháng 10: Chiến tranh Trung Đông lần thứ tư (từ ngày 6 đến 24/10). Trong khoảng 10 ngày đầu, Ai Cập và Xyri giành thắng lợi lớn, giải phóng nhiều đất đai trên bán đảo Sinai và cao nguyên Golan. Sau đó, Mỹ viện trợ ồ ạt cho Ixraen, đánh chiếm phía tây kênh đào Suez, cao nguyên Golan, bán đảo Sinai. - Ngày 14/12: Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua Nghị quyết về việc trao trả độc lập cho những vùng đang bị thực dân đô hộ. Nghị quyết lên án chủ nghĩa thực dân và đòi trao trả độc lập cho những 147

vùng đang bị thực dân đô hộ dưới những hình thức khác nhau. - Ngày 18/12: Mỹ quyết định phá 10% giá đồng USD. Hệ thống tiền tệ Bretton - Woods bị đe dọa. - Ngày 22/12: OPEC tăng giá dầu thô lên gấp đôi. Đây là đòn đánh mạnh vào nền kinh tế các nước tư bản. Riêng nước Pháp, việc tăng giá dầu đã làm thiệt hại 25 tỷ Francs. Năm 1974 - Ngày 09/8: Do vụ Watergate, Tổng thống Mỹ Nixon phải tuyên bố từ chức, nhường ghế cho Phó Tổng thống Gerald Ford. Watergate là một trong những vụ tai tiếng chính trị lớn nhất nước Mỹ, liên quan đến nhiều quan chức cao cấp trong Chính phủ. Năm 1972, trong dịp vận động bầu cử tổng thống, Đảng Cộng hòa đã đặt máy nghe trộm điện thoại ở Văn phòng Đảng Dân chủ tại Khách sạn Watergate để theo dõi những hoạt động tranh cử của Đảng này. Khi ấy, Đảng Cộng hòa đang vận động tái cử cho đương kim Tổng thống Nixon. Ngày 17/7/1972, 7 người liên quan đến Đảng Cộng hòa đã bị bắt cùng với các loại máy nghe điện tử tinh vi. Sau khi bị vỡ lở, người ta mới phát hiện ra nhiều nhân vật và cố vấn Nhà Trắng có liên quan đến vụ tai tiếng này. Người bị lên án mạnh mẽ nhất trong vụ này là Tổng thống Nixon. Năm 1975 - Ngày 11/3: Giải phóng Buôn Ma Thuột - chiến thắng mở đầu của cuộc Tổng tấn công và nổi dậy ở miền Nam Việt Nam. 148