BIÊN NIÊN SỬ THẾ GIỚI CẬN HIỆN ĐẠI

căn bệnh khủng khiếp nhất đối với nhân loại. Sau khi áp dụng phương pháp, tỷ lệ tử vong do căn bệnh này từ mức gần như luôn gây chết người giảm xuống chưa đến 1%. Năm 1823 Học thuyết Monroe ra đời - đây là một chính sách của Mỹ được Tổng thống James Monroe trình bày trước Quốc hội vào ngày 02/12. Theo đó, những nỗ lực trong tương lai của các nước châu Âu để thiết lập thuộc địa hay can thiệp vào nội bộ của các nước ở Bắc Mỹ hay Nam Mỹ sẽ bị xem là những hành động xâm lược, và như vậy đòi hỏi sự can thiệp của Mỹ. Học thuyết này cũng chú giải là Mỹ sẽ không can thiệp vào các thuộc địa hiện thời của các nước châu Âu cũng như nội bộ các nước châu Âu. Dự định và tác động của Học thuyết kéo dài hơn 100 năm với một vài sự thay đổi nhỏ. Mục đích nguyên thủy của nó là để cho các quốc gia châu Mỹ mới giành được độc lập không bị can thiệp bởi các nước châu Âu, tránh tình trạng châu Mỹ trở thành chiến trường của các cường quốc châu Âu. Năm 1824 Thực dân Anh tiến hành xâm lược Miến Điện (nay là Mianma). Từ năm 1824 đến 1885, Anh đã liên tiếp tiến hành ba cuộc chiến tranh xâm lược tại quốc gia này. Năm 1825 Nhà hóa học người Đức Justus von Liebig (1803- 1873) thành công trong việc sản xuất phân bón 49

nhân tạo - một đóng góp vĩ đại cho nền nông nghiệp hiện đại. Năm 1826 Nhà vật lý học J. Nicéphone Niepce phát minh ra kỹ thuật chụp ảnh. Năm 1827 A.M. Ampère sáng lập ra lý thuyết điện động lực học. Năm 1828 - Chiến tranh Nga - Thổ Nhĩ Kỳ (1828-1829). Trong nhiều năm, người Nga nóng lòng chờ đợi sự tan rã của Đế quốc Ottoman với hy vọng điều này sẽ mở đường cho sự mở rộng sang bán đảo Balkan dễ dàng hơn. Kết quả là Đế quốc Nga chiến thắng. - Động cơ điện đầu tiên sử dụng nam châm điện cho cả rotor và stator được phát minh bởi Ányos Jedlik (nhà khoa học người Hunggari), sau đó ông đã phát triển động cơ điện có công suất đủ để đẩy được một chiếc xe. - Năm sinh của Bá tước Lev Nikolayevich Tolstoy (1828-1910). Ông là một tiểu thuyết gia, nhà triết học, nhà cải cách giáo dục, nhà tư tưởng đạo đức người Nga. Ông theo chủ nghĩa hòa bình, chủ nghĩa vô chính phủ, là một tín hữu Cơ đốc giáo và một thành viên có ảnh hưởng trong dòng họ Tolstoy. Tolstoy được yêu mến ở khắp mọi nơi như một tiểu thuyết gia vĩ đại nhất trong tất cả những người viết tiểu thuyết, ông đặc biệt nổi tiếng với hai kiệt tác Chiến tranh và hoà bình và Anna Karenina, hai 50

tác phẩm đỉnh cao của tiểu thuyết hiện thực. Tolstoy cũng là một trong những triết gia vĩ đại nhất của nước Nga. Có lúc ông theo đuổi nếp sống phóng đãng thịnh hành khi đó, cố làm vơi bớt tâm trí xáo trộn bằng hoạt động từ thiện, rồi sau cùng ông đã rũ bỏ hết tất cả để sống cuộc đời của một nông dân mộc mạc. Năm 1829 Andrew Jackson (1767-1845) là một quân nhân, một chính trị gia người Mỹ, sau này ông trở thành tổng thống thứ 7 của Mỹ (từ năm 1829 đến 1837). Khi bước chân vào Nhà Trắng, ông hy vọng có thể giúp mọi nam giới trong xã hội có được nhiều quyền lợi hơn thay vì chỉ riêng giới quý tộc như trước đây và mong muốn có thể giữ vững được quốc gia. Do đó, một chế độ dân chủ mới nhanh chóng được hình thành dưới vai trò lãnh đạo của Andrew Jackson. Những người theo chế độ dân chủ Jackson xem tất cả mọi người đều bình đẳng về mặt chính trị, không những đơn thuần về quyền lợi mà còn cả đặc quyền. Vì thế, họ ủng hộ quyền phổ thông đầu phiếu, bầu chọn tất cả các chức vụ trong chính phủ và luân phiên đảm nhận chức vụ. Thập niên 1830 Là thời kỳ bùng phát của chủ nghĩa dân tộc tại châu Âu. Sự tiến bộ của chế độ dân chủ từ năm 1830 đến 1914 đi kèm với sự bùng phát chủ nghĩa dân tộc đã sản sinh ra chủ nghĩa đế quốc và các cuộc chiến tranh giành quyền lực giữa các nước. 51

Năm 1830 - Hệ thống Metternich (Trật tự Vienna) ngày càng suy yếu bởi một loạt các cuộc cách mạng nổ ra ở Tây Âu năm 1830. - Cuộc Cách mạng Tháng Bảy nổ ra ở Pháp, dẫn đến sự lật đổ Charles X (trị vì từ năm 1824), nhà vua cuối cùng trong dòng họ chính thống của các nhà vua Bourbon. Lãnh đạo giai cấp tư sản lúc ấy chọn người kế vị là Louis Philippe, một thành viên thuộc nhánh Orlean trong dòng họ Bourbon và cũng là một cựu thành viên trong phái Jacobin tham gia tích cực trong cuộc Cách mạng tư sản Pháp năm 1789. Chính phủ mới tuyên bố là chế độ quân chủ lập hiến được thành lập trên nguyên tắc chủ quyền tối cao thuộc về nhân dân và cờ trắng của dòng họ Bourbon được thay bằng cờ tam tài tượng trưng cho Tự do, Bình đẳng và Bác ái. - Cách mạng Bỉ cũng nổ ra, kêu gọi phá bỏ sự sắp đặt ở Vienna năm 1815 khi Bỉ phải chịu sự cai trị của Hà Lan, bất chấp những bất đồng về ngôn ngữ, quốc tịch và tôn giáo giữa người Bỉ và người Hà Lan. - Phong trào cách mạng năm 1830 nhanh chóng lan sang nhiều nước khác, nhưng kết quả bất thành. Ở Italia, những cuộc nổi dậy nổ ra trong các Nhà nước Giáo hoàng chống lại Gregory XVI - một nhân vật rất phản động và cũng là bạn của dòng họ Habsburg; ở Áo các cuộc nổi dậy nổ ra ở Parma và Modena chống lại chính phủ bù nhìn đang cai trị. 52

- Ở các bang của nước Đức, những cuộc nổi dậy tại một số lãnh địa công tước và các vương quốc nhỏ hơn dẫn đến kết quả ban hành hiến pháp ôn hòa, nhưng chính phủ của hai nhà nước Đức, quan trọng nhất là Phổ và Áo, lúc này mạnh đến mức các nhóm đối lập hoàn toàn sợ hãi. - Pháp thiết lập quyền kiểm soát đối với nhiều hải cảng ở Angiêri. Năm 1857, họ thành công trong việc xâm chiếm và thôn tính phần còn lại của Angiêri. Năm 1831 Tại Pháp diễn ra cuộc khởi nghĩa của công nhân dệt thành phố Lyon đòi tăng lương, cải thiện đời sống. Công nhân chỉ làm chủ thành phố trong ba ngày, phong trào nhanh chóng bị dập tắt. Đến năm 1834, công nhân tại đây tiếp tục nổi dậy lần thứ hai, đưa ra khẩu hiệu thành lập nền cộng hòa nhưng cũng thất bại. Năm 1832 Nước Anh tiến hành cải cách bầu cử, cho phép quyền bầu cử tự do hơn ở các cuộc bầu cử địa phương đến mức giúp cho tầng lớp trung lưu giành quyền kiểm soát chính quyền thành phố. Năm 1833 Năm sinh của nhà khoa học Alfred Nobel (1833- 1896). Giải thưởng mang tên ông - giải Nobel được trao hằng năm, bắt đầu từ năm 1901, để vinh danh những người làm việc tốt cho nhân loại. 53

Năm 1834 Nước Anh ban hành Đạo luật về người nghèo nổi tiếng, trong đó xóa bỏ khoản tiền cứu tế dành cho những người không có nhà, ngoại trừ người ốm và người cao tuổi, và buộc người nghèo nhưng còn khả năng lao động phải kiếm sống bằng những công việc trong nhà. Luật này dựa trên lý thuyết cho rằng sự nghèo khổ là do lỗi của con người, do đó người nghèo bị buộc phải làm việc như một hình phạt cho sự bất lực, hèn kém của mình. Năm 1835 - Năm sinh của Samuel Langhorne Clemens (1835-1910). Ông được biết đến với bút danh Mark Twain, là một nhà văn trào phúng, tiểu thuyết gia và nhà diễn thuyết nổi tiếng của Mỹ. Với tính chất châm biếm sâu sắc cùng những nét miêu tả tâm lý xã hội cực kỳ khéo léo, các tác phẩm của ông đã trở thành vũ khí sắc bén đấu tranh chống sự áp bức thống trị của nhà cầm quyền, nhất là chống lại chính sách phân biệt chủng tộc đối với người da đen ở Mỹ. Đến nay, ông vẫn được xem là ngôi sao sáng nhất trên văn đàn Mỹ. - Ngày 22/10: Samuel Colt (1814-1862) nhận được giấy phép phát minh súng Colt - một loại súng lục ổ quay. Năm 1837 Hệ thống điện tín do Karl Steinheil - người Anh và Samuel Morse người Đức, Charles Wheatstone người Mỹ phát minh. 54

Năm 1838 Phong trào Hiến chương của giai cấp vô sản Anh diễn ra và kéo dài đến năm 1848. Các công nhân đô thị quyết định rằng, hy vọng duy nhất để giảm bớt cảnh khổ của mình là phải đấu tranh thực hiện quá trình dân chủ hóa triệt để trong Chính phủ Anh. Do đó, họ nhiệt tình tham gia phong trào Hiến chương, do Feargus O’Connor và William Lovett lãnh đạo. Phong trào Hiến chương với tên gọi lấy từ Hiến chương nhân dân nổi tiếng, vốn là một chương trình 6 điểm, bao gồm: (1) Quyền phổ thông đầu phiếu; (2) Các khu vực bầu cử bình đẳng; (3) Bỏ phiếu kín; (4) Quốc hội họp thường niên; (5) Hủy bỏ tư cách xét chọn thành viên trong Hạ viện theo tài sản; (6) Tiền lương của thành viên. Mặc dù một số thành viên phong trào Hiến chương ủng hộ bạo lực, nhưng hầu hết trong số họ giới hạn hoạt động của mình trong các cuộc biểu tình của quần chúng và soạn thảo yêu sách thỉnh cầu trình lên Quốc hội. Cuối cùng, phong trào này thất bại. Năm 1842 Cuộc Chiến tranh thuốc phiện (còn gọi là Chiến tranh nha phiến) giữa Anh và Trung Quốc kết thúc với phần thắng thuộc về người Anh. Anh buộc Trung Quốc nhượng lại đảo Hồng Công. Năm 1844 Năm sinh của nhà triết học người Phổ Friedrich Wilhelm Nietzsche (1844-1900). Ở nửa sau của thế kỷ XX, Nietzsche được xem là một nhân vật quan 55

trọng có ảnh hưởng lớn trong triết học hiện đại. Trực tiếp và gián tiếp, Nietzsche đã ảnh hưởng đến thuyết hiện sinh (existentialism), chủ nghĩa hậu hiện đại (postmodernism), phân tâm học (psychoanalysis) và nhiều tư tưởng theo sau đó. Quan điểm chính của ông là khái niệm cho rằng chọn lọc tự nhiên được phép hoạt động không được cản trở trong trường hợp con người cũng như đối với động, thực vật. Ông cho rằng sự loại trừ thường xuyên đối với cá thể không thích nghi sau cùng sẽ tạo ra một giống nòi siêu nhân - không chỉ là một giống gồm toàn những người khổng lồ về thể hình mà còn là những người nổi bật vì lòng dũng cảm, đạo đức, sức mạnh cá tính. Quan điểm này ảnh hưởng sâu sắc tới Hitler sau này. Năm 1847 Năm sinh của nhà khoa học người Mỹ Thomas Edison (1847-1931). Ông được xem là nhà phát minh số một của Mỹ và thế giới với 1.093 bằng sáng chế mang tên mình. Nổi bật nhất là phát minh bóng đèn, điện báo, máy quay đĩa,... có ảnh hưởng sâu sắc đến cuộc sống loài người trong thế kỷ XX. Năm 1848 - Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản, còn được gọi ngắn gọn là Tuyên ngôn Cộng sản, được xuất bản lần đầu ngày 21/02/1848, là một trong các văn kiện chính trị có ảnh hưởng lớn nhất của thế giới. Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản được viết bởi hai nhà lý thuyết cộng sản là Friedrich Engels và Karl Marx, là 56

tuyên ngôn của Liên đoàn những người cộng sản, tổ chức quốc tế mácxít đầu tiên trên thế giới, vạch ra mục tiêu và chương trình hành động của tổ chức này. Bản tuyên ngôn kêu gọi hành động cho một cuộc cách mạng vô sản để lật đổ trật tự xã hội tư sản và cuối cùng sẽ mang lại một xã hội cộng sản chủ nghĩa, nơi người lao động có được quyền lợi công bằng. - Phong trào cách mạng năm 1848 ở Italia nhằm thống nhất đất nước và gạt bỏ ảnh hưởng của Áo, Pháp tại Italia nhưng không thành công. Italia vẫn bị chia cắt thành 7 vương quốc nhỏ: Lombardia - Venezia chịu sự thống trị trực tiếp của đế quốc Áo; Parma, Modona, Tuscana và Napoli bị bọn vua chúa phong kiến trở lại thống trị dưới ảnh hưởng của Áo; Roma (đất thuộc Giáo hoàng) là trung tâm Thiên Chúa giáo có quân Pháp chiếm đóng; và Piedmont là nước duy nhất giữ được hiến pháp tự do năm 1848, có chế độ chính trị và kinh tế tiến bộ hơn cả. - Cách mạng ở Pháp năm 1848 còn gọi là Cách mạng tháng Hai. Louis Philippe bị lật đổ và sau đó Louis Napoléon Bonaparte trở thành hoàng đế Pháp, thiết lập lại Đế chế Pháp (1852-1870). - Các cuộc cách mạng nổ ra ở nhiều nước châu Âu khác dưới ảnh hưởng của Cách mạng Pháp. + Ngày 13/3, khởi nghĩa ở Áo nổ ra khi quần chúng gồm học sinh và người lao động nổi loạn ở Vienna, buộc nhân vật trụ cột quan trọng cuối cùng của chế độ cũ - Thái tử Metternich phải từ chức. 57

Hiến pháp mới của Áo được thông qua với điều kiện nội các chịu trách nhiệm trước Quốc hội và ban quyền tự do bầu cử, hội đồng soạn thảo cũng xóa bỏ những nghĩa vụ phong kiến còn lại với nông dân. + Tháng 3/1848, trong vòng một tuần sau khi phong trào cách mạng năm 1848 nổ ra ở Vienna, phong trào lan sang các bang thuộc Đức. + Tháng 4/1849, người Hunggari lợi dụng cuộc xáo trộn ở Vienna để thành lập một Nhà nước cộng hòa độc lập Hunggari dưới sự lãnh đạo của Louis Kossuth. Với sự giúp đỡ của Nga, Áo đã nhanh chóng xóa bỏ nhà nước non trẻ này. Sau thời kỳ bị Đức hóa (1849-1867), Áo suy yếu sau cuộc chiến tranh với Phổ (năm 1866) và chấp nhận thành lập nền quân chủ lưỡng hợp Áo - Hung. Năm 1853 Năm sinh của họa sĩ người Hà Lan Vincent Van Gogh (1853-1890), người tạo ra cuộc cách mạng trong hội họa. Năm 1855 - Alexander (Aleksandr) II Nikolaevich (1818- 1881) lên trị vì và thực hiện các cuộc cải cách quan trọng đối với nước Nga. Ông cũng kiêm nhiệm chức Đại công tước xứ Phần Lan và Vua Ba Lan. Với thái độ tận tụy phục vụ và quan tâm đến quyền lợi của thần dân, Alexander II được đánh giá là một trong những Nga hoàng tốt nhất của nước Nga. Ông không có ý định từ bỏ quyền lực chuyên chế, nhưng ít ra ông đã kiên quyết sử dụng quyền lực ấy theo cách có lợi. 58

Trong kinh tế, ông giải phóng nông dân khỏi những nghĩa vụ đối với giới quý tộc. Ngày 03/3/1861, nhân kỷ niệm sáu năm ngày lên ngôi, Alexander II ra sắc lệnh xóa bỏ toàn bộ hệ thống nông nô. Nông nô trở thành người tự do, không còn bị ràng buộc với ruộng đất hoặc phải làm việc nghĩa vụ cho giới quý tộc nữa. Vấn đề cải cách chính trị và giáo dục của Alexander II kém quan trọng hơn nhưng không phải là không quan trọng. Năm 1862, ông hủy bỏ quyền lực xét xử của viên chức cũ và xây dựng một hệ thống tòa án theo kiểu phương Tây với các quan tòa chuyên nghiệp và bồi thẩm đoàn xét xử. Chủ trương cải cách giáo dục của Alexander bao gồm sự giúp đỡ của chính phủ trong việc thành lập trường tiểu học và các trường kỹ thuật, giảm bớt chế độ kiểm duyệt và đưa khoa học vào chương trình giảng dạy của các trường đại học. Trong hầu hết những chiều hướng này, ông hoạch định nhiều hơn khả năng thực hiện. Năm 1856 - Kỹ sư, nhà phát minh Henry Bessemer (1813- 1898) phát minh và hoàn thiện phương pháp luyện thép mang tên ông - Phương pháp Bessemer. Mặc dù không còn được dùng trong sản xuất thương mại, nhưng vào thời điểm được phát minh, phương pháp này đóng vai trò quan trọng đối với công nghiệp bởi vì nó làm hạ giá thành của thép, dẫn tới 59

việc thép thay thế một cách rộng rãi cho các vật liệu khác, vốn thua kém nó về mọi mặt, ngoại trừ vấn đề giá cả. - Năm sinh của nhà tâm lý học nổi tiếng người Áo Sigmund Freud (1856-1939). Ông là người khai sinh ra phương pháp Phân tâm học, trường phái tâm lý học quan trọng nhất đầu thế kỷ XX. Phân tâm học giải thích hành vi con người chủ yếu dưới dạng suy nghĩ tiềm thức hoặc vô thức. Năm 1858 Tháng 7, bá tước xứ Cavour ở Italia bí mật ký kết một hiệp ước với vua Pháp Napoléon III. Theo hiệp ước, Pháp hứa sẽ giúp Cavour đuổi Áo ra khỏi Lombardia - Venezia, sáp nhập vùng đó vào Piedmont. Đổi lại, Italia trao cho Pháp vùng Savoy và Nix. Năm 1859 - Ngày 29/4 bùng nổ cuộc chiến tranh giữa liên minh Italia - Pháp chống Áo. Đóng vai trò quan trọng trong phong trào nhân dân là đoàn quân của Garibaldi, bao gồm những người lính tình nguyện anh dũng và yêu nước. Quân Áo liên tiếp thua trận. - Ngày 11/7, Pháp phản bội nhân dân Italia, quay lại ký với Áo thỏa ước Villafranca. Theo đó, Áo nhường Pháp vùng Lombardia để Pháp “cho” Piedmont, còn Venezia vẫn thuộc Áo. Nhân dân Italia rất căm phẫn trước bản hòa ước này và không thừa nhận nó. Phong trào dân chủ tư sản ráo riết 60

hoạt động, nhân dân khắp nơi đòi vũ khí, đội cận vệ quốc gia được thành lập. Quần chúng nhân dân đánh tan âm mưu khôi phục chế độ cũ ở miền Trung Italia. Đội quân “Một nghìn” của Garibaldi rời Genova tiến về Sicilia trên hai chiến thuyền, trong số những chiến sĩ áo đỏ tình nguyện, gần một nửa là công nhân, thợ thủ công, sinh viên, trí thức và cả những người nước ngoài. Từ đấy, cuộc chiến đấu của họ hòa vào phong trào đấu tranh rộng rãi của quần chúng nhân dân. Triều đình phong kiến Bourbon bỏ chạy, chính quyền tư sản được thành lập. Garibaldi mang danh hiệu “Chấp chính” của Sicilia. Tháng 8, quân đội Garibaldi lại vượt biển để giải phóng Napoli, chính quyền mới được thành lập do Garibaldi làm “Chấp chính”. Cuộc cách mạng tư sản ở miền Nam thắng lợi, đất công được chia cho nông dân, những đặc quyền phong kiến bị hủy bỏ. Năm 1860 - Tháng 3, nước Italia được sáp nhập một phần sau khi nhân dân biểu quyết, một bộ phận lớn của miền Bắc Italia được thống nhất dưới ngọn cờ của Piedmont, gồm Tuscana, Parma, Modena, Roma. Phái tự do cố gây áp lực để giành lại chính quyền miền Nam, sáp nhập Napoli vào Piedmont, dưới quyền của triều đại Savoy (tháng 10/1860). Sau khi cầm quyền ở Napoli, Cavour đã thủ tiêu những sắc lệnh cách mạng, Garibaldi bị đi đày. 61

- Ngày 06/11, Abraham Lincoln (1809-1865) tham gia tranh cử Tổng thống Mỹ, ông ủng hộ chủ trương giải phóng nô lệ và thống nhất đất nước. Kết quả, ông trở thành Tổng thống thứ 16 của Mỹ. Ông nhậm chức vào ngày 04/3/1861 và tại chức đến ngày 15/4/1865, khi bị ám sát. - Ngày 20/12, bang South Carolina tuyên bố tách ra khỏi Liên bang. Năm 1861 - Tháng 02, sáu bang theo chế độ nô lệ ở miền Nam nước Mỹ cũng tuyên bố ly khai khỏi Chính phủ Liên bang. Những bang ly khai đã mở đại hội ở Montgomery (bang Alabama), quyết định thành lập chính phủ riêng và bầu Đại tá Jefferson Davis - chủ nô ở miền Nam (bang Mississippi) - làm Tổng thống. Về sau, có thêm 4 bang nữa gia nhập Hiệp bang, thủ đô đặt ở Richmond thuộc bang Virginia. Cuộc nội chiến Mỹ bắt đầu với hai phe tư sản miền Bắc và chủ nô miền Nam. Nội chiến diễn ra trong 4 năm, bắt đầu bằng cuộc tấn công ở Fort Sumter vào ngày 12/4/1861 và kết thúc bằng việc Robert E. Lee đầu hàng ở Tòa án Appomattox ngày 09/4/1865. Kết quả là các bang miền Bắc giành chiến thắng. - Tháng 3, Nghị viện Italia vừa được bầu ra, chính thức tuyên bố thành lập Vương quốc Italia thống nhất do nhà vua của Piedmont là Victor Emmanuel II làm Hoàng đế. 62

Victor Emmanuel II (1820-1878) là vua của Piedmont, Savoy và Sardegna giai đoạn 1849-1861. Ngày 17/4/1861, ông trở thành vị vua đầu tiên của đất nước Italia thống nhất, ông giữ chức vị này cho tới khi qua đời vào năm 1878. Người Italia đã đặt cho ông danh hiệu \"Người Cha của Tổ quốc\". - Ngày 23/3, Bá tước của Cavour là Camillo Paolo Filippo Giulio Benso (1810-1861) trở thành Thủ tướng Italia, ông thường được biết đến như là một chính khách Cavour Italia và một nhân vật hàng đầu trong phong trào thống nhất nước Italia. Ông là người sáng lập của Đảng Tự do và Thủ tướng đầu tiên của Italia. Ông qua đời ngày 06/6/1861, chỉ sau 75 ngày giữ chức vụ này. Năm 1863 Bản Tuyên ngôn giải phóng nô lệ ở Mỹ được công bố và có hiệu lực từ năm 1863, tuyên bố giải phóng nô lệ trong 10 tiểu bang ngoài vòng kiểm soát của Liên bang Mỹ, với sự miễn trừ dành cho những khu vực trong hai tiểu bang thuộc Liên bang. Quân đội Liên bang càng tiến sâu về phía nam thì càng có nhiều nô lệ được tự do; kết quả là, hơn 3 triệu nô lệ trong lãnh thổ Liên minh miền Nam nước Mỹ được giải phóng. Năm 1864 - Abraham Lincoln tái cử Tổng thống Mỹ, Tướng Grant được Lincoln bổ nhiệm làm Tổng Tư lệnh quân đội Mỹ. Ngày 04/5, Grant tập trung 120.000 quân tiến 63

về Richmond trong chiến dịch Overland. Đến ngày 03/4/1865, quân đội Liên bang chiếm Richmond. Sau đó quân đội Liên bang đã giành được thắng lợi cuối cùng. Chế độ nô lệ được tuyên bố hủy bỏ. Abraham Lincoln ký sắc lệnh giải phóng nô lệ. - Ngày 28/9: Đệ nhất Quốc tế, tên đầy đủ là Hội Liên hiệp lao động quốc tế (IWA) - tổ chức tranh đấu đầu tiên của các nhóm xã hội quốc tế - được thành lập ở London, mục đích là để đoàn kết các nhóm xã hội tả khuynh, cộng sản, các nhóm vô chính phủ và các tổ chức công đoàn. Năm 1876, tại Philadelphia, Đệ nhất Quốc tế tuyên bố giải tán vì sự đối nghịch giữa khuynh hướng mácxít và chủ nghĩa cộng sản vô chính phủ do Bakunin là lãnh tụ. - Phổ và Áo tấn công Đan Mạch. Sau sự can thiệp quân sự thắng lợi, Phổ và Áo chia nhau hai vùng Schleswig và Holstein. Năm 1865 Nhà vật lý học Xcốtlen Clerk Maxwell (1831- 1879) chứng minh rằng ánh sáng có tính chất giống như sóng điện từ. Năm 1866 - Cải cách Minh Trị, hay Cách mạng Minh Trị, Minh Trị Duy Tân bắt đầu diễn ra tại Nhật Bản. Cuộc cải cách này bao gồm một chuỗi các sự kiện cải cách, cách tân dẫn đến những thay đổi to lớn trong cấu trúc xã hội và chính trị của Nhật Bản. Cách mạng Minh Trị thuộc phạm trù của cách mạng tư sản, tạo điều kiện cho chủ nghĩa tư bản ở 64

Nhật Bản phát triển. Đến năm 1900, đế quốc Nhật Bản trở thành cường quốc. Chế độ phong kiến bị xóa sổ, nhà nước tập quyền với hiến pháp phỏng theo mô hình Đế quốc Đức được hình thành. - Do mâu thuẫn về những vùng đất chiếm được từ Đan Mạch nên chiến tranh giữa Áo và Phổ đã bùng nổ. Kết quả là, Phổ giành chiến thắng và gạt ảnh hưởng của Áo ra khỏi các tiểu quốc Đức. Liên bang Bắc Đức được thành lập dưới sự lãnh đạo của Phổ. - Nhà phát minh Werner von Siemens (1816-1892) sáng chế ra máy phát điện. Năm 1867 - Karl Marx xuất bản tập đầu tiên của tác phẩm vĩ đại về kinh tế học chính trị có tiêu đề là Tư bản. Bản thảo hai tập khác được một số học trò của ông biên tập và được xuất bản, phát hành sau khi ông mất. - Nước Anh đưa ra Đạo luật cải cách năm 1867. Như vậy, mặc dù phong trào Hiến chương thất bại nhưng cũng ảnh hưởng lớn đến tính chất dân chủ của chính quyền Anh. Năm 1884, Đảng Tự do mở rộng quyền bầu cử cho công nhân. Năm 1868 Năm sinh của nhà văn Nga Aleksey Maksimovich Peshkov (1868-1936), được biết đến nhiều hơn với bút danh Maksim Gorky. Ông là một nhà hoạt động chính trị và là người đặt nền móng cho trường phái hiện thực xã hội chủ nghĩa trong văn chương. 65

Năm 1869 - Khánh thành kênh đào hàng hải Suez. - Đại thi hào Lev Tolstoy xuất bản bộ tiểu thuyết Chiến tranh và hòa bình. Thập niên 1870-1900 Chủ nghĩa tư bản phát triển sang giai đoạn chủ nghĩa tư bản độc quyền hay còn gọi là chủ nghĩa tư bản lũng đoạn, chủ nghĩa đế quốc. Biểu hiện rõ nhất của giai đoạn này là sự xuất hiện của các tổ chức độc quyền là Cartel (liên hiệp lũng đoạn), Syndicate và Trust (liên hiệp độc quyền). Các nhà tư bản công nghiệp kết hợp với tư bản ngân hàng trở thành tư bản tài chính kinh doanh trong tất cả các ngành kinh tế. Năm 1870 - Chiến tranh Pháp - Phổ Bước sau cùng trong sự hoàn tất quá trình thống nhất nước Đức là chiến tranh với Pháp để gạt ảnh hưởng của Pháp tại miền Nam nước Đức. Napoléon III gây ra cuộc khủng hoảng với Phổ về vấn đề thừa kế ngai vàng Tây Ban Nha. Nhưng thái độ của Bismarck chỉ mang tính khiêu khích. Chiến tranh Pháp - Phổ nổ ra và Pháp thua cuộc sau trận Sedan (ngày 02/9/1870), bản thân Napoléon III bị bắt làm tù binh, hai ngày sau chính phủ của ông bị một nhóm người cộng hòa ở Paris lật đổ. Phổ gạt bỏ hoàn toàn ảnh hưởng của Đức tại các tiểu quốc Đức ở miền Nam. 66

- Cuộc chiến tranh Pháp - Phổ năm 1870 dẫn tới sự sụp đổ của nền Đế chế thứ hai ở Pháp, Giáo hoàng mất chỗ dựa. Quân Italia tiến vào chiếm Roma. Ngày 20/9, Venezia và Roma được sáp nhập Italia. Italia hoàn thành việc thống nhất, lấy Roma làm thủ đô. - Năm sinh của Vladimir Ilyich Lenin (V.I. Lênin), tên khai sinh là Vladimir Ilyich Ulyanov (1870-1924), là một lãnh tụ của phong trào cách mạng vô sản Nga, là người phát triển học thuyết của Karl Marx và Friedrich Engels. V.I. Lênin là người tổ chức Đảng Cộng sản Liên Xô và lãnh đạo Cách mạng Tháng Mười Nga, thành lập nước Nga Xôviết. Ông được Tạp chí Time đánh giá là một trong 100 nhân vật có ảnh hưởng lớn nhất đến lịch sử thế giới. Năm 1871 - Đệ tam Cộng hòa được thành lập ở Pháp, tiếp theo sau sự sụp đổ của đế quốc Napoléon III. - Ngày 18/01, lễ thành lập đế chế Đức được tổ chức tại Cung điện Versailles, Vua Wilhelm I của Phổ được ban danh hiệu Hoàng đế Đức. Bismarck trở thành Thủ tướng đế chế đầu tiên. Không có nhiều thay đổi cần thiết, Hiến pháp Liên bang Bắc Đức được chấp nhận như Hiến pháp của đế quốc mới. Bản thân Hoàng đế không phải là nhân vật bù nhìn, mà được giao phó toàn quyền quản lý quân đội và hải quân, quan hệ đối ngoại và ban hành cũng như thực thi luật pháp. Ngoài ra, Hoàng đế có 67

thể tuyên chiến nếu bờ biển hoặc lãnh thổ đế quốc bị tấn công; cũng như vua Phổ, Hoàng đế kiểm soát 1/3 số phiếu ở Thượng viện hoặc Bundesrat trong Quốc hội đế chế. Năm 1873 Mặc dù nguyên tắc của dynamo (máy phát điện đầu tiên có khả năng cung cấp điện năng cho công nghiệp) do Michael Faraday phát triển thành hệ thống năm 1831, nhưng phải đến năm 1873 mới có loại được sử dụng trong thực tế. Năm 1876 - Chủ nghĩa đế quốc mới đối lập với chủ nghĩa đế quốc cũ ra đời. Nguyên nhân của sự thay đổi này được tìm thấy trong các yếu tố như: sự sụp đổ của chính sách trọng thương và sự quan tâm đến việc phát triển trong nước diễn ra trong giai đoạn đầu của Cách mạng công nghiệp. Cha đẻ của chủ nghĩa đế quốc mới là Leopold II (1835-1909), là vị vua thứ hai của Bỉ. Ông kế vị cha mình lên ngôi năm 1865 và trị vì 44 năm cho đến khi qua đời. Năm 1876, Leopold II chiếm lãnh thổ sông Congo giàu có ở Trung Phi (gấp khoảng 10 lần diện tích nước Bỉ) và xem vùng đất này là lãnh địa của cá nhân ông cho đến năm 1908, khi ông bán nó đi để có tiền bồi thường cho Chính phủ Bỉ. - Nikolaus Otto (1832-1891) phát minh động cơ đốt trong đầu tiên. Đây là khởi điểm cho thời kỳ động cơ hóa và cũng được tính là mốc khởi đầu cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ hai. 68

- Nhà phát minh người Mỹ Alexander Graham Bell (1847-1922) được cấp bằng sáng chế cho phát minh ra điện thoại. Ông sinh ra và trưởng thành ở Edinburgh, Xcốtlen. Sau đó, ông đã di cư đến Québec, Canađa năm 1870 và tiếp tục đến Boston, Massachusetts, Mỹ năm 1871, trở thành công dân Mỹ năm 1882. Năm 1877 Ngày 01/01, Nữ hoàng Anh tuyên bố đồng thời là Nữ hoàng Ấn Độ để tạo chỗ dựa vững chắc cho nền thống trị của Anh ở Ấn Độ. Năm 1879 Thomas A. Edison (1847-1931) phát minh ra bóng đèn dây tóc. Năm 1881 Pháp chiếm Tunis rồi sau đó dần dần chiếm Sahara, Cônggô thuộc Pháp, Ghinê thuộc Pháp, Xênêgan và Đahômây. Năm 1882 - Bỉ thành lập chế độ bảo hộ Ai Cập, sau đó chiếm thuộc địa Xuđăng, Rôđêxia, Uganđa thuộc Ai Cập. - Sau cuộc cạnh tranh quyết liệt với Pháp, Anh độc chiếm Ai Cập, kiểm soát kênh đào Suez. Năm 1884 Đức bắt đầu xâm lược châu Phi muộn hơn các quốc gia khác. Năm 1884, Đức tuyên bố chế độ bảo hộ đối với Tây Nam Phi rồi sau đó nhanh chóng chiếm Đông Phi thuộc Đức, Camơrun và Tôgô. 69

Năm 1885 - Đế quốc Áo ấn định ngày làm việc trong nhà máy là 11 tiếng và trong hầm mỏ là 10 tiếng; trong năm 1887-1888, cung cấp bảo hiểm công nhân công nghiệp phòng khi ốm đau và tai nạn. - 14 nước ký hiệp định cam kết xóa bỏ tình trạng mua bán nô lệ. - Anh thôn tính Miến Điện rồi sáp nhập nước này thành một tỉnh của Ấn Độ thuộc Anh. Năm 1887 - Liên bang Đông Dương được chính thức thành lập theo Sắc lệnh của Tổng thống Cộng hòa Pháp với bốn thuộc địa là Bắc Kỳ, Trung Kỳ, Nam Kỳ (Việt Nam) và Campuchia; Lào gia nhập Liên bang Đông Dương vào năm 1893 và Quảng Châu Loan được sáp nhập năm 1900. Thủ phủ của Đông Dương ban đầu đặt tại Sài Gòn, sau chuyển ra Hà Nội năm 1902. - Nhà vật lý người Đức Heinrich Rudolf Hertz (1857-1894) chứng minh sự tồn tại của sóng điện cao tần truyền khắp vũ trụ với vận tốc và những đặc điểm khác của ánh sáng. Năm 1888 Người Italia quyết định mình phải có phần chia đối với phần châu Phi còn lại. Họ thiết lập chỗ đứng ở Somaliland trên bờ biển phía đông, tiếp đó tìm cách gây sức ép để lập chế độ bảo hộ đối với Abyssinia. Từ năm 1896 đến 1914, lãnh thổ quan 70

trọng ở châu Phi do Italia chiếm là Tripoli và Cyrenaica kết hợp thành tên mới Libya (Libi). Năm 1889 - Đức trở thành nhà nước phúc lợi đầu tiên trên thế giới thông qua đạo luật thiết lập chế độ lương hưu cho mọi người lao động dưới sự lãnh đạo của Bismarck. - Đệ nhị Quốc tế, còn gọi là Quốc tế Thứ hai, là liên minh quốc tế với sự kết hợp của các đảng xã hội chủ nghĩa và một số tổ chức công đoàn trên thế giới - chủ yếu là tại châu Âu, được thành lập ngày 14/7/1889 ở Paris, được phục hưng lại vào các năm 1923 và 1951. Tham dự đại hội thành lập có hầu hết đại biểu các tổ chức công nhân của các nước châu Âu, châu Mỹ (gồm 400 đại biểu từ 22 quốc gia). Phái vô chính phủ bộc lộ sự bất đồng ý kiến ngay từ đầu, nhưng sau Đại hội London (Anh) năm 1896, đã bị loại bỏ hoàn toàn ra khỏi tổ chức quốc tế này. Quốc tế Thứ hai thông qua các nghị quyết quan trọng: nêu lên sự cần thiết phải thành lập các chính đảng của giai cấp vô sản, đề cao vai trò đấu tranh chính trị, lấy ngày 01 tháng 5 hằng năm làm ngày Quốc tế Lao động.... Quốc tế Thứ hai có nhiều đóng góp quan trọng vào việc phát triển phong trào công nhân thế giới. Do không thống nhất về chiến lược, tổ chức này tan rã khi Chiến tranh thế giới thứ nhất bùng nổ. 71

Năm 1890 Nga và Pháp trở thành liên minh ràng buộc. Hiệp định quân sự bí mật được hai nước ký vào ngày 17/8/1892 quy định rằng nước này phải giúp đỡ nước kia trong trường hợp bị Đức tấn công. Thỏa thuận này đã tạo lập nên liên minh quân sự - chính trị Pháp - Nga và cũng là lời đáp cho liên minh tam cường do Đức thành lập. Châu Âu đã hình thành hai khối đế quốc đối địch nhau. Năm 1893 George Westinghouse và Nikola Tesla hoàn tất thí nghiệm của mình trong việc tìm ra dòng điện xoay chiều có thể tạo ra sự truyền ánh sáng và năng lượng hiệu quả qua một khoảng cách dài. Năm 1894 Chiến tranh Trung - Nhật lần thứ nhất (1894- 1895) nổ ra, kết quả là Nhật Bản chiếm đảo Formosa và Trung Quốc nhượng quyền cai trị Triều Tiên cho Nhật Bản. Năm 1895 Nhà vật lý học người Đức Wilhelm von Roentgen (1845-1923) phát hiện tia X khiến cho các nhà khoa học tự hỏi những tia sáng tương tự có thể không tự phát trong tự nhiên. Sự hoài nghi này được khẳng định sau khi phát hiện uranium năm 1896 và nguyên tố hoạt động mạnh hơn, radium, của Marie Curie vào hai năm sau. 72

Năm 1896 Mađagaxca trở thành thuộc địa của Pháp. Năm 1897 Nhà phát minh, kỹ sư người Đức Rudolf Diesel (1853-1913) phát minh động cơ đốt trong không sử dụng nhiên liệu là khí đốt hoặc xăng mà sử dụng dầu diesel. Năm 1898 Mỹ tấn công và tiêu diệt hạm đội Tây Ban Nha ở cảng Manila, thôn tính quần đảo Philíppin. Năm 1900 Sáu siêu cường ở châu Âu gồm: Đức, Pháp, Nga, Italia, Áo - Hung và Anh ganh đua gay gắt với nhau vì quyền lực, an ninh và lợi thế kinh tế. Năm 1902 Quân Anh thành công sau cuộc chiến xâm chiếm Cộng hòa Boer (Nhà nước tự do Orange và vùng Transvaal) kéo dài 3 năm, đến năm 1909 thống nhất thành thuộc địa Cape và Natal để thành lập lãnh thổ tự trị Nam Phi. Năm 1903 - Hai anh em nhà Wright, người Mỹ thực hiện chuyến bay thành công đầu tiên trên một máy bay có động cơ. Từ đó về sau, sự tiến bộ trong sản xuất máy bay diễn ra nhanh chóng. Năm 1908, máy bay của anh em nhà Wright bay được gần 100 dặm. Đến năm 1914, các nước Anh, Pháp, Mỹ, Italia, Đức đều đã có lực lượng không quân. 73

- Nhà vật lý người Niu Dilân Ernest Rutherford và nhà hóa học phóng xạ người Anh Frederick Soddy đã phát triển thuyết phân hủy, giải thích các nguyên tố phóng xạ khác nhau sẽ phân hủy như thế nào để tạo ra nguyên tố kém phức tạp hơn, đồng thời phóng thích điện năng. Kết quả cuối cùng của một số khám phá này là kết luận rằng, ánh sáng, điện, tia X và tất cả những hình thức năng lượng khác về cơ bản đều như nhau. Năm 1904 - Diễn ra cuộc Chiến tranh Nga - Nhật (1904- 1905), kết quả là người Nhật giành phần thắng quyết định. Nga buộc phải giao nộp cảng Arthur cho Nhật Bản và công nhận Nhật Bản có quyền cai trị cao nhất ở Triều Tiên. Đây cũng là mốc thời gian xác định Nhật Bản vươn lên trở thành cường quốc trên thế giới. - Anh và Pháp ký Hiệp ước thân thiện dù trong hai thập niên cuối thế kỷ XIX hai nước này thường tranh cãi về thuộc địa và mậu dịch. Năm 1905 - Nổ ra cuộc Cách mạng Nga 1905-1907. Đây là cuộc cách mạng dân chủ đầu tiên trong lịch sử Nga, nhằm mục đích đánh đổ chế độ quân chủ chuyên chế Sa hoàng, thành lập nước Cộng hòa Dân chủ, tịch thu ruộng đất của địa chủ chia cho dân cày, ngày làm việc 8 giờ, thực hiện các quyền tự do dân chủ,... Đây được xem là cuộc tổng diễn tập tạo đà 74

cho thắng lợi của cuộc Cách mạng Tháng Mười Nga năm 1917. - Nước Anh tiến hành cải cách xã hội với đạo luật bảo hiểm xã hội. Vì truyền thống chủ nghĩa cá nhân mạnh, nên trong lĩnh vực này, nước Anh chậm hơn nhiều năm so với các cường quốc khác ở Tây Âu. - Gần như tất cả những lãnh thổ béo bở nhất ở châu Phi đều là lãnh thổ độc quyền của Bỉ, Anh và Pháp. Năm 1907 Các cường quốc châu Âu đã chia thành 2 phe đối lập, Liên minh tay ba (Đức, Áo - Hung, Italia) và Hiệp ước thân thiện tay ba (Anh, Pháp, Nga). Nhưng trong nhiều năm, trong khi Hiệp ước thân thiện tay ba đang phát triển thì Liên minh tay ba lại suy yếu dần do sự rút lui của Italia (sau này có thêm Ottoman và Bungari). Năm 1910 Liên bang Nam Phi thuộc Anh được thành lập. Năm 1911 Nổ ra cuối năm 1911, Cách mạng Tân Hợi là cuộc cách mạng dân chủ tư sản dưới sự lãnh đạo của Tôn Trung Sơn và tổ chức Đồng Minh hội nhằm lật đổ triều đình Mãn Thanh. Nguyên nhân trực tiếp của cách mạng là việc chính quyền trao quyền kiểm soát hệ thống đường sắt cho các nước đế quốc. Phong trào bảo vệ đường sắt phát triển thành cuộc khởi nghĩa Vũ Xương (10/10/1911) và từ đó lan rộng ra các tỉnh, thành miền Nam Trung Quốc. Cách mạng 75

Tân Hợi coi như kết thúc khi chính quyền rơi vào tay các lực lượng quân phiệt. Cách mạng Tân Hợi đã xóa bỏ chế độ chuyên chế tồn tại hàng ngàn năm ở Trung Quốc, nhưng không hoàn toàn tiêu diệt được các thế lực phong kiến hay đụng chạm đến vấn đề chống đế quốc. Năm 1912 Chiến tranh Balkan lần thứ nhất (1912-1913) bùng nổ. Đây là cuộc chiến giữa Liên minh Balkan (bao gồm Xécbia, Hy Lạp, Môntênêgrô và Bungari) với Đế quốc Ottoman. Liên quân các nước vùng Balkan vượt trội so với quân đội Ottoman vốn thua thiệt về quân số cũng như chiến lược, do đó đã giành chiến thắng nhanh chóng. Chiến thắng của Liên minh Balkan đã đánh dấu kết thúc 5 thế kỷ thống trị của Đế quốc Ottoman ở bán đảo Balkan. Ottoman mất tất cả những lãnh thổ của họ ở châu Âu, trừ dải đất nhỏ ven bờ bắc biển Marmara và Constantinople. Phần lớn Tharce và Đông Macedonia sáp nhập lãnh thổ của Bungari. Xécbia chinh phục Kosovo, các khu vực tây bắc của Maxêđônia. Hy Lạp chiếm Eripus, các đảo trong biển Aegean và Tây Nam Maxêđônia ở Thessaloniki, và sau khi Hiệp ước London được ký kết đã dẫn tới việc thành lập một nhà nước Anbani độc lập. Sau chiến tranh, hận thù giữa người Áo và Xécbia càng thêm trầm trọng. 76

Năm 1913 - Mỹ và Đức trở thành nước đứng thứ nhất và thứ hai trong nền sản xuất công nghiệp thế giới. - Chiến tranh Balkan lần thứ hai bùng nổ, kéo dài từ ngày 16/6/1913 đến 18/7/1913. Cụ thể: do không hài lòng với phần lãnh thổ chiến lợi phẩm của mình trong Chiến tranh Balkan lần thứ nhất, Bungari đã tấn công Xécbia và Hy Lạp vốn là những đồng minh cũ của họ. Sau đó, Rumani tấn công Bungari với cái cớ liên quan đến ranh giới lãnh thổ trước kia của họ. Ottoman cũng lợi dụng tình hình để giành lại lãnh thổ bị mất từ cuộc chiến tranh trước đó. Kết quả là Bungari đề nghị đình chiến và chấp nhận ký kết Hiệp định Bucharest. Năm 1914 - Đức sản xuất sắt thép nhiều hơn Anh và Pháp cộng lại. Đức vươn lên dẫn đầu thế giới ở nhiều ngành công nghiệp mới, vượt qua Anh và Pháp. - Ngày 28/6, Thái tử Áo - Hung Franz Ferdinand bị ám sát, đây là nguyên nhân trực tiếp của Chiến tranh thế giới thứ nhất (1914-1918). Sau vụ ám sát này, giới quân phiệt Đức, Áo - Hung chớp lấy cơ hội gây chiến tranh bằng cách đổ tội cho Vương quốc Xécbia đứng đằng sau vụ ám sát. - Ngày 18/7, khi biết Áo - Hung gửi tối hậu thư cho Xécbia, Bộ trưởng Ngoại giao Nga Sazonov cảnh báo Áo - Hung rằng Nga không chấp nhận bất kỳ hành động nào làm bẽ mặt Xécbia, Chính phủ 77

Nga tiến hành một loạt hành động chuẩn bị bí mật để tham chiến. - Ngày 20/7, Raymond Poincaré, lúc này là Tổng thống Cộng hòa Pháp, đang viếng thăm St. Petersburg đã thúc giục Sazonov phải “kiên quyết” không được thỏa hiệp, nếu không sẽ làm mất uy tín đối với Hiệp ước thân thiện tay ba. - Ngày 28/7, Đế quốc Áo - Hung tuyên chiến với Xécbia, Chiến tranh thế giới thứ nhất bùng nổ. Trong một thời điểm lo âu, thoáng qua, người ta cho rằng cuộc xung đột chỉ mang tính cục bộ, nhưng xung đột nhanh chóng biến thành chiến tranh trên phạm vi rộng hơn do hành động của Nga. - Ngày 29/7, Sazonov và nhóm quân phiệt thuyết phục Nga hoàng ra lệnh huy động toàn bộ quân đội, không những đánh vào Áo mà còn đánh cả Đức. - Ngày 01/8, Đức tuyên chiến với Nga. - Ngày 03/8, Đức tuyên chiến với Pháp. - Ngày 04/8, Anh tuyên chiến với Đức. - Ngày 06/8, Thủ tướng Anh Asquith tuyên bố rằng nước Anh tham gia cuộc chiến để bảo vệ nguyên tắc mà theo đó các nước nhỏ không thể bị đè bẹp bởi việc làm tùy tiện của một lực lượng mạnh và áp đảo. - Đế quốc Ottoman suy sụp nghiêm trọng và dần bị chia cắt. Năm 1917 - Ngày 16/01: Bộ trưởng Ngoại giao Đức Arthur Zimmermann gửi Đại sứ Đức tại Mêhicô Heinrich 78

von Eckardt một bức điện, yêu cầu Đại sứ Đức tiến hành việc thành lập quan hệ đồng minh giữa Đức và Mêhicô nhằm chống lại Mỹ, đồng thời giúp Mêhicô lấy lại các vùng lãnh thổ đã bị mất trước đây tại các bang New Mexico, Texas và Arizona. Tình báo Anh đã thu được rồi giải mã bức điện báo này. - Tháng 02, Đức tiến hành một cuộc chiến tranh tàu ngầm quyết liệt và đó là niềm hy vọng để Đức chiến thắng phe Hiệp ước. - Ngày 23/02: Bộ trưởng Ngoại giao Anh Arthur James Balfour đã gửi nội dung bức điện báo của Zimmermann cho Đại sứ Mỹ tại Anh. Sau khi nhận được thông tin, Tổng thống Mỹ Wilson đệ trình Quốc hội về việc trang bị vũ khí cho thương thuyền nhằm ngăn cản tàu ngầm Đức tấn công. Bức điện báo này là một trong những nguyên nhân thúc đẩy sự tham gia thực sự của Mỹ vào Chiến tranh thế giới thứ nhất. - Mùa xuân năm 1917, Nga không tham gia vào kế hoạch tấn công Đức vì ở trong nước bùng nổ cuộc Cách mạng dân chủ tư sản Nga (tháng 02/1917). - Nước Nga tuyên bố rút ra khỏi chiến tranh và ký hiệp ước hòa bình với Đức, chấp nhận những điều khoản nghiệt ngã vào năm 1918. - Ngày 06/4, Mỹ tham gia vào cuộc Chiến tranh thế giới thứ nhất và theo phe Hiệp ước (do Đức tuyên bố chiến tranh tàu ngầm không hạn chế đánh cả vào tàu Mỹ, lại cộng thêm sự kiện bức điện của 79

Zimmermann, đã làm dư luận Mỹ hết kiên nhẫn, họ đòi Chính phủ Mỹ tham chiến chống Đức). - Cách mạng Tháng Mười Nga bắt đầu từ đêm 24/10 theo lịch Nga (tức ngày 06/11). Các đội Cận vệ đỏ đã nhanh chóng chiếm được những vị trí then chốt ở thủ đô. Đêm 25/10 (tức ngày 07/11), quân khởi nghĩa chiếm Cung điện Mùa Đông. Toàn bộ Chính phủ tư sản lâm thời (trừ Thủ tướng Kerenskü) bị bắt. Ngày 25/10 (tức ngày 07/11) trở thành ngày thắng lợi của cuộc Cách mạng xã hội chủ nghĩa Tháng Mười Nga. Tiếp theo, khởi nghĩa thắng lợi ở Moscow (Mátxcơva); đầu năm 1918, cách mạng giành thắng lợi hoàn toàn trên đất nước Nga rộng lớn. Nhà nước vô sản đầu tiên trên thế giới ra đời. 80

Phần thứ hai BIÊN NIÊN SỬ THẾ GIỚI HIỆN ĐẠI Cách mạng xã hội chủ nghĩa Tháng Mười Nga năm 1917 mở ra một thời kỳ mới trong lịch sử thế giới - thời kỳ hiện đại. Thắng lợi của Cách mạng Tháng Mười Nga đã dẫn đến sự ra đời của Nhà nước xã hội chủ nghĩa đầu tiên trên thế giới - Liên bang Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Xôviết (gọi tắt là Liên Xô). Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác thì đây là dấu mốc khai sinh một hình thái kinh tế - xã hội mới, nối tiếp theo sau chủ nghĩa tư bản là chủ nghĩa xã hội. Năm 1918 - Ngày 08/01: Tổng thống thứ 28 của Mỹ là Thomas Woodrow Wilson (1856-1924) đề xuất Chương trình 14 điểm, bao gồm: 1. Hủy bỏ các thương lượng bí mật; 2. Bảo đảm tự do đi lại trên biển trong thời kỳ hòa bình cũng như chiến tranh; 3. Gỡ bỏ các hàng rào kinh tế giữa các nước; 4. Bảo đảm giảm thiểu trang bị quân sự đủ đáp ứng nhu cầu an ninh nội địa; 81

5. Điều chỉnh một cách tự do, công bằng quyền yêu sách của các thuộc địa, đặt mối quan tâm tới quyền lợi của những người dân bị tác động ngang hàng với lợi ích của các chính phủ liên quan tới yêu sách; 6. Các đạo quân ngoại quốc rút ra khỏi đất Nga và phục hồi các miền đất bị người Nga chinh phục; 7. Phục hồi nền độc lập cho nước Bỉ; 8. Trao trả 2 miền Alsace và Lorraine về cho nước Pháp; 9. Điều chỉnh lại biên giới của nước Italia; 10. Phát triển quyền tự trị cho các dân tộc Áo - Hung; 11. Phục hồi các xứ Rumani, Xécbia và Môntênêgrô; Xécbia được tự do và bảo đảm an ninh các con đường thông ra biển; bảo đảm về độc lập chính trị, kinh tế và toàn vẹn lãnh thổ cho một số quốc gia vùng Bancăng; 12. Phát triển quyền tự trị dân tộc cho Thổ Nhĩ Kỳ, bảo đảm eo biển Dardanelles từ Biển Đen dẫn tới Địa Trung Hải phải được mở thường xuyên cho tàu thuyền qua lại; 13. Bảo đảm một xứ Ba Lan độc lập do dân tộc Ba Lan cư ngụ và có đường tiếp cận ra biển; 14. Thành lập một tổ chức của các quốc gia trên thế giới nhằm bảo vệ độc lập chính trị và toàn vẹn lãnh thổ cho các nước thành viên. - Ngày 18/7, phe Hiệp ước được Mỹ tiếp viện bắt đầu phản công và đánh bại quân Đức, 16 tiểu đoàn Đức bị tiêu diệt. - Ngày 29/9, Bungari đầu hàng phe Hiệp ước. - Ngày 30/10, Thổ Nhĩ Kỳ đầu hàng phe Hiệp ước. - Ngày 02/11, Áo - Hung cũng đầu hàng phe Hiệp ước. 82

- Ngày 03/11, cuộc khởi nghĩa nổ ra trên chiến hạm ở Kiel của Đức, thành lập Xôviết. - Ngày 08/11: Eisner tuyên bố Bayern là một “Freistaat” (một nước cộng hòa không vua), xóa bỏ chế độ quân chủ của triều đại Wittelsbach đã cai trị trong hơn 700 năm. Eisner trở thành Thủ tướng của Bayern. Mặc dù ủng hộ và noi theo những người Bolshevik Nga nhưng Eisner tuyên bố rằng chính phủ của ông sẽ bảo vệ quyền sở hữu. - Ngày 09/11, Cách mạng Tháng Mười một thắng lợi ở Berlin. Nền cộng hòa tư sản được thành lập. - Anh ra tuyên bố về Đạo luật nhân dân (Đạo luật 1918), việc dân chủ hóa hệ thống bầu cử ở Anh đến năm 1918 mới hoàn thiện. Đạo luật 1918 ban quyền bầu cử cho phụ nữ từ 30 tuổi trở lên, là những người có tài sản hoặc vợ của những người có tài sản. Phải mất 10 năm sau, giới hạn độ tuổi mới giảm xuống là từ 21 tuổi. Năm 1919 - Ngày 15/01: Hai lãnh đạo Đảng Cộng sản Đức là Karl Liebknecht và Rosa Luxemburg bị giết hại bởi những phần tử phản cách mạng. Trước đó, hai người bị cảnh sát Berlin phát hiện và bắt giữ sau khi lãnh đạo cuộc khởi nghĩa vũ trang ở Berlin thất bại. Trên đường giải hai ông tới nhà giam, toán cảnh sát đã bí mật thủ tiêu và vứt xác họ xuống sông Landwehr. - Ngày 18/01: Khai mạc Hội nghị Hòa bình tại Versailles (Pháp) nhằm giải quyết hậu quả của cuộc 83

Chiến tranh thế giới thứ nhất (1914-1918), lập lại hòa bình, phân chia quyền lợi giữa các nước thắng trận và thiết lập một trật tự thế giới mới sau chiến tranh. Tham dự Hội nghị gồm đại biểu của 27 nước thắng trận. Quyền quyết định Hội nghị là ba cường quốc Mỹ, Anh, Pháp mà đại diện là Tổng thống Mỹ Woodrow Wilson, Thủ tướng Anh Lloyd George và Thủ tướng Pháp Georges Clemenceau. - Ngày 04/3: Thành lập Quốc tế Cộng sản. Đại hội lần thứ nhất của Quốc tế Cộng sản, thường gọi là Đệ tam Quốc tế (hay Quốc tế Thứ ba) được tiến hành từ ngày 02 đến ngày 06/3/1919 tại Moscow. Tham dự Đại hội có 51 đại biểu đại diện cho các tổ chức cộng sản đến từ 30 nước. Đại hội chính thức tuyên bố thành lập Quốc tế Cộng sản. Tại Đại hội, Cương lĩnh của Quốc tế Cộng sản được thông qua, trong đó trình bày những nguyên lý quan trọng nhất của chủ nghĩa Lênin về chủ nghĩa đế quốc và lý luận cách mạng xã hội chủ nghĩa, xác định nhiệm vụ trước mắt của giai cấp vô sản và phương pháp đấu tranh. Đại hội thông qua Tuyên ngôn của Quốc tế Cộng sản gửi những người vô sản trên thế giới, Lời kêu gọi “gửi công nhân tất cả các nước” và một số nghị quyết khác. Trên cơ sở nguyên tắc tập trung dân chủ, Đại hội đã bầu Ban Chấp hành gồm đại biểu cộng sản nhiều nước. Sự kiện này có ý nghĩa quan trọng đặc biệt đối với phong trào cộng sản và giai cấp công nhân quốc tế. Nó góp phần đẩy nhanh sự hình thành các đảng cộng sản ở nhiều nước. 84

- Ngày 21/3: Cộng hòa Xôviết Hunggari thành lập. Đây là lần đầu tiên có một chính phủ cộng sản hình thành ở châu Âu sau Cách mạng Tháng Mười Nga năm 1917. Cộng hòa Xôviết Hunggari tồn tại từ ngày 21/3 đến ngày 06/8/1919. - Tháng 4: Thủy thủ Pháp nổi dậy ở Biển Đen để phản đối hành động can thiệp chống nước Nga Xôviết. Đáng lưu ý, trong cuộc nổi dậy này có sự tham gia của một thủy thủ Việt Nam là Tôn Đức Thắng - sau này trở thành Chủ tịch nước của Việt Nam. - Ngày 12/4: Eugen Leviné - người của Đảng Cộng sản Đức - giành chính quyền ở Bayern. Leviné ban hành hàng loạt cải cách cộng sản bao gồm: xây dựng Hồng quân, tịch thu tiền và lương thực, sung công các căn hộ sang trọng cho người vô gia cư vào ở, giành quyền sở hữu và kiểm soát các nhà máy. Leviné cũng lên kế hoạch xóa bỏ tiền giấy và cải cách hệ thống giáo dục. - Ngày 03/5: Xôviết München thất bại. Quân đội Đức (người cộng sản gọi họ là những kẻ bạch vệ của chủ nghĩa tư bản) huy động 9.000 quân Đức và 30.000 quân của lực lượng Freikorps tiến vào München, đánh bại những người cộng sản. Ước tính hơn 1.000 người ủng hộ chính quyền bị giết trong cuộc giao tranh trên đường phố và khoảng 700 người bị bắt và bị hành quyết sau khi quân đội Freikorps giành thắng lợi. Leviné bị kết tội phản quốc và bị xử bắn trong nhà tù Stadelheim. - Ngày 04/5: Phong trào Ngũ Tứ (Trung Quốc) bùng nổ. Cụ thể: ngày 04/5, sinh viên Đại học 85

Bắc Kinh cùng giới trí thức và nhân dân thủ đô nổi dậy, mở đầu là cuộc đại biểu tình chống Nhật và những quyết nghị trong Hội nghị Versailles khi cho phép Nhật Bản chiếm đóng các thuộc địa của Đức tại Sơn Đông. Phong trào này bao trùm 150 thành phố thuộc 20 tỉnh của Trung Quốc với sự tham gia của 10 triệu người, buộc phái đoàn Trung Quốc ở Pháp cự tuyệt việc ký kết các thỏa thuận ở Versailles. Đây là tiền đề quan trọng của phong trào cách mạng Trung Quốc, là cơ sở thành lập Đảng Cộng sản Trung Quốc năm 1921. - Ngày 15/6: Phi công John William Alcock cùng người thợ máy Arthur Brown (đều là người Anh) thực hiện thành công chuyến bay đầu tiên qua Đại Tây Dương từ Canađa đến Clifden (Ailen) trên chiếc máy bay hai động cơ Vickers. Hai người đã bay hơn 16 giờ, vượt 3.185 km. - Ngày 18/6: Nguyễn Ái Quốc gửi Yêu sách của nhân dân An Nam tới Hội nghị hòa bình Versailles ở Paris (được viết bằng tiếng Pháp, tiếng Việt và tiếng Trung Quốc). Bản kiến nghị được công bố trên báo L'Humanité (Nhân đạo) và Journal du Peuple (Nhật báo Dân chúng) của Pháp. Nội dung của yêu sách bao gồm 8 điểm yêu cầu Chính phủ Pháp: (1) Ân xá chính trị phạm; (2) Cải cách pháp lý; (3) Tự do báo chí và tự do ngôn luận; (4) Tự do lập hội và hội họp; (5) Tự do cư trú ở nước ngoài và xuất dương; (6) Tự do học tập và mở mang trường học; (7) Thay đổi chế độ sắc lệnh bằng đạo luật; và (8) Có đại diện người bản xứ trong Nghị viện Pháp. 86

- Ngày 28/6: Đức ký Hòa ước Versailles: với Hòa ước này, Đức mất tới 1/8 đất đai, gần 1/2 dân số, 1/7 diện tích trồng trọt, 3/4 mỏ sắt và nhiều mỏ khoáng sản; Đức phải bồi thường cho các nước thắng trận 132 tỷ mác vàng, trong đó số tiền bồi thường cho Pháp chiếm 52%, Anh 22%, Italia 10%. Đây là điều khoản vô cùng nặng nề, bị coi là mối nhục của nước Đức, là nguyên nhân căn bản dẫn đến việc sau này khi Hitler lên cầm quyền ở Đức đã phát xít hóa chính quyền và khơi mào Chiến tranh thế giới thứ hai (1939-1945). - Tháng 8: Quốc hội lập hiến của Đức họp tại thành phố Weimar, phê chuẩn Hiệp ước Versailles ký ngày 28/6; ngày 11/8 thông qua Hiến pháp Weimar, thành lập và duy trì nền cộng hòa đến sau cuộc Đại suy thoái kinh tế thế giới 1929-1933 và chỉ chấm dứt khi phát xít Hitler lên cầm quyền. - Ngày 10/9: Hòa ước Saint - Germain giữa các nước thắng trận trong Chiến tranh thế giới thứ nhất được ký với Áo. - Ngày 27/11: Hòa ước Neuilly giữa các nước thắng trận trong Chiến tranh thế giới thứ nhất được ký với Bungari. Với Hòa ước này, lãnh thổ Bungari bị thu hẹp lại do phải cắt một số đất đai ở biên giới phía tây cho Nam Tư, cắt vùng Thrace cho Hy Lạp (do vậy bị mất cảng Dédéagatch và lối ra biển Egée) và cắt tỉnh Dobroudja cho Rumani. Ngoài ra, Bungari còn phải bồi thường chiến phí cho các nước láng giềng trong phe thắng trận. Bungari 87

phải hạn chế lực lượng vũ trang xuống còn không quá 20.000 người. Năm 1920 - Ngày 10/01: Điều ước Hội Quốc liên có hiệu lực. Hội Quốc liên chính thức ra đời theo sáng kiến của Tổng thống Mỹ Woodrow Wilson, với 44 nước ký vào Điều ước sáng lập. Hội Quốc liên có 3 tổ chức chính: Đại hội đồng (gồm tất cả các nước thành viên, họp mỗi năm một lần vào tháng 9), Hội đồng thường trực (gồm 5 ủy viên các cường quốc Anh, Pháp, Mỹ, Nhật Bản, Italia - sau đó còn lại 4 ủy viên vì Mỹ không tham gia, và một số ủy viên có kỳ hạn, họp mỗi năm ba lần) và Ban Thư ký thường trực (do Tổng Thư ký đứng đầu). Các cơ quan chuyên môn của Hội Quốc liên gồm có Tòa án quốc tế (có trụ sở thường trực ở La Hay) và các tổ chức khác như: Tổ chức Lao động quốc tế (ILO), Tổ chức Sức khỏe (HO), Ủy ban người tị nạn (HCR),... Hội Quốc liên là tổ chức quốc tế quy mô lớn đầu tiên trên thế giới nhằm bảo đảm trật tự, an ninh thế giới. Theo nội dung Điều ước Hội Quốc liên, những mục tiêu chủ yếu của tổ chức gồm: ngăn ngừa chiến tranh thông qua an ninh tập thể và giải trừ quân bị, giải quyết những tranh chấp quốc tế thông qua đàm phán và trọng tài. Những vấn đề khác trong Điều ước Hội Quốc liên và những hiệp định liên quan gồm có điều kiện lao động, đối xử thích đáng với dân cư bản địa, buôn bán người và ma túy, buôn bán vũ khí, y tế toàn cầu, tù nhân chiến tranh và 88

bảo vệ các nhóm thiểu số tại châu Âu. Trong giai đoạn mở rộng nhất, từ ngày 28/9/1934 đến 23/02/1935, Hội Quốc liên có 58 thành viên. Bất chấp các nỗ lực của Woodrow Wilson nhằm thiết lập và xúc tiến Hội Quốc liên, Mỹ vẫn không tham dự tổ chức này. - Ngày 15/11: Kỳ họp đầu tiên của Đại hội đồng Hội Quốc liên được tổ chức tại Genève (Thụy Sĩ). - Tháng 5: Chiến tranh Nga - Ba Lan bùng nổ do Ba Lan khơi mào nhằm chiếm lại một số lãnh thổ đã mất vào tay Nga trước đây. Trong quá trình đó, Hồng quân Nga Xôviết ra đời, đập tan cuộc tấn công của Ba Lan, tấn công và giải phóng Kiev. Tháng 10/1920, Nga đình chiến và đàm phán hòa bình. - Đảng Cộng sản ở một số quốc gia được thành lập: ngày 23/5 ở Inđônêxia, ngày 01/6 ở Tây Ban Nha và Anh. Đây có thể coi là những bước đầu lan tỏa của phong trào công nhân, cộng sản quốc tế dưới sự lãnh đạo của Quốc tế Thứ ba. - Ngày 04/6: Hòa ước Trianon giữa các nước thắng trận trong Chiến tranh thế giới thứ nhất được ký với Hunggari. Với Hòa ước này, cùng với Hòa ước Saint - Germain đã ký với Áo năm 1919, đế quốc Áo - Hung trước kia không còn nữa mà bị tách thành hai nước nhỏ: Áo chỉ còn 6,5 triệu dân với diện tích 84.000 km2, Hunggari cũng mất 1/3 lãnh thổ trước kia, chỉ còn lại 92.000 km2 với 8 triệu dân. Mỗi nước chỉ được quyền có khoảng 30.000 quân và phải bồi thường chiến phí. Trên lãnh thổ của đế 89

quốc Áo - Hung cũ đã thành lập hai quốc gia mới là Tiệp Khắc và Nam Tư. Một số nước được mở rộng thêm đất đai từ lãnh thổ của đế quốc Áo - Hung: Rumani được thêm vùng Bukovine và Transylvanie, Italia được thêm vùng Trentin - Istrie, Ba Lan cũng được thành lập với vùng Galicia thuộc Áo và các vùng đất khác thuộc Đức và Nga. - Tháng 6: Chiến tranh Hy Lạp - Thổ Nhĩ Kỳ bùng nổ do các mâu thuẫn về lãnh thổ cũng như sự xúi giục của các nước tư bản phe Hiệp ước. - Ngày 15/7: Hội đồng Công đoàn quốc tế được thành lập tại Moscow, đây là tiền thân của Quốc tế Công hội đỏ. - Ngày 19/7: Đại hội lần thứ hai của Quốc tế Cộng sản họp từ ngày 19/7 đến ngày 07/8 tại Petrograt và Moscow, có 217 đại biểu của 67 tổ chức ở 37 nước tham dự. Đại hội thông qua các văn kiện quan trọng như: Đề cương về vấn đề dân tộc và vấn đề thuộc địa; Điều kiện kết nạp vào Quốc tế Cộng sản; Vấn đề thành lập và củng cố các Đảng Cộng sản kiểu mới,... - Ngày 30/7: Hội nghị Quốc tế phụ nữ cộng sản lần thứ nhất diễn ra tại Moscow. Hội nghị đã bầu ra Ban Thư ký phụ nữ quốc tế. Cơ quan này trở thành trung tâm của phong trào phụ nữ cộng sản thế giới. - Ngày 31/7: Khai mạc Đại hội thành lập Đảng Cộng sản Anh: trên cơ sở thống nhất một số nhóm và Đảng Xã hội như: Đảng Xã hội Anh, Đảng Xã hội công nhân Xcốtlen, những nhóm xã hội Ailen, Hội đồng Cộng sản Wales. 90

- Tháng 8: Đại hội Olympic đầu tiên dành cho phụ nữ diễn ra tại Paris với sự tham dự của 77 nữ vận động viên đến từ các nước Mỹ, Anh, Tiệp Khắc, Thụy Sĩ và Pháp. - Ngày 11/8: Hòa ước Sevres giữa các nước thắng trận trong Chiến tranh thế giới thứ nhất được ký với Thổ Nhĩ Kỳ. Hòa ước này đã chính thức xóa bỏ sự tồn tại của Đế quốc Ottoman. Xyri, Libăng, Palextin và Irắc tách khỏi Thổ Nhĩ Kỳ và đặt dưới quyền “bảo hộ” của Anh và Pháp. Ai Cập chịu sự “bảo hộ” của Anh, bán đảo Arập được coi là thuộc “phạm vi thế lực” của Anh. Phần đất châu Âu của Thổ Nhĩ Kỳ phải cắt cho Hy Lạp (trừ Istanbul và vùng ngoại ô). Các eo biển của Thổ Nhĩ Kỳ được đặt dưới quyền kiểm soát của một ủy ban gồm các đại biểu của Anh, Pháp, Italia, Nhật Bản. - Tháng 9: Chương trình đấu tranh của Mahatma Gandhi, nổi tiếng với tên gọi Chủ nghĩa Gandhi theo con đường đấu tranh “phi bạo lực”, “bất hợp tác” để giành độc lập. Ông kêu gọi nhân dân Ấn Độ không sử dụng hàng hóa nước ngoài, không theo học các trường do chính quyền Anh quản lý, không làm việc cho người Anh,... - Ngày 24/11: Quân đội Anh đã tràn vào một sân vận động ở Dublin, nơi có 15.000 người đang xem biểu diễn, nổ súng làm 72 người chết và bị thương để trả thù cho việc quân đội Cộng hòa Ailen hành quyết 14 lính người Anh. - Ngày 23/12: Nước Anh ban hành luật chia Ailen làm hai miền: Bắc Ailen (gồm đa số người 91

dân theo đạo Tin lành) và Nam Ailen. Mỗi miền đều có nghị viện và bộ máy hành chính riêng. Các công việc chung do Hội đồng Ailen giải quyết. - Ngày 30/12: Đại hội XVIII Đảng Xã hội Pháp họp và 3/4 số đại biểu bỏ phiếu tán thành gia nhập Quốc tế Thứ ba. Những người bỏ phiếu cũng tán thành tuyên bố thành lập Đảng Cộng sản Pháp. Nguyễn Ái Quốc tham dự Đại hội này với tư cách là đại biểu Đông Dương. Năm 1921 - Hai người Pháp: nhà vi trùng học Albert Calmette và bác sĩ thú y Camille Guérin đã tìm ra phương pháp phòng bệnh lao bằng cách tiêm vắcxin mang tên BCG. - Tháng 3: V.I. Lênin đề ra Chính sách Kinh tế mới (NEP). Nội dung chủ yếu là thay thế chế độ trưng thu lương thực thừa bằng chế độ thuế lương thực, nông dân được tự do trao đổi, buôn bán nông sản; áp dụng hạch toán kinh tế đối với các xí nghiệp nhà nước; áp dụng các quy luật của thị trường một cách có kế hoạch để quản lý nền kinh tế quốc dân. Chính sách Kinh tế mới đã thúc đẩy công cuộc khôi phục kinh tế và rút ra những bài học quý trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở các nước sau này. Sau khi V.I. Lênin qua đời, chính sách này bị J. Stalin thay thế dần bằng công nghiệp hóa và tập thể hóa nông nghiệp. - Tháng 4: Thực dân Pháp thông qua dự luật khai thác thuộc địa do Bộ trưởng Bộ Thuộc địa 92

Albert Sarraut đề xuất nhằm vơ vét tài nguyên của các nước thuộc địa sau chiến tranh. Ở Đông Dương, Pháp triển khai Kế hoạch khai thác thuộc địa lần thứ hai. Cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất của Pháp diễn ra từ năm 1897 đến 1914. - Ngày 01/7: Đảng Cộng sản Trung Quốc được thành lập. Cụ thể: 12 đại biểu đại diện cho 7 nhóm cộng sản đang hoạt động ở Trung Quốc đã nhóm họp đại hội tại Thượng Hải, chính thức thành lập Đảng Cộng sản Trung Quốc. Đại hội xác định những nhiệm vụ trước mắt của Đảng; quyết định không chấp nhận hợp tác với các đảng phái chính trị khác, kể cả với Quốc dân Đảng của Tôn Trung Sơn. Đại hội đã bầu ra Ban lãnh đạo lâm thời gồm 3 người: Trương Quốc Đào, Trần Độc Tú và Lý Đạt. - Tháng 8: Hội Liên hiệp thuộc địa (L'Union Intercoloniale) tại Pháp được thành lập. Hội hoạt động đến cuối năm 1925, đầu năm 1926 và đã góp phần quan trọng trong việc xây dựng tình đoàn kết chiến đấu giữa nhân dân các thuộc địa với nhân dân Pháp. - Ngày 12/11: Khai mạc Hội nghị Washington với sự tham gia của 9 quốc gia, bàn về vấn đề Thái Bình Dương, bao gồm Trung Quốc và các vấn đề hải quân. Hội nghị kéo dài đến tháng 02/1922, ký kết 3 hiệp ước khác nhau: Hiệp ước 4 nước, Hiệp ước 5 nước và Hiệp ước 9 nước, khẳng định vị thế đang lên của Mỹ trên trường quốc tế; ngăn chặn khả năng bành trướng và phát triển hải quân của Nhật Bản. Đây là hội nghị quốc tế đầu tiên bàn về kiểm soát vũ khí. 93

- Ngày 13/12: Hiệp ước Không xâm lược ở Thái Bình Dương được các nước tham gia Hội nghị Washington ký và có giá trị trong 10 năm. Các bên thoả thuận “tôn trọng quyền của nhau về các đảo ở vùng Thái Bình Dương”. Đồng thời, cũng nhân dịp này, Mỹ gây áp lực với Anh để liên minh Anh - Nhật (được ký kết từ năm 1902) không còn hiệu lực nữa (Điều 4). Với Hiệp ước này, Mỹ đã thủ tiêu được liên minh Anh - Nhật và trở thành nước đóng vai trò chủ đạo trong bốn cường quốc ở khu vực Thái Bình Dương. Năm 1922 - Ngày 06/02: Hiệp ước 5 nước (còn gọi là Hiệp ước hạn chế vũ trang và hải quân) được các nước tham gia Hội nghị Washington ký kết nhằm quy định trọng tải tàu chiến của các nước ở khu vực Thái Bình Dương theo tỷ lệ: 5 - 5 - 3 - 1,75 - 1,75 (cụ thể: Mỹ và Anh bằng nhau: 525.000 tấn, Nhật Bản: 315.000 tấn, Pháp và Italia bằng nhau: 175.000 tấn). Đồng thời, các nước này cũng quy định tỷ lệ về hai loại tàu chở máy bay và tàu tuần dương hạm. Với Hiệp ước này, Mỹ giành được quyền bình đẳng hải quân với Anh theo nguyên tắc “sức mạnh gấp đôi” bị phá vỡ, Nhật Bản cũng giành được thắng lợi quan trọng khi 5 nước tuyên bố không xây dựng các căn cứ quân sự ở Thái Bình Dương, giúp Nhật Bản nắm ưu thế trên vùng biển rộng lớn này. Cùng ngày, các nước tham gia Hội nghị Washington ký Hiệp ước 9 nước. Nội dung gồm 9 điều, 94

công nhận nguyên tắc “hoàn chỉnh về lãnh thổ và tôn trọng chủ quyền của Trung Quốc”, đồng thời nêu nguyên tắc “mở cửa” và “khả năng đồng đều” cho các nước trong các hoạt động thương mại và công nghiệp trên toàn lãnh thổ Trung Quốc. Ngoài ra, một công ước đặc biệt được ký kết, thống nhất thuế hải quan của Trung Quốc với tỷ lệ bằng 5% giá trị hàng hóa và Trung Quốc không được tăng thuế lên mức 12,5%. Với Hiệp ước này, Trung Quốc đã trở thành thị trường chung của các cường quốc phương Tây và Nhật Bản; Mỹ đã hợp pháp hóa sự bành trướng của mình vào Trung Quốc. Liên minh Anh - Nhật tan rã sau Hội nghị Washington, dẫn đến việc Mỹ mở rộng ảnh hưởng ở châu Á - Thái Bình Dương và mâu thuẫn giữa Nhật Bản với các nước tư bản Anh, Mỹ tăng lên. - Ngày 15/02: Thành lập Tòa án quốc tế La Hay thay cho Tòa án Hòa giải quốc tế thường trực tồn tại từ năm 1898. - Ngày 15/3: Anh trao trả độc lập cho Ai Cập sau nhiều năm đấu tranh của nhân dân Ai Cập. Nhưng Anh vẫn có nhiều đặc quyền ở quốc gia này và quân đội Anh vẫn tiếp tục đồn trú tại đây. - Ngày 10/4: Hội nghị Genova (Italia) diễn ra từ ngày 10/4 đến ngày 19/5 với sự tham gia của đại biểu 34 nước trên thế giới (Mỹ không chính thức tham gia mà chỉ cử quan sát viên tham dự). Nước Nga Xôviết lần đầu tiên chính thức được mời tham dự. Hội nghị bàn về những vấn đề tài chính - tiền tệ của các nước 95

châu Âu sau chiến tranh, trong đó “vấn đề Nga” là vấn đề gây tranh cãi nhiều nhất (do những bất đồng về việc giải quyết những khoản nợ của Nga hoàng và Chính phủ lâm thời tư sản Nga, vấn đề bồi thường chiến tranh cho nước Nga Xôviết). - Ngày 16/4: Bên lề Hội nghị Genova, hai nước Đức và Nga đã ký kết Hiệp ước Rapallo nhằm khôi phục lại các quan hệ ngoại giao, cam kết từ bỏ các khoản nợ và bồi thường chiến tranh (Điều 116 của Hòa ước Versailles), quốc hữu hóa các tài sản sở hữu nhà nước, đồng thời áp dụng chính sách Tối huệ quốc cho các quan hệ kinh tế - thương mại giữa hai nước. Hiệp ước này là một thắng lợi lớn của nền ngoại giao Nga Xôviết lúc đó, đồng thời cũng giúp Đức tồn tại, đứng vững và tạo đà phát triển mạnh về sau này. - Tháng 4: Báo Le Paria (Người cùng khổ) ra số đầu tiên. Đây là tờ báo của Hội Liên hiệp thuộc địa do Nguyễn Ái Quốc làm chủ nhiệm kiêm chủ bút. Báo được xuất bản tại Paris bằng tiếng Pháp. Tờ báo có nội dung chống chủ nghĩa thực dân, kêu gọi đoàn kết các dân tộc thuộc địa. Le Paria tồn tại tới tháng 4/1926, ra được 38 số. - Ngày 19/5: Hội nghị Genova (Italia) kết thúc, các nước tham gia thỏa thuận thiết lập hệ thống tiền tệ Genova. Cụ thể: các nước chính thức thừa nhận vai trò đặc biệt quan trọng của đồng bảng Anh (GBP) trong các quan hệ tiền tệ, thanh toán và tín dụng quốc tế. Họ thừa nhận đồng bảng Anh là 96

phương tiện thanh toán và phương tiện dự trữ quốc tế, đánh giá nó ngang với vàng, coi đồng bảng Anh là đồng tiền chủ chốt (thực chất của chế độ tiền tệ này là chế độ bản vị bảng Anh); việc sử dụng đồng bảng Anh trong thanh toán quốc tế về ngoại thương và các quan hệ kinh tế quốc tế khác không hạn chế. Các nước muốn có bảng Anh thì phải chuyển vàng để đổi. Hệ thống tiền tệ Genova tạo nên nhiều lợi thế cho nước Anh trong lĩnh vực mậu dịch, dịch vụ, thanh toán và tín dụng quốc tế. Điều này làm cho Chính phủ Anh “lạm dụng” quyền phát hành đồng bảng Anh, để rồi đẩy đồng tiền lâm vào tình trạng khủng hoảng liên tục, làm cho uy tín của nó trên trường quốc tế ngày càng giảm sút nghiêm trọng và chế độ tiền tệ này bị sụp đổ trong những năm 1930. - Ngày 24/7: Hội Quốc liên trao cho Anh quyền ủy trị đối với Palextin. Quyền này có hiệu lực từ ngày 23/9/1924. Theo quyết định này, Anh có quyền kiểm soát chính sách đối nội và đối ngoại, quyền tư pháp và được quyền đóng quân ở Palextin. - Ngày 28/10: Mussolini động viên lực lượng vũ trang phát xít gồm 40.000 người ở Napoli và tiến về thành Rome. Ngày 30/10: chính quyền phát xít được thiết lập ở Italia, Mussolini thành lập chính phủ mới. - Tháng 11: Phát hiện ra ngôi mộ nguyên vẹn đầu tiên của Pharaon Tutankhamun (mất vào khoảng năm 1338 trước Công nguyên). Đây là ngôi mộ vua cổ nguyên vẹn đầu tiên của Ai Cập 97

được phát hiện và có ý nghĩa rất lớn đối với sự phát triển của ngành khảo cổ học và việc nghiên cứu lịch sử cổ Ai Cập. - Ngày 30/12: Liên bang Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Xôviết (Liên Xô) ra đời gồm 4 nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa: Nga, Ucraina, Bêlarút và Ngoại Kavkaz. Năm 1925, Liên Xô kết nạp thêm Udơbêkixtan và Tuốcmênixtan; năm 1929 là Tátgikixtan; năm 1940 là Lítva, Látvia và Extônia. Năm 1923 - Tháng 01: Pháp đưa quân vào vùng công nghiệp Ruhr của Đức để thực hiện việc đòi bồi thường chiến tranh. Tại Đại hội lần thứ nhất Đảng Quốc xã Đức, Hitler đã lớn tiếng đòi bãi bỏ Hòa ước Versailles và đưa ra nhiều khẩu hiệu phục thù. - Ngày 13/6: Nguyễn Ái Quốc quyết định tới Liên Xô nghiên cứu và tìm hiểu về con đường cách mạng của V.I. Lênin. - Tháng 11: Đức phát hành đồng tiền mới nhằm ngăn chặn đà lạm phát do hậu quả của chiến tranh và việc Pháp chiếm đóng vùng công nghiệp quan trọng của quốc gia này. Năm 1924 - Ngày 21/01: V.I. Lênin mất khi ông mới 54 tuổi. Sau khi Lênin qua đời, Đảng và Nhà nước Xôviết quyết định lưu giữ thi hài ông, đặt tại Quảng trường Đỏ lịch sử. - Quốc - Cộng hợp tác lần thứ nhất ở Trung Quốc: Đại hội lần thứ nhất Quốc dân Đảng Trung Quốc 98