เรียนภาษาเขมรถิ่นไทยแบบบูรณาการ เล่ม 1

28 There are lots of it, but sometimes ยวั โม เพะ ยัว โม โฮบ when we dug it up and left its stems on the ground, it would dry juuə moo pʰeʔ juuə moo hoop up and die. เอามาตม้ เอามากิน 33 เมยี น อา ทแม็ย เวีย ดอฮ โม Boil it before you eat it. miiən ʔaa tʰamɛj wiiə dɔɔh moo 29 เกอฺะ เมียน จเรนฺิ แอญ? มีตน้ ใหมม่ นั งอกออกมา kʌʔ miiən crʌʌn ʔɛɛɲ A new one springs up and grows again. แลว้ มันมเี ยอะไหม? 34 Does it grow a lot? จเรฺิน จเรนฺิ 30 crʌʌn crʌʌn ซเราะ ยฺงื เยอะมาก srɔʔ jɤɤŋ Quite a lot. หมูบ่ า้ นเรา 35 In our village ปจ็อฮ สรรพคุณ พเซง พเซง มัน เมยี น เต นอ็ ฮ ตา นอ็ ฮ 31 จเรฺนิ pacɔh sappʰakʰun pʰaseeŋ pʰaseeŋ man miiən tee nɔh crʌʌn taa nɔh เยอะ งนั้ สรรพคณุ อืน่ ของมนั ไมม่ ีแล้วใชไ่ หม? Yes, it does. Are there any other medical qualities? 32 จเรฺิน คลัฮ เกอฺะ จจี มัน บาน ลบุ กว็ ล เวีย 36 เกอะฺ เงือ็บ คลัฮ เต กฺี ปเรอฺ ยางจน็อฮ crʌʌn kʰlah kʌʔ ciic man baan tee kɪɪ prʌʌ jaaŋcanɔh lup kuəl wiiə kʌʔ ŋɨəp kʰlah 89 เยอะ บางทีขดุ แล้วไมไ่ ด้กลบหวั ของมันก็ ตายไปบ้าง

ไม่มี เขาใชอ้ ยา่ งนั้นแหละ 39 จอ็ ฮ ปันแนฮ็ เฮย หนอ บาน ตเน็ญ อย No. That’s all for how they use it. จเรนฺิ เต 37 cɔh pannɛh həəj nɔɔ baan taneɲ ซี เมมิฺ เวยี น็อฮ ʔoj crʌʌn tee sii mʌʌm wiiə nɔh เทา่ นแี้ หละเนาะ ไมถ่ ามอะไรเยอะหรอก กินหัวของมนั นะ That’s all for my questions. Eat its root, right? 40 มัน เมียน อย จเรนฺิ มอ็ ด เฮย 38 ซี อ็อด ซี กรอฺ ปีเฺ ดิมฺ man miiən ʔoj crʌʌn mɔt həəj sii ʔɔt sii krɒɒ pɪɪdʌʌm ไมม่ ีอะไรเยอะ หมดแลว้ กนิ อดกนิ อยากสมยั กอ่ น Well, that’s all for it. Yes, like in the past when we don’t have enough food. 90

5.16) ตงั กฺีบกดาม /taŋkɪɪpkadaam/ ชือ่ ไทย มะเม่า ชื่อวงศ์ Phyllanthaceae ช่ือวิทยาศาสตร์ Antidesma sp. ประโยชน ์ ใชร้ ากต้มแลว้ ใชน้ ำ�้ ด่ืม แก้ปวดเมือ่ ยรา่ งกาย 91

เดิฺม ตังกีบฺ กดาม /taŋkɪɪpkadaam/ The old people would say “Eat this fruit, kid!” 1 ตา นฮิ กฺี เฮา ทา อย 5 อฺี นา เดฺมิ ตงั กฺบี กดาม น็อง ซี นฮุ เดฺมิ taa nih kɪɪ haw tʰaa ʔoj พแล ตงั กบีฺ กดาม ลเอด็ ลเอ็ด นุฮ นัฮ ตา นี้เขาเรียกต้นอะไร? ʔɪɪ naa dʌʌm taŋkɪɪpkadaam nɔŋ sii nuh dʌʌm pʰlɛɛ Grandpa, what do they call this taŋkɪɪpkadaam laʔet laʔet nuh plant? nah 2 แล้วตน้ ตงั กฺีบกดามอยทู่ ไี่ หน อานิฮ กีฺ เฮา เดิฺม ตังกฺีบกดาม จะกินผลเลก็ ๆ นนั้ นะ ʔaa nih kɪɪ haw dʌʌm Where is it, then, if we want to eat taŋkɪɪpkadaam those small fruits? อนั นีเ้ ขาเรียกว่า ตน้ ตงั กีบฺ กดาม 6 พแล เวยี โฮบ บาน นฮั ตา They call it ‘ taŋkɪɪpkadaam,’ pʰlɛɛ wiiə hoop baan nah taa 3 เดิฺม ตังกีฺบกดาม เบอฺ เติว็ ปรฺี เติว็ อย มนั ผลของมนั กินได้ไหม? เกดิฺ ซเดิย็ นอ็ ง ซี Is its fruit edible, Grandpa? dʌʌm taŋkɪɪpkadaam bʌʌ təw prɪɪ təw ʔoj man kʌʌt sadəj nɔŋ sii 7 บาน ถ้าไปเข้าปา่ แลว้ ไม่มอี ะไรกิน baan If you go to the forest but have no food. ไดค้ รับ 4 It is. มนฺึฮจฮั กฺี ปรบั ทา ซี กเดบิ ็ นฮุ อาแรญ็ พแล ตงั กีฺบกดาม 8 มะ! ญม ลอง โฮบ มืฺอ อนั แต็จ manɤhcah kɪɪ prap tʰaa sii kadəp nuh ʔaarɛɲ pʰlɛɛ taŋkɪɪpkadaam maʔ ɲom lɔɔŋ hoop mɤɤ ʔantɛc naʔ คนแก่เขาก็วา่ ไอห้ นู กินผลนนั้ ส!ิ 92

มา ฉนั ลองกนิ ดูสกั หน่อย 13 ตเรฺวิ ็ จังวะ เวยี ตุม เกอะฺ จู แอม จู แอม Come! Let me try a bit. เฮย เบอฺ ออ็ ฮ กำ� ลัง ตเรฺิว็ อา ออ็ ฮ ก�ำลัง 9 trʌw caŋwaʔ wiiə tum kʌʔ cuu ฮอื ! จู จนับ นฮั ʔɛɛm cuu ʔɛɛm həəj bʌʌ ʔɔh kamlaŋ trʌw ʔaa ʔɔh kamlaŋ hɨɨ cuu canap nah ถ้าผลสกุ มนั จะอมเปรี้ยวอมหวาน เหมาะ ฮือ! เปรย้ี วมากๆ กบั คนที่หมดแรง Oh. It’s very sour. If the fruit is ripe, it tastes sour- sweet. It’s good for those who are 10 exhausted. นฮิ กฺี เฮา เดิมฺ ตังกฺบี กดาม 14 nih kɪɪ haw dʌʌm เตวิ ็ แบ็ฮ ยวั โม ซี นา taŋkɪɪpkadaam təw bɛh juuə moo sii naa นี่เขาเรยี กตน้ ตังกบีฺ กดาม ไปเก็บเอามากนิ (กินแล้วจะมแี รง) They call it ‘taŋkɪɪpkadaam’. Collect and eat them (you’ll feel 11 better). แม็จ กีฺ เฮา ตงั กบีฺ กดาม เทอ อย จอ็ ฮ 15 mɛc kɪɪ haw taŋkɪɪpkadaam tʰəə มนฺึฮจัฮ ปเรอฺ โม นฮั ʔoj cɔh manɤhcah prʌʌ moo nah ทำ� ไมเขาถึงเรยี กตน้ ตงั กีบฺ กดามละ่ ? คนแก่เขาท�ำกนั Why do they call it ‘taŋkɪɪpkadaam’? The old people still do it. 12 16 ตงั กีฺบกดาม เวยี จู อา เตว็ิ กจั ตงั กบีฺ กดาม โม บาน มเมจ พแล จนบั taŋkɪɪpkadaam wiiə cuu ʔaa təw kac taŋkɪɪpkadaam moo กม็ นั เปรย้ี ว baan mameec pʰlɛɛ canap Because it’s sour. ไปหกั กง่ิ ตงั กบีฺ กดามมาหนง่ึ กงิ่ ซิ ลกู เยอะมาก 93

Take a branch of it, there are lots 21 of fruits on it. เดฺิร รวั เตวิ ็ บลา เกอฺะ มนั เมียน 17 dʌʌr ruuə təw blaa kʌʔ man ออ๋ื จู หนอ miiən ʔɨɨ cuu nɔɔ เดนิ หาเทา่ ไรกไ็ มม่ ี เปรีย้ วมาก No matter how long I walk around, I couldn’t find any. It’s very sour. 22 18 แน็ฮ เกอฺะ เดิรฺ ซเลิง็ ซเลงิ ็ เดฺริ เดิรฺ เตวิ ็ เวีย ดอฺฮ อีฺ นา? ตาม บอฺน ยางจนา? เมยี น ตา ชงาย wiiə dɒɒh ʔɪɪ naa? taam bɒɒn nɛh kʌʔ dʌʌr sləŋ sləŋ dʌʌr jaaŋcanaa? dʌʌr təw miiən taa cʰaŋaaj มันขึ้นทไ่ี หน? นี่กเ็ ดนิ ดูไป มีแต่ไกล ๆ Where does it grow? I try to look for it while I walk. There are some, but quite far 19 away. ตาม เมยี น บอฺน ดอฮฺ ตเนียบ ตเนียบ 23 taam miiən bɒɒn dɒɒh taniiəp เดฺิร เดฺิร คเวยี กแบ็ย เด็ญ เติว็ มฺือ โม บดี taniiəp เคญิ เดมฺิ (ตน้ ตังกบีฺ กดาม) ขนึ้ ตามทีแ่ ฉะๆ dʌʌr dʌʌr kʰwiiə kabɛj deɲ təw mɤɤ moo bɪɪt kʰəəɲ dʌʌm It grows in wet areas. เดนิ เลยี้ งควายไป พอเดนิ เขา้ ไปใกลก้ เ็ หน็ ตน้ 20 บอนฺ เวยี ดอฮ บอนฺ ตรา เวีย มนั เมยี น While walking along with a pack เกอะฺ มนั เมียน of buffaloes, I can find some of them nearby. bɒɒn wiiə dɒɒh bɒɒn traa wiiə man miiən kʌʔ man miiən 24 เวีย เนวิ ็ ตาม ตันเล คเวีย กแบ็ย ทีต่ รงไหนมันไมม่ ี กไ็ ม่มี wiiə nəw taam tanlee kʰwiiə If you can’t find such area, you kabɛj can’t find this plant. 94

มนั อยบู่ รเิ วณท่ีเลี้ยงควาย 29 เบอฺ อานา เดิฺม จงั กอม It grows around where we feed the buffaloes. bʌʌ ʔaanaa dʌʌm caŋkɔɔm 25 บางตน้ กเ็ ปน็ พุม่ นอ็ ง ปรฺี ตากาฮ Some are like bushes. nɔŋ prɪɪ taakah 30 ในป่าตากาฮ เบอฺ อานา เดมฺิ ตตูจ เตีย็บ เตียบ็ เวีย เกอฺะ เนิว็ In the Takah forest. bʌʌ ʔaanaa dʌʌm tatuuc tiəp tiəp 26 wiiə kʌʔ nəw เดมิฺ เวีย ทม บลา จอ็ ฮ ตา? ถา้ ตน้ ไหนเลก็ มันกอ็ ย่เู ตี้ยๆ dʌʌm wiiə tʰom blaa cɔh taa? Any short ones just stay squat. ตน้ ของมันใหญข่ นาดไหน? 31 How big is its stem? เวยี พแล แอญ จ็อฮ เบอฺ อา เดฺิม ตูจ พแล? 27 เดมิฺ ทม เกอะฺ เมียน wiiə pʰlɛɛ ʔɛɛɲ cɔh bʌʌ ʔaa dʌʌm tuuc pʰlɛɛ dʌʌm tʰom kʌʔ miiən ถ้าต้นเลก็ มนั จะออกลูกไหม? ต้นใหญ่ก็มี Does the small one bear fruits? Some are quite big one. 32 28 พแล ซดั นิฮ คลฮั เวยี เกอะฺ กปวั ็ฮ ราว ปรำ� ปรำ� มูยฺ ฮัด นอ็ ฮ pʰlɛɛ satnih klah wiiə kʌʔ kapuəh ออก(ผล)สิ raaw pram prammʊʊj hat nɔh Sure. พชื ชนดิ นบ้ี างตน้ มนั กส็ งู ประมาณ 5 - 6 ศอก Some are about 2-3 meter tall. 95

33 ผลข้างบนตอ้ งหัก เบอฺ อา ทม พแล อีฺ ลืฺอ To collect those fruit we have to bʌʌ ʔaa tʰom pʰlɛɛ ʔɪɪ lɤɤ tear down the branch. ถ้าต้นใหญก่ จ็ ะออกผลขา้ งบน 38 พแล ตูจ ตจู แด็จ คเนีย บฮั เลงิฺ กัจ If it is mature enough, it bears fruits around its upper branches. pʰlɛɛ tuuc tuuc dɛc kʰaniiə bah lɤɤŋ kac 34 บัฮ เลฺิง เมนนัฮ? ผลเลก็ ๆ กเ็ หมอื นกนั ตอ้ งปีนขนึ้ ไปเกบ็ bah lʌʌŋ meennah? To get the small ones, we have to climb up to collect it. ตอ้ งขน้ึ ไปเก็บใช่ไหม? 39 Sometimes we have to climb, ปฺีเดมฺิ อีฺ ดบ ปเีฺ ดมฺิ แมญ็ จเริฺน ซแน็ฮ เดิฺร don’t we? กจั ยวั ตา อา เตยี ็บ เตียบ็ 35 pɪɪdʌʌm ʔɪɪ dop pɪɪdʌʌmmɛɲ บฮั เลงฺิ crʌʌn sanɛh dʌʌr kac juuə taa ʔaa tiəp tiəp bah lʌʌŋ แต่กอ่ นในปา่ มันมเี ยอะ ก็เดนิ หักเอาแต่ต้น ตอ้ งขึ้น เตยี้ ๆ Yes, you do. In the old days, there were a lot of its small bushes in the forest. 36 เบอฺ อา ทม พแล อีฺ ลอฺื ทะ? 40 เวยี พแล แค นา เอิฺว็? bʌʌ ʔaa tʰom pʰlɛɛ ʔɪɪ lɤɤ tʰaʔ? wiiə pʰlɛɛ kʰɛɛ naa ʔʌw? ถา้ ต้นใหญ่ก็ออกผลที่ขา้ งบน ใชไ่ หม? มนั ออกผลเดอื นไหนพอ่ ? It bears fruits around its upper What season will it bear fruits, branches, doesn’t it? Father? 37 พแล อีฺ ลอฺื บฮั กจั pʰlɛɛ ʔɪɪ lɤɤ bah kac 96

41 สกุ สิ เต อา ซัด นิฮ มนั แด็ล บาน ซังเกด เต Yes, it will. tee ʔaa sat nih man dɛl baan saŋkeet tee 45 ตมุ ตมุ เวยี เกิฺด ซี อย จอ็ ฮ? ต้นนไี้ มเ่ คยสงั เกตวา่ มนั ออกผลตอนไหน tum tum wiiə kʌʌt sii ʔoj cɔh? I haven’t notices that before. พอมนั สุกจะเปน็ สีอะไร? 42 เยยี ะ แค นฮิ เด็ญ มอืฺ เติว็ อานา คลฮั What color is the ripe one? พแล อานา คลัฮ เกอะฺ มนั พแล อานา มนั พแล เวยี เกอฺะ เนวิ ็ เตวิ ็ นะ 46 ซี ซี กฮอมฺ jiəʔ kʰɛɛ nih deɲ mɤɤ təw ʔaanaa kʰlah pʰlɛɛ ʔaanaa sii sii kahɒɒm kʰlah kʌʔ man pʰlɛɛ ʔaanaa man pʰlɛɛ wiiə kʌʔ nəw təw naʔ สีแดง คงเดือนนี้มัง้ อนั ไหนออกกอ็ อก อันไหน Red. ไม่ออกกไ็ มอ่ อก 47 Possibly this month (July), but it จู เฮย นอ็ ฮ could bear fruits all year. cuu həəj nɔh 43 เวยี เวยี ตุม พอฺง? อา คีว คีว ยาง จแน็ฮ เปรย้ี วจัง wiiə wiiə tum pʰɒɒŋ ʔaa kʰiiəw It’s really sour. kʰiiəw jaaŋ canɛh 48 ผลของมันจะสุกไหม? ไอ้เขียว ๆ อย่างนี้ อ๋อ ซี กฮอมฺ กฮอฺม คเมา คเมา ยางแจฮ็ เดญ็ นอ็ ฮ? Will its fruit ripen, a green one like this? ʔɔɔ sii kahɒɒm kahɒɒm kʰamaw kʰamaw jaaŋcɛh deɲ nɔh 44 ตุม เฮย สแี ดงๆ ด�ำๆ อยา่ งนใ้ี ช่ไหม? tum həəj Red and black like this, isn’t it? 97

49 52 ซี มว่ ง ๆ เอ ซี ม่วง แนฮ็ โฮบ ตา พแล บาน มยาง แอญ ยวั เทอ อย พเซง พเซง บาน เต? sii muəŋ muəŋ ʔee sii muəŋ nɛh hoop taa pʰlɛɛ baan majaaŋ สีม่วง ๆ ʔɛɛɲ juuə tʰəə ʔoj pʰaseeŋ pʰaseeŋ baan tee Also purple. กนิ ได้แคผ่ ลเหรอ เอาไปท�ำอยา่ งอนื่ ไดไ้ หม? 50 เอวิฺ ็ บาน ยัว อ�ำเม็ล โม จรวั ะ มืฺอ แดจ็ Only the fruit is edible? ยาง น็อง จงญั แมน นัฮ? What else can it be used? ʔʌw baan juuə ʔammel moo 53 cruəʔ mɤɤ dɛc jaaŋ nɔŋ caŋaɲ เต อานิฮ เทอ มัน บาน เต mɛɛn nah? tee ʔaanih tʰəə man baan tee พอ่ เอาเกลือมาจ้ิมก็เหมือนจะอร่อยนะ ทำ� ไม่ไดห้ รอก When you dip it in the salt like that, it looks really good, Father. Nothing else. 51 54 โอ้ กีฺ เมียน ทแม็ญ เกอฺะ นะ เฮย แอญ โฮบ ตา พแล เวยี เบอฺ จงั วะ ตมุ เวเลยี เคิญตา มัน จู เกอฺะ ซเราะ ตึกเมือ็ด ตาม อ็อฮ กำ� ลงั อย นฮั กฺี จ็อฮ เฮย hoop taa pʰlɛɛ wiiə bʌʌ caŋwaʔ ʔoo kɪɪ miiən tʰamɛɲ kʌʔ naʔ tum weeliiə ʔɔh kamlaŋ ʔoj nah həəj ʔɛɛɲ kʰəəɲtaa man cuu kʌʔ srɔʔ tɨkmɨət taam kɪɪ cɔh həəj กินแต่ผลของมันตอนสุก เวลาท่ีเหน่ือย อะไรอย่างน้ี ถ้าใครเขามีฟัน เขาก็อร่อย พอเห็นแล้ว (ตา) ก็ได้แตก่ ลืนน้ำ� ลายตามเขา We can eat the ripe ones, when we are tired. Those who have good teeth may enjoy chewing it. For me, I can’t 55 eat any of these. เตวิ ็ แบฮ็ เตวิ ็ บจั มนั บาน วจฺิ บายเกาะ อย เตวิ ็ ทไง เยยี ะเกอะฺ แบ เกอะฺ เติว็ แบฮ็ อา 98 นิฮ เฮย ซี

təw bɛh təw bac man baan wɪc It’s so sour that you make a wry baajkɔʔ ʔoj təw tʰaŋaj jiəʔkʌʔ face. bɛɛ kʌʔ təw bɛh ʔaanih həəj sii 58 เวลาไมไ่ ดห้ อ่ ขา้ วกลางวนั ไป (เลย้ี งควาย) ดว้ ย เทอ รบ็อฺฮ กแลม เกอะฺ บาน นิฮ มอืฺ นะ ก็เก็บผลน้ีกิน tʰəə rabɒh klɛɛm kʌʔ baan nih If we don’t bring a lunch box mɤɤ naʔ to the rice field (with a pack of buffaloes), we collect this fruit ทำ� เป็นของแกล้ม (เหล้า) ก็ได้ to eat. Can we eat it as side dish when 56 we drink alcohol? ยาง เกอะฺ คเวยี กแบย็ คเวยี กแบย็ ซมยั ปเีฺ ดมิฺ เกอะฺ นอ็ ฮ เวยี เกอะฺ คะ ตกึ เมอื ด็ เกอะฺ ดะ 59 อานฮิ มา จังกอม เติว็ เกอฺะ ออื ฮอื บาน เฮย jaaŋ kʌʔ kʰwiiə kabɛj kʰwiiə baan həəj kabɛj samajpɪɪdʌʌm kʌʔ nɔh wiiə kʌʔ kah tɨkmɨət kʌʔ daʔ ได้สิ ʔaanih maa caŋkɔɔm təw kʌʔ ʔɨɨhɨɨ Yes, we can. อยา่ งกบั ตอนเลยี้ งควายสมยั กอ่ น พอคอแหง้ 60 กก็ นิ อันนี้พวงหนึง่ ก็ อือฮอื พริกผง อ�ำเม็ล พรกิ ผง นิฮ มอืฺ นะ Like when I took my buffaloes pʰrikpʰoŋ ʔammel pʰrikpʰoŋ to the field in the past and I got nihmɤɤ naʔ thirsty, I just picked a branch พริกเกลือกไ็ ด้ of it to eat. With chilli-salt dipping too. 57 61 มุก กบูจฺ เปนฺิ ็ จองฺ บจั ยาง เมยี น กเรอื บ็ เมยี น อย ยาง เกอฺะ ซดั เวยี เปอื ม็ เตวิ ็ ทเลียะ muk kabʊʊc pʌn cɒɒŋ bac jaaŋ miiən krɨəp miiən ʔoj jaaŋ เปรยี้ วจนหน้าเหยเก kʌʔ sat wiiə pɨəm təw tʰaliəʔ 99

นกมันคาบเมลด็ ไป พอมนั ตก มนั กง็ อก 65 เวยี กปวั ฮ็ When birds pick its seeds and they fall somewhere else, wiiə kapuəh they will grow there. มนั สูง 62 ซดั นฮิ เบอฺเซนิ ็ เวยี เมียน รฮึ เมยี น อย It’s quite tall. เวีย เกอฺะ จะ โม อีฺ แนฮ็ เวยี เกอะฺ ดอฮฺ ตาม รึฮ โม ตีฺด 66 เดิฺม เวยี เนวิ ็ ตรา ดอ็ ลฺ ตมุ นอ็ ง แบ็ฮ เตวิ ็ satnih bʌʌsən wiiə miiən rɨh ตลาด miiən ʔoj wiiə kʌʔ caʔ moo ʔɪɪ nɛh wiiə kʌʔ dɒɒh taam rɨh dʌʌm wiiə nəw traa dɒl tum moo tɪɪt nɔŋ bɛh təw talaat ตน้ น้ี ถา้ มนั มรี าก มนั กง็ อกตามรากนน่ั แหละ ต้นของมันอยู่ตรงไหน พอสุกก็จะได้เก็บ เอาไปตลาด This one. If it has roots, it just grows. Where does it normally grow? So when it ripens, I may collect 63 them to sell at the market. ตกึ เมียน ตแร็ฮ เวีย เกอฺะ ดอฺฮ ตแรฮ็ 67 tɨk miiən trɛɛh wiiə kʌʔ dɒɒh trɛh ย้ี เนิว็ คาง เกิดฺ ตากาฮ นฮิ ถ้ามันใกล้น้ำ� ตรงไหมมนั ก็ข้นึ ตรงนน้ั jii nəw kʰaaŋ kʌʌt taakah nih If it’s near any wet areas, ย!้ี อยทู่ างทศิ ตะวนั ออกของปา่ ตากาฮนแ้ี หละ it just grows there. It’s on the east side of the Takah 64 forest. จงั วะ นา เปิฺน็ ตแร็ฮ เวีย เกอะฺ เมยี นเดิฺม เปฺิน็ พล็วด ได 68 อฺี ตโบง ตโบง caŋwaʔ naa pʌn trɛh wiiə kʌʔ miiən dʌʌm pʌn pʰluət daj ʔɪɪ tabooŋ tabooŋ พอมนั งอกมนั กเ็ หมอื นเทา่ น้ี เหมอื นทอ่ นแขน อยู่ทางใต้ ๆ When it grows, it’ll be this long, South from here. an arm’s length. 100

69 Just remember it. When young เดฺริ กฺยื เคิญ เติว็ เดฺริ แบ็ฮ เตวิ ็ รวั อ็อฮ people ask ‘what is it?’, you can กฺยื เคิญ tell them it is ‘taŋkɪɪpkadaam.’ dʌʌr kɤɤj kʰəəɲ təw dʌʌr bɛh 72 təw ruuə ʔɔh kɤɤj kʰəəɲ จา เคิญ อีฺ นิฮ เฮย ญม นอ็ ง จำ� ตกุ เดินไปเกบ็ ฟนื แล้วเคยเหน็ caa kʰəəɲ ʔɪɪ nih həəj ɲom nɔŋ cam tuk I used to find it along the way when I collect firewood. คะ่ เห็นอยา่ งนี้แลว้ จะได้จ�ำเอาไว้ 70 Okay, I will. จำ� เดิรฺ เติว็ รวั มือฺ 73 cam dʌʌr təw ruuə mɤɤ นิฮ เฮย ทา เดิมฺ ตังกฺีบกดาม บาน ปรบั โกนเจา ตอ เตวิ ็ มุก ตีดฺ จฮั ไวไ้ ปเดนิ หาดู nih həəj tʰaa dʌʌm I’ll try that. taŋkɪɪpkadaam baan prap kooncaw tɔɔ təw muk tɪɪt cah 71 นิฮ กีฺ จ�ำ ตกุ ตุก เติว็ โกน กเมง ตเน็ญ ตอ ต้นตังกีบฺ กดาม จะได้เอาไว้บอกลูกหลาน ตอ กีฺ เกอฺะ ปรบั นฮิ เฮย ตงั กบีฺ กดาม ต่อไปอกี ค่ะ nih kɪɪ cam tuk tuk təw koon I’ll tell the younger generations kameeŋ taneɲ tɔɔ tɔɔ kɪɪ kʌʔ about the story of ‘taŋkɪɪpkadaam’. prap nih həəj taŋkɪɪpkadaam จ�ำไว้ ลกู หลานถาม จะได้บอกว่า นแ่ี หละ ต้นตงั กฺบี กดาม 101

5.17) บาดปเติลฺ ต็ ูจ /baat patʌl tuuc/ ชอื่ ไทย - ชอ่ื วงศ์ Annonaceae ชอื่ วทิ ยาศาสตร์ Polyalthia sp. ประโยชน ์ ใช้รากต้มกับกระเทยี มพริกไทย กินแกผ้ ดิ ส�ำแดง ผลสุกกินไดม้ รี สหวาน 102

บาดปเตฺิล็ตูจ /baat patʌl tuuc/ 5 เดฺิม กฺี กปวั ฮ็ นฮั 1 บองฺ แพว อานฮิ กฺี เฮา เดิฺม ซเดยิ ็ dʌʌm kɪɪ kapuəh nah bɒɒŋ pʰɛɛw ʔaanih kɪɪ haw dʌʌm ตน้ ของมนั สงู ไหม? sadəj How tall can it be? พี่แพว ต้นนเี้ ขาเรยี กตน้ อะไร? 6 Sister Phaew, how do they call เดมิฺ กปวั ฮ็ ปามาน ซเมอ จงั แกฮ็ ยาง ยาง ทม this plant? dʌʌm kapuəh paamaan saməə 2 caŋkɛh jaaŋ jaaŋ tʰom กีฺ เฮา เดิฺม บาดปเตฺิล็ตูจ ต้นใหญ่ ๆ กส็ งู เท่าเอว kɪɪ haw dʌʌm baat patʌl tuuc It can be as tall as human waist. เขาเรยี กต้นบาดปเติฺลต็ จู 7 They call it ‘baat patʌl tuuc’ แนฮ็ กฺี เมยี น ปกา เมยี น พแล ยงั จนา บองฺ 3 nɛh kɪɪ miiən pakaa miiən plɛɛ เวยี เวีย เกดิฺ ฮจู อฺีนา jancanaa bɒɒŋ wiiə wiiə kʌʌt huuc ʔɪɪnaa พ่ี ดอกและผลของมนั เป็นอยา่ งไร? มนั เกดิ ทไ่ี หน? Sister, how do its flower and fruit look like? Where does it grows? 8 4 ปกา เวีย จะ ปกา ตูจ ตูจ เวีย ดอฮฺ ตาม ดบ รือ ตาม รบองฺ ตาม ซเราะ ยงฺื นะ pakaa wiiə caʔ pakaa tuuc tuuc wiiə dɒɒh taam dop rɨɨ taam ดอกของมนั จะเลก็ ๆ rabɒɒŋ taam srɔʔ jɤɤŋ naʔ Its flower is quite small. มนั ขึน้ ที่ปา่ หรอื ตามรั้วในหมู่บ้านเรานะ 103 It grows in the forest or around fences in our village.

9 14 ซี ออก ซอฺ ซอฺ เทา เทา ยัว เตวิ ็ ซงอร ทนำ� แก เตอื ็ฮ sii ʔɔɔk sɒɒ sɒɒ tʰaw tʰaw juuə təw saŋɔɔr tʰanum kɛɛ tɨəh สีออกขาว ๆ เทา ๆ เอาไปตม้ เป็นยาแกผ้ ิดสำ� แดง And whitey grey. Boil as a decoction to cure food 10 poisoning. พแล เบอฺ กเดบิ ็ เวีย ซี ควี 15 pʰlɛɛ bʌʌ kadəp wiiə sii kʰiiw พง เนยี ะ เตือฮ็ รญี นะ ถ้าผลออ่ นของมันจะเปน็ สเี ขยี ว pʰoŋ niəʔ tɨəh riiɲ naʔ It bears green fruits. แก้ผิดสำ� แดงแหง้ 11 To cure food poisoning. กมล กมล 16 kamol kamol กีฺ ยวั รฮึ เวยี เดมิฺ เวยี ปซอ็ ม นอ็ ง อำ� ปลึ คเมา ปรำ� ปลิ จเนจ็ กลม ๆ kɪɪ juuə rɨh wiiə dʌʌm wiiə Round one. pasɔm nɔŋ ʔampɨlkʰamaw prampil canec 12 เบอฺ ตมุ เกฺดิ ซี กฮอมฺ เขาเอารากและตน้ ของมนั มาผสมกบั ออ้ ยดำ� 7 ชน้ิ bʌʌ tum kʌʌt sii kahɒɒm They mix its roots and stems with ถา้ ผลสุกจะมสี ีแดง seven pieces of ‘black sugarcane.’ When it ripens, it becomes red. 17 จอฺง มอ็ ฮ คเมา แบ็ย ตไซ 13 กีฺ ยัว เตวิ ็ เทอ ประยอจ ซเดยิ ็ บาน คลฮั cɒɒŋ mɔh kʰamaw bɛj tasaj kɪɪ juuə təw tʰəə prajɔɔc sadəj ผกู ดา้ ยดำ� 3 เส้น baan kʰlah Bind them together with three เขาเอาไปทำ� ประโยชนอ์ ะไรไดบ้ า้ ง? black thread. How do people use it? 104

18 23 เกอฺะ น็อง ซตาง กฮอฺม มซลงึ มัน เมียน เต เมยี นตา ทน�ำ แก เตอื ฮ็ kʌʔ nɔŋ sataaŋ kahɒɒm masalɨŋ man miiən tee miiəntaa tʰanum kɛɛ tɨəh กับเหรยี ญสลงึ 1 เหรยี ญ ไมม่ ีหรอก มีแตย่ าแกผ้ ิดสำ� แดง With a one-quarter coin. That’s all. Only for curing food 19 poisoning. เบอฺ จอ็ ง ออย กโอบ เกอะฺ ดะ กตมิ มเร็จ 24 bʌʌ cɔŋ ʔɔɔj kaʔoop kʌʔ daʔ ปนั แน็ฮ เฮย นอ katim mrec pannɛh həəj nɔɔ ถา้ อยากให้หอมกใ็ ส่กระเทยี ม พรกิ ไทย แคน่ ้ีใชไ่ หม? If you want scent, you can add some garlic, and pepper. Is that all? 20 25 จา ออย เพอฺะ เงียย จา ปันแนฮ็ เฮย caa ʔɔɔj pʰʌʔ ŋiiəj caa pannɛh həəj ใหด้ ื่มงา่ ยใช่ไหมคะ? คะ่ แคน่ แี้ หละ To make it easy to drink? Yes, that’s all. 21 จา ออย เพอฺะ เงียย caa ʔɔɔj pʰʌʔ ŋiiəj คะ่ ให้ดม่ื งา่ ย Yes, to make it easy to drink. 22 ประยอจ กฺี เมยี น ซเดยิ ็ ตฺดี นฮั prajɔɔc kɪɪ miiən sadəj tɪɪt nah มนั มีประโยชน์อะไรอีกไหม? Can it be used in other ways? 105

5.18) ปร็อง /prɔŋ/ ปรง ชอ่ื ไทย Cycadaceae ชือ่ วงศ์ Cycas sp. ชอื่ วิทยาศาสตร์ ใชห้ ัวตำ� แลว้ น�ำไปปดิ แผลเรือ้ รัง ประโยชน ์ 106

ปรอ็ ง /prɔŋ/ 5 นิฮ ทนำ� 1 เอ็วฺิ นฮิ กฺี เฮา ทา เดิมฺ ซเดิย็ นฮิ ? ลออฺ nih tʰanam บแลฮ็ น่เี ป็นยา ʔʌw nih kɪɪ haw tʰaa dʌʌm sadəj nih laʔɒɒ blɛh This is drug. พอ่ นี่เขาเรยี กวา่ ต้นอะไร? สวยมาก 6 ทา เดมิฺ ทนำ� แด็จ คเนยี ปร็อง Father, how do they call this plant? It’s beautiful. tʰaa dʌʌm tʰanam dɛc kʰaniiə prɔŋ 2 นฮิ ต้นปรอ็ งกเ็ ปน็ ยาเหมือนกนั nih ‘Prɔŋ’ is also one of drugs. น่ี 7 เบอฺ เวยี เกฺิด ตเมา This one... bʌʌ wiiə kʌʌt tamaw 3 เดมฺิ ปรอ็ ง ถา้ เป็นแผล dʌʌm prɔŋ If you get a wound... ตน้ ปร็อง 8 เกฺดิ ปึฮ This one is ‘prɔŋ.’ kʌʌt pɨh 4 เดฺมิ แม็ญ ปรอ็ ง เปน็ ฝี dʌʌm mɛɲ prɔŋ Or abscess... ตน้ ปร็อง 9 ปึฮ จงืฺ ปึฮ ได This is ‘prɔŋ.’ pɨh cɤɤŋ pɨh daj ฝที ีเ่ ทา้ หรือทีม่ ือ Abscess at your feet or hands. 107

10 14 ออย ยัว เมมฺิ เวีย โม คัร ครั คัร บาน เบอฺ มัน บาน ยวั เมมฺิ เวยี เกอฺะ เบ็ดิฺ bʌʌ man baan juuə mʌʌm wiiə ʔɔɔj juuə mʌʌm wiiə moo kar kar kar baan kʌʔ bʌt ถ้าไม่ไดเ้ อาหวั ของมัน ให้เอาหวั ของมันมาปั่นแลว้ ปิด (แผล) If we can’t take its root, Cut it roots into pieces and 15 paste them on the wound. เมียน พแล โม คาง ลอื ฺ 11 miiən pʰlɛɛ moo kʰaaŋ lɤɤ เบด็ิ ตเมา นฮุ เฮย มีผลอยู่ขา้ งบน bʌt tamaw nuh həəj Above there are its fruit. ปดิ แผลนั่นแหละ 16 Paste them on the wound. เดิฺม แจ็ฮ เมียน เดฺิม แจ็ฮ เวีย เมียน บอฺน เวยี ปวั ฮ็ โม ตแรฮ็ เวยี โม พแล อานอ็ ง ปวั ฮ็ 12 ตแร็ฮ แด็ล ปึฮ นุฮ เวยี มัน เรยี ล เต็วิ ตฺีด อย dʌʌm cɛh miiən dʌʌm cɛh wiiə dɛl pɨh nuh wiiə man riiəl təw miiən bɒɒn wiiə puəh moo trɛh tɪɪt ʔoj wiiə moo pʰlɛɛ ʔaanɔŋ puəh trɛh ฝนี ั้นมันไม่ลามไปอีกเลย ต้นอยา่ งนมี้ นั จะมเี น้อื ไมท้ ่ปี ูดย่ืนออกมาแลว้ มนั ก็จะออกผลตรงนี้ The abscess won't spread any more. A branch like this has twigs that grow and spread out. It bears 13 fruits right here. เวยี เกอฺะ ยอม บัด เวยี เกอะฺ ซัฮ 17 wiiə kʌʔ jɔɔm bat wiiə kʌʔ sah ออ๋ เมยี น พแล พองฺ มนั กห็ ายและแหง้ ไปเอง ʔɔɔ miiən pʰlɛɛ pʰɒɒŋ It will get cured and dried. อ๋อ มันมีผลดว้ ย 108 Well, it bears fruits too.

18 22 เมยี น พแล กฮอฺม กฮอฺม ซแนฮ็ กีฺ ยัว อา พแล เวีย โม ดอ็ ลฺ บอฺก ซเมาะ miiən pʰlɛɛ kahɒɒm kahɒɒm sanɛh kʌʔ juuə ʔaa pʰlɛɛ wiiə มี ผลสแี ดง ๆ moo dɒl bɒɒk samɔʔ They are red. ทนี เ้ี ขากเ็ อาผลของมันมาปอกเปลอื ก 19 Then, they peel its skins. กฮอฺม กฮอฺม เปน็ิฺ อานา คลัฮ เปน็ิฺ กเรอ็ื บ ทม เจยี ง กเร็อื บ คนอ็ ร เฮย นอ็ ฮ พแล เวีย 23 บาน ซแน็ฮ เกอฺะ โบะ โบะ โบะ บาน kahɒɒm kahɒɒm pʌn ʔaanaa kʰlah เกอะฺ ซแนฮ็ กีฺ ยวั โม เบ็ดฺิ ตเมา pʌn krɨəp tʰom ciiəŋ krɨəp kʰanɔr həəj nɔh pʰlɛɛ wiiə baan sanɛh kʌʔ boʔ boʔ boʔ baan kʌʔ sanɛh kɪɪ juuə moo สแี ดง ๆ เหมอื น... บางอันเทา่ หรือใหญ่กว่า bʌt tamaw เมล็ดขนนุ นน้ั แหละ ผลของมัน แล้วเอามาตำ� ทีนกี้ เ็ อามาปดิ แผล Red like... Some of its fruit are as big as or bigger than a jackfruit Pound and paste it on the wound. seed. That’s its fruit. 24 20 ตเมา เกฺดิ เรยี ล เวยี มัน แด็ล ซฮั กีฺ เฮา พแล ปร็อง พแล ปร็อง tamaw kʌʌt riiəl wiiə man dɛl kɪɪ haw pʰlɛɛ prɔŋ pʰlɛɛ prɔŋ sah เขาเรียกผลปรอ็ ง แผลทมี่ นั ลามไม่แหง้ They call it prɔŋ fruit. On the spreading and moist 21 wound. อ๋อ มัน กยืฺ เด็ญ 25 ʔɔɔ man kɤɤj deɲ เกฺดิ โบ็ฮ ปเรอฺ บาน นัฮ? อ๋อ ไม่เคยรมู้ าก่อนเลย kʌʌt boh prʌʌ baan nah Well, I never knew that before. เป็นฝหี นองใช้ได้ไหม? Can it be used over abscess with pus? 109

26 30 เกฺิด โบ็ฮ เกอะฺ บาน นฮิ เกอะฺ เกอฺะ ยัว ทน�ำ นฮิ เฮย บาด ยวั ทน�ำ มนฮฺึ จัฮ กีฺ ปรับ ทา ย้ี อา เตวิ ็ ยัว kʌʌt boh kʌʔ baan nih kʌʔ kʌʔ juuə tʰanam nih həəj ฝหี นองกไ็ ด้ baat juuə tʰanam manɤhcah kɪɪ prap tʰaa jii ʔaa təw juuə Yes, it can be used on abscess with pus. นก่ี เ็ อายานแ้ี หละครบั คนแกเ่ ขาบอกไปเอา... 27 This will be used as drug. The one ตเมา มัน ซัฮ เกอฺะ บาน that the elderly told us about. tamaw man sah kʌʔ baan 31 ทนำ� ยาง เจีย หรอื แผลทไ่ี ม่แหง้ ก็ได้ tʰanam jaaŋ ciiə Or for those wounds that have not dried yet. เปน็ ยาอย่างดี 28 What a good medicine. ตเมา แด็ล เวีย เกดฺิ ปฮึ เกฺดิ อย เวีย แบก 32 tamaw dɛl wiiə kʌʌt pɨh kʌʌt เมมฺิ ปร็อง อา ยวั โม คัร คัร เกอะฺ อา เบดฺิ ็ ʔoj wiiə bɛɛk mʌʌm prɔŋ ʔaa juuə moo kar แผลที่มนั เปน็ พิษแลว้ มันแตก kar kʌʔ ʔaa bʌt Those spreading infected หัวปร็องเอามาป่นั ปิด (แผล) wounds. Roots of prɔŋ can be pound and 29 paste on the wound. แดล็ ตเมา ยูร ๆ มัน ซัฮ นัฮ มนอ็ ง 33 dɛl tamaw juur juur man sah เบอฺ มนั บาน เมิฺม เวีย ออย ยวั พแล เวีย nah manɔŋ bʌʌ man baan mʌʌm wiiə ʔɔɔj แผลที่มันไม่หายสกั ที juuə pʰlɛɛ wiiə Those chronic wounds. ถ้าไมม่ ีหัวก็ให้เอาผลของมนั 110 If you can’t find its root, just use its fruit.

34 38 ปรี ยาง จ็อฮ ซเลอะฺ เวีย เทอ ทน�ำ บาน พอฺง แอญ ตา? piir jaaŋ cɔh salʌʔ wiiə tʰəə tʰanam ได้ทงั้ สองอยา่ ง baan pʰɒɒŋ ʔɛɛɲ taa? Any would do. แล้วใบของมันท�ำยาได้เหมือนกนั ไหมตา? 35 Can its leaf be made into drug เบอฺ เมยี น พแล ยวั พแล เบอฺ มัน เมยี น too, Grandpa? อา พแล ออย จีจ ยวั เมมิฺ เวีย 39 bʌʌ miiən pʰlɛɛ juuə pʰlɛɛ bʌʌ มนั เด็ญ เทอ บาน เทอ บาน รึ ลฺอื มนฮึฺ man miiən ʔaa pʰlɛɛ ʔɔɔj ciic จัฮ กีฺ ปรับ โม ปันน็อฮ เกอฺะ เลย ทา juuə mʌʌm wiiə man deɲ tʰəə baan tʰəə baan rɨʔ ถ้ามีผลก็เอาผล แต่ถ้าไม่มีก็ให้ขุดเอาหัว lɤɤ manɤhcah kɪɪ prap moo ของมัน pannɔh kʌʔ ləəj tʰaa If you can find its fruit, just use ไมร่ วู้ า่ ท�ำไดห้ รือไมไ่ ด้ ได้ยินคนแก่เขาบอก it. But if you can’t, just dig up มาเทา่ นีก้ เ็ ลยรู้ its root. I don’t know about that. Old people 36 told me just so. ลออฺ เตอ นอ็ ฮ 40 laʔɒɒ təə nɔh ออ๋ จา สวยจรงิ นะ ʔɔɔ caa It’s really beautiful. อ๋อ คะ่ 37 Well... ลออฺ เวีย เตือ็บ ดอฺฮ ทแม็ย เวยี ลออฺ นฮั 41 laʔɒɒ wiiə tɨəp dɒɒh tʰamɛj wiiə จ�ำ บาน บาด laʔɒɒ nah cam baan baat สวย ตอนมนั เพ่งิ งอกใหม่ สวยมาก จำ� ไดค้ รับ It’s beautiful. Newly growing leaves are beautiful. That’s what I can remember. 111

42 We dig its root to make a wheel เมิฺม เวีย ทม บลา เอวิฺ ?็ too. We cut its root and make a hole on it for a cart’s axle. mʌʌm wiiə tʰom blaa ʔʌw 46 พอ่ หัวของมันใหญแ่ คไ่ หน? ยวั รไซ โม ดับ เทอ ตกีบ เวยี Father, can you tell us how big is juuə rasaj moo dap tʰəə takiip its root? wiiə 43 เอาไมไ้ ผ่มาเหลาท�ำทีห่ นีบของมัน เมิมฺ นฮุ เมมฺิ เทอ ก็อง รด ปฺีเดมิฺ รุญ เดอะ ตึก บาน We would sharpen the bamboo and use it as a clamp. mʌʌm nuh mʌʌm tʰəə kɔŋ rot pɪɪdʌʌm ruɲ dəʔ tɨk baan 47 ทม เฮย แจ็ฮ? หัวนน่ั น่ะ (ใหญข่ นาด)ท�ำล้อรถขนน�ำ้ ได้ tʰom həəj cɛhʔ The size of its root is about a wheel of water carrier cart. มันใหญไ่ หม? 44 Oh, is it that big? ออ๋ อา ยาง ยืงฺ ดะ รไซ เทอ รญุ 48 ʔɔɔ ʔaa jaaŋ jɤɤŋ daʔ rasaj tʰəə ทม เฮย ruɲ tʰom həəj ออ๋ เหมอื นเราไม้ไผ่มาท�ำรถเข็นน�้ำ ใหญส่ ิ Well, like a water carrier cart Yes, it is. that is made from bamboo. 49 45 เทอ ตกีบ เวยี ปฺเี ดิมฺ แม็ญ ยฺืง โม จีจ ก็อง โม ยงฺื โม กจั กจั กจั เกอะฺ ยืงฺ ตันลุ บาน โม ดะ พเลิว็ฺ tʰəə takiip wiiə pɪɪdʌʌmmɛɲ jɤɤŋ moo ciic kɔŋ moo jɤɤŋ ทำ� ท่หี นีบของสมัยกอ่ น moo kac kac kac kʌʔ jɤɤŋ tanluʔ baan moo daʔ pʰlʌw To make a clamp (of a cart) in เราขดุ (ปรอ็ ง)มาทำ� ลอ้ เอามาตัดแลว้ ก็เจาะ the past. ใส่เพลา 112

50 เอาตรงดา้ มไมไ้ ผ่มาพาดบา่ ถงึ จะเขน็ น้�ำได้ ปีฺเดมิฺ ดะ ตา เดมฺิ กัวร You can carry a bamboo pole on pɪɪdʌʌm daʔ taa dʌʌm kuər your shoulder, then we can push that water carrier cart. สมยั ก่อนใช้แต่ต้นนุ่น 54 In the past, I used only Kapok เมิฺม เวยี รงึ ดอ็ ลฺ บลอ็ ฮ? tree. mʌʌm wiiə rɨŋ dɒl blɔh 51 ปฺีเดมฺิ แมญ็ เมน เฮย หวั ของมนั ใหญข่ นาดนนั้ เลยหรอ? pɪɪdʌʌmmɛɲ meen həəj Is its root that big? สมัยกอ่ นกท็ �ำอย่างน้ันแหละ 55 บาด เตอ น็อฮ That was how people did in the old time. baat təə nɔh 52 ครบั ขนาดน้ันแหละ ตกีบ บาน เกอฺะ ดะ ตกึ กรุ มคาง ดะ อา เทอ มอื ฺ ปังกลึ เวีย มูยฺ ดะ ตแร็ฮ นัฮ Yes, it’s just like that. takiip baan kʌʔ daʔ tɨk kruʔ 56 makaaŋ daʔ ʔaa tʰəə mɤɤ บาด เตอ นอ็ ฮ paŋkɨl wiiə mʊʊj daʔ trɛh nah baat təə nɔh พอหนีบได้แล้วก็เอาครใุ สน่ ้�ำข้างหนึง่ ไป แขวนที่สลักตรงน้แี หละ ครับ ขนาดน้ันแหละ When we have a clamp like this, Yes, it’s just like that. we can hang a water basket on one side of carrying pole. 57 เมียน เมิฺม ปรอ็ ง เทอ ก็อง รด บาน แด็จ 53 คเนยี อานิฮ เกอะฺ ดะ ลอื ฺ กอฺ รุญ เตวิ ็ บาน รญุ บาน ตึก มกรุ เตวิ ็ แจฮ็ น็อฮ miian mɤɤm prɔŋ tʰəə kɔŋ rot baan ʔaanih kʌʔ daʔ lɤɤ kɒɒ ruɲ təw baan ruɲ baan tɨk makruʔ หวั ปร็องท�ำลอ้ รถได้ təw cɛh nɔh Its root can be made into a wheel. 113

58 61 เปนิ ็ ทา เทอ ประยอจ ดะ ปฮึ ดะ ป็วล นิฮ ปันลา เวยี เกอฺะ เจีย nih panlaa pən tʰaa tʰəə prajooc daʔ pɨh daʔ puəl wiiə kʌʔ ciiə นแ่ี หละหนาม ถา้ เอาไปทำ� ประโยชน์ ใชเ้ ป็นยารกั ษาฝี Yes, these are its thorns. อะไรได้มันก็ดีกวา่ 62 If you want to use it, just make ออ๋ ปันลา นอ็ ง เทยี ง เวยี เตอ it into a drug to paste on abscess. That will be better. ʔɔɔ panlaa nɔŋ tʰiiəŋ wiiə təə 59 อ๋อ หนามมนั อยูต่ ามก้านของมนั มนฮึฺ จฮั กีฺ ปรบั ทา ยางจ็อฮ เลย เทอ ตาม เกอื ด็ จอ็ ฮ Well, its thorns are along twig. manɨhcah kɪɪ prap tʰaa jaaŋcɔh 63 ləəj tʰəə taam kɨət cɔh โอ๊ะ ปนั ลา นฮิ มดุ บาน เตอ นฮิ รึง จเกอะฺ เตอ คนแกเ่ ขาบอกว่าอยา่ งนน้ั เลยทำ� ตามนนั้ ʔoʔ panlaa nih mut baan təə nih The old people told us to do rɨŋ cakʌʔ təə it just like that. So, we follow them. โอ๊ะ หนามน้มี นั แขง็ ทิม่ ได้ดว้ ย 60 Oh, its thorns are hard and quite โม แจฮ็ คมาด มือฺ ปันลา เวีย เมียน ปนั ลา sharp. ยาง เกอะฺ เมียน ปนั ลา บ่ 64 moo cɛh kʰamaat mɤɤ panlaa จับ ปแฮ็ฮ เกอะฺ ปนั ลา มุด wiiə miiən panlaa jaaŋ kʌʔ miiən panlaa bɔɔ cap pahɛh kʌʔ panlaa mut ไหนขอผมดหู นอ่ ย นนั่ หนามใชไ่ หม? อยา่ งกบั ถา้ จับไม่ระวัง หนามมนั ก็จะท่ิม มันมหี นามเลย If you are not careful, the thorns Can I take a look? Are these thorns? can hurt your hand. It looks like it has some thorns. 65 114 จบั ปแฮ็ฮ มัน บาน เต มุด cap pahɛh man baan tee mut

ถ้าไมร่ ะวังมนั ก็ทม่ิ 70 เย มนั เซวิ ็ บลา เต เบอฺ ยาง ลออฺ นัฮ เกอะฺ If you are not careful, the thorns ราว ปันแนฮ็ เฮย can hurt your hand. jee mansəw blaa tee bʌʌ jaaŋ 66 laʔɒɒ nah kʌʔ raaw pannɛh həəj โอ ยาง เกอะฺ ปันลา ปเรยี ฮ็ กราบ จ็อฮ เฮย ไม่คอ่ ยสูงเทา่ ไร ถ้าสวยกป็ ระมาณนแ้ี หละ ʔoo jaaŋ kʌʔ panlaa priəhkraap cɔh həəj It is not that tall. If it grows well, it would be about this size. เหมือนกบั หนามไมยราบอย่างนั้นแหละ 71 Oh, they are like thorns กปัว็ฮ ซเมอ จังแก็ฮ ยืงฺ นฮั ? of a shameplant. kapuəh saməə caŋkɛh jɤɤŋ nah 67 กมุ ฺ นฮั สูงเทา่ เอวเราไหม? kʊm nah Can it be as tall as our waist? เป็นพุ่มนะ 72 เออ ราว ๆ จบั เดมฺิ เตวิ ็ ยงืฺ ปนั แนฮ็ จงั แกฮ็ It’s a kind of bush. ʔəə raaw raaw cap dʌʌm təw 68 jɤɤŋ pannɛh caŋkɛh กมุ ฺ ถ้าจบั ต้นข้นึ ก็สูงราวเอวของเราแหละ kʊm If you measure this plant against ใชค่ รบั your body, it is just about our waist. Yes. 73 69 เดมิ ฺ ปร็อง เมียน ปนั น็อฮ เฮย ดอ็ ลฺ เวยี ทม เตวิ ็ เวยี กปวั ฮ็ บลา กบาล นฮิ dʌʌm prɔŋ miiən pannɔh həəj dɒl wiiə tʰom təw wiiə kapuəh blaa kabaal nih ต้นปร็องมีเท่าน้ันแหละ ตอนมนั โต มันสูงขนาดไหน เทา่ หัวไหม? That’s all for prɔŋ. How tall is it when it grows? 115 Is it about our height?

74 78 เมียน จเรนฺิ เต พองฺ พง แก ปฮึ อย นิฮ เอวฺิ ็ เติว็ บาน โม ปฺี นา? miiən crʌʌn tee pʰɒɒŋ pʰoŋ nih ʔʌw təw baan moo pɪɪ naa kɛɛ pɨh ʔoj น่ีพ่อไดม้ าจากไหน? มีไม่เยอะหรอก พวกแกพ้ ิษอะไร How did you find this one, Father? It can’t be used much, like curing poison. 79 โอ เดฺริ เตวิ ็ ปเตยี ็ฮ ปรฺี ตากาฮ อีฺ น็อฮ เฮย 75 รวั ยาก มืฺอ นฮั ? ʔoo dʌʌr təw patiəh prɪɪ taakaah ʔɪɪ nɔh həəj ruuə jaak mɤɤ nah เดนิ ไปเจอทปี่ า่ ตากาฮน่ันแหละ หายากไหม? I found it as I walked into Takah Is it difficult to find? forest. 76 80 รัว ยาก โอ ปรฺี ตากาฮ เมยี น รบ็อฮ จเรฺนิ ruuə jaak ʔoo prɪɪ taakaah miiən rabɔh crʌʌn หายากครบั โอ้ ป่าตากาฮมอี ะไรเยอะแยะ Yes, it is. Oh, there are a lot of things in 77 เบอฺ มนั จนำ� เดิรฺ เตวิ ็ คเวีย กแบ็ย เคิญ Takah forest. จน�ำ เฮย เนวิ ็ ตา รัว ยาก ตดีฺ 81 bʌʌ man canam dʌʌr təw kʰwiiə บาด เมียน จเรฺิน เฮย kabɛj kʰəəɲ canam həəj nəw taa ruuə jaak tɪɪt baat miiən crʌʌn həəj ถา้ เราไมจ่ �ำ ขนาดเดินไปเล้ยี งควายแลว้ จ�ำ ครับ มีเยอะแหละ ได้ ยังหายากเลย Yes, there are. If you do not remember (where it is). Even when you go feeding cattle in the field, you hardly find one. 116

82 ทางตำ่� ๆ ไปทางวัด (สโี ค) เนิฺว็ คาง อฺี ฮดู Around lower lands leading nəw kʰaaŋ ʔɪɪ huut to the Si Kho temple. อยู่ทางโนน้ 87 เมียน ทน�ำ จเรฺิน ชนดิ Over there... miiən tʰanam crʌʌn cʰanit 83 อฺี ตโบง ตเปียง มยี าหลายชนิดเลย ʔɪɪ tabooŋ tapiiəŋ There are many kinds of medicine (in the forest). ตรงหนองน�้ำทางทศิ ใต้ 88 At the southern part of the marsh... บาด จเรฺิน เฮย 84 baat crʌʌn həəj มอื ฺ เติว็ รวั ยาก นฮั เนอ มนั เซิว็ กืยฺ เคญิ ครบั เยอะมาก mɤɤ təw ruuə jaak nah nəə mansəw kɤɤj kʰəəɲ Yes, there are. ดเู หมือนจะหายากแล้ว ไม่เคยเห็นเลย 89 ตา ปีฺ เดริฺ เตอื บ็ ตา ปเตยี ฮ็ นฮิ เตอื บ็ ปเตยี ฮ็ It seems rare to find. I have never seen one. taa pɪɪ dʌʌr tɨəptaa patiəh nih tɨəp patiəh 85 รวั ยาก จันละ จันละ เตวิ ็ ต้ังแตเ่ ดินมา เพงิ่ จะเจออีกนแี่ หละ ruuə jaak canlaʔ canlaʔ təw I just found one since I had started walking. หายาก ไปดแู ถวทางนำ�้ ไหล 90 It is hard to find. But you can try พง ซัจ นิฮ เบอฺ ปเตีย็ฮ เฮย ปเตยี ็ฮ ตีฺด it along a water way. pʰoŋ sac nih bʌʌ patiəh həəj 86 patiəh tɪɪt ตเนยี บ เติว็ รวั เวอื ด็ พวกตน้ น้ี ถ้าเจอแลว้ ก็จะเจออกี taniiəp təw ruuə wɨət This plant, if we find one, we may find another nearby. 117

91 93 นฮิ ซเดยิ ็ ต็อง เมียน กู แก ปฮึ มยาง nih sadəj tɔŋ miiən kʊʊ kɛɛ pɨh majaaŋ ถ้าเจอแลว้ จะต้องเจอเปน็ คู่ แกพ้ ษิ อยา่ งเดยี ว If we find one, we may find its Only healing that infected wound. pair. 92 มนั เมียน ซเดยิ ็ เต ปนั น็อฮ เมียน ทนำ� แก ปนั น็อฮ เฮย man miiən sadəj tee pannɔh miiən tʰanam kɛɛ pannɔh həəj ไมม่ อี ะไรแล้ว ใชเ้ ป็นยาแกแ้ ค่นัน้ แหละ Well, that’s all you can use it for. Only healing wound. 118

5.19) ปร็อฮ ซวา /prɔh swaa/ ชือ่ ไทย เปราะ ชอ่ื วงศ์ Zingiberaceae ชื่อวิทยาศาสตร์ Kaempferia sp. ประโยชน ์ นำ� หัวมาต�ำให้ละเอยี ด ใช้ปดิ สมาน แผลเร้ือรงั หรือน�ำหวั มาต้มกับ รากอัจอเมา ใชด้ ม่ื ขับเลอื ดช�้ำใน 119

ปรอ็ ฮซวา /prɔh swaa/ 5 อันนิฮ คาง คนอง เนีย เกดิฺ ซี มวง 1 หน่งึ กฺี เฮา ซเดิย็ นิฮ แน ซเลอฺะ ซี มวง ʔannih kʰaaŋ kʰanɔɔŋ niiə kʌʌt มวง ยัง แจฮ็ sii muuəŋ nɨŋ kɪɪ haw sadəj nih nɛɛ slʌʔ อันนีข้ ้างหลงั ใบสมี ว่ ง sii muuəŋ muuəŋ jaŋ cɛh The back side is purple. หน่งึ เขาเรยี กอะไร นน่ี ะ่ ใบสมี ว่ งๆ อยา่ งน้ี 6 Neung, how do they call this one? คาง แนฮ็ เวีย เกิฺด ซี เคยี ว เคยี ว This plant with purple leaves. kʰaaŋ nɛh wiiə kʌʌt sii kʰiiəw 2 kʰiiəw นิฮ เฮย กฺี เฮา ทา ปร็อฮซวา ขา้ งนี้มันเปน็ สเี ขยี ว nih həəj kɪɪ haw tʰaa prɔhswaa This side is green. นี่แหละ เขาเรียกวา่ ‘ปรอ็ ฮซวา’ 7 They call it ‘prɔhswaa.’ มเมฮ็ อะ mameh ʔaʔ 3 คาง ปัวฮ็ คาง คนอง มัน แดจ็ คเนยี นอ็ ฮ (ม)ี ขนไหม kʰaaŋ puəh kʰaaŋ kʰanɔɔŋ man Is it hairy? dɛc kʰaniiə nɔh 8 ดา้ นหน้าใบ ด้านหลงั ใบ ไม่เหมือนกันเนาะ จา มเม็ฮ คาง กราว Its upper leaf and lower leaf are caa mameh kʰaaŋ kraaw quite different. จ๊ะ มีขนข้างนอก 4 จา มัน แดจ็ คเนยี เต Yes, it is hairy on leaf blade. caa man dɛc kʰaniiə tee 9 อือ ตวน ตวน จะ๊ ไม่เหมือนกัน ไม่เหมอื น ʔɨɨ tuuən tuuən Yes, they are different. อมื นม่ิ ๆ 120 Well, it is quite soft.

10 If it gets older, it won’t roll up กฺี เมยี น ปกา anymore. kɪɪ miiən pakaa 14 กฺี เทอ ทนำ� อย คลัฮ มนั มดี อกไหม? kɪɪ tʰəə tʰanam ʔoj kʰlah Does it have flowers? เขาท�ำยาอะไรบา้ ง 11 เมยี น จา What kind of drug can this plant be made into? miiən caa 15 มคี ะ่ จา นฮิ เกอฺะ ทนำ� กฺี ยวั ซวน นิฮ เวยี โม Yes, it does. caa nih kʌʔ tʰanam kɪɪ juuə suuən nih wiiə moo 12 แค นิฮ เวยี มนั เตอื น็ แจญ็ ปกา เวยี เตือบ็ จ๊ะ นีก่ ย็ า เขา เอา สว่ นน้แี หละ มา ตา พลุฮ โม บาน เวีย รมูล ยงั แจ็ฮ Well, this is drug. We take this kʰɛɛ nih wiiə man tɨən cɛɲ pakaa part. wiiə tɨəptaa pʰluh moo baan wiiə ramuul jaŋcɛh 16 ซวน รึฮ เดอื นน้ี มันยังไม่ออกดอก มนั เพิง่ จะงอก ถึงม้วน ๆ อยา่ งน้ี suuən rɨh This month, it hasn’t bloomed สว่ น ราก yet. It just sprouted. So, its leaves roll up like this. Roots. 13 17 เบอฺ เวยี จฮั เฮย เวยี ลเลยี ด ยงั แจฮ็ ลเลยี ด เมมิ ยงั แจฮ็ məəm bʌʌ wiiə cah həəj wiiə laliiət jaŋcɛh laliiət jaŋcɛh หัว ถา้ มนั แกแ่ ล้ว มนั จะไมม่ ้วนอย่างน้ี ไมม่ ว้ น Tuber (or corm). อย่างนี้ 121

18 20 ยัว โม โบะ ปันนอ็ ฮ เฮย ทะ juuə moo boʔ pannɔh həəj tʰaʔ เอา มา ตำ� แค่น้ี เนาะ Pound them. Is that all? 19 21 เบดฺิ ็ ตเมา แดล ตเมา ยูล จา ปันน็อฮ เฮย bʌt tamaw dɛɛl tamaw juul caa pannɔh həəj ปดิ แผล ที่ เปน็ แผล เรือ้ รงั จ๊ะ แค่นีแ้ หละ And then paste it on a chronic Yes, that’s all. wound. 122

5.20) ปันรอฮ /panrɔɔh/ ช่ือไทย - ช่อื วงศ์ Annonaceae ชื่อวทิ ยาศาสตร์ Polyalthia sp. ประโยชน ์ ใช้รากต้มกนิ แก้ท้องอืดท้องเฟ้อ 123

ปนั รอฮ /panrɔɔh/ 5 กฺี ปเรอฺ เทอ อย คลัฮ 1 หน่งึ อานิฮ กฺี เฮา เวอ็ื ร ซเดยิ ็ รฮึ อย kɪɪ prʌʌ tʰəə ʔoj klah nɨŋ ʔaanih kɪɪ haw wɨər sadəj เขาใชท้ �ำอะไรบา้ ง? rɨh ʔoj How do they use it? หนึ่ง น่เี ขาเรียกเถาอะไร รากอะไร 6 Neung, how do they call this vine, นฮิ ยวั รึฮ เวยี แจ็ฮ เฮย this root? nih juuə rɨh wiiə cɛh həəj 2 นิฮ เฮย กีฺ เฮา ปนั รอฮ นเี่ อารากของมันอย่างน้ี nih həəj kɪɪ haw panrɔɔh They take its root... น่ีเขาเรียกว่า ต้นปันรอฮ 7 ยวั โม ดอ็ ฮ เพอะฺ They call it ‘panrɔɔh.’ juuə moo dɔh pʰʌʔ 3 เวยี คเมา ยาง แจ็ฮ แอญ เอามาฝนดืม่ wiiə kʰamaw jaaŋ cɛh ʔɛɛɲ They grind its root to make a decoction. มันเป็นสดี ำ� อย่างนเ้ี หรอ? 8 Is it black like this? ยาง เกอฺะ ยฺืง โฮบ ซเดิย็ เติว็ เวีย เฮิม ปวั ฮ็ นฮั 4 จา แจฮ็ เฮย jaaŋ kʌʔ jɤɤŋ hoop sadəj təw wiiə həəm puəh nah caa cɛh həəj เหมือนกบั เรากินเข้าไปแลว้ ทอ้ งอดื ค่ะ อย่างนี้แหละ Like when we eat something and Yes, just like this. your stomach is bloating up. 124

9 14 ไป แพว เกอะฺ ยวั โม ด็อฮ เวยี ซรูลฺ คลูนฺ แอญ paj pʰaew kʌʔ juuə moo dɔh wiiə srʊʊl kʰlʊʊn ʔɛɛɲ น้าแพวกเ็ อามาฝน ทำ� ใหเ้ ราสบายตัว You can grind it to make And make us feel better. a decoction, Auntie Phaew. 15 10 แดญ็ คย็อล จา น็อง ตกึ dɛɲ kʰajɔl caa nɔŋ tɨk ไลล่ มคะ่ กบั นำ�้ To relieve trapped wind. Add some water... 16 11 ออย ซรลู ฺ คลนู ฺ ยัว เพอะฺ บาน เกอะฺ เทอ ออย เวยี ʔɔɔj srʊʊl kʰlʊʊn juuə pʰʌʔ baan kʌʔ tʰəə ʔɔɔj wiiə ท�ำให้สบายตวั เอามาดมื่ ก็ทำ� ให้มัน To make you feel better. To drink it as a decoction, 17 it will... เปฺินต็ า ทนำ� แดญ็ คยอ็ ล นอ็ ฮ 12 pʌntaa tʰanam dɛɲ kʰajɔl nɔh พอม เปน็ เหมอื นยาขับลมแหละเนาะ pʰɔɔm It is just like carminative herb. ผายลม 18 Help to relieve trapped wind. กีฺ มนั บาฮ ดะ กติม มเรจ็ เต 13 kɪɪ manbaah daʔ katim mrec tee เวยี ซรูลฺ คลนู ฺ แอญ ไมต่ ้องใส่กระเทยี ม พรกิ ไทยใชไ่ หม? wiiə srʊʊl kʰlʊʊn ʔɛɛɲ We don’t have to add some garlic ท�ำให้เราสบายตวั and black pepper in the decoction, do we? And make us feel better. 125

19 23 เต ดอ็ ฮ มันบาฮ ดะ กตมิ เทอ อย ออื กโอบ เตอ tee dɔh manbaah daʔ katim tʰəə ʔɨɨ kaʔoop təə ʔoj หมื หอมจัง ไม่ ฝน (ปันรอ็ ฮ) แล้วจะใส่กระเทยี มทำ� ไม Hmm, it smells so good. No. Just grind it. Why do you need garlic? 24 จา 20 จ็อฮ เบอฺ ซงอร กีฺ ดะ นฮั caa cɔh bʌʌ saŋɔɔr kɪɪ daʔ nah ค่ะ แล้วถ้าต้มเขาตอ้ งใส่ไหม? Yes. If people boil it, do they need to add those in the decoction? 21 ทน�ำ นฮิ กีฺ มนั กยืฺ ยัว เติว็ ซงอร เต tʰanam nih kɪɪ man kɤɤj juuə təw saŋɔɔr tee ยานเ้ี ขาไมเ่ คยเอาไปตม้ หรอก For this decoction, they don’t normally boil it. 22 กีฺ ยวั เตวิ ็ ด็อฮ kɪɪ juuə təw dɔh เขาเอาไปฝน They only grind it. 126

5.21) ปเรยี ลจรกู /priiəl cruuk/ ชือ่ ไทย ขี้ตุ่น ช่ือวงศ์ Malvaceae ชื่อวทิ ยาศาสตร์ Helicteres angustifolia L. ประโยชน ์ ใชร้ ากต้มเปน็ ยากษัยเส้น แก้ปวดเม่อื ย 127

ปเรยี ลจรูก /priiəl cruuk/ 5 อานฮิ ทน�ำ ลฺูกตา ปรบั โม ปเฺี ดฺมิ กีฺ ทา ทนำ� 1 แก ชือ จังแก็ฮ กีฺ เฮา เดิมฺ ซเดยิ ็ นิฮ ʔaanih tʰanam lʊʊktaa prap moo kɪɪ haw dʌʌm sadəj nih pɪɪdʌʌm kɪɪ tʰaa tʰanam kɛɛ cʰɨɨ caŋkɛh นีเ่ ขาเรยี กต้นอะไร? ยานี้ท่ีหลวงตาบอกมาสมัยก่อน เขาว่าเป็น How do they call this plant? ยาแก้ปวดเอว 2 Laung Ta (a monk) told me that กฺี เฮา เดฺิม ปเรียลจรูก in the past they use it to relieve waist pain. kɪɪ haw dʌʌm priiəl cruuk 6 เขาเรียกต้นปเรยี ลจรกู องั กยุ ยูร ยรู มือฺ ตา เวยี ชอื จงั แกฮ็ เกอะฺ ออย เติว็ จีจ ทนำ� นฮิ ยัว โม They call it ‘priiəl cruuk.’ ʔaŋkuj juur juur mɤɤ taa wiiə 3 cʰɨɨ caŋkɛh kʌʔ ʔɔɔj təw ciic กีฺ เฮา ปเรียลจรูกมีฺ ปีฺเดมฺิ แม็ญ อีฺ ปรีฺ tʰanam nih juuə moo kɪɪ haw priiəl cruuk mɪɪ pɪɪ นง่ั นาน ๆ มนั จะปวดเอว กใ็ หไ้ ปขดุ เอายานมี้ า dʌʌm mɛɲ ʔɪɪ prɪɪ When we sit for too long, we got เขาเรยี กตน้ ปเรยี ลจรกฺู มฺี สมยั ก่อน ท่ีปา่ waist pain. They dug this plant up to make a medicine. They call it ‘priiəl cruuk mɪɪ.’ It grows in the forest. 7 ซงอร เพอะฺ 4 เกิฺด ทนำ� อย ตา saŋɔɔr pʰʌʔ kʌʌt tʰanam ʔoj taa ตม้ ดื่ม มันเป็นยาเก่ียวกบั อะไร? Boil it to make a decoction. What drug is it? 128

8 13 ยัว อานา เวยี ซงอร ซงอร เวีย เบอฺ ซงอร เลียย ตึก ปีร ยาง แบ็ย ยาง บนู ยาง juuə ʔaanaa wiiə saŋɔɔr saŋɔɔr wiiə bʌʌ saŋɔɔr liiəj tɨk เอาส่วนไหนของมันมาต้ม? piir jaaŋ baj jaaŋ buun jaaŋ Which part do we use? ต้มรากของมัน ถ้าต้มร่วมกับอย่างอ่ืนอีก 2- 4 อยา่ ง 9 ยัว รึฮ เวยี Yes, its roots. If you want a boiling mixture, add two to four more juuə rɨh wiiə things. เอาสว่ นรากของมนั 14 ยวั อา ปเรียลจรูก อานิฮ เฮา มีฺ Take its roots. juuə ʔaa priiəlcruuk ʔaanih haw 10 mɪɪ ยวั รึฮ เวยี นฮิ นะ เอาต้นปเรยี ลจรูก อันน้เี รยี กตัวเมยี juuə rɨh wiiə nih naʔ Take this priiəlcruuk. This one is เอารากน้ีของมันใช่ไหม? called a female ‘priiəl cruuk,’ Well, its roots. 15 ยัว อา ปเรียลจรกู อานิฮ เฮา มฺี อามูย เฮา 11 ชโมล กฺี เอา อา บายกรฺีม บาด รฮึ เวีย คางกรอม นฮิ เฮย juuə ʔaa priiəlcruuk ʔaanih haw baat rɨh wiiə kʰaaŋkrɔɔm nih mɪɪ ʔaamuuj haw cʰamool kɪɪ həəj ʔaw ʔaa baajkrɪɪm ครบั รากขา้ งลา่ งของมนั น่ีแหละ อกี อนั หนงึ่ เขาเรยี กตวั ผู้ แลว้ กเ็ อาตน้ บายกรมี Yes, a lower part of the roots. But we use a male ‘priiəl cruuk’ instead. We also put some ‘baaj 12 krim’ stems. ซงอร ตา เวีย น็อฮ แอญ 129 saŋɔɔr taa wiiə nɔh ʔɛɛɲ ตม้ แตร่ ากของมันใชไ่ หม? Do they boil only its roots?

16 19 ดอฺฮ ตาม เดมิฺ อา พแล กฮอมฺ เลง ชือ dɒɒh taam dʌʌm ʔaa pʰlɛɛ leeŋ cʰɨɨ kahɒɒm หายปวด ทขี่ น้ึ ตามต้นไม้ ผลสแี ดง We get better. It usually climbs on other trees. 20 Its fruits are red. เบอฺทา มัน เมียน อย เกอฺะ ซงอร ตา เวีย เพอฺะ บาน 17 เกอฺะ ยัว โม ดะ เลียย คเนีย เกอฺะ ซงอร bʌʌtʰaa man miiən ʔoj kʌʔ เพอฺะ saŋɔɔr taa wiiə pʰʌʔ baan kʌʔ juuə moo daʔ liiəj kʰaniiə ถา้ ไมม่ ีอะไรก็ตม้ แตย่ าน้ีดมื่ ได้ kʌʔ saŋɔɔr pʰʌʔ When there is no medication, เอามาผสมกนั ต้มดม่ื just drink this decoction. Boil them all and drink it as 21 a decoction. บาด ซงอร เพอฺะ ตา เวยี 18 baat saŋɔɔr pʰʌʔ taa wiiə องั กยุ ยรู ยรู จออ็ ฮ ชอื เกยี ง็ ลกฺู ตอ็ ง เพอะฺ อานฮิ เกอะฺ มอฺื ตา ลกฺู องั กยุ บาน ยรู เวอื ฮ็ ครบั ตม้ ดมื่ อย่างเดียว เวอื ฮ็ ลเงยี จ Yes, just boil it to drink. ʔaŋkuj juur juur caʔɔh cʰɨɨ kiəŋ lʊʊk tɔŋ pʰʌʔ ʔaanih kʌʔ 22 mɤɤtaa lʊʊk ʔaŋkuj baan juur จ็อฮ ซเลอะฺ เวีย เทอ อย บาน คลฮั wɨəh wɨəhlaŋiiəc cɔh slʌʔ wiiə tʰəə ʔoj baan klah นั่งนาน ๆ จะปวดเมื่อย พระสงฆ์ที่ด่ืมยานี้ จะนงั่ ไดท้ งั้ วนั แลว้ ใบของมนั ทำ� อะไรไดบ้ ้าง? When we sit on the floor for too And how can we use its leaves? long, we get pains and aches. Monks who drink this medicine can sit all day long. 130

23 27 เต ซเลอฺะ เวีย มนั ลือ กีฺ ทา ยัว เทอ อย ซเมอ นฮิ เกอฺะ ซงอร tee slʌʔ wiiə man lɨɨ kɪɪ tʰaa juuə saməə nih kʌʔ saŋɔɔr tʰəə ʔoj ประมาณนี้กเ็ อามาตม้ ใบของมนั ไมไ่ ดย้ นิ เขาเอาไปทำ� อะไร About this, then boil it. I have never heard people do something with them. 28 รฮึ เวอื ร็ คเนงิ ็ รฮึ เวอื ร็ กฮอมฺ เกอะฺ อา จรกู มีฺ 24 จรูกชโมล บนู ยาง ยวั ตา รฮึ rɨh wɨər kʰanəŋ rɨh wɨər kahɒɒm juuə taa rɨh kʌʔ ʔaa cruukmɪɪ cruukcʰamool buun jaaŋ เอาแต่ราก รากเถาคเนิง็ เถากฮอมฺ แล้วก็ตน้ จรูกมี Use only its roots. จรูกชโมล 4 อย่าง 25 Put four mixtures together, ‘kʰanəŋ’s เวยี ดอฮฺ กม จเรนิฺ จเรนฺิ เตวิ ็ เวยี เกอะฺ ดอฮฺ root,’ ‘kahɔɔm vine,’ and ‘female and male cruuk.’ wiiə dɒɒh kom crʌʌn crʌʌn təw wiiə kʌʔ dɒɒh 29 ปนั นอ็ ฮ เฮย ดะ ซงอร เพอฺะ มนั ขน้ึ เปน็ กอ เยอะ ๆ มนั กข็ ้นึ pannɔh həəj daʔ saŋɔɔr pʰʌʔ It grows like bushes, there are lots of it. เท่าน้นั แหละ ใช้ตม้ ดม่ื 26 That’s all for the decoction. ต็อง บาน โม ดะ ลมวม ลมวม 30 tɔŋ baan moo daʔ lamuuəm แก ชอื จงั แกฮ็ lamuuəm kɛɛ cʰɨɨ caŋkɛh พอขุดไดร้ ากมาแลว้ กใ็ ส่แคพ่ อดี ๆ แก้ปวดเอว When we dig the roots up, we put a proper portion of it To heal waist pain. (in the decoction). 131

31 35 ลวญี จอ็ ฮ ตา เวยี เพอฺะ อานิฮ เวีย เกอะฺ ทนำ� เวยี แดญ็ lawiiɲ cɔh taa wiiə pʰʌʔ ʔaanih wiiə kʌʔ tʰanam wiiə dɛɲ ขมไหมตา? พอกินยานแ้ี ล้ว มนั ก็จะคลาย Is it bitter, Grandpa? When you eat these, you will get 32 better. ลวญี พอตา ลวญี พอตา เพอะฺ เตวิ ็ บาน นา 36 lawiiɲ pʰɔɔtaa lawiiɲ pʰɔtaa pʰʌʔ แด็ญ ร็วจ ตาม ตไซ เติว็ เวีย กูย ทยอย təw baan naa บดั ชอื ขมเหมอื นกนั แตก่ ข็ มพอกินได้ dɛɲ ruəc taam tasaj təw wiiə kuuj tʰajɔɔj bat cʰɨɨ Yes, it is. That’s alright. กนิ ยานี้แล้ว มันไล่เส้น มนั กจ็ ะค่อย ๆ หาย 33 เซิน็ ยัว เติว็ แก คเนยี อา พง ตไซตซดู ฺ This drug relieves muscle strain. The pain will gradually go away. sən juuə təw kɛɛ kʰaniiə ʔaa pʰoŋ tasajtasʊʊt 37 นอ็ ง ซเราะ เมยี น นะ เอาไปใชแ้ ก้กษยั ไดเ้ หมือนกนั nɔŋ srɔʔ miiən naʔ We can use it as a relaxant too. ในหม่บู า้ นมไี หม? 34 เวยี ชือ เนิว็ ดม เนิว็ เวยี มนั ลเลยี ด นะ Can it be found in our village? wiiə cʰɨɨ nəw dom nəw wiiə 38 man laliiət naʔ นอ็ ง ซเราะ เมยี น คลฮั เฮย ตาม ปเีฺ ดมิฺ แมญ็ มันปวด กล้ามเนอ้ื เปน็ กอ้ น มันไมค่ ลาย nɔŋ srɔʔ miiən klah həəj taam pɪɪdʌʌmmɛɲ When we have a muscle strain. สมยั ก่อนในหม่บู า้ นพอมบี ้าง We could find some in the past. 132

39 41 ซอ็ บฺ ไง มอืฺ มันเซวิ ็ เมียน เมยี น อันแตจ็ บาด เมยี น ตาม ปรฺี ตาม อย นอ็ ง ปรฺี เกอะฺ ฮับ น็อง ม็อด sɒpŋaj mɤɤ mansəw miiən miiən ʔantɛc baat miiən taam prɪɪ taam ʔoj nɔŋ prɪɪ kʌʔ hap nɔŋ mɔt แตท่ ุกวนั น้ีไม่ค่อยมี มีน้อย ครบั มตี ามปา่ ทกุ วนั นกี้ เ็ กอื บจะสญู พนั ธแ์ุ ลว้ But nowadays it is quite rare. Well, it can be found in the forest, 40 but it’s nearly gone. ดัจ ปูจ เฮย นะ 42 dac puuc həəj naʔ จา มัน เมียน อย ตเน็ญ จเรฺิน เต ปันแน็ฮ เฮย ตา สญู พนั ธุแ์ ล้วใชไ่ หม? caa man miiən ʔoj taneɲ crʌʌn Is it all gone? tee pannɛh həəj taa ค่ะ ไม่มอี ะไรจะถามแลว้ แคน่ ้ีแหละค่ะ Alright, there is nothing more to ask, that’s all. 133

5.22) พเงยี ฮ /pʰaŋiiəh/ ช่ือไทย เหมียด ชอ่ื วงศ์ Melastomataceae ชื่อวิทยาศาสตร์ Memecylon sp. ประโยชน ์ เอาใบสดแชก่ บั น�้ำใหใ้ บเปื่อย แล้วนำ� นำ้� มาอาบใหส้ ัตว์เลยี้ ง เพื่อฆ่าเห็บหมัด 134

พเงียฮ /pʰaŋiiəh/ 5 เดมิฺ มนั เซิว็ ทม เต ปเปินฺ ็ กอฺ ได 1 หนึง่ กีฺ เฮา เดิมฺ อย? dʌʌm man səw tʰom tee papʌn kɒɒ daj nɨŋ kɪɪ haw dʌʌm ʔoj ตน้ ของมันไมค่ ่อยใหญห่ รอก เท่าขอ้ มือ หนึง่ เขาเรียกตน้ อะไร? It is not that big, just about our Neung, how do they call this plant? wrist. 2 6 นิฮ เฮย กีฺ เฮา ทา เดฺิมพเงยี ฮ ซเลอฺะ ตตจู ๆ น็อฮ? nih həəj kɪɪ haw tʰaa slʌʔ tatuuc tatuuc nɔh dʌʌmpʰaŋiiəh ใบของมันเลก็ ๆ ใช่ไหม? นเ้ี ขาเรียกวา่ ตน้ พเงียฮ Its leaf is quite small, isn’t it? They call it ‘pʰaŋiiəh.’ 7 3 จา รบู เรยี ง เดิมฺ เวยี ยาง นา? caa ruupriiəŋ dʌʌm wiiə jaaŋ naa ค่ะ รูปร่างตน้ ของมันเปน็ อย่างไร? Yes. What is the shape of this plant? 8 4 นฮิ ปกา เวยี เดิมฺ เวีย คเมา ๆ กกรฮึ ๆ nih pakaa wiiə dʌʌm wiiə kʰamaw kʰamaw kakrɨh kakrɨh น่ดี อกของมนั ต้นของมันสดี ำ� ขรขุ ระ This is its flower. Its stem is black and rough. 9 นิฮ เกอฺะ พแล เวีย nih kʌʔ pʰlɛɛ wiiə ส่วนนี่ก็ผลของมัน And this, it is its fruit. 135

10 ไปตม้ กับตน้ ... จ็อฮ เบอฺ กีฺ ปเรอฺ ซเมาะ โกนเนยี ง บาน แอญ? To boil, and add a stem of... cɔh bʌʌ kɪɪ prʌʌ samɔʔ koonniiəŋ 15 baan ʔɛɛɲ เดิฺมไดคมอจ แล้วถ้าเอามนั ไปทำ� รังไหมไดไ้ หม? dʌʌmdajkʰamɔɔc Can this be made into a silkworm ต้นไดคมอจ nest? A stem of ‘dajkʰamɔɔc.’ 11 บาน แดจ็ คเนีย จา 16 นอ็ ง เดิฺม เซาฺ ะเนยี ง น็อฮ? baan dɛc kʰaniiə caa nɔŋ dʌʌm sɒʔniiəŋ nɔh ได้เหมือนกนั คะ่ และตน้ เซาฺ ะเนียงใช่ไหม? Yes, I also can. And ‘sɒʔniiəŋ’ too? 12 เทอ ทนำ� น็อฮ? 17 จา tʰəə tʰanam nɔh caa แล้วทำ� ยาละ่ ? ค่ะ How about drug? Alright. 13 ยวั ซเลอะฺ เวีย 18 แบ็ย ชมวั ฮ็ ? juuə slʌʔ wiiə bɛj cʰamuəh เอาใบของมนั 3 ชนดิ ใชไ่ หม? Take its leaves... There are three ingredients, right? 14 เตวิ ็ ซงอร เลยี ย เดิมฺ 19 จา แบ็ย ชมวั ฮ็ təw saŋɔɔr liiəj dʌʌm caa bɛj cʰamuəh 136 คะ่ 3 ชนดิ Yes, there are three of them.

20 23 ยัว เติว็ ซงอร รือ ยัว โม งูด ตา บาน juuə təw saŋɔɔr rɨɨ juuə moo ŋuut taa baan เอาไปตม้ หรือเอามาอาบกไ็ ด้ Take them to boil... Or dissolve it in a shower water. 21 24 จมุ คเนยี รจฺู เกอะฺ ออย เฮมฺิ คลูนฺ ยงฺื นิฮ ออย ซรอ cum kʰaniiə rʊʊc kʌʔ ʔɔɔj hʌʌm kʰlʊʊn jɤɤŋ nih ʔɔɔj srɔɔ ตม้ ด้วยกัน พอเสร็จก็ ให้ตัวทีบ่ วมของเรามนั ลดลง Boil them altogether, after that... So it can heal a swollen part 22 of our body. ยัว โม เพอฺะ 25 juuə moo pʰʌʔ ออ๋ จา เอามาด่มื ʔɔɔ caa Drink it as a decoction. อ๋อ คะ่ Well, alright. 137

5.23) พเงยี ยา /pʰaŋiiəjaa/ ช่อื ไทย กระแจะ ชอ่ื วงศ์ Rutaceae ช่ือวิทยาศาสตร์ Naringi crenulata (Roxb.) Nicolson ประโยชน ์ ไม้ประดับ ไมม้ งคลใช้ใส่ในหลุมเสาเอก หรือทุกเสาก็ได้ เช่ือว่าปอ้ งกันสิง่ ไมด่ ี มารบกวน 138