ສັງຄົມສຶກສາ

ວຊິ າ ສງັ ຄມົ ສຶກສາ 1.2. ການຕດັ ແບຸ່ ງດນິ ແດນລາວ ຂອງຈກັ ກະພດັ ລຸ່ າເມອງຂນຶ້ໍ ຝຣຸ່ ງັ ແລະ ສກັ ດນີ າສະຫຍາມ. ຫງຼັ ຈາກສະຫຍາມຍອມຮບັ ຄາຂາດ ຂອງຝຣຸ່ ງັ ທງັ ສອງສະບບັ ແລວ້ໍ , ລດັ ຖະບານຝລຸ່ ງັ ໄດໍ້ ແຕຸ່ ງຕງັ້ໍໃຫເໍ້ ລເີ ມຍ ເດມິ ນິ ລເິ ອ ເປັນເອກອກັ ຄະລາຊະທດູ ພເິ ສດຜູທໍ້ ຸ່ ມີ ອີ ານາດເຕມັ ແລະ ໂອກດສ ປາວເີ ອກອກັ ຄະລາຊະທດູ ຝຣຸ່ ງັ ປະ ຈາບາງກອກເປັນຜູເໍ້ ຈລະຈາກັບ ລດັ ຖະບານສະຫຍາມສຸ່ ວນ ຝຸ່ າຍສະຫຍາມແມຸ່ ນເທວະວງົ ວະໂຣປຣະກາ ນເ ປັນ ຫວົ ຫນາໍ້ ຄະນະເຈລະຈາ. ການເຈລະຈາເພຸ່ ອຮຸ່ າງສນັ ຍາສະຫງບົ ເສກິ ລະຫວຸ່ າງຝຣຸ່ ງັ ສະຫຍາມໄດໃໍ້ ຊ້ໍ ເວລາດນົ ເຖງິ ຫນຸ່ ງຶ ເດອນ, ຈນົ ມາເຖງິ ວນັ ທີ 3 ຕລາ ຄ.ສ 1893 ພວກເຂາົ ຈຸ່ ງຶ ໄດຮ້ໍ ຸ່ ວມກນັ ລງົ ນາມໃນສນົ ທສິ ນັ ຍາ, ອະນສນັ ຍາ ເພຸ່ ອບງັ ຄບັ ການ ປະຕບິ ດັ ສນົ ທສິ ນັ ຍາ ແລະ ຂຄ້ໍ ວາມ ໃນຄາຂາດທຸ່ ສີ ະຫຍາມຕກົ ລງົ ຮບັ ເອາົ ກຸ່ ອນຫນາ້ໍ ນ:ີ້ໍ ສນົ ທີສນັ ຍາຄງັ້ໍ ວນັ ທີ 3 ຕລາ 1893 ເປັນດາລດັ ການດົ ການມອບກາມະສດິ ທງັ ຫມດົ ຂອງສກັ ດນີ າສະຫຍາມ ຢຸ່ ເູ ທງິ ດນິ ລາວຝຸ່ ັງຊາໍ້ ຍແມຸ່ ນຂອງໃຫແໍ້ ກຸ່ ຈກັ ກະພັດລຸ່ າເມອງຂນຶໍ້ ຝຣຸ່ ງັ , ຫມາຍ ຄວາມວຸ່ າຝຣຸ່ ງັ ແລະ ສະຫຍາມໄດ້ໍ ຕກົ ລງົ ໄດແໍ້ ບຸ່ ງດນິ ແດນອນັ ຫວງແຫນ ແລະ ກວາໍ້ ງໃຫຍຸ່ໄພ ສານຂອງຄນົ ລາວອອກເປັນ 2 ອານາເຂດຄ: - ຍກົ ເອາົ ເຂດຝຸ່ ັງຊາໍ້ ຍຂອງແມຸ່ ນຂອງໃຫແໍ້ ກຸ່ ຈກັ ກະພດັ ລຸ່ າເມອງຂນຶ້ໍ ຝຣຸ່ ງັ . - ຍກົ ເອາົ ເຂດຝຸ່ ັງຂວາແມຸ່ ນຂອງ ໃຫແໍ້ ກຸ່ ສກັ ດນີ າສະຫຍາມ (ກະຊວງສກຶ ສາທກິ ານກລິ າ ແລະ ທາມະການ 1979:54). - ສນົ ທສິ ນັ ຍາ ແລະ ອະນສນັ ຍາສະບບັ ດຸ່ ງັ ກຸ່ າວນີ້ໍ ໄດສ້ໍ າ້ໍ ງຄວາມເພຸ່ ງິ ພໃຈໃຫແ້ໍ ກຸ່ ຈກັ ກະພດັ ຝຣຸ່ ງັ , ສກັ ດນີ າ ສະຫຍາມ ແລະ ຈກັ ກະພດັ ອງັ ກດິ . ສາລບັ ປະຊາຊນົ ລາວທງັ ສອງຝຸ່ ັ ງຂອງແລວໍ້ , ສນົ ທສິ ນັ ຍາດຸ່ ງັ ກຸ່ າວ ປຽບເຫມອນມດີ ຄມົ ແຫກຜຸ່ າຫວົ ໃ ຈຄນົ ລາວໃຫເ້ໍ ປນັ 2 ຕອນເພາະສນົ ທສິ ນັ ຍານີໍ້ ໄດຕໍ້ ດັ ແຍກດນິ ແດນອານາຈກັ ລາໍ້ ນຊາ້ໍ ງທີເຄຍີ ກວາ້ໍ ງໃຫຍຸ່ໄພສານໃຫໍ້ແຍກ ເປນັ ສອງຕອນ, ມນັ ເປນັ ການບງັ ຄບັ ໃຫຄໍ້ ນົ ລາວທຸ່ ຮີ ວມສາຍເລອດດຽວກນັ , ຮຸ່ ວມວງົ ສາຄະນາຍາດດຽວກນັ ຮຸ່ ວມ ໂຊກຊາຕາກາດຽວກນັ , ຮວມຮດີ ຄອງປະເພນ,ີ ຮວມວດັ ທະນະທາ ແລະ ມີພາສາອນັ ດຽວກນັ ມາແຕຸ່ ບູຮານນະການ ພນ້ໍ ຕອ້ໍ ງຖກຕດັ ແຍກອອກຈາກກັນ. ມນັ ໄດເໍ້ ຮດັ ໃຫຄ້ໍ ນົ ລາວຝຸ່ ັງຂວາແມຸ່ ນຂອງຕອ້ໍ ງຕກົ ໄປເປັນຂອ້ໍ ຍຂາໍ້ ສະຫ ຍາມ ແລະ ຄນົ ຝຸ່ ັງຊາຍແມຸ່ ນາໍ້ ຂອງຕອ້ໍ ງຕກົ ເປນັ ຂອໍ້ ຍຂາໍ້ ຂອງຝຣຸ່ ງັ (ສະຖາບນັ ວທິ ະຍາສາດສງັ ຄມົ ; ບ.ປ.ພ: 396). 2. ການປົກຄອງຈອງພວກລຸ່ າເມອງຂນຶ້ໍ ຝຣຸ່ ງັ ປີ ຄ.ສ 1893-1945. 2.1. ການການດົ ເສນັໍ້ ຊາຍແດນປະເທດລາວ ຂອງຈກັ ກະພດັ ລຸ່ າເມອງຂນຶໍ້ ຝຣຸ່ ງັ ແລະ ສກັ ດນີ າຕຸ່ າງດາໍ້ ວ. ເມຸ່ ອຝຣຸ່ ງັ ໄດຄ້ໍ ອບຄອງດນິ ແດນລາວຝຸ່ ັງຊາໍ້ ຍແມຸ່ ນຂອງຕາມສນັ ຍາ 3 ຕລາ ຄ.ສ 1893 ແລວໍ້ ພວກເຂາົ ກຂນໍ້ ຂຽ້ໍ ວເຈລະຈາການດົ ຂອບເຂດຊາຍແດນ ກບັ ບນັ ດາປະເທດອອໍ້ ມຂາໍ້ ງ ເພຸ່ ອ ສາໍ້ ງເອກະສານທຸ່ ີຮບັ ປະກນັ ຂອບເ ຂດ ດນິ ແດນ ທາງດາ້ໍ ນກດົ ຫມາຍຕຸ່ ສາກນົ ແລະ ໃຊເໍ້ ປນັ ຫກຼັ ຖານ ຢງັ້ໍ ຢນໃນກລະນຜີ ດິ ພາດ ທຸ່ ອີ າດເກດີ ຂນຶ້ໍ ຕຸ່ ຫນາ້ໍ ທງັ ເປນັ ການການດົ ຈະແຈງໍ້ ກຸ່ ຽວກບັ ຂອບເຂດພນ້ໍ ທຸ່ ີຄອບຄອງຂອງຕນົ ເພຸ່ ອຈະໄດຈ້ໍ ດັ ຕງັ້ໍ ເຄຸ່ ອນໄຫວທາງການເມອງ ການປົກຄອງ, ການທະຫານ, ເສດຖະກດິ - ສງັ ຄມົ ແລະ ວດັ ທະນະທາ. ກ. ການການດົ ຊາຍແດນທາງພາກຕາເວນັ ອອກ. ການການດົ ເອາົ ລຸ່ າແມຸ່ ນາ້ໍ ຂອງເປນັ ເສນັໍ້ ຊາຍແດນລະຫວຸ່ າງລາວກບັ ສະຫຍາມຕາມສນັ ຍາ ວນັ ທີ 3 ຕລາ ຄ.ສ 1893 ນນັ້ໍ , ປະຊາຊນົ ລາວບນັ ດາເຜຸ່ າົ ທງັ ສອງຝຸ່ ັງຂອງ ຕຸ່ າງກມີຄວາມເຈບັ ແຄນ້ໍ ທຸ່ ີຄນົ ຕຸ່ າງດາໍ້ ວ ພາກນັ ເຂາົໍ້ ມາຕດັ ແບຸ່ ງດນິ ແດນຂອງຄນົ ລາວຢຸ່ າງໄຮມໍ້ ະນດສະທາ, ດຸ່ ງັ ນນັໍ້ , ເຂາົ ເຈາົ້ໍ ໄດສ້ໍ ະແດງການຄດັ ຄາ້ໍ ນປະທວ້ໍ ງຝຣຸ່ ງັ ແລະ ສະ ຫຍາມດວ້ໍ ຍຫາຼ ຍຮູບການ; ເຈາົໍ້ ສກັ ດນີ າຫຼວງພະ ບາງ ແລະ ຈາປາສກັ ກໄດກໍ້ ຸ່ າວປະມານຝຣຸ່ ງັ ຢຸ່ າງຮນແຮງ, ໂດຍ ສະເພາະເຈາົໍ້ ອປະຣາດບນຄງົ ພໍອ້ ມ ປະຊາຊນົ ຫຼວງພະບາງໄດຂ້ໍ ຽນສານ (ສະບບັ ລງົ ວນັ ທີ 12 ພະຈກິ ຄ.ສ1894) ທວງຕຸ່ ປາວວີ ຸ່ າອານາ ຈກັ ຂອງຄນົ ລາວແຕຸ່ ໃດມາແມຸ່ ນຢຸ່ ູດງົ ພະຍາໄຟ, ແຜຸ່ , ນຸ່ ານ, ພະເຍາົ ຊຽງແສນ, ລາປາງ, ລາພູນ, ຊຽງ ໃຫມຸ່ .. ແຕຸ່ ຫາກບຸ່ ແມຸ່ ນນຂອງເປນັ ເຂດແບຸ່ ງ. ເມຸ່ ອຝຣຸ່ ງັ ມທີ ຸ່ າທີເສຍີ ເມີຍຕຸ່ ກບັ ສານເລຸ່ ງັ ທວງດຸ່ ງັ ກຸ່ າວ ນນັ້ໍ , ເຈາົໍ້ 44 ວິທະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພັດດາວັນ ຈນັ ທະເພງັ

ວຊິ າ ສັງຄມົ ສຶກສາ ອປະຣາດ ບນຄງົ ຈຸ່ ງຶ ໄດຈ້ໍ ດັ ຕງັ້ໍ ໂຮມຊມນມປະຊາຊນົ ຢຸ່ ຊູ ຽງແມນແລວໍ້ ອຸ່ ານຄາປະກາດ 8 ຂເ້ໍ ພຸ່ ອໂຮມເອາົ ດນິ ແດນ ຝຸ່ ັງຂວາແມຸ່ ນຂອງມາຂນຶ້ໍ ກບັ ອານາຈກັ ຫຼວງພະບາງຄ ແຕຸ່ ກຸ່ ອນ, ການ ຂບັ ໄລຸ່ ສະຫຍາມອອກຈາກເມອງປາກ ລາ ຍ, ເມອງໄຊຊະບລູ ,ີ ເມອງຫງົ ສາ, ເມອງຊຽງສມົ , ເມອງບຸ່ ຊາວ ແລະ ເມອງຄອໍ້ ຍ; ໃນການບກຢຶດເອາົ ບນັ ດາຫວົ ເມອງ ທຸ່ ີຢຸ່ ຝູ ຸ່ ັງຂວາແມຸ່ ນຂອງເຫຸ່ າຼົ ນີ້ໍ ເປັນໄປດວໍ້ ຍຄວາມງຸ່າຍດາຍ ຍອ້ໍ ນທະຫານສະຫຍາມບຸ່ ກາ້ໍ ຕອບໂຕແ້ໍ ຕຸ່ ຢຸ່ າງໃດ; ພາຍ ຫງຼັ ທຸ່ ີຢດຶ ໄດໍ້ ຕວົ ເມອງກໄດແໍ້ ຕຸ່ ງຕງັ້ໍ ຄນົ ລາວຂນຶ້ໍ ປົກຄອງເມອງຮຽບຮອ້ໍ ຍແລວ້ໍ ກກບັ ຄນຫວຼ ງພະບາງໃນເດອນເມ ສາ ຄ.ສ 1895 ແລະ ຍງັ ໄດຢ້ໍ ຶດເອາົ ດນິ ແດນຝຸ່ ັງຂວາຊຸ່ ກບັ ເມອງຫຼວງພະບາງຕຸ່ ມອກີ . ສຸ່ ວນຢຸ່ ູພາກ ໃຕລ້ໍ າວກມຂີ ະບວນ ຂດັ ຄາ້ໍ ນກຸ່ ຽວກບັ ບນັ ຫາຊາຍແດນເຊຸ່ ນັ ກນັ ໂດຍສະເພາະເຈາົໍ້ ຍດຕທິ າມະທອນ ເມອງຈາປາສກັ ກໄດສໍ້ ະເຫນຕີ ຸ່ ຝຣຸ່ ງັ ວຸ່ າ ໃຫຮໍ້ ຸ່ ວມດນິ ແດນເມອງຈາປາສກັ ຝຸ່ ັງຂວາແມຸ່ ນຂອງເຂາົ ຫາ ຝຸ່ ັງຊາໍ້ ຍແມຸ່ ນຂອງ...ການເຄຸ່ ອນໄຫວຂດັ ຄາ້ໍ ນຂອງ ປະຊາຊນົ ລາວທງັ ຫມດົ ນນັໍ້ ມນັ ໄດເ້ໍ ປັນການບບີ ບງັ ຄງັ ໃຫໍ້ ຝຣຸ່ ງັ ຈາຕອໍ້ ງໄດເໍ້ ຈລະຈາ ແລະ ແບຸ່ ງປນັ ດນິ ແດນຄນໃຫມຸ່ ູ ກບັ ສະຫຍາມ ເຊຸ່ ນັ ໃນປີ ຄ.ສ 1902 ຝຣຸ່ ງັ ໄດນໍ້ າບຂຸ່ ສູ ະຫຍາມວຸ່ າຈະບຸ່ ຖອນທະຫານອອກຈາກເມອງຈນັ ທ ະບູ ລີ (ໃກຊ້ໍ າຍແດນສະ ຫຍາມ - ກາປູເຈຍ ແລະ ສະຫຍາມລາວ ໂດຍສະເພາະແມຸ່ ນລາວຈະໄດດໍ້ ນິ ແດນຫວຼ ງພະບາງຝຸ່ ັ ງ ຂວານຂອງ (ຮວມທງັ ໄຊຍະບລູ ໃີ ນປັດຈບນັ ) ແລະ ຈາປາສກັ ຝຸ່ ັງຂວານຂອງຄນມາ, ສຸ່ ວນສະ ຫຍາມຈະໄດເໍ້ ມອງ ຈນັ ທະບູລຄີ ນໄປ.( ແຕຸ່ ສນົ ທສິ ນັ ຍານບີໍ້ ຸ່ ໄດຮ້ໍ ບັ ສດັ ຕະຍະບນັ , ເນຸ່ ອງຈາກສະ ຫຍາມບຸ່ ປະຕບິ ດັ ຄບົ ຕາມສນັ ຍາ ສດ ທາ້ໍ ຍຝຣຸ່ ງັ ແລະ ສະຫຍາມຈາຕອໍ້ ງເຈລະຈາກນັ ອກີ . ຮອດວນັ ທີ 13 ກມ ພາ ຄ.ສ 1904 ສນັ ຍາສະບນັ ໃຈຸ່ ງຶ ໄດ້ໍ ເຊຸ່ ນັ ກນັ , ເຊຸ່ ງິ ມີເນອ້ໍ ໃນທງັ ຫມດົ 16 ຂ,ໍ້ ໃນນນັ້ໍ ປະເດນັ ສາຄນັ ມຄີ : - ການດົ ເສນັໍ້ ຊາຍແດນລະຫວຸ່ າງສະຫຍາມກບັ ກາປເູ ຈຍ ແລະ ຈາປາສກັ . - ການດົ ເສນັໍ້ ຊາຍແດນລະຫວຸ່ າງຫຼວງພະບາງຝຸ່ ັງຂວາກບັ ເມອງພີຊີ ແລະ ເມອງນຸ່ ານ. ນອກນຍີໍ້ ງັ ການດົ ບນັ ຫາອຸ່ ນໆອກີ ເຊຸ່ ງິ ສະຫບຼ ແລວ້ໍ ສນັ ຍານໄີ້ໍ ດມ້ໍ ີຜນົ ເຮດັ ໃຫຝ້ໍ ຣຸ່ ງັ ໄດຄ້ໍ ອບ ຄອງດນິ ແດນລາວຢຸ່ ູ ຝຸ່ ັງຂວານຂອງຕຸ່ ມອກີ ຄຈາປາສກັ ແລະ ຫຼວງພະບາງ (ກວມເອາົ ໄຊຊະບູລີ ໃນປັດຈບນັ ), ພອ້ໍ ມດຽວກນັ ນນັ້ໍ ຝຣຸ່ ັງກ ໄດຖໍ້ ອນກາລງັ ເມອງຈນັ ທະບູຣີ ຂອງສະຫຍາມ, ແຕຸ່ ຝຣຸ່ ັງ ຊພັດໄດຢໍ້ ຶດຄອງບຸ່ ອນໃຫມຸ່ ອີກສະນນັໍ້ , ຝລຸ່ ງັ ແລະ ສະຫຍາມຈາຕອໍ້ ງໄດເໍ້ ຈລະຈາ ແລະ ເຊນັ ສນັ ຍາກນັ ອກີ ວນັ ທີ 23 ມນີ າ ຄ.ສ 1907 ສນັ ຍານີ້ໍ ສະຫຍາມໄດມ້ໍ ອບ ດນິ ແດນຫຼາຍແຂວງຂອງກາປເູ ຈຍ (ຮວມມສີ ຽມຮຽບ, ພະຕະບອງ, ສໂີ ສພນົ ...) ໃຫແ້ໍ ກຸ່ ຝຣຸ່ ງັ ແຕຸ່ ພອ້ໍ ມດຽວກນັ ນນັໍ້ ຝຣຸ່ ງັ ໄດຍ້ໍ ກົ ດນິ ແດນລາວໃນເຂດເມອງນຸ່ ານຊາ້ໍ ຍໃຫແ້ໍ ກຸ່ ສະຫຍາມ. ພອ້ໍ ມກນັ ນນັ້ໍ ຝຣຸ່ ງັ ແລະ ສະຫຍາມຍງັ ໄດເໍ້ ຮດັ ສນັ ຍາວຸ່ າ ດວ້ໍ ຍການປັກປນັ ເຂດແດນເພຸ່ ອ ໃຫຈ້ໍ ະແຈງໍ້ ກວຸ່ າ ເກຸ່ າົ ດຸ່ ງັ ມີເນອ້ໍ ຄວາມວຸ່ າ “ທາງດາໍ້ ນທດິ ໃຕຂໍ້ ອງຫວຼ ງພະບາງ” ຊາຍແດນເລຸ່ ມີ ຕງັ້ໍ ແຕຸ່ ແມຸ່ ນຂອງ, ບຸ່ ອນປາກນເຫຼອງ ແລວໍ້ ຕໄຸ່ ປຕາມຄອງນເລກິ ຂອງແມຸ່ ນນີໍ້ ຈນົ ຮອດບຸ່ ເກີດ ຂອງມນັ ທຸ່ ີຕງັ້ໍ ຢຸ່ ູພູເຂາົໍ້ ຫມຽງ ຕຸ່ ຈາກນນັ້ໍ ເສນັໍ້ ຊາຍແ ດນໄດໍ້ ເລງັ ໄປຕາມສນັ ພູປນັ ນາ້ໍ ລະຫວຸ່ າງແມຸ່ ນາ້ໍ ຂອງ ແລະ ແມຸ່ ນເຈາົ້ໍ ພະຍາຈນົ ໄປເຖງິ ແມຸ່ ນຂອງບຸ່ ອນທຸ່ ເີ ອນີໍ້ ວຸ່ າ ແກງໍ້ ຜາໄດ ເຊຸ່ ງິ ສອດຄຸ່ ອງກບັ ເສນັ້ໍ ຊາຍແດນທຸ່ ີຄະນະກາມະທກິ ານຂດີ ເສນັ້ໍ ຊາຍແດນຄະນະກຸ່ ອນໄດຕ້ໍ ກົ ລງົ ຮບັ ເອາົ ແລວໍ້ ໃນວນັ ທີ 16 ມງັ ກອນ1906 (ກມົ ສນົ ທສິ ນັ ຍາ ແລະ ກດົ ຫມາຍກະຊວງຕຸ່ າງປະເທດ, 1996:47). ນບັ ແຕຸ່ ມເໍ້ ຊນັ ສນັ ຍາ ກຸ່ ຽວກບັ ເສນັໍ້ ຊາຍແດນລາວ - ສະຫຍາມ ຄງັ້ໍ ວນັ ທີ 23 ມີນາ ຄ.ສ 1907 ເປັນຕນົ້ໍ ມາ, ຝຣຸ່ ງັ ແລະ ສະຫຍາມ ບຸ່ ມກີ ານຕກົ ລງົ ຄນໃຫມຸ່ ອກີ ຈກັ ເທຸ່ ອໃນດາໍ້ ນຊາຍແດນ, ດຸ່ ງັ ນນັໍ້ , ສນັ ຍາດຸ່ ງັ ກຸ່ າວນີ້ໍ ຈຸ່ ງຶ ຖເປັນ ຫກຼັ ຖານຢງັ້ໍ ຢນດາ້ໍ ນກດົ ຫມາຍໃນບນັ ຫາຊາຍແດນລະຫວຸ່ າງ ລາວ - ສະຫຍາມຕະຫຼອດມາ. ມາເຖງິ ຄ.ສ 1925 ຝຣຸ່ ງັ ກບັ ສະຫຍາມ ໄດມ້ໍ ກີ ານເຊນັ ສນັ ຍາຢຸ່ ປູ າຣເີ ອນີໍ້ ວຸ່ າ “ສນັ ຍາສາ ພນັ ທະໄມຕທີ າງການ ຄາໍ້ ຂາຍ ແລະ ການເດນີ ເຮອລະຫວຸ່ າງຝຣຸ່ ງັ ກບັ ສະຫຍາມ” ສນັ ຍາສະບບັ ນ ໂດການດົ ເນອ້ໍ ຄວາມກຸ່ ຽວກບັ ລຸ່ າແມຸ່ ນາໍ້ ຂອງສຸ່ ວນທຸ່ ີໃຊເໍ້ ປນັ ຊາຍແດນລາວ - ສະຫຍາມເຊຸ່ ງິ ໄດບໍ້ ຸ່ ງົ ໄວວ້ໍ ຸ່ າດ” “ໃນໄລຍະດນິ ແດນ 25 ກໂິ ລແມດັ ທາງຝຸ່ ັງຂວາ ແມຸ່ ນຂອງບຸ່ ໃຫຝໍ້ ຸ່ າຍສະຫຍາມ ຕງັໍ້ ກອງທະ ການຢຸ່ ູ, ໃຫແ້ໍ ຕຸ່ ກອງສາຫຼວດເທຸ່ າົ ນນັ້ໍ ” (ທອງສາໄຊຍະ) ຕກົ ມາໃນວນັ ທີ 25 ສງິ ຫາ ຄ.ສ 1925ຝຣຸ່ ງັ ກບັ ສະຫຍາມໄດເ້ໍ ຊນັ ອະນສນັ ຍາອກີ ສະບບັ ຫນຸ່ ງຶ ຊຸ່ ວຸ່ າ “ສນັ ຍາວຸ່ າດວໍ້ ຍການພົວພນັ ລະຫວຸ່ າງ ສະຫຍາມກບັ ອນິ ດຈູ ນີ ” ສນັ ຍາສະບບັ ນໄີໍ້ ດກ້ໍ ານດົ ເພຸ່ ມີ ເຕມີ ກຸ່ ຽວກບັ ຊາຍແດນໃນລານຂອງວຸ່ າບຸ່ ອນ ທຸ່ ບີ ຸ່ 45 ວທິ ະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພດັ ດາວນັ ຈນັ ທະເພັງ

ວິຊາ ສັງຄົມສຶກສາ ມີດອນໃຫຖ້ໍ ເອາົ ຄອງນາໍ້ ເລກິ ຂອງແມຸ່ ນາໍ້ ຂອງເປນັ ເສນັ້ໍ ຊາຍແດນລະຫວຸ່ າງສະຫຍາມກບັ ຝຣຸ່ ງັ ; ໃນກລະນລີ ຸ່ ານາ້ໍ ຂອງ ແບຸ່ ງເປນັ ຫຼາຍສາຂາເສນັໍ້ ຊາຍແດນໃຫຖໍ້ ເອາົ ຄອງເລກິ ຂອງສາຂາລຸ່ ານາ້ໍ ຂອງທຸ່ ີຢຸ່ ໃູ ກທໍ້ ຸ່ ີສດກັບຝຣຸ່ ງັ ສະຫຍາມ, ບນັ ດາ ດອນໃນລຸ່ ານາ້ໍ ຂອງທງັ ເກຸ່ າົ ແລະ ເກດີ ຂນຶ້ໍ ໃຫມລວ້ໍ ນແຕຸ່ ແມຸ່ ນາໍ້ ຂອງຝຣຸ່ ງັ ຍກົ ເວນັໍ້ ພຽງແຕຸ່ 8 ດອນຄ : ດອນຂຽວ, ດອນຂຽວນອໍ້ ຍ, ດອນນອໍ້ ຍ, ດອນຍາດ, ດອນບາ້ໍ ນແພງ, ຫາດຊາຍເພ - ເວນີ ກຸ່ ມ, ດອນແກວກອງ - ດນິ ເຫນອ ແລະ ດນິ ສມົໍ້ ໂຮງເປັນຕນົ້ໍ . (ກມົ ສນົ ທສິ ນັ ຍາ ແລະ ກດົ ຫມາຍກະຊວງການຕຸ່ າງປະເທດ; 1996:87-88). ບນັ ດາ ເອກະສານສນັ ຍາເຫຸ່ າຼົ ນໄີໍ້ ດມໍ້ ີຜນົ ສກັ ສດິ ໃຊຈ້ໍ ນົ ເຖງິ ປັດຈບນັ . ຈາກການການດົ ຂອງບນັ ດາສນັ ຍາທຸ່ ຝີ ຣຸ່ ງັ ແລະ ສະຫຍາມໄດຕໍ້ ກົ ລງົ ກນັ ຂາ້ໍ ງເທງິ ນໄີ້ໍ ດເ້ໍ ຮດັ ໃຫປະເທດລາວ ທຸ່ ີເຄີຍກວາ້ໍ ງໃຫຍຸ່ໄດສ້ໍ ູນເສຍດນິ ແດນທາງຝຸ່ ັງຂວາແມຸ່ ນາໍ້ ຂອງເກອບທງັ ຫມດົ , ເຊຸ່ ງິ ເປັນການສູນເສຍເຂດທຸ່ ີ ອດມົ ສມົ ບູນ ແລະ ມີພນົ ລະເມອງຫນາແຫນນ້ໍ , ໃນນນັໍ້ ລວມມີຫຼາຍແຂວງຄ: ເລຍີ , ເພດັ ຊະບນູ , ຫນອງຄາຍ, ອດອນ, ຂອນແກຸ່ ນ, ນະຄອນພະນມົ , ສະກນົ ນະຄອນ, ມະຫາສາລະຄາມ, ກາລະສນິ , ຮອ້ໍ ຍເອດັ , ນະຄອນລາດ ສະສມີ າ, ບູຣີຣາ, ສຣນິ , ອບນົ ລາດສະທານ,ີ ລາປາງ, ຊຽງສາຍ, ພະເຍາົ , ແພຸ່ , ນຸ່ ານ...ເຊຸ່ ງິ ບນັ ດາແຂວງເລຸ່ າົ ນີໍ້ ກຄ ພາກອສີ ານຂອງໄທໃນປັດຈບນັ . ຂ. ການການດົ ຊາຍແດນທາງພາກຕາເວນັ ຕກົ ສຽງເຫນອ. ການພວົ ພນັ ລະຫວຸ່ າງຝຣຸ່ ງັ ກບັ ອງັ ກດິ ນບັ ມນ້ໍ ບັ ເຄຸ່ ງັ ຕງຶ ຂນຶໍ້ , ໂດຍສະເພາະອງັ ກດິ ໄດສ້ໍ ຸ່ ງົ ກາລງັ ມາບຽດຢດຶ ເອາົ ເມອງສງິ ເຊຸ່ ງິ ເປັນດນິ ແດນຝຸ່ ັງຊາ້ໍ ຍແມຸ່ ນາໍ້ ຂອງ ແລະ ອງັ ກດິ ໄດທ້ໍ ວງເອາົ 12 ພນັ ນາລທ້ໍ ງັ ຫມດົ ແລະ ອາ້ໍ ງວຸ່ າດນິ ແດນ ເຂດເມອງສງິ ແລະ ບຸ່ ອນອຸ່ ນໆທຸ່ ມີ ີໄທລອໍ້ າໄສຢຸ່ ູລວ້ໍ ນ ແຕຸ່ ແມຸ່ ນເຂດ 12 ພນັ ນາລ ້ໍ ເຊຸ່ ງິ ແມຸ່ ນເຂດຫນຸ່ ງຶ ຂອງພ ະມາ້ໍ ໂດຍຂນຶໍ້ ຕຸ່ ອງັ ກດິ ດຸ່ ງັ ນນັ້ໍ , ມາຮອດ ວນັ ທີ 8 ເມສາ ຄ.ສ 1904 ຝຣຸ່ ງັ ແລະ ອງັ ກດິ ໄດຕໍ້ ກົ ລງົ ເຊນັ ສນັ ຍານາກນັ ໂ ດຍ ໄດກ້ໍ ານດົ ວຸ່ າບຸ່ ໃຫ້ໍ ອງັ ກດິ ຢຶດປະເທດສະຫຍາມເປນັ ຫວົ ເມອງຂນຶໍ້ , ໃຫສໍ້ ະຫຍາມເປນັ ລດັ ກນັ ຊນົ ລະຫວຸ່ າງ ຝຣຸ່ ງັ ກບັ ອງັ ກດິ ແລະ ຮບັ ຮອງເອາົ ການການດົ ຊາຍແດນລາວ - ພະມາໍ້ ໂດຍຖເອາົ ຄອງ ແມຸ່ ນາໍ້ ເລກິ ຂອງແມຸ່ ນາ້ໍ ຂອງ ເປັນເສນັໍ້ ແບຸ່ ງດນິ ແດນ ສນັ ຍາດຸ່ ງັ ກຸ່ າວນີໍ້ ໄດເ້ໍ ຮດັ ໃຫຄ້ໍ ນົ ລາວສູນເສຍດນິ ແດນຝຸ່ ັງຂວາແມຸ່ ນາ້ໍ ຂອງອກີ ເຊຸ່ ນັ ເມອງ ຊຽງຕງ, ທຸ່ າເດອ, ທຸ່ ງົ ຂເີ້ໍ ຫຼກັ , ລດັ ຊານ..ຈນົ ຮອດປັດຈບນັ ນ.ີ້ໍ ຄ. ການການດົ ເຂດແດນທາງພາກເຫນອ. ພາຍຫງຼັ ສງົ ຄາມລະຫວຸ່ າງຈນີ ກບັ ຍຸ່ ປີ ຸ່ ນ ໄດສ້ໍ ນິໍ້ ສດລງົ ຕາມສນັ ຍາຊໂີ ມໂນສະກິ, ຝຣຸ່ ງັ ກຸ່ ໄດຂ້ໍ ນ້ໍ ຂຽໍ້ ວເຈລະ ຈາ ກບັ ຈນີ ກຸ່ ຽວກບັ ບນັ ຫາການພວົ ພນັ ທາງການເມອງ , ເສດຖະກດິ ແລະ ການດົ ຊາຍແດນລາວ - ຈນີ . ການເຈລະຈາ ໄດກໍ້ ານດົ ລງົ ໃນ ວນັ ທີ 20 ມີຖນາ ຄ.ສ 1896 ເຊຸ່ ງິ ມີເນອ້ໍ ໃນ ດງັ ນີໍ້ ຝຣັງມີສດິ ຕງັ້ໍ ກງົ ສູນ, ຕງັໍ້ ບລສິ ດັ ການຄາ້ໍ , ບລສິ ດັ ຂດຄນົ້ໍ ບຸ່ ແຮຸ່ ແລະ ມີສດິ ເຄຸ່ ອນໄຫວທກທລະກິດຕຸ່ າງໆ ຢຸ່ ູບາງແຂວງຂອງຈີນ ເຊຸ່ ນັ ຊຽງໄຮ,ໍ້ ທຽນສນິ , ກວາງຕງໍ້ , ກວາງຊີ ແລະ ຢູນານ, ກຸ່ ຽວກບັ ຊາຍແດນຝຣຸ່ ງັ ຍກົ ດນິ ແດນລາວເຂດສບິ ສອງພັນນາລທໍ້ ຸ່ ຢີ ຸ່ ູໃນເປາົໍ້ ຫມາຍ ຍາດແຍຸ່ ງຂອງອງັ ກດິ ໃຫແ້ໍ ກຸ່ ຈນີ ເພຸ່ ອຕດັ ຕນົໍ້ ເຫດຂອງການຜດິ ພາດກບັ ອງັ ກດິ ຄງັ້ໍ ໃຫມຸ່ ອນັ ຈະເປັນຜນົ ເ ສຍໃຫໍ້ ແກຸ່ ຝຣຸ່ ງັ , ຝຣຸ່ ງັ ເປນັ ປະເທດຫນຸ່ ງຶ ທຸ່ ີໄດປ້ໍ ະກອບສຸ່ ວນເຮດັ ໃຫສໍ້ ງັ ຄມົ ດຸ່ ງັ ກຸ່ າວຍດຕລິ ງົ ງ. ການການດົ ຊາຍແດນທາງພາກຕາເວນັ ອອກ ແລະ ພາກໃຕ.ໍ້ ເພຸ່ ອຄວາມສະດວກໃນການປກົ ຄອງຂອງຝຣຸ່ ງັ , ສະນນັໍ້ , ພວກເຂາົ ໄດຕໍ້ ດັ ແບຸ່ ງດນິ ແດນ ບາງສຸ່ ວນຂອງແຄວນໍ້ ລາວໍ້ ໃຫໄໍ້ ປຂນຶໍ້ ກບັ ແຄວນ້ໍ ອຸ່ ນທຸ່ ໃີ ກຄ້ໍ ຽງ ເຊຸ່ ນັ : ການດົ ໃຫສໍ້ ບົ ໄມ,້ໍ ເມອງແສນ ເມອງກະຢາ, ເມອງກອນກວງ ເມອງ ໄລຸ່ ເມອງລາໍ້ ແລະ ເມອງແຖງໄປຂນຶ້ໍ ກບັ ແຄວນ້ໍ ຕງົ ແກງໍ້ , ການດົ ໃຫແໍ້ ຂວງຊຽງແຕງ, ແສນປາງ, ເວນີ ໄຊໄປຂນຶ້ໍ ກບັ ກາ ປເູ ຈຍ(1904) ແລະ ໃຫແ້ໍ ຂວງຢາລາຍ, ກອນ ຕູມໄປຂນຶ້ໍ ກບັ ອານານ (ຫວຽດນາມພາກກາງ). ເວາົໍ້ ລວມແລວໍ້ ຊາຍແດນທາງພາກຕາເວນັ ອອກ ແລະ ບາ້ໍ ນໃຕແໍ້ ມຸ່ ນບຸ່ ໄດຮໍ້ ບັ ການເອາົ ໃຈໃສຸ່ ການດົ ຢຸ່ າຈະແຈງ້ໍ ເລຍີ , ຍອ້ໍ ນວຸ່ າເວລານນັໍ້ ທງັ 3 ປະເທດ (ລາວ, ຫວຽດນາມ, ກາປູເຈຍ) ແມຸ່ ນຂນຶໍ້ ກບັ ຝຣຸ່ ງັ ແລະ ພວກເຂາົ ຖເປນັ ປະເທດດຽວກນັ ຄ: ປະເທດອນິ ດຈູ ນີ ຝຣຸ່ ງັ , ສຸ່ ວນຊາຍແດນທຸ່ ີແບຸ່ ງປນັ ກນັ ນນັໍ້ ເປນັ ພຽງການແບຸ່ ງປນັ ເຂດພາຍໃນ ເຄຸ່ ອປົກຄອງເທຸ່ າົ ນນັ້ໍ ຫາກບຸ່ ແມຸ່ ນການແບຸ່ ງປນັ ການດົ ຊາຍແດນລະຫວຸ່ າງປະເທດ ແຕຸ່ ໃນຄວາມຈງິ ແລວໍ້ ມນັ ໄດ້ໍ 46 ວິທະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພດັ ດາວັນ ຈນັ ທະເພັງ

ວຊິ າ ສງັ ຄົມສກຶ ສາ ກາຍເປນັ ຊາຍແດນ ທຸ່ ຖີ ກຕອໍ້ ງຕາມກດົ ຫມາຍ, ປະຊາຊນົ ໄດເໍ້ ປັນຜູທ້ໍ ຸ່ ສີ ນູ ເສຍດນິ ແດນຫາຼ ຍເຂດແຂວງຄ ດຸ່ ງັ ໄດ້ໍ ກຸ່ າວມາຈນົ ເທຸ່ າົ ທກວນັ ນີໍ້ 2.2 . ການປົກຄອງຂອງຈກັ ກະພດັ ລຸ່ າເມອງຂນຶ້ໍ ຝຣຸ່ ງັ ຢຸ່ ລູ າວ ພາຍຫງຼັ ສນັ ຍາ 3 ຕລາ ຄ.ສ 1893 ແລວ້ໍ ພວກລຸ່ າເມອງຂນຶໍ້ ຝຣຸ່ ັງ ກເຂາົ້ໍ ຄອບຄອງປະເທດລາວ(ຝຸ່ ັງຊາໍ້ ຍແມຸ່ ນ ຂອງ) ໃນຖານະເປັນເມອງຂນຶໍ້ , ເຊຸ່ ງິ ພວກເຂາົ ຖວຸ່ າ ເປັນຍອ້ໍ ນຍດທະສາດປະເຊນີ ຫນາ້ໍ ຕາໍ້ ນອດິ ທພິ ນົ ອງັ ກດິ ແລະ ສະຫຍາມ ເປັນແນວປໍ້ອງກັນຕງົ ແກງ້ໍ , ອານາມ,ໂກແຊງຂນຶ້ໍ ແລະ ກາປູເຈຍ, ພອໍ້ ມນພີໍ້ ວກເຂາົ ຍງັ ຖເອາົ ລາ ວເ ປັນ ຖານທບັ ທຸ່ ີສາຄນັ ເພຸ່ ອຫນບີ ຮດັ ແລະ ນາບຂຸ່ ູຂະ ບວນການຮກັ ຊາດຕາ້ໍ ນຝຣຸ່ ັງຢຸ່ ູອນິ ດູຈນີ . ບນົ ພນ້ໍ ຖານທຸ່ ີຕງັ້ໍ ອນັ ເປນັ ຍດທະສາດດຸ່ ງັ ກຸ່ າວນນັ້ໍ ພວກ ເຂາົ ຈຸ່ ງຶ ໄດປ້ໍ ກົ ຄອງລາວ“ແບບໂດຍກງົ ” ໂດຍໃຊຫໍ້ ກຼັ ຕຸ່ າລາອນັ ເກຸ່ າົ ແກຸ່ ຄ “ແບຸ່ ງ ແຍກເພຸ່ ອປກົ ຄອງ” ລະບບົ ການປົກຄອງ ຂອງພວກຝຣຸ່ ງັ ຢຸ່ ລູ າວ ແມຸ່ ນແຕກຕຸ່ າງກນັ ໃນແຕຸ່ ລະຊຸ່ ວງໄລຍະເຊຸ່ ງິ ອາດຈດັ ແບຸ່ ງໄດດ້ໍ ຸ່ ງັ ນ:ີ້ໍ ກ. ການປກົ ຄອງໄລຍະ I (ຄ.ສ 1893-1895) ໃນໄລຍະຕນົ້ໍ ນຝີໍ້ ຣຸ່ ງັ ໄດໍ້ ຮກັ ສາຮບູ ການຈດັ ຕງັ້ໍ ເດມີ ຂອງສກັ ດີນາລາວໄວ,້ໍ ເພຸ່ ອເປັນການ ສະແດງ ໃຫຄໍ້ ນົ ລາວ ເຫນັ ວຸ່ າຝຣຸ່ ງັ ໄດເໍ້ ຄາົ ລບົ ອານາດອະທປິ ະໄຕຂອງລາວຕາມຄາສນັ ຍາທຸ່ ໂີ ອກດສ ປາວໄີ ດໃໍ້ ຫໄ້ໍ ວກໍ້ ບັ ເຈາົໍ້ ອຸ່ ນຄາ (ເຈາົໍ້ ຊວີ ດິ ຫຼວງພະບາງ)*ໃນເມຸ່ ອກຸ່ ອນ ເຊຸ່ ງິ ຮບູ ການປກົ ຄອງເດມີ ຂອງລາວມີຄ ເຈາົ້ໍ ຊວີ ດິ ມີຫສະຫນາມຫຼວງຕາມແ ບບ ດງັ້ໍ ເດມີ ແລະ ມີລະບບົ ຂາ້ໍ ລາຊະການຄບົ ຊດເຫມອນ ເດມີ ເຊຸ່ ນັ ເຈາົໍ້ ອປະຣາດ, ເຈາົໍ້ ລາຊະວງົ , ເຈາົໍ້ ລາຊະບດ, ເຈາົ້ໍ ລາຊະສພນັ ທະວງົ , ເຈາົໍ້ ລາຊະພາ ຄໃີ ນ, ເຈາົໍ້ ກມົ ມະຂນ, ເຈາົ້ໍ ກມົ ພະຄງັ , ເຈາົໍ້ ກມົ ຕາຫວຼ ດ ແລະ ອຸ່ ນໆ ມາໃນວນັ ທີ 5 ມຖີ ນາ ຄ.ສ 1894, (ເຈາົ້ໍ ຄາສກ). ປາວໄີ ດຈ້ໍ ດັ ຕງັໍ້ ກນົ ຈດັ ການປກົ ຄອງ ຂນັ້ໍ ແຂວງ, ເມອງ, ຕາແສງ ແລະ ບາ້ໍ ນຄນໃຫມຸ່ ເພຸ່ ອໃຫແ້ໍ ຫນນໍ້ ຫນາຂນຶໍ້ ກວຸ່ າເກຸ່ າົ , ວນັ ທີ 19 ເມສາ ຄ.ສ 1895 ປາວີ ໄດລໍ້ າຊາພເິ ສກເຈາົ້ໍ ສກັ ກະ ຣນິ ຂນຶໍ້ ເປັນເຈາົ້ໍ ຊວີ ດິ ແທນເຈາົ້ໍ ອຸ່ ນຄາ (1) ແລະ ຕຸ່ ມາວນັ ທີ 3 ທນັ ວາ ຄ.ສ 1895 ປາວີ ໄດແໍ້ ນະນາໃຫເ້ໍ ຈາົໍ້ ສກັ ກະ ຣນິ ເຊນັ ສນັ ຍາຮຸ່ ວມກບັ ເຈາົໍ້ ຫນາ້ໍ ທຸ່ ີ ຝຣຸ່ ງັ ເພຸ່ ອບນັ ຍດັ ລະບອບລຸ່ າເມອງຂນຶ້ໍ ຝຣຸ່ ງັ ຢຸ່ ູລາວ, ແຕຸ່ ນນັ້ໍ ມາ ຈກັ ກະພດັ ລຸ່ າ ເມອງຂນຶ້ໍ ຝຣຸ່ ງັ ຈຸ່ ງຶ ຖວຸ່ າ ຕນົ ໄດສໍ້ າ້ໍ ງລະບອບລຸ່ າເມອງຂນຶ້ໍ ໃສຸ່ ປະເທດລາວຢຸ່ າງຖກກດົ ຫມາຍ. ຂ. ການປກົ ຄອງໄລຍະ II (ຄ.ສ 1895-1899) ພາຍຫຼງັ ທຸ່ ໂີ ອກດສປາວີ ເດນີ ທາງກບັ ຄນຝຣຸ່ ງັ ໃນເດອນທນັ ວາ ຄ.ສ 1895 ລດັ ຖະບານ ຝຣຸ່ ງັ ກໄດແໍ້ ຕຸ່ ງຕງັໍ້ ບູ ໂຢສມາເປັນຜູສ້ໍ າເລດັ ລາຊະການປະຈຢຸ່ ູປະເທດລາວເມຸ່ ອບູໂຢສມາຮອດຫຼວງ ພະບາງກໄດເໍ້ ລຸ່ ມີ ປຸ່ ຽນແປງ ລະ ບບົ ການປກົ ຄອງ ເຊຸ່ ງິ ເລຸ່ ມີ ຕນົ້ໍ ດວ້ໍ ຍການເພຸ່ ີມຍດົ ສກັ ໃຫບ້ໍ ນັ ດາສກັ ດີ ນາເພຸ່ ອຈອບອອຍ ເຊຸ່ ນັ ເລຸ່ ອນຍດົ ຕາແຫນຸ່ ງເ ຈາົ້ໍ ອປະຣາດຂນຶໍ້ ເປນັ ສມົ ເດດັ ເຈາົ້ໍ ມາຫາອປະຣາດ... ພອໍ້ ມພວກເຂາົ ກຸ່ ໄດປ້ໍ ະກອບລບົ ລາ້ໍ ງກດົ ຫມາຍເກຸ່ າົ ຂອງສກັ ດນີ າ ບາງສະບບັ ທຸ່ ີຂດັ ກັບ ລະບບົ ການ ປົກຄອງໃຫມຸ່ ຂອງພວກເຂາົ ອນັ ເປັນການຈາກດັ ຮດັ ແຄບສດິ ອານາດຂອງສກັ ດີ ນາລາວເທຸ່ ອລະກາໍ້ ວ. ຈາກນນັ້ໍ ບໂູ ຢສກໄດຈ້ໍ ດັ ແບຸ່ ງປະເທດລາວອອກເປັນ 2 ເຂດເພຸ່ ອປກົ ຄອງຄ: - ພາກເຫນອ ຫມາຍເຖງິ ຂອບເຂດອານາຈກັ ຫວຼ ງພະບາງໃນເມຸ່ ອກຸ່ ອນ ເຊຸ່ ງິ ມສີ ນູ ກາງຢຸ່ ເູ ມອງ ຫວຼ ງພະບາງຮວມມີ 6 ແຂວງ ໂດຍທຸ່ ີພວກເຂາົ ໄດຈ້ໍ ດັ ໃຫເໍ້ ປນັ ເຂດອາລກັ ຂາຂອງຝຣຸ່ ງັ , ເຊຸ່ ງິ ມີເຈາົ້ໍ ຊວີ ດິ ສກັ ກະ ຣິນ ເປັນຜູປໍ້ ົກຄອງແຕຸ່ ກຸ່ ຕອ້ໍ ງຢຸ່ ໃູ ຕກໍ້ ານຄວບຄມດແູ ລຂອງຜູ ສ້ໍ າເລດັ ລາຊະການຝຣງັ (ບໂູ ຢສ). - ພາກໃຕ້ໍ ນບັ ແຕຸ່ ແຂວງວຽງຈນັ ລງົ ໄປຮອດເຂດແດນກາປເູ ຈຍ ເຊຸ່ ງິ ມສີ ູນກາງຢຸ່ ເູ ມອງໂຂງ ລວມມີ 7 ແຂວງ ຈກັ ກະພດັ ລຸ່ າເມອງຂນຶ້ໍ ຝຣຸ່ ງັ ໄດຈ້ໍ ດັ ການປກົ ຄອງ ໂດຍຖເປັນຫວົ ເມອງຂນຶໍ້ ໂດຍກງົ . ຄ. ການປກົ ຄອງໄລຍະທີ II (ຄ.ສ 1899 - 1941) ມາຮອດປີ ຄ.ສ 1899 ຈກັ ກະພດັ ລຸ່ າເມອງຂນຶໍ້ ຝຣຸ່ ງັ ໄດມ້ໍ ີການປັບປງກງົ ຈກັ ການປກົ ຄອງຢຸ່ ູ ລາວຄງັໍ້ ຫນຸ່ ງຶ ເຊຸ່ ງິ ໄດຄໍ້ ງົ ຕວົ ໃນຂນັ້ໍ ພນ້ໍ ຖານຈນົ ຮອດປີ ຄ.ສ 1941. ໃນວນັ ທີ 19 ສງິ ຫາ ຄ.ສ 1899 ໂປນດແູ ມ ຜູສ້ໍ າເລດັ ລາຊະການໃຫຍຸ່ ຝຣຸ່ ງັ ປະຈາຢຸ່ ອູ ນິ ດູ ຈນີ ໄດຈ້ໍ ດັ ເອາົ ລາວ ເຂາົໍ້ ເປັນແຄວ້ໍ ນທຸ່ ີ 5 ຂອງສະຫະພນັ ອນິ ດຈູ ນີ ຝຣຸ່ ງັ ; ໂຮມປະເທດລາວທງັ 2 ເຂດ (ພາກເຫນອ ແລະ ພາກໃຕ)້ໍ 47 ວິທະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພດັ ດາວນັ ຈນັ ທະເພັງ

ວຊິ າ ສງັ ຄມົ ສຶກສາ ເຂາົ້ໍ ກນັ ແລະ ຕງັໍ້ ວຽງຈນັ ເປັນນະຄອນຫວຼ ງ, ໃນທາໍ້ ຍປີ ຄ.ສ 1809 ນເີ້ໍ ອງທຸ່ ີພວກເຂາົ ໄດຈໍ້ ດັ ແບຸ່ ງການປກົ ຄອງລາວ ອອກເປນັ ສອງພາກສຸ່ ວນຄ ພາກສຸ່ ວນກາງ ແລະ ພາກສຸ່ ວນທອໍ້ ງຖຸ່ ນິ ) ເພຸ່ ອໃຫຖໍ້ ກກບັ ລກັ ສະນະເປນັ ລດັ ຫຼ ແຄວໍ້ ນ ຫນຸ່ ງຶ ທຸ່ ີຄກນັ ກບັ ແຄວນໍ້ ອຸ່ ນ ໆຂອງສະຫະພນັ ອນິ ດຈູ ນີ ຝຣຸ່ ງັ . ໃນການປົກຄອງສຸ່ ວນກາງນ,ີ້ໍ ນອກຈາກຫວຼ ງພະບາງທຸ່ ີມສີ ດິ ພເິ ສດ, ເປັນເຂດອາລກັ ຂາ ນອກນນັໍ້ ພວກເຂາົ ຖ ວຸ່ າເປນັ ຫວົ ເມອງຂນຶ້ໍ ຫຼ ອານານຄິ ມົ ທງັ ຫມດົ ເຊຸ່ ງິ ຢຸ່ ໃູ ຕກໍ້ ານບນັ ຊາຂອງຜູ ້ສໍ າເລດັ ລາຊະການຝຣຸ່ ງັ ປະຈາແຄວນລາ ວ, ມີອານາດສູງກວຸ່ າເຈາົ້ໍ ຊວີ ດິ ທຸ່ ີປະຈາຢຸ່ ຫູ ຼວງພະບາງ. ຜູສ້ໍ າ ເລດັ ລາຊະການປະຈາແຄວນໍ້ ລາວ ມສີ ະພາທຸ່ ເີ ປກິ ສາທາງ ລດັ ຖະການຄ ສະພາທຸ່ ີປກຶ ສາຄນົ ພນ້ໍ ເມອງ, ນອກນີໍ້ ຍງັ ມອີ ະນສະພາ ແລະ ຄະນະກາມະການຕຸ່ າງໆ ທຸ່ ໃີ ຫຄໍ້ າ ປກຶ ສາທາງວຊິ າການ ເຊຸ່ ນັ ອະນສະພາການຄາ້ໍ , ອະນສະພາການກະເສດ, ຄະນະກາມະການເຕກັ ນກິ ການປກົ ຄອງສຸ່ ວນທອ້ໍ ງຖຸ່ ນິ ໃນແຄວໍ້ ນລາວເຊຸ່ ງິ ລວມມບີ ນັ ດາແຂວງຕຸ່ າງໆນອກຈາກຫວຼ ງ ພະບາງ, ຈກັ ກະພດັ ຝຣຸ່ ງັ ໄດແ້ໍ ບຸ່ ງເຂດການປົກຄອງລາວ (ໃນປີ ຄ.ສ 1899) ອອກເປັນ 10 ແຂວງ. ຕກົ ມາຮອດປີ ຄ.ສ 1911 ຈກັ ກະພດັ ລຸ່ າເມອງຂນຶ້ໍ ຝຣຸ່ ງັ ໄດຈ້ໍ ດັ ແບຸ່ ງແຂວງຄນອກີ ເປັນ 12 ແຂວງຄ: - ແຂວງວຽງຈນັ - ແຂວງຫວຼ ງພະບາງ - ແຂວງຫວົ ຂອງ. - ແຂວງຕຣນັ ນນິ (ຊຽງຂວາງ) - ແຂວງຄາມຸ່ ວນ - ແຂວງສາລະວນັ - ແຂວງຈາປາສກັ - ແຂວງເມອງໂຂງ - ແຂວງສະຫວນັ ນະເຂດ - ແຂວງອດັ ຕະປ - ແຂວງເມອງອູ - ແຂວງຫວົ ພນັ (ລລີ າ ວລິ ະວງົ , 1973 : 177) ຢຸ່ ູໃນແຕຸ່ ລະແຂວງມີເຈາົໍ້ ແຂວງ ແລະ ຮອງເຈາົ້ໍ ແຂວງເປນັ ຄນົ ຝຣງັ ນອກນນັ້ໍ ຝຣງັ ຍງັ ໄດ້ໍ ຈດັ ຕງັ້ໍ ລະບບົ ເຄຸ່ ອງມ ປາບປາມປະຊາຊນົ ຂນຶ້ໍ ເພຸ່ ອຮກັ ສາອານາດຂອງພວກເຂາົ ຢຸ່ ໃູ ນລາວກຄອນິ ດູຈນີ ເຊຸ່ ງິ ລວມມີການຈດັ ຕງັ້ໍ ກາລງັ ຕາ ຫຼວດ,ກາລງັ ທະຫານ ແລະ ອານາດຕລາການ, ກາລງັ ຫວຼ ງ ທະຫານນສີ້ໍ ຸ່ ວນໃຫຍຸ່ ຝຣຸ່ ງັ ເອາົ ມາແຕຸ່ ພາຍນອກ(ອານາມ, ຕງົ ແກງ້ໍ , ກາປູເຈຍ..) ສາລບັ ອານາດ ຕລາການ ແມຸ່ ນພວກເຂາົ້ໍ ໄດຈໍ້ ດັ ຕງັໍ້ ສານ ແລະ ຄກຂນຶໍ້ ຫາຼ ຍແຫຸ່ ງ ເພຸ່ ອເປັນ ບຸ່ ອນພຈິ າລະນາໂທດ ແລະ ເປນັ ບຸ່ ອນກກັ ຂງັ ປະຊາຊນົ ຜູຮ້ໍ ກັ ຊາດ, ຜູທໍ້ ີຂດັ ຂນຶໍ້ ຄາສຸ່ ງັ ຂອງພວກເຂາົ . ຮູບທີ2 ແຜນທຸ່ ກີ ານປົກຄອງລາວຂອງຈັກກະພັດລຸ່ າເມອງຂ້ນຶໍ ຝຣຸ່ ັງເມຸ່ ອປີ ຄ.ສ 1899 48 ວິທະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພັດດາວັນ ຈັນທະເພງັ

ວຊິ າ ສງັ ຄົມສກຶ ສາ ຮບູ ທີ3 ແຜນທຸ່ ອີ ນິ ດຈູ ນີ ສະໄຫມຝຣຸ່ ງັ ປົກຄອງກຸ່ ອນປີ ຄ.ສ 1945 3. ຂະບວນການຕຸ່ ສຕູ ໍ້ າ້ໍ ນພວກລຸ່ າເມອງຝຣຸ່ ງັ ແຕຸ່ ປີ 1091 - 1939 ດວໍ້ ຍມູນເຊອໍ້ ຕຸ່ ສູບໍ້ ຸ່ ຍອມຈານນົ ແລະ ນາໃຈຮກັ ຊາດອນັ ດດູ ດຸ່ ມ. ສະນນັໍ້ , ຕະຫອຼ ດໄລຍະ ທຸ່ ີຕກົ ຢຸ່ ູໃຕແໍ້ ອກ ປົກຄອງຂອງພວກລຸ່ າເມອງຂນຶໍ້ ຝຣຸ່ ງັ ນນັໍ້ ປະຊາຊນົ ລາວໄດລ້ໍ ກຂນຶ້ໍ ຕຸ່ ສູເໍ້ ລອໍ້ ຍໆມາຢຸ່ າງ ທລະຫດົ ອດົ ທນົ ແລະ ຫຼາຍ ຮບູ ຫຼາຍແບບ ເຊຸ່ ນັ ຕາໍ້ ນການເສຍສຸ່ ວຍ, ບຸ່ ຍອມໄປເປນັ ກລ,ີ ບຸ່ ປະຕິ ບດັ ຄາສຸ່ ງັ ຂອງຝຣຸ່ ງັ , ຈດັ ຕງັ້ໍ ຂະບວນການຕຸ່ ສູ ້ໍ ດວໍ້ ຍກາລງັ ປະກອບອາວດ ແລະ ອຸ່ ນໆຂະບວນການຕຸ່ ສໄູ ້ໍ ດລໍ້ ະເບດີ ຂນຶໍ້ ຢຸ່ ູທຸ່ ວົ ທກເຂດທງັ ຢຸ່ ພູ າກເຫນອ, ພາກກາງ ແລະ ພາກໃຕລ້ໍ ະອຽດດຸ່ ງັ ນ.ີໍ້ 3.1. ຂະບວນການຕຸ່ ສູຢໍ້ ຸ່ ູພາກກາງ ແລະ ພາກໃຕລ້ໍ າວ. ຂະບວນການຕຸ່ ສພູ ້ໍ າຍໃຕກໍ້ ານນາພາຂອງພຸ່ ກະດວດ (ຄ.ສ 1901 - 1903) ພຸ່ ກະດວດເປນັ ຄນົ ຢຸ່ ໃູ ນທ້ໍອງ ຖຸ່ ິນ ເມອງພນີ ແຂວງສະຫວນັ ນະເຂດ, ມີຊຸ່ ແທວ້ໍ ຸ່ າ ອາຍຸ່ ,ີ ເປນັ ຄນົ ຊນົ ເຜຸ່ າົ ລາວເທງິ , ພຸ່ ຂອງລາວຊຸ່ ວຸ່ າອາຍຸ່ ີ ແລະ ແມຸ່ ຊຸ່ ວຸ່ າ ນາງບນທມົ , ເນຸ່ ອງຈາກອາຍຸ່ ມີ ີລກູ ຊາຍຊຸ່ ກະດວດ(ລກູ ຜູທ້ໍ ຸ່ ີສອງ) ທຸ່ ຕີ ດິ ຕາມທກການເຄຸ່ ອນໄຫວນາລາວຈຸ່ ງຶ ຖກເອນີ້ໍ ວຸ່ າ “ພຸ່ ກະດວດ”. ພຸ່ ກະດວດໄດເ້ໍ ລຸ່ ີມເຄຸ່ ອນໄຫວຕຸ່ ຕາໍ້ ນຝຣຸ່ ັງຢຸ່ ູເມອງພນີ ດວ້ໍ ຍການປກລະດມົ ຂນົ ຂວາຍປະຊາຊນົ ລກຂນຶ້ໍ ຕຸ່ ສູ ້ໍ ກບັ ຝຣຸ່ ງັ , ຕຸ່ ມາລາວຈຸ່ ງຶ ຖກຕາມຈບັ , ສະນນັ້ໍ , ລາວໄດພ້ໍ າລກູ ຊາຍຫບຼົ ຫນໄີ ປເຄຸ່ ອນ ໄຫວຢຸ່ ເູ ຂດເມອງຈາພອນ, ຢຸ່ ທູ ຸ່ ີນີ້ໍ ພຸ່ ກະດວດໄດຈໍ້ ດັ ຕງັ້ໍ ຂະບວນ “ຜູມ້ໍ ບີ ນ” ໂດຍມີຍາ ທຸ່ ານແກວໍ້ ເປັນທຸ່ ີ ປຶກສາຂະບວນດຸ່ ງັ ກຸ່ າວນີ້ໍ ໄດຮ້ໍ ບັ ຄວາມຮຸ່ ວມ ມຈາກຫຼາຍຊນົ ເຜຸ່ າົ , ພາຍຫຼງັ ເຝິກແອບ ແລະ ກະກຽມຮຽບຮອໍ້ ຍແລວ້ໍ ,ມາຮອດເດອນ ພດຶ ສະພາ ຄ.ສ 1901 ຂະບວນດຸ່ ງັ ກຸ່ າວໄດເໍ້ ປີ ດສາກການບກ ໂຈມຕຝີ ຣຸ່ ງັ ຢດຶ ເອາົ ໂຮງໄປສະນີ ແລະ ຄາໍ້ ຍທະຫານຝຣຸ່ ງັ ຢຸ່ ູເມອງສອງ ຄອນ ເຮດັ ໃຫທ້ໍ ະຫານຝຣຸ່ ງັ ໄດຖໍ້ ກບາດເຈບັ ແລະ ລມົໍ້ ຕາຍຫຼວງຫາຼ ຍສມົ ຄວນ. ພາຍຫງຼັ ຢດຶ ເອາົ ເມອງສອງຄອນໄດແ້ໍ ລວ້ໍ , ພຸ່ ກະດວດໄດປ້ໍ ັບປງກາລງັ ເພຸ່ ອກຽມຢຶດເອາົ ເມອງສະຫວນັ ນະເຂດ ທະຫານຝຣຸ່ ັງຢຸ່ ູພາກກາງຫວຽດ ນາມມາ ສມົ ທບົ ກບັ ກາລງັ ຢຸ່ ຕູ ວົ ເມອງສະຫວນັ ນະເຂດເພຸ່ ອປາບປາມຂະບວນການດຸ່ ງັ ກຸ່ າວ. ມາຮອດວນັ ທີ 19 ເມສາ ຄ.ສ 1902 ຂະບວນຂອງພຸ່ ກະດວດ ໄດປໍ້ ດິ ລອໍ້ ມຕວົ ເມອງສະ ຫວນັ ນະເຂດ, ໂຈມ ຕີໂຮງການແຂວງ, ທາລາຍໂຮງການໄປສະນແີ ຂວງ, ຈາກນນັໍ້ , ກປິດລອ້ໍ ມ ຄາໍ້ ຍທະຫານຝຣຸ່ ງັ ຢຸ່ ູໃຈກາງເມອງ ສະຫວນັ ນະເຂດ (ທຸ່ ໂີ ຮງງານເຕກັ ນກິ ດຽວນ)ີ້ໍ , ຝຣຸ່ ງັ ໄດມໍ້ ຄີ າສງັ ໃຫທ້ໍ ະຫານ 1 ກອງ ຈາກພາຍໃຕຫໍ້ ວຽດນາມມາຕີ 49 ວິທະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພດັ ດາວັນ ຈັນທະເພງັ

ວິຊາ ສງັ ຄົມສກຶ ສາ ສມົ ທບົ ອກີ ; ການສຮູ ໍ້ ບົ ຄງັໍ້ ນເີໍ້ ຮດັ ໃຫກໍ້ າລງັ ຕຸ່ ສູ ້ໍ ຂອງພຸ່ ກະດວດເສຍຊວີ ດິ ປະມານ 200 ກວຸ່ າຄນົ , ພຸ່ ກະດວດໄດນໍ້ າ ກາລງັ ຫບຼົ ຫນໄີ ປເຄຸ່ ອນໄຫວຢຸ່ ູ ເຂດເຊໂປນ ແຕຸ່ ກຖກທະຫານຕດິ ຕາມອກີ , ສະນນັໍ້ , ລາວຈຸ່ ງຶ ໄດນ້ໍ າຂະບວນດຸ່ ງັ ກຸ່ າວ ກບັ ໄປເຄຸ່ ອນໄຫວຢຸ່ ດູ ງົ ຄາສີດາ... (ເມອງແກງ້ໍ ກອກ) ຢຸ່ ູທຸ່ ີນເີ້ໍ ອງ ພຸ່ ກະດວດພອ້ໍ ມກາລງັ ຂອງລາວຖກປິດລອໍ້ ມ ແລະ ຖກໂຈມຕຢີ ຸ່ າງຫນກັ ຫນຸ່ ວງ, ສດທາ້ໍ ຍພຸ່ ກະດວດພອ້ໍ ມທະຫານຂອງລາວປະມານ 300 ຄນົ ໄດຖ້ໍ ກຈບັ ແລະ ນາໄປ ປະຫານຊວີ ດິ , ຈາກນນັໍ້ , ຂະບວນການຕຸ່ ສູຂໍ້ ອງພຸ່ ກະດວກກສນິ້ໍ ສດລງົ . • ຂະບວກການຕຸ່ ສູພ້ໍ າຍໃຕກໍ້ ານນາພາຂອງອງົ ແກວ້ໍ ແລະ ອງົ ກມົ ມະດາ (1901 - 1937) ໄປພອໍ້ ມກບັ ການຕຸ່ ສຂູ ໍ້ ອງປະຊາຊນົ ຢຸ່ ູສະຫວນັ ນະເຂດ, ຢຸ່ ພູ າກໃຕກໍ້ ຸ່ ມຂີ ະບວນການຕຸ່ ສຕູ ້ໍ າ້ໍ ນ ຝຣຸ່ ງັ ທນຶ ພາໂດຍ ອງົ ແກວໍ້ , ຂະບວນຕຸ່ ສູດ້ໍ ຸ່ ງັ ກຸ່ າວນມີ້ໍ ີຂອບເຂດກວາໍ້ ງຂວາງນບັ ແຕຸ່ ເຂດສາຍພູຫຼວງ ຮອດຝຸ່ ັງຂວາແມຸ່ ນຂອງ (ແຂວງ ອບນົ ປະເທດໄທ) ແຕຸ່ ໃຈກາງຂອງຂະບວນຕຸ່ ສູນ້ໍ ແີ້ໍ ມຸ່ ນເຂດພູ ບ ລະເວນອງົ ແກວໍ້ ເປັນຊນົ ເຜຸ່ າົ ແງະ, ຢຸ່ ບູ າໍ້ ນຈະຫາຼ ມ ເມອງທຸ່ າແຕງ ແຂວງສາລະວນັ , ປດັ ຈບນັ ນີ້ໍ ເມອງທຸ່ າແຕງຢຸ່ ູແຂວງເຊກອງຊຸ່ ເດມີ ວຸ່ າ “ມີ” ຍອ້ໍ ນເພຸ່ ີນເປນັ ຫມຢາທຸ່ ີດີ ທງັ ເປນັ ຜູມໍ້ ີກດິ ໃຈກວາໍ້ ງ ຂວາງຈຸ່ ງຶ ຖກຂະຫນານນາມວຸ່ າ “ອງົ ແກວ້ໍ ” ໃນໄລຍະເຄຸ່ ອນໄຫວຕາໍ້ ນຝຣຸ່ ງັ ຖກເອີນ້ໍ ວຸ່ າ “ຜູມໍ້ ີ ບນ ການຕຸ່ ສໄູ ້ໍ ດເໍ້ ປີດສາກໂດຍການບກໂຈມຕຄີ າໍ້ ຍທະຫານຝຣຸ່ ງັ ໃນວນັ ທີ 5 ເມສາ ຄ.ສ 1901 ຢຸ່ ທູ ຸ່ າແຕງ ( ແຂວງ ສາລະວນັ ) ແລະ ຢຸ່ ກູ ອງກະຕເູ ປັນຜນົ ສາເລດັ , ຈາກນນັ້ໍ , ຂະບວນການດຸ່ ງັ ກຸ່ າວກຍຸ່ ງິ ຂະຫຍາຍຕວົ ແລະ ສບຕຸ່ ບກ ໂຈມຕຄີ າໍ້ ຍທະຫານຝຣຸ່ ງັ ຢຸ່ ຫູ ຼາຍແຫຸ່ ງ ເຊຸ່ ນັ ຢຸ່ ບູ າ້ໍ ນກະເຊາະ(6/1901),ຢຸ່ ບູ າໍ້ ນຕາເຊຍ (7/1901). ຈາກນນັ້ໍ , ຂະບວນ ການຕຸ່ ສໄູ ້ໍ ດຂໍ້ ະຫຍາຍຖານທຸ່ ຫີ ມັນໍ້ ຢຸ່ ູຫຼາຍຈດ ເຊຸ່ ນັ ຫນອງເມກັ (ພູພຽງບລະເວນ), ພູກະແຕ ແລະ ຫນອງບກົ (ສາລະວນັ ), ເຂດຝຸ່ ັງຊາ້ໍ ຍເຊກອງ, ສາຍພູຫວຼ ງ ແລະ ທຸ່ ງົ ຫວາຍແຕຸ່ ພມາເຖງິ ເດອນຕລາ ຄ.ສ 1901 ພວກຝຣຸ່ ງັ ກໄດ້ໍ ເລຸ່ ມີ ປາບປາມຂະບວນການຕຸ່ ສູ ້ໍ ດວ້ໍ ຍສຸ່ ງົ ກາລງັ ທະຫານໄປກວາດລາໍ້ ງຖານທຸ່ ຫີ ມນັ້ໍ ຂອງຂະບວນການຕຸ່ ສູ ໍ້ ໃນຫາຼ ຍ ແຫຸ່ ງ ແຕຸ່ ພວກເຂາົ ກຖກສະກດັ ລດັ ຕລີ ຽນຕດິ ຈນົ ຮອດເດອນ ທນັ ວາ ທະຫານຝຣຸ່ ງັ ຈຸ່ ງຶ ໄປເຖງິ ທຸ່ ີຫມນັໍ້ ຫນອງບົກ, ການຕຸ່ ສແູ ້ໍ ກຸ່ ຍາວເຖງິ 3 ເດອນ. ມາຮອດເດອນມີນາ ຄ.ສ 1902 ທະຫານຝຣຸ່ ງັ ໄດບ້ໍ ກໂຈມຕີ ເຂດທຸ່ ີຫມນັໍ້ ກອງກະ ຕູ, ສະນນັໍ້ , ອງົ ແກວໍ້ ຈຸ່ ງຶ ໄດນໍ້ າຂະບວນຫຼບົ ຫນໄີ ປເຄຸ່ ອນໄຫວບກໂຈມຕແີ ບບ ກອງຫຼອນຢຸ່ ເູ ຂດອຸ່ ນ. ໃນປີ ຄ.ສ 1902 ການປະທະກນັ ໄດສ້ໍ ບຕຸ່ ຮນແຮງ ໂດຍສະເພາະ ແມຸ່ ນກ ລງັ ທຸ່ ນີ າພາໂດຍອງົ ທອງ(ອງົ ເບຼຍ)ໄດຫ້ໍ ອຼ ນບກໂຈມ ຕີ ເພຸ່ ອບນັ ທອນກາລງັ ທະຫານຝຣຸ່ ງັ ເປັນເວລາ 2 ປີຢຸ່ ພູ ູກະແຕຫາທຸ່ ງົ ຫວາຍ, ຕກົ ມາຮອດປີ ຄ.ສ 1904 ຝຣຸ່ ງັ ໄດມ້ໍ ີ ນະໂຍບາຍແບຸ່ ງແຍກບນັ ທອນ ກາລງັ ຕຸ່ ສູ ໍ້ ຂອງປະຊາຊນົ ເຂດໃຕຄໍ້ : ພວກເຂາົ ໄດຕ້ໍ ດັ ແບຸ່ ງເອາົ ແຂວງຊຽງແຕງ ແລະ ແສນປາງໄປ ຂນຶໍ້ ກບັ ກາປູເຈຍ ແລະ ຕດັ ແບຸ່ ງເອາົ ເມອງກອນຕູມ, ບາ້ໍ ນແມທວດ ແລະ ດາລກັ ໄປຂນຶ້ໍ ກບັ ຫວຽດນາມ ໃຕ.້ໍ ເພຸ່ ອປັບປງກາລງັ , ມາໃນເດອນທນັ ວາ ຄ.ສ 1905 ຄະນະຜູມ້ໍ ບີ ນໄດແ້ໍ ບຸ່ ງເຂດຮບັ ຜດິ ຊອບ ກນັ ຄ ອງົ ແກໍວ້ ເຄຸ່ ອນໄຫວຢຸ່ ູເຂດພູພຽງບລະເວນ, ອງົ ທອງ ເຄຸ່ ອນໄຫວຢຸ່ ູເມອງສາລະວນັ ໂດຍສະ ເພາະເຂດພູກະແຕ, ອງົ ສງັ ຄີ ເຄຸ່ ອນໄຫວຢຸ່ ູເຂດອດັ ຕະປ, ອງົ ກມົ ມະດາເຄຸ່ ອນໄຫວຢຸ່ ເູ ຂດທຸ່ ງົ ຫວາຍ ສາຍພູຫວຼ ງ; ຈາກນນັໍ້ , ຂະບວນການຕຸ່ ສູໄໍ້ ດໍ້ ເຕບີ ໃຫຍຸ່ ເຂມັ້ໍ ແຂງ ແລະ ຟດົ ເດອດກວຸ່ າເກຸ່ າົ ; ມາຮອດ ຕນົ້ໍ ປີ ຄ.ສ 1906 ພວກລຸ່ າເມອງຂນຶ້ໍ ຝຣຸ່ ງັ ໄດລໍ້ ະດມົ ກາລງັ ຂະຫນາດໃຫຍຸ່ ບກໂຈມຕທີ ຸ່ ຫີ ມນັ້ໍ ຢຸ່ ເູ ຂດຝຸ່ ັງ ຊາໍ້ ຍແມຸ່ ນຂອງ ແລະ ພູກະແຕ, ເຖງິ ຈະຢດຶ ທຸ່ ຫີ ມນັ້ໍ ໄດກໍ້ ຕາມແຕຸ່ ຂະ ບວນການຕຸ່ ສໄູ ໍ້ ດແໍ້ ຍກຍາ້ໍ ຍ ໄປເຄຸ່ ອນໄຫວຢຸ່ ເູ ຂດອຸ່ ນອກີ . ເມຸ່ ອປາບປາມດວໍ້ ຍກາລງັ ບຸ່ ສາເລດັ , ພວກຝຣຸ່ ງັ ຈຸ່ ງຶ ຫນັ ມາໃຊເໍ້ ລກນົ ຊຈໍ້ າ້ໍ ງຈອບອອຍ, ເຈລະຈາຫອຼ ກລວງ ແລະ ລອບສງັ ຫານຜູນໍ້ າຂະບວນການຄພວກເຂາົ ໄດຊ້ໍ ຈ້ໍ າໍ້ ງ ແລະ ເອາົ ເຈາົໍ້ ຣາສະ ດາໄນພຸ່ ຂອງບນອມູ ໍ້ ນະຈາປາສກັ ເຊຸ່ ງິ ເ ປັນ ສຸ່ ຽວກບັ ອງົ ແກວໍ້ ເພຸ່ ອໄປໄກຸ່ ເກຸ່ ຍໃຫອໍ້ ງົ ແກວ້ໍ ເຂາົ້ໍ ມາເຈ ລະຈາສະຫງບົ ເສກິ ກບັ ຝຣຸ່ ງັ . ອງົ ແກວໍ້ ໄດຕໍ້ ດັ ສນິ ໃຈເ ຂາົ້ໍ ເຈລະຈາກບັ ຝຣຸ່ ງັ ແຕຸ່ ກຸ່ ອນຈະໄປນນັໍ້ ເພຸ່ ິນ ໄດມ້ໍ ອບຫນາໍ້ ທຸ່ ີນາພາ ໃຫແ້ໍ ກຸ່ ອງົ ກມົ ມະດາສບຕຸ່ ການຕຸ່ ສູ.້ໍ ການ ເຈລະຈາລະຫວຸ່ າງອງົ ແກວ້ໍ ກບັ ເຈາົໍ້ ແຂວງສາລະວນັ ເຊຸ່ ງິ ເປັນຄນົ ຝຣຸ່ ງັ ຊຸ່ ແຝູງດງແລ ໄດເໍ້ ປີດຂນຶໍ້ ທຸ່ ີວດັ ກາງໃນວນັ ທີ 5 ພະຈກິ ຄ.ສ 1910 ໃນຂະນະທຸ່ ີເຈລະຈາຢຸ່ ູນນັ້ໍ ແຝຼງດາແລ ໄດສ້ໍ ວຍໂອກາດຈກົ ປນອອກຈາກຫມວກຍງິ ອງົ ແ ກໍ້ວ ຕາຍຄາທຸ່ ີ. 50 ວທິ ະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພດັ ດາວັນ ຈນັ ທະເພັງ

ວິຊາ ສງັ ຄມົ ສກຶ ສາ ພາຍຫງຼັ ທຸ່ ີ ອງົ ແກວ້ໍ ຖກລອບສງັ ຫານ, ຂະບວນການຕຸ່ ສຈູ ໍ້ ຸ່ ງຶ ໄດສ້ໍ ບຕຸ່ ເຄຸ່ ອນໄຫວໃຕກໍ້ ານ ນາພາຂອງອງົ ກມົ ມະ ດາໃນຄະນະສງົ ຄາມໂລກຄງັໍ້ ທີ 1 ອງົ ກມົ ມະດາ ໄດປໍ້ ກລະດມົ ຂນົ ຂວາຍຂະ ຫຍາຍກາລງັ ຕຸ່ ຕາໍ້ ນຝຣຸ່ ງັ ຢຸ່ າງກວງໍ້ ຂວາງ, ໄດສໍ້ ບຕຸ່ ນາພາປະຊາຊນົ ສາ້ໍ ງຖານທຸ່ ຫີ ມນັໍ້ ແລະ ປັບປງການ ທະຫານປັບປງເສດຖະກດິ ... ) ຮບູ ທີ4 ອງົ ແກວໍ້ ຫຼ ຜູມ້ໍ ີບນ ໃນໄລຍະປີ ຄ.ສ 1929 - 1933, ຂະບວນການຕຸ່ ສຂູ ້ໍ ອງອງົ ກມົ ມະດາໄດເໍ້ ຄຸ່ ອນໄຫວຢຸ່ າ, ເປັນເຈາົໍ້ ການຢຸ່ ູແຂວງ ສາລະວນັ , ອດັ ຕະປ, ປາກເຊ...ໂດຍສະເພາະແມຸ່ ນຂງົ ເຂດດງົ ບລະເວນ, ພາຍ ຫງຼັ ທຸ່ ີພວກລຸ່ າເມອງຂນຶ້ໍ ໃຊກ້ໍ າ ລງັ ປາບປາມຫາຼ ຍຄງັໍ້ ບຸ່ ສາເລດັ ຜນົ , ປີ ຄ.ສ 1934 ພວກເຂາົ ໄດປ້ໍ ະຕິ ບດັ ນະໂຍບາຍປດິ ລອ້ໍ ມດາໍ້ ນເສດຖະກດິ ສມົ ທົບ ກັບການກວດລາ້ໍ ງຢຸ່ າງປຸ່ າເຖຸ່ ອນ ເຊຸ່ ນັ ຈດູ ເລາົ້ໍ ເຂາົ້ໍ ເຜົາຜານເຮອນຊານ, ເຂຸ່ ນັ ຂາໍ້ ປະຊາຊນົ ທຸ່ ີສະຫນບັ ສະຫນນູ ຂະບວນການຕຸ່ ສູ,ໍ້ ປີ ຄ.ສ 1935 ປະຊາ ຊນົ ພາກໃຕລ້ໍ າວຖກກວາດລາ້ໍ ງ 200 ກວຸ່ າບາ້ໍ ນ, ປະຊາຊນົ ຖກຈບັ ກມ ປະມານ 5.000 ກວຸ່ າຄນົ . ໃນຕນົໍ້ ປີ ຄ.ສ 1936 ພວກລຸ່ າເມອງຂນຶ້ໍ ຝຣຸ່ ງັ ເຕາົ້ໍ ໂຮມກາລງັ ຄນົ ຈາກແຄວນ້ໍ ຕຸ່ າງໆໃນອນິ ດຈູ ນີ ເປີດບນັໍ້ ຮບົ ສມ ໃສຸ່ ເຂດພູພຽງບລະເວນມາຮອດເດອນ ກນັ ຍາ ປີດຽວກນັ ພວກເຂາົ ໄດເ້ໍ ປີ ດບນັໍ້ ຮບົ ກວາດລາໍ້ ງຂະຫນາດໃຫຍຸ່ ເ ຂາົໍ້ ເຂດທຸ່ ຫີ ມນັໍ້ ພູຫຼວງ ແລະ ໄດບ້ໍ ກໂຈມຕຖີ ະຫຸ່ ຼມົ ເຂາົໍ້ ສານກັ ງານຂອງອງົ ກມົ ມະດຢຸ່ າງກະທນັ ຫນັ ໃນທຸ່ ສີ ດກສາມາດ ລອບສງັ ຫານອງົ ກມົ ມະດາ ແລະ ທະຫານຂອງ ເພຸ່ ນິ ຕາຍຄາທຸ່ ີ. ພາຍຫງຼັ ອງົ ກມົ ມະດາເສຍຊວີ ດິ , ພວກຝຣຸ່ ງັ ຍງັ ໄດ້ໍ ສບຕຸ່ ບກຖະຫຸ່ ຼມົ ທຸ່ ີກນັໍ້ ເຂດພູເກຸ່ າົ ຢຸ່ າງຮນແຮງເຮດັ ໃຫລ້ໍ ກູ ຊາຍ 2 ຄນົ ຂອງອງົ ກມົ ມະດາຄ ທາໍ້ ວຍຍສງົ ແລະ ທາໍ້ ວສີ ທນົ ໄດຮໍ້ ບັ ບາດເຈບັ ແລະ ຖກຈບັ ໄດ;້ໍ ສຸ່ ວນລກູ ຊາຍຜູທ້ໍ ຸ່ ີ 3 ຄ ທາໍ້ ວຄາພນັ ໄດພ້ໍ ະຍາຍາມສບຕຸ່ ພາລະກດິ ຂອງພຸ່ , ແຕຸ່ ດາເນນີ ໄດພໍ້ ຽງ 8 ເດອນມາເຖງິ ເດອນກລະກົດ ຄ.ສ 1937 ກຖກສດັ ຕຈູ ບັ ໄດ.ໍ້ ຈາກນນັໍ້ , ຂະ ບວນການຕຸ່ ສູ ໍ້ ດຸ່ ງັ ກຸ່ າວກສະຫລາຍຕວົ ໄປ. ອງົ ກມົ ມະດາ....ແມຸ່ ນຊນົ ເຜຸ່ າົ ອາລກັ ເກີດຢຸ່ ູບາໍ້ ນຫນອງເມກັ ເທງິ ພູພຽງບລເິ ວນ, ແຂວງສາ ລະວນັ ເພຸ່ ິນເ ປັນ ເພຸ່ ອນກບັ ອງົ ແກວໍ້ ມາແຕຸ່ ໄວເດກັ ແລະ ເຄຸ່ ອນໄຫວຕຸ່ ຕາ້ໍ ນຝລຸ່ ງັ ຮຸ່ ວມກນັ ; ເພຸ່ ນິ ເປັນ ຜູນ້ໍ າທຸ່ ສີ ະຫຼາດຫຼກັ ແຫຼມ ແລະ ໄດຮໍ້ ບັ ຄວາມໄວເ້ໍ ນອໍ້ ເຊຸ່ ອໃຈຈາກມະຫາຊນົ . 3.2. ຂະບວນການຕຸ່ ສູຂ້ໍ ອງປະຊາຊນົ ລາວຢຸ່ ພູ າກເຫນອ ຄຽງຄູກບັ ການລກຂນຶໍ້ ຕຸ່ ສູຕ້ໍ າ້ໍ ນຝຣຸ່ ັງ ຢຸ່ ູພາກກາງ ແລະ ພາກໃຕລ້ໍ າວນນັໍ້ , ປະຊາຊນົ ຢຸ່ ູພາກ ເຫນອກໄດມ້ໍ ີ ການເຄຸ່ ອນໄຫວຕຸ່ ຕາ້ໍ ນຝຣຸ່ ງັ ເຊຸ່ ນັ ກນັ , ເຊຸ່ ງິ ມຫີ ຼາຍຂະບວນການເດຸ່ ນັ ດຸ່ ງັ ນີ້ໍ : 51 ວທິ ະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພດັ ດາວນັ ຈນັ ທະເພັງ

ວຊິ າ ສັງຄົມສຶກສາ • ຂະບວນການຕຸ່ ສູຂໍ້ ອງປະຊາຊນົ ເມອງສງິ (ຄ.ສ 1908) ນບັ ໄດວໍ້ ຸ່ າ ເປນັ ຂະບວນການທາອດິ ຢຸ່ ເູ ມອງສງິ ທຸ່ ຕີ ຸ່ ສູຕ້ໍ າ້ໍ ນຈກັ ກະພດັ ລຸ່ າເມອງຂນຶ້ໍ ຝຣຸ່ ງັ ເຊຸ່ ງິ ນາພາໂດຍພະຍາຄາລ,ໍ້ ຍອໍ້ ນອດົ ທນົ ຕຸ່ ແອກປກົ ຄອງອນັ ປຸ່ າເຖຸ່ ອນຂອງພວກລຸ່ າເມອງຂນຶໍ້ ບຸໄ່ ດ້ໍ ເພຸ່ ນິ ຈຸ່ ງຶ ບກລະດມົ ຂນົ ຂວາຍປະຊາຊນົ ຈດັ ຕງັ້ໍ ການຕຸ່ ສູຕ້ໍ າ້ໍ ນຝຣຸ່ ງັ ດວໍ້ ຍຫາຼ ຍຮູບການ ເຊຸ່ ນັ ບຸ່ ຍອມ ເສຍພາສ,ີ ບຸ່ ຍອມໄປເຮດັ ວຽກເກນ, ບ່ໄຸ ປເປັນທະຫານ...ໃ ນປີ ຄ.ສ 1906 ເພຸ່ ນິ ໄດສ້ໍ າ້ໍ ງທຸ່ ີຫມນັ້ໍ ຕຸ່ ຕາໍ້ ນຢຸ່ ູບາ້ໍ ນມອນ ເຊຸ່ ງິ ມປີ ະຊາຊນົ ເຂາົໍ້ ຮຸ່ ວມ 200 ກວຸ່ າຄນົ ໃນເດອພດຶ ສະພາ ຄ.ສ 1908 ຂະ ບວນການດຸ່ ງັ ກຸ່ າວໄດບໍ້ ກໂຈມຕກີ ອງບນັ ຊາການທະຫານຢຸ່ ເູ ມອງສງິ (ໂດຍແມຸ່ ນຮອໍ້ ຍໂທ ວດິ ຣີ ເປນັ ຜູບໍ້ ນັ ຊາການຝຣຸ່ ງັ ປະຈາຢຸ່ ເູ ຂດ)ວຕິ ຣໄີ ດໃໍ້ ຊກໍ້ ນົ ອບາຍຫຼອກລວງເຊນີ ພະຍາຄລມໍ້ າເຈລະຈາ, ຍອ້ໍ ນ ບຸ່ ຮູເໍ້ ຖິງ ກນົ ອບາຍນນັ້ໍ ເພຸ່ ນິ ຈຸ່ ງຶ ມາເຈລະຈາຕາມຄາເຊນີ , ແຕຸ່ ໃນຄະນະທຸ່ ຮີ ບັ ປະທານອາຫານຢຸ່ ນູ ນັ້ໍ ທະຫານຝຣຸ່ ງັ ໄດສ້ໍ ວຍໂອ ກາດ ຈບັ ເອາົ ພະຍາຄາລແ້ໍ ລວ້ໍ ສຸ່ ງົ ລງົ ມາກກັ ຂງັ ຢຸ່ ູວຽງຈນັ ; ເຮດັ ໃຫຂໍ້ ະບວນ ການຕຸ່ ສດູ ້ໍ ຸ່ ງັ ກຸ່ າວສນິ້ໍ ສດລງົ . • ຂະບວນການຕຸ່ ສຂູ ໍ້ ອງປະຊາຊນົ ຜງົ້ໍ ສາລີ ໃນຂະນະທຸ່ ີປະຊາຊນົ ເມອງສງິ ພວມທາການຕຸ່ ຕາ້ໍ ນຝຣຸ່ ງັ ຢຸ່ ູນນັໍ້ ປະຊາຊນົ ຜງົໍ້ ສາລກີ ໄດລ້ໍ ກ ຂນຶ້ໍ ຕຸ່ ສູຕໍ້ າໍ້ ນຝຣຸ່ ງັ ເຊຸ່ ນັ ກນັ ເຊຸ່ ງິ ເລຸ່ ມີ ຕນົ້ໍ ໃນ ປີ ຄ.ສ. 1899 ຢຸ່ ເູ ຂດເມອງ, ພາຍໃຕກ້ໍ ານນາພາຂອງ ເຈາົ້ໍ ສວນັ ນະພູມ. ຜຸ່ ານການເຄຸ່ ອນໄຫວຕຸ່ ຕາໍ້ ນແບບປດິ ລບັ ມາຮອດປີ ຄ.ສ 1908 ເພຸ່ ນິ ຖກພວກ ລຸ່ າເມອງຂນຶໍ້ ຈບັ ໄດ້ໍ ແຕຸ່ ບຸ່ ດນົ ທຸ່ ານແຫກຄກ. ພາຍຫງຼັ ທຸ່ ໄີ ດໍ້ ປບັ ປງກາລງັ ຄນໃຫມຸ່ , ມາຮອດຕນົ້ໍ ປີ ຄ.ສ 1910 ເພຸ່ ນີ ໄດນໍ້ າກາລງັ ບກໂຈມຕີຄາ້ໍ ຍທະຫານຢຸ່ ເູ ມອງອູເຫນອ ແລະ ບຸ່ ອນອຸ່ ນໆອກີ ເຮດັ ໃຫ້ໍ ພວກເຂາົ ໄດຮໍ້ ບັ ຄວາມເສຍຫາຍຢຸ່ າງຫນກັ ຫນຸ່ ວງມາເຖງິ ທາໍ້ ຍປີ ຄ.ສ1910 ໂນລນິ ຜູບໍ້ ນັ ຊາ ກອງ ທະຫານປະຈຜງົ້ໍ ສາລໄີ ດຫ້ໍ ອຼ ກລວງເຊນີ ເຈາົ້ໍ ວນັ ນະພູມ ມາເຈລະຈາທຸ່ ີຄາໍ້ ຍ, ໃຕ,້ໍ ແຕຸ່ ເມຸ່ ອເພຸ່ ີມ ມາຮອດຄາ້ໍ ຍອູ ໃຕທ້ໍ ະຫານໄດຫ້ໍ ມ້ໍ ຈບັ ກມ ແລະ ຄມຕວົ ໄປອູເຫນອ; ໃນຄະນະທຸ່ ເີ ດນີ ທາງໄປອເູ ຫນອ ນນັ້ໍ ກາລງັ ຮກັ ຊາດ ໄດດໍ້ ກັ ສະກດັ ຊຸ່ ວຍເອາົ ເຈາົໍ້ ວນັ ນະພູມໄດ້ໍ ແຕຸ່ ຍອ້ໍ ນເພຸ່ ນີ ໄດຮໍ້ ບັ ບາດເຈບັ ຫນກັ ຢຸ່ ຕູ ຸ່ ມາບຸ່ ດນົ ກຸ່ ເສຍຊວີ ດິ . ຈາກນນັໍ້ ,ຂະບວນ ການຕຸ່ ສູດໍ້ ຸ່ ງັ ກຸ່ າວກມດິ ງຽບໄປໄລຍະຫນຸ່ ງຶ . ພມາເຖງິ ຕນົໍ້ ປີ ຄ.ສ 1915 ຂະບວນການຕຸ່ ສູຕ້ໍ າໍ້ ນລະເບີດຂນຶ້ໍ ອີກ ເຊຸ່ ງິ ນາພາໂດຍອງົ ເອ.. (ຊຸ່ ລບັ ແມຸ່ ນດູຕູ ). ໃນເດອນກມພາ ຄ.ສ 1915 ເພຸ່ ີນໄດນໍ້ າກາລງັ 300 ຄນົ ຈາກເມອງຂວາຂນຶ້ໍ , ອເູ ຫນອເພຸ່ ອເກບັ ກສະພາບການ ແລະ ວາງແຜນຕສີ ດັ ຕ.ູ • ຂະບວນການຕຸ່ ສຂູ ໍ້ ອງປະຊາຊນົ ວຽງຈນັ ໃຕກ້ໍ ານນາພາຂອງນາຍຄຄູ າ (ຄ.ສ1920) ໃນຂະນະທຸ່ ປີ ະຊາຊນົ ລາວຢຸ່ ພູ າກໃຕໍ້ ແລະ ພາກເຫນອພວມລກຂນຶໍ້ ຕຸ່ ສຕູ ໍ້ າໍ້ ນຝຣຸ່ ງັ ຢຸ່ ູນນັ້ໍ ປະຊາຊນົ ຢຸ່ ນູ ະຄອນ ວຽງຈນັ ໃນປີ ຄ.ສ 1920 ກໄດລ້ໍ ກຮຂ້ໍ ນຶ້ໍ ຕຸ່ ສູຕໍ້ າໍ້ ນຝຣຸ່ ງັ ເຊຸ່ ນັ ກນັ ເຊຸ່ ງິ ນາພາໂດຍນາຍຄຄູ າ. ຄຄູ າເປນັ ຄນົ ຮກັ ຊາດ ແລະ ຄຽດຊງັ ລະບອບການປົກຄອງຂອງລຸ່ າເມອງຂນຶໍ້ , ບາໍ້ ນເກີດເມອງນອນຂອງເພຸ່ ນິ ແມຸ່ ນບາ້ໍ ນຫນອງໄລເມ ອງ ເຮອງໃນແຂວງອບນົ (ປະເທດໄທໃນປດັ ຈບນັ ) ພຸ່ ແມຸ່ ຂອງເພຸ່ ນິ ເປັນຄນົ ວຽງຈນັ ສະນນັ້ໍ , ເມຸ່ ອຖກປາບປາມຈາກເຈາົ້ໍ ຫນາໍ້ ທຸ່ ີສະຫຍາມຄອບຄວົ ຂອງ ເພຸ່ ນິ ຈຸ່ ງຶ ອບົ ພະຍບົ ຈາກອບນົ ມາຢຸ່ ູວຽງຈນັ ໃນ ປີ ຄ.ສ 1901 ເພຸ່ ນິ ຮຽນຈບົ ປະຖມົ ໃນປີ ຄ.ສ 1905 ແລວ້ໍ ເຂາົໍ້ ການເປັນສະຫມຽນແປພາສາຢຸ່ ວູ ຽງຈນັ ; ຮອດປີ ຄ.ສ 1907 ເພຸ່ ນິ ໄດເ້ໍ ຂາົໍ້ ອບົ ຮມົ ວຊິ າ ຄູ ໂດຍແມຸ່ ນຝຣຸ່ ງັ ເປັນຜູ ຈ້ໍ ດັ ຂນຶໍ້ , ປີ ຄ.ສ 1909 ເພຸ່ ນິ ໄດເ້ໍ ປນັ ຄສູ ອນ ຢຸ່ ູວດັ ຈນັ , ຈາກນນັ້ໍ ກຸ່ ໄດໄ້ໍ ປ ຢຸ່ ໂູ ຮງຮຽນຕບັ ໂຟ ແຣງ ເຊຸ່ ງິ ເປນັ ໂຮງຮຽນທຸ່ ີມຊີ ຸ່ ສຽງຂອງລາວເວລານນັໍ້ . ຈນົ ມາ ຮອດທາ້ໍ ຍຂອງສງົ ຄາມໂລກຄງັ້ໍ ທີ I ເພຸ່ ນິ ຈຸ່ ງຶ ໄດໄໍ້ ປ ສອນຢຸ່ ໂູ ຮງຮຽນບາໍ້ ນຫອໍ້ ມ, ຕະຫຼອດໄລຍະທຸ່ ີສດິ ສອນແຕຸ່ ລະບຸ່ ອນນນັ້ໍ ເພຸ່ ນິ ໄດສໍ້ ກຶ ສາໃຫນ້ໍ ກັ ຮຽນລາວມນີ າໍ້ ໃຈຮກັ ຊາດ, ຮກັ ຄວາມເປັນທາ.(1) ເພຸ່ ອລກຶ ຄນງາມຄວາມດີ ຂອງນາຍຄຄູ າ, ປະຊາຊນົ ລາວໄດກໍ້ ານດົ ເອາົ ວນັ ທຸ່ ເີ ພຸ່ ິນເ ຂາົ້ໍ ສງັ ກດັ ເປັນນາຍຄຄູ ວນັ ທີ 7 ຕລາເປນັ ວນັ ຄແູ ຫຸ່ ງຊາດ ແລະ ຄຽດແຄນ້ໍ ສດັ ຕູ, ປກລະດມົ ຂນົ ຂວາຍປະຊາຊນົ ໃຫມໍ້ ີ ສະຕຊິ າດ ແລະ ຈດັ ຕງັໍ້ ຂະບວນການຕຸ່ ສູຕໍ້ າ້ໍ ນຝຣຸ່ ງັ ທຸ່ ບີ າ້ໍ ນຫອໍ້ ມຄຄູ າ ໄດຈໍ້ ດັ ຕງັໍ້ ຂະບວນການຕາ້ໍ ນພາສີບຸ່ ຍອມໄປ ເປນັ ກລ,ີ ຮາ້ໍ ຍແຮງໄປກວຸ່ ານນັໍ້ ຍງັ ດກັ ສະກດັ ລດັ ຕີ ແລະ ສງັ ຫານເຈາົໍ້ ຫນາໍ້ ທຸ່ ຄີ ນົ ຝຣຸ່ ງັ ອກີ . ເມຸ່ ອມເີ ຫດ ການຄແນວ ນນັໍ້ , ພວກລຸ່ າເມອງຂນຶໍ້ ຝຣຸ່ ັງໄດສໍ້ ຸ່ ງົ ກາລງັ ໄປກວາດລາ້ໍ ງກາລງັ ຮກັ ຊາດ ແລະ ເກັບກວາດ ເອາົ ຊບັ ສມົ ບດັ ຂອງ ປະຊາຊນົ ເຂດນນັໍ້ . ນາຍຄຄູ າເຫນັ ເຫດການດຸ່ ງັ ກຸ່ າວຈຸ່ ງຶ ຮບີ ຮອ້ໍ ນເຕາົ້ໍ ໂຮມປະຊາ ຊນົ ບາ້ໍ ນຫາດກນັ ຊາເປັນຂະ ບວນ 52 ວິທະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພັດດາວນັ ຈນັ ທະເພັງ

ວິຊາ ສັງຄມົ ສຶກສາ ເພຸ່ ອລກຂນຶ້ໍ ຕຸ່ ສຕູ ້ໍ າ້ໍ ນຝຣຸ່ ງັ , ມາຮອດເດອນ ພະຈກິ ຄ.ສ 1920 ນາຍ ຄຄູ າໄດນໍ້ າພາຂະບວນການດຸ່ ງັ ກຸ່ າວ ມງ້ໍ ຫນາໍ້ ເຂາົ້ໍ ສຸ່ ູຕວົ ເມອງວຽງຈນັ ເພຸ່ ອຈະດບັ ສູນກາລງັ ຝຣຸ່ ງັ ໃຫໍ້ສມົ ແຄນ້ໍ ; ເມຸ່ ອຂະບວນການດຸ່ ງັ ກຸ່ າວ ຜຸ່ ານໄປຮອດບຸ່ ອນໃດກມີ ປະຊາຊນົ ເຂາົ້ໍ ຮຸ່ ວມ ແລະ ສະຫນບັ ສະຫນນູ ຢຸ່ າງກວາ້ໍ ງຂວາງອນັ ໄດສ້ໍ າ້ໍ ງຄວາມຢາໍ້ ນກວົ ໃຫແ້ໍ ກຸ່ ພວກຝຣຸ່ ງັ ສມົ ຄວນ, ສະນນັໍ້ , ກອງບນັ ຊາການທະຫານຝຣຸ່ ງັ ຈຸ່ ງຶ ໄດສ້ໍ ຸ່ ງົ ກອງທະຫານມາດກັ ສະກດັ ລດັ ຕີ ເຮດັ ໃຫມໍ້ ກີ ານສູຮໍ້ ບົ ກນັ ຂນຶ້ໍ , ແຕຸ່ ຍອໍ້ ນຂະບວນການປະຊາຊນົ ມີອາວດທຸ່ ີຫຼາໍ້ ສະໄຫມ ແລະ ກາລງັ ຫນອ້ໍ ຍກວຸ່ າສະນນັ້ໍ , ຈຸ່ ງຶ ຖກປາບປາມ ຈາກ ທະຫານຝຣຸ່ ງັ , ສຸ່ ວນນາຍຄຄູ າໄດຖ້ໍ ກຍງິ ບາດເຈບັ ຫນກັ ແລະ ຖກຈບັ ໄດ້ໍ ແລວ້ໍ ຖກໄປຂງັ ທຸ່ ີຄກ ວຽງຈນັ ; ແຕຸ່ ຍອ້ໍ ນ ເພຸ່ ນິ ຖກບາດເຈບັ ສາຫດັ ພວກຝຣຸ່ ງັ ຈຸ່ ງຶ ນາໄປປຸ່ ນິ ປວົ ທຸ່ ໂີ ຮງຫມມະໂຫສດົ , ສວຍ ໂອກາດນາຍຄມເຜຕີ ວົ ເພຸ່ ນິ ຈຸ່ ງຶ ໄດ້ໍ ຫບຼົ ຫນລີ ງົ ດອນຈນັ ແລວ້ໍ ອາໄສໄ ມພໍ້ າງລາຫນຸ່ ງຶ ລອຍຂາ້ໍ ມຂອງໄປ ອາໄສຢຸ່ ປູ ະເທດໄທ. (ບນທະວສີ ສາພນັ ໄຊ) ໄດໍ້ ອາໄສຢຸ່ ກູ ບັ ພຸ່ ນີ ອໍ້ ງທຸ່ ີບາງກອກໃນທຸ່ ີສດເພຸ່ ິນກເຈບັ ປວຍ ແລະ ເສຍຊວີ ດິ ຢຸ່ ໃູ ນປີ 1949. ຈາກນນັ້ໍ , ກາລງັ ຂອງອງົ ແສນໄດປໍ້ ະທະກບັ ທະຫານຝຣຸ່ ງັ ເຊຸ່ ງິ ກາລງັ ເຄຸ່ ອນໄຫວກວາດລາງຂະບວນການຮກັ ຊາດຢຸ່ ູເຂດພູຊານສນົ ຮນ ແລະ ອູໃຕ,ໍ້ ຕຸ່ ມາເດອນເມສາກໄດບໍ້ ກໂຈມຕຄີ າ້ໍ ຍທະຫານຝຣຸ່ ງັ ທຸ່ ີຕງັ້ໍ ຢຸ່ ວູ ດັ ບນ ເຫນອສມົ ຄວນມາ ໃນນວນັ ທີ 3 ສງິ ຫາ ຄ.ສ 1915 ກາລງັ ຮກັ ຊາດສາມາດຢດຶ ໄດເໍ້ ມອງຜງົໍ້ ສາລີ ອນັ ເປນັ ທຸ່ ຕີ ງັ້ໍ ຍດທະສາດສາຄນັ ຂອງຝຣຸ່ ງັ ຢູ ພາກເຫນອລາວ , ໃນເດອນດຽວກນັ ນີຍໍ້ ງັ ໄດຢໍ້ ຶດເອາົ ເມອງອູເຫນອ ແລະ ເຂດມກົ ຝາໄດເໍ້ ຮດັ ໃຫ້ໍຂະ ບວນການຕຸ່ ຕາ້ໍ ນໄດມ້ໍ ີເຂດ ກວດກາກວາ້ໍ ງຂວາງສມົ ຄວນ, ເຊຸ່ ງິ ມີຫມນັ້ໍ ຢຸ່ ູ 3 ແຫຸ່ ງຄ ລອໍ້ ງນາຍ, ມກົ ຝາ ແລະ ຜງົໍ້ ສາລ,ີ ອນັ ໄດສໍ້ າ້ໍ ງຄວາມຢ້ໍານ ກວົ ໃຫແ້ໍ ກພວກກອານາດຢຸ່ ອູ ນິ ດຈູ ນີ . ສະນນັ້ໍ ,ໃນທາ້ໍ ຍ ເດອນ ກນັ ຍາ ຄ.ສ 1915 ພນັ ເອກຟຣເີ ກຍິ ງົ ໄດບ້ໍ ນັ ຊາກອງ ພນົ ພເິ ສດບກໂຈມຕເີ ຂາົ້ໍ ແຂວງຜົງ້ໍ ສາລີ ທາງດາໍ້ ນເຫນອ ແລະ ໃຕເ້ໍ ພຸ່ ອກວາດລາ້ໍ ງກາລງັ ຮກັ ຊາດ. ນບັ ແຕຸ່ ເດອນ ທນັ ວາ ຄ.ສ 1915 ການສູ ໍ້ ຮບົ ກນັ ໄດເໍ້ ກີດຂນຶ້ໍ ຢຸ່ ຫູ ຼາຍແຫຸ່ ງ ເຊຸ່ ນັ ລອໍ້ ງ ນາຍ, ບນເຫນອ, ໂພນພູ ສນີ ຫ ໍ້ (ສນີ ໂລ) ມາ ສຕີ າວ ແລະ ບຸ່ ອນອຸ່ ນໆອກີ . ໄດສ້ໍ າ້ໍ ງຄວາມເສຍຫາຍໃຫແໍ້ ກຸ່ ສດັ ຕູສມົ ຄວນ. ແຕຸ່ ຂະບວນການຕຸ່ ຕາ້ໍ ນກຖ ກ ປາບ ປາມຢຸ່ າງຫນກັ ຫນຸ່ ວງ ໃນທຸ່ ີສດກຕກົ ລງົ ແຈກຢາຍກັນເປັນຈເປັນຫມວດ ເພຸ່ ອຫຼບົ ຫກີຼ ການກວາດລາໍ້ ງ ປາບປາມ ຂອງຈກັ ກະພດັ ລຸ່ າເມອງຂນຶ້ໍ ຝຣຸ່ ງັ . ຈາກນນັ້ໍ , ຂະບວນການຕຸ່ ສູດໍ້ ຸ່ ງັ ກຸ່ າວກມດິ ງຽບລງົ . • ຂະບວນການຕຸ່ ສູຂໍ້ ອງເຜຸ່ າົ ມງົໍ້ ໃຕກໍ້ ານນາພາຂອງເຈາົ້ໍ ຟ້ໍາປັດໃຈ ( ຄ.ສ 1918 - 1922) ຄຽງຄຸ່ ກູ ບັ ການຕຸ່ ສູຢໍ້ ຸ່ ພູ າກໃຕລໍ້ າວນນັໍ້ , ຢຸ່ ພູ າກເຫນອລາວກມີຂະບວນການຕຸ່ ສູ ້ໍ ຂອງເຜຸ່ າົ ມງົ້ໍ ເຊຸ່ ງິ ນາພາໂດຍ ເຈາົ້ໍ ຟໍາ້ ປດັ ໃຈ(1) ເນຸ່ ອງຈາກບຸ່ ສາມາດທນົ ຕຸ່ ການເກນກູລີ ແລະ ເກບັ ພາສອີ າກອນໂດຍສະເພາະແມຸ່ ນທົນ ຕຸ່ ນະໂຍບາຍພາສີ ຢາຝຸ່ ິນຂອງຝຣຸ່ ງັ ບ່ໄຸ ດໍ້ ດຸ່ ງັ ນນັໍ້ , ເຈາົ້ໍ ຟາ້ໍ ປັດໃຈ ຈຸ່ ງຶ ໄດປໍ້ ກລະດມົ ຂນົ ຂວາຍເຜຸ່ າົ ມງົ້ໍ ລກຂນຶໍ້ ຕຸ່ ຕາໍ້ ນຝຣຸ່ ງັ ເຊຸ່ ງິ ເລຸ່ ມີ ຕນົ້ໍ ໃນ ປີ ຄ.ສ 1918 ດວ້ໍ ຍຮບູ ການຄດັ ຄາ້ໍ ນບຸ່ ຍອມໄປເປັນກູລີ ແລະ ບຸ່ ຍອມເສຍພາສຢີ າຝຸ່ ິນ. ມາຮອດເດອນ ຕລາ ຄ.ສ 1918 ຂະບວນປະກອບອາວດໄດແໍ້ ຜຸ່ ລາມ ຢຸ່ າງກວາໍ້ ງຂວາງຢຸ່ ູພາກເຫນອເຊຸ່ ງິ ເລຸ່ ມີ ຈາກແຂວງຫວົ ຂອງມາຮອດອ ດມົ ໄຊ, ຫຼວງພະບາງ, ຫວົ ພນັ , ຊຽງຂວາງ ແລະພາກຕາເວນັ ຕກົ ສຽງເຫນອຂອງຫວຽດນາມປີ ຢຸ່ ູທຸ່ ນີ ີຂ້ໍ ະບວນການ ດຸ່ ງັ ກຸ່ າວໄດສ້ໍ ມົ ທບົ ກບັ ຂະບວນການຕຸ່ ສູຂ້ໍ ອງປະຊາຊນົ ຫວຽດນາມ ຕຸ່ ຫນາ້ໍ ສະພາບການດຸ່ ງັ ກຸ່ າວ, ພວກຝຣຸ່ ງັ ໄດສ້ໍ ຸ່ ງົ ກາລງັ ທະຫານຫາຼ ຍກອງ ຈາກພາກເຫນອຫວຽດນາມ ມາຊຸ່ ວຍທະຫານຝຣຸ່ ງັ ທຸ່ ຢີ ຸ່ ແູ ຄວນ້ໍ ລາວທາການປາບປາມຂະ ບວນການຕຸ່ ສູຢໍ້ ຸ່ າງຮນແຮງ ນບັ ແຕຸ່ ທາ້ໍ ຍ ປີ ຄ.ສ 1918 ຫາເດອນກມພາ ຄ.ສ 1919 ໄດໍ້ ເກີດມກີ ານປະທະກັນຢຸ່ ູ ຕາມເຂດພູດອຍ; ຊາຍແດນລາວຫວຽດນາມ. ເຖງິ ວຸ່ າຈກັ ກະພດັ ລຸ່ າເມອງ ຂນຶໍ້ ຝຣຸ່ ງັ ຈະມກີ າລງັ ເຫນອກວຸ່ າກ ຕາມ ທະຫານຝຣຸ່ ງັ ຫາຼ ຍຄນົ ໄດຖ້ໍ ກຂາ້ໍ ຕາຍ ແລະ ບາດເຈບັ ...ມາເຖງິ ລະດແູ ລງ້ໍ ຄ.ສ 1919 - 1920 ຂະບວນການຕຸ່ ສູໄໍ້ ດ້ໍ ສາ້ໍ ງທຸ່ ີຫມນັໍ້ ຂອງຕນົ ຂນຶໍ້ ຢຸ່ ູຫຼາຍແຫຸ່ ງ ເຊຸ່ ນັ ເຂດສບົ ສານ, ເມອງຊຸ່ ອນ, ພູເລຍີ , ພູຫວຼ ງ ແລະ ເຂດຝຸ່ ັງຂວານ,ເປັນຕນົໍ້ , ໃນເດອນກນັ ຍາ ຄ.ສ 1919 ພວກຝຣຸ່ ງັ ໄດໃໍ້ ຊກ້ໍ າລງັ ຂະຫນາດໃຫຍຸ່ ກວາດລາໍ້ ງເຂດທຸ່ ຫີ ມນັໍ້ ນອູຕອນເຫນອ ແລະ ກາລງັ ຂອງເຈາົ້ໍ ຟ້ໍາປດັ ໄຈກໄດບ້ໍ ກຕຄີ ນດວ້ໍ ຍສງົ ຄາມກອງຫຼອນ, ໃນທຸ່ ີສດກສາມາດຂບັ ໄລຸ່ ກອງທະຫານສດັ ຕອູ ອກ ລະຕາວຕາຍເນສະຫນາມຮບົ ພອໍ້ ມທງັ ທະຫານຈານວນ ຫນຸ່ ງຶ ໃນວນັ ທີ 1 ພະຈກິ ຄ.ສ 1919 ທະຫານຂອງເຈາົໍ້ ຟ້ໍາ ປັດໄຈກໄດບ້ໍ ກໂຈມຕຄີ າ້ໍ ຍເມອງເກບີ ຢຸ່ າງ ກະທນັ ເຮດັ ໃຫທ້ໍ ະຫານຝຣຸ່ ງັ ແຕກຫນໄີ ປ. ຕຸ່ ມາຮອດຕນົໍ້ ປີ 1920 ກອງ 53 ວິທະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພດັ ດາວນັ ຈັນທະເພງັ

ວິຊາ ສັງຄມົ ສຶກສາ ບນັ ຊາການທະຫານຝຣຸ່ ງັ ຢຸ່ ູອນິ ດຈູ ນີ ໄດລໍ້ ະດມົ ກາລງັ ທະຫານພເິ ສດຈາກແຫຸ່ ຼງຕຸ່ າງໆ ເຂາົໍ້ ມາປາບປາມຂະບວນການ ເຜຸ່ າົ ມງົ້ໍ , ພາຍໃຕເ້ໍ ຈາົໍ້ ຟາ້ໍ ປດັ ໄຈເປນັ ຄນົ ທອໍ້ ງຖຸ່ ນິ ເຂດພູຈອມຈກິ , ຈອມຈນັ ແຂວງຫວົ ຂອງ, ເປນັ ຊນົ ເຜຸ່ າົ ລາວສູງ ການ ບນັ ຊາຂອງພັນເອກ ອງັ ຊະລີ ໃນຕນົໍ້ ປີ ຄ.ສ 1920 ໄດມໍ້ ກີ ານສຮູ ້ໍ ບົ ຢຸ່ າ ງດເດອດຢຸ່ ເູ ຂດບາໍ້ ນບານຜາແດງ, ພູເລຍີ ແລະ ປຸ່ າຄາ. ແຕຸ່ ທຸ່ ຫີ ມນັ້ໍ ຂອງຂະບວນການຕຸ່ ຕາໍ້ ນໄດເໍ້ ຕີບໃຫຍຸ່ ເຂມັ້ໍ ແຂງມີການຈດັ ຕງັ້ໍ ຫນາແຫນນໍ້ . ສະນນັ້ໍ , ພນັ ເອກ ອງັ ຊະລີ ຈຸ່ ງຶ ໄດສ້ໍ ຸ່ ງົ ກາລງັ ຈາກເງອ້ໍ ານ (ຫວຽດນາມ) ມາເພຸ່ ີມ ແຕຸ່ ກຖກສະກດັ ລດັ ຕຈີ າກກາລງັ ຮກັ ຊາດເຮດັ ໃຫໍ້ ພວກເຂາົ ແຕກກະແຈກກະຈາຍ, ມາຮອດວນັ ທີ 17 ພະຈກິ ຄ.ສ 1922 ເຈາົ້ໍ ຟ້າໍ ປດັ ໄຈຖກລອບສງັ ຫານຢຸ່ ູເມ ອງ ເຫບີ ແຂວງຫວຼ ງພະບາງ. ນອກຈາກຂະບວນການທຸ່ ີກຸ່ າວມານແີ້ໍ ລວ້ໍ ຍງັ ມີຂະບວນການອຸ່ ນໆອີກ, ເຊຸ່ ງິ ທງັ ຫມດົ ນນັໍ້ ສະ ແດງໃຫເ້ໍ ຫັນ ມນູ ເຊອ້ໍ ອງົ ອາດກາ້ໍ ຫານບຸ່ ຍອມຈານນົ ສດັ ຕູ, ເຖງິ ວຸ່ າສດັ ຕູຈະມກີ າລງັ ແລະ ອາວວທຸ່ ີ ເຫນອກຸ່ ວາກຕາມ ປະຊາຊນົ ລາວກໄດຕໍ້ ຸ່ ສູຢໍ້ ຸ່ າງພລິ ະອາດຫານ, ແຕຸ່ ສດທາໍ້ ຍຂະບວນການຕຸ່ າງໆ ລວໍ້ ນແຕຸ່ ຖກສດັ ຕປູ າບປາມທາລາຍ ແລະ ຍດຕິ ລງົ . 4. ການລກຮຂໍ້ ນຶ້ໍ ຢຶດອານາດ ແລະ ປະກາດເອກະລາດຄງັໍ້ ທາອດິ ຂອງລາວ. ກາໍ້ ວເຂາົໍ້ ສຸ່ ສູ ະຕະວດັ ທີ 20 ສະພາບການຂອງໂລກມຄີ ວາມສບັ ສນົ , ກຸ່ ມມະຫາອານາດ ນາຍທນຶ ແຂຸ່ ງຂນັ ກັນ ຂະຫຍາຍອດິ ທພິ ນົ ໃນທກດາ້ໍ ນອນັ ນາຸໄປເຖງິ ສງົ ຄາມໂລກຄງັໍ້ ທີ 2 ລະເບດີ ຂນຶ້ໍ . ໃນຊມປີ 1939-1945 ໃນນີຟໍ້ າດຊດິ ຍຸ່ ີປຸ່ ນໄດສໍ້ ດິ ທຢິ ຶດຄອງປະເທດຕຸ່ າງໆໃນອາຊີຕາເວນັ ອອກສຽງໃຕໍ້ ປະກາດສງົ ຄາມກບັ ຈນີ ຫວງັ ເປັນເຈາົ້ໍ ຄອບຄອງເຂດອາຊີ - ປາຊຟີ ກິ . ໃນປີ 1940 ຍຸ່ ປີ ຸ່ ນ ເຂາົໍ້ ຍດຶ ຄອງອນິ ດູຈີນ ສມົ ທບົ ກບັ ພວກລຸ່ າເມອງຂນຶໍ້ ຝຣຸ່ ງັ ໄດກ້ໍ ດົ ຂຸ່ ຂີ ູດຮດີ ປະຊາຊນົ ລາວກຄປະຊາຊນົ ອນິ ດຈູ ນີ ຢຸ່ າງໂຫຍດຮາ້ໍ ຍປຸ່ າເຖຸ່ ອນ. ປະຊາຊນົ ລາວພາຍໃຕກ້ໍ ານນາພາຂອງອງົ ຄະນະພກັ ແຄວນໍ້ ລາວໄດຕໍ້ ຸ່ ສູຢ້ໍ ຸ່ າງແຂງແຮງພາຍໃຕຄ້ໍ າຂວນັ “ຕຕີ າໍ້ ນຝຣຸ່ ງັ - ຂບັ ໄລຸ່ ຍຸ່ ປີ ຸ່ ນຍາດເອາົ ເອກະລາດ”. ວນັ ທີ 9 ມນີ າ 1945 ຍຸ່ ປີ ຸ່ ນເຮດັ ລດັ ຖະປະຫານໂຄຸ່ ນລມົໍ້ ຝຣຸ່ ງັ ອານາດການປກົ ຄອງໄດຕ້ໍ ກົ ຢຸ່ ໃູ ນກາມຂອງ ຟາດຊດິ ຍຸ່ ີປຸ່ ນ. ພັກກອມມູນດິ ອນິ ດູຈນີ (ສາ້ໍ ງຕງັໍ້ ປີ 1930) ແລະ ພັກແຄວນ້ໍ ລາວ (ສາ້ໍ ງຕງັ້ໍ ປີ 1934) ໄດນໍ້ າພາ ປະຊາຊນົ ອນິ ດຈູ ນີ ແລະ ປະຊາຊນົ ລາວຕາໍ້ ນຍຸ່ ປີ ຸ່ ນ, ເຂດທຸ່ ຫີ ມນັ້ໍ ຕຸ່ າງໆ ໄດຮ້ໍ ບັ ການກຸ່ ສາ້ໍ ງ ແລະ ປັບປງ ເຊຸ່ ນັ ເຂດທຸ່ ີ ຫມນັ້ໍ ນາແກ (ສາກນົ ນະຄອນ - ປະເທດໄທ). ໃນເວລາ ນນັໍ້ ຂະບວນການໄທໃຫຍຸ່ ກເຄຸ່ ອນໄຫວຕາໍ້ ນຍຸ່ ີປຸ່ ນຢຸ່ າງ ແຂງແຮງ. ກາລງັ ປະກອບອາວດ “ອດິ ສະຫຼະ\" ກໄດ້ໍ ຮບັ ການປັບປງ ແລະ ເຄຸ່ ອນໄຫວຕສີ ດັ ຕຢູ ຸ່ າງແຂງແຮງດເດອດ. ກາ້ໍ ວເຂາົໍ້ ເດອນກລະກດົ ປີ 1945 ອາເມລກິ າ, ອງັ ກດິ , ຈນີ ແລະ ສະຫະພາບໂຊວຽດ ເປນັ ເຈາົໍ້ ການໂຈມຕີ ສດັ ຕູໃນທກສະຫນາມຮບົ ຟາດຊດິ ຍຸ່ ປີ ຸ່ ນຖກປະລາໄຊລຽນຕດິ ໃນສະຫນາມຮບົ ພາກຕາເວນັ ອອກ ແລະ ຍຸ່ ປີ ຸ່ ນຍງັ ຖກລະເບດີ ປະຣາມະນູ 2 ຫນວຍທຸ່ ີອາເມລກິ າຖມິ້ໍ ໃສຸ່ ເມອງຣໂີ ຣ ຊມິ າ ແລະ ນາກະຊາກິ ໃນວນັ ທີ 6 ແລະ ວນັ ທີ 9 ສງິ ຫາ 1945 ແລະ ການລກຮຂ້ໍ ນຶໍ້ ຍາດເອາົ ໄຊ ຊະນະຂອງປະຊາຊນົ ພາກເຫນອຫວຽດນາມໃນວນັ ທີ 19 ສງິ ຫາ 1945 ສະພາບດຸ່ ງັ ກຸ່ າວນນັ້ໍ ໄດ້ໍ ກາຍເປັນເງຸ່ອນໄຂດໃີ ຫແໍ້ ກຸ່ ການປະຕວິ ດັ ລາວ. ໃນວນັ ທີ 23 ສງິ ຫາ 1945 ປະຊາຊນົ ຫຼາຍພນັ ຄນົ ໃນນະຄອນວຽງຈນັ ໂຮມຊມນມຄງັໍ້ ຍງິ ໃຫຍຸ່ ຢຸ່ ູສະຫນາມ ກລິ າແຫຸ່ ງຊາດປະກາດຢຶດອານາດໃນນະຄອນວຽງຈນັ , ແຂວງວຽງຈນັ ແລະ ໃນທຸ່ ວົ ປະເທດຈາກຟາດຊດິ ຍຸ່ ີປນ, ວນັ ທີ 23 ສງິ ຫາ 1945 ໄດກ້ໍ າຍເປນັ ວນັ ຢຶດອານາດຂອງປະຊນົ ລາວທຸ່ ວົ ປະເທດ. ນບັ ແຕຸ່ ເວລານນັ້ໍ ມາສະຖາ ນະ ການທາງພາຍໃນ ແລະ ຕຸ່ າງປະເທດມກີ ານປຸ່ ຽນແປງດຂີ ນຶ້ໍ . ວນັ ທີ 2 ກນັ ຍາ 1945 ຟາດຊດິ ຍຸ່ ປີ ຸ່ ນ ຖກປະລາໄຊຢຸ່ າງຫນກັ ແລະ ປະກາດຍອມຈານນົ ໃນສງົ ຄາມ ເຮດັ ໃຫ້ໍ ສງົ ຄາມໂລກຄງັໍ້ ທີ 2 ຢດຕຢິ ຸ່ າງຊນິໍ້ ເຊີງ, ໃນວນັ ດຽວກັນນີໍ້ ປະຊາຊນົ ຫວຽດນາມກ ລກຂນຶໍ້ ຢຶດອານາດ ແລະ ປະກາດເອກະລາດທຸ່ ວົ ປະເທດຫວຽດນາມ, ຂະບວນການທຸ່ ຮີ ກັ ຊາດ ແລະ ກາໍ້ ວຫນາຢຸ່ ປູ ະເທດລາວ ໄດເໍ້ ຄຸ່ ອນໄຫວ ຕຸ່ ສູປໍ້ ົກປັກຮກັ ສາອານາດການປົກຄອງໃຫມຸ່ ແລະ ຕຸ່ ສູຕໍ້ າ້ໍ ນກັບກນົ ອບາຍກັບຄນຮກຮານລາວຂອງລຸ່ າເມອງ ຂນຶໍ້ ຝຣຸ່ ງັ , ຕາໍ້ ນທກທຸ່ າອຸ່ ຽງຝນປະຕວິ ດັ . 54 ວິທະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພດັ ດາວັນ ຈນັ ທະເພງັ

ວຊິ າ ສັງຄມົ ສກຶ ສາ ມາ ໃນວນັ ທີ 8 ຕລາ ຜູຊໍ້ ງົ ຄນວດທ,ິ ຂາໍ້ ລາຊະການຜູຮໍ້ ກັ ຊາດໄດເໍ້ ປີ ດກອງປະຊມປກຶ ສາ ຫາລບນັ ຫາຮີບ ດຸ່ ວນ ແລະ ຕດັ ສນິ ຊາຕາກາຂອງຊາດ. ກອງປະຊມດຸ່ ງັ ກຸ່ າວໄດກ້ໍ າຍເປັນຄະນະກາມະການ ລາສະດອນ ວນັ ທີ 10 ຕລາ 1945 ຄະນະກາມະການປະຕວິ ດັ ແລະ ຄະນະກາມະ ການລາສະດອນໄດເໍ້ ປີ ດກອງປະຊມ ເພຸ່ ອເລອກຕງັ້ໍ ຄະນະລດັ ຖະບານຊດໃຫມຸ່ , ກຽມຮາງລດັ ຖະທາມະນນູ ແລະ ກຽມການປະກາດເອກະລາດແຫຸ່ ງຊາດຕຸ່ໂລກ. ດຸ່ ງັ ນນັ້ໍ , ມາຮອດວນັ ທີ 12 ຕລາ 1945 ເວລາ 7 ໂມງເຊາົ້ໍ ມວນຊນົ ຊາວນະຄອນວຽງຈນັ ເປັນຫມຸ່ ນໆ ຄນົ ໂຮມຊມນມຄງັ້ໍ ຍຸ່ ງິ ໃຫຍຸ່ ຢຸ່ ຕູ ຸ່ ຫນາ້ໍ ຫອ້ໍ ງການເຈາົໍ້ ແຂວງ, ແຂວງວຽງຈນັ , ຮບັ ຟັງຄາຖະ ແຫຸ່ ງຼ ການປະກາດຄວາມເປັນ ເອກະລາດ ແລະ ອດິ ສະຫະຼ ພາບແຫຸ່ ງປະເທດລາວ, ໂຮມແຜຸ່ ນດນິ ລາວເຂາົໍ້ ເປັນອນັ ຫນຸ່ ງຶ ອນັ ດຽວ, ປະກາດການ ປຸ່ ຽນແປງລະບອບການປກົ ຄອງ, ປະກາດໃຊລ້ໍ ດັ ຖະ ທາມະນນູ ສະບບັ ຊຸ່ ວົ ຄາວ ແລະ ອຸ່ ນໆ..ນນັໍ້ ແມຸ່ ນໄຊຊະ ນະ ອນັ ຍຸ່ ງິ ໃຫຍຸ່ ຂອງປະຊາຊນົ ລາວ ແມຸ່ ນໄຊ ຊະນະທຸ່ ີມີຄວາມຫມາຍສາຄນັ ທາງດາ້ໍ ນຍດທະສາດ, ປະຫວດັ ສາດ ແລະ ຍກ ສະໄຫມ. 5. ນະໂຍບາຍການປກົ ຄອງຂອງພວກລຸ່ າເມອງຂນຶໍ້ ຝຣຸ່ ງັ ແລະການຕຸ່ ສູຂ້ໍ ອງປະຊາຊນົ ລາວ (1945-1954) 5.1. ພວກລຸ່ າເມອງຂນຶ້ໍ ຝຣຸ່ ງັ ກບັ ຄນຮກຮານລາວຄງັ້ໍ ທີ 2 ພາຍຫຼັງຍຸ່ ີປຸ່ ນເຮດັ ລດັ ຖະປະຫານປັດເຂຸ່ ຍອອກຈາກການປົກຄອງພວກລຸ່ າເມອງຂນຶ້ໍ ຝຣຸ່ ັງບຸ່ ຍອມປະເລ ກນົ ອບາຍແຊກແຊງ-ຮກຮານລາວ. ພວກເຂາົ ສຸ່ ວນໃຫຍຸໄ່ ດລໍ້ ຊີ້ໍ ຸ່ ອນ, ປຸ່ ອມຕວົ ຢຸ່ ຕູ າມ ເຂດຊນົ ນະບດົ ແລະ ທອໍ້ ງຖຸ່ ນິ ຕຸ່ າງໆຂອງລາວ. ຫງຼັ ຈາກນນັ້ໍ ກໄກຸ່ ເກຸ່ ຍກບັ ອງັ ກດິ ແລະ ຈນີ ຈຽງ ໄຄເຊກັ ປອມຕວົ ເຂາົ້ໍ ປົດອາວດທະຫານຍຸ່ ປີ ຸ່ ນຢຸ່ ູລາວ ແລະ ພອໍ້ ມທງັ ໃຊກໍ້ າລງັ ທະຫານບກໂຈມຕີ ຢດຶ ຄອງລາວອກີ ເປນັ ຄງັໍ້ ທີ 2. ເລຸ່ ມີ ແຕຸ່ ທາ້ໍ ຍເດອນ ກມພາ ເຖງິ ຕນົໍ້ ເດອນ ມນີ າ 1946 ພວກລຸ່ າເມອງຂນຶໍ້ ຝຣຸ່ ງັ ໄດປ້ໍ ະຕບິ ດັ ກນົ ອບາຍ ດຸ່ ງັ ກຸ່ າວວນັ ທີ 5-8 ມນີ າ 1946, ຝຣຸ່ ງັ ຢຶດເອາົ ບນັ ດາແຂວງພາກໃຕຂໍ້ ອງລາວຄ ປາກເຊ, ສາລະວນັ , ອດັ ຕະປ ແລະ ຕວົ ເມອງສະຫວນັ ນະເຂດ, ວນັ ທີ 21 ມີນາ 1946(1) ຝຣຸ່ ງັ ໃຊກໍ້ າລງັ ບກໂຈມຕເີ ຂາົໍ້ ເມອງທຸ່ າແຂກ, ຍງິ ຖະຫຸ່ ຼມົ , ເຂນັ ຂາໍ້ ປະຊາຊນົ ຊາວທຸ່ າແຂກຢຸ່ າງໂຫດຮາໍ້ ຍປຸ່ າເຖຸ່ ອນ, ໃນ ທຸ່ ີສດເຂາົ ກຢດຶ ໄດວ້ໍ ຽງຈນັ ໃນວນັ ທີ 24 ເມສາ 1945 ເຖງິ ວນັ ທີ 24 ພດຶ ສະພາ 1946 ຝຣຸ່ ງັ ຢດເອາົ ຫວຼ ງ ພະບາງໂດຍທນັ ທ.ີ ພາຍຫງຼັ ຢດຶ ລາວໄດແ້ໍ ລວ້ໍ ກຸ່ ດາເນນີ ການເຈລະຈາ ແລະ ເຊນັ ສນັ ຍາ. ເຈາົ້ໍ ຊວີ ດິ ສສີ ະຫວຸ່ າງວງົ ໃນວນັ ທີ 27 ສງິ ຫາ 1946 ເປນັ ສນັ ຍາຝຣຸ່ ງັ ຮບັ ຮຄູ ້ໍ ວາມເປນັ ເອກະລາດ ແລະ ສດິ ອານາດການປກົ ຄອງແຫຸ່ ງພະຣາຊະອານາຈກັ ລາວແຕຸ່ ຕອ້ໍ ງຢຸ່ ໃູ ນເຄອສະຫະພນັ ອນິ ດຈູ ນີ - ຝຣງັ . ແຕຸ່ ເວລານນັໍ້ ມາ ຝຣຸ່ ງັ ຟນ້ໍ ຟູອານາດການປົກຄອງຂອງຝຣຸ່ ງັ ຢູລາວຢຸ່ າງເປີດເຜຍີ . ແຕຸ່ ງຕງັ້ໍ ລດັ ຖະບານຊດໃຫມ ທຸ່ ີນຍິ ມົ ຝຣງັ ແທນລດັ ຖະບານລາວເອກະລາດ, ເຮດັ ໃຫຄ້ໍ ວາມເປັນເອກະລາດ ອດິ ສະຫະຼ ພາບຂອງລາວຖກທາລາຍ ໂດຍສນິ້ໍ ເຊງີ 5.2. ການເຄຸ່ ອນໄຫວຕຸ່ ຕາ້ໍ ນຝຣຸ່ ງັ ຂອງປະຊາຊນົ ລາວ (1946 - 1954) • ການເຄຸ່ ອນໄຫວຂອງລດັ ຖະບານລາວເອກະລາດພດັ ຖຸ່ ນິ . ໃນເວລາຈກັ ກະພດັ ຝຣຸ່ ງັ ບກຕຢີ ຶດຄອງລາວ, ລດັ ຖະບານລາວສຸ່ ວນໃຫຍໄຸ່ ດອໍ້ ບົ ພະຍກົ ໄປ ຢຸ່ ປູ ະເທດໄທ. ໃນ ເວລານນັ້ໍ ຢຸ່ ູປະເທດໄທລດັ ຖະບານປີດພີ ະນມົ ຍງົ ສະຫນບັ ສະຫນູນຂະບວນການໄທໃຫຍຸ່ ຕາໍ້ ນຍຸ່ ປີ ຸ່ ນ, ເຮດັ ໃຫຂ້ໍ ະ ບວນການເຄຸ່ ອນໄຫວລດັ ຖະບານລາວເອກະລາດມີຄວາມສະດວກ ແຕຸ່ ມາຮອດປີ 1949, ລດັ ຖະບານດຸ່ ງັ ກຸ່ າວຖກ ໂຄຸ່ ນລມົໍ້ , ລດັ ຖະບານນຍິ ມົ ອາເມລກິ າດາເນນີ ການ ເຄຸ່ ອນໄຫວຕຸ່ ສຂູ ້ໍ ອງລດັ ຖະບານລາວເອກະລາດພດັ ຖຸ່ ນິ . ມາຮອດທາໍ້ ຍປີ 1949 ລດັ ຖະບານລາວເອກະລາດພດັ ຖຸ່ ນິ ໄປລຢີໍ້ ຸ່ ູປະເທດໄທຖກແບຸ່ ງແຍກ, ຈານວນຫນຸ່ ງຶ ທຸ່ ີ ເຄຍີ ເປນັ ລກູ ມຂອງຝຣຸ່ ງັ ເຊຸ່ ນັ ພະຍາ ຄາມາ້ໍ ວ ວໄິ ລ, ກະຕຸ່ າຍ ໂດນສະໂສລດິ , ບນອູມ້ໍ ແລະ ຜູອໍ້ ຸ່ ນໆ ກບັ ຄນມາ 55 ວິທະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພດັ ດາວັນ ຈັນທະເພງັ

ວຊິ າ ສງັ ຄົມສຶກສາ ປະເທດລາວເຂາົ້ໍ ສຸ່ ູວຽງຈນັ ແລະ ຫວຼ ງພະບາງຢຸ່ ໃູ ຕກ້ໍ ານປົກຄອງຂອງ ຝຣຸ່ ງັ ອກີ ສຸ່ ວນຫນຸ່ ງຶ ນາພາໂດຍສະເດດັ ເ ຈາົໍ້ ສ ພານວງົ , ທຸ່ ານສງິ ກະໂປ ແລະ ອກີ ຫຼາຍທຸ່ ານໄດກ້ໍ ບັ ຄນ ໄປສຸ່ ູຊນົ ນະບດົ ກຸ່ ສາ້ໍ ງພນໍ້ ຖານທຸ່ ຫີ ມນັໍ້ ຕຸ່ ຕາໍ້ ນຮວມກບັ ທຸ່ ານ ໄກສອນ ພມົ ວຫິ ານ, ທຸ່ ານ ພູມີ ວງົ ວຈິ ດິ , ທຸ່ ານຄາໄຕ ສພີ ນັ ດອນ ແລະ ຜູອໍ້ ຸ່ ນໆ... ກາລງັ ການເມອງ ແລະ ການທະຫານຝຸ່ າຍປະຕວິ ດັ ໄດເ້ໍ ຕບີ ໃຫຍຸ່ ຂະຫຍາຍຕວົ ຢຸ່ າງບຸ່ ຢດຢັງ້ໍ ມາໃນວນັ ທີ 20 ມງັ ກອນ 1949 ກາລງັ ປະກອບອາວດປະຕວິ ດັ ໄດຮ້ໍ ບັ ການສາ້ໍ ງຕງັໍ້ ຂນຶໍ້ ຢຸ່ າງເປນັ ທາງການ ເອນີໍ້ ຊຸ່ ວຸ່ າ ກອງຮອຍຣາຊະ ວງົ ແລະ ໄດຮໍ້ ບັ ການປບັ ປງຂະຫຍາຍກາຍ, ເປນັ ກອງທບັ ປະຊາຊນົ ລາວ ໃນປັດຈບນັ . ນບັ ແຕຸ່ ປີ 1949 ເຖງິ 1950 ເຂດທຸ່ ຫີ ມນັໍ້ ຕຸ່ ຕາ້ໍ ນໄດຮ້ໍ ບັ ການສາໍ້ ງຕງັໍ້ ຂນຶໍ້ ຫຼາຍແຫຸ່ ງໃນທຸ່ ວົ ປະເທດລາວ ເຊຸ່ ນັ ເຂດທຸ່ ຫີ ມນັໍ້ ພາກເຫນອເຊຸ່ ງິ ມຊີ າເຫນອແຂວງຫວົ ພນັ ເປັນໃຈກາງ, ເຂດທຸ່ ີຫມນັໍ້ ຕາ ເວນັ ຕກົ ມີ ຊຽງຮຸ່ ອນ-ຫງົ ສາ, ຫຼວງພະບາງ, ຫວຼ ງນາໍ້ ທາເປັນຕນົ້ໍ , ເຂດທຸ່ ຫີ ມນັ້ໍ ເມອງພວນອກຫນອງແຮດ ແລະ ອຸ່ ນໆ. ເຂດທຸ່ ຫີ ມນັ້ໍ ພາກກາງ ແລະ ພາກໃຕມໍ້ ຄີ າມຸ່ ວນ, ສະຫວນັ ນະເຂດ, ຈາປາສກັ ແລະ ເຂດພູພຽງບລະເວນ. ວນັ ທີ 13 ສງິ ຫາ 1950 ກອງປະຊມຜູແໍ້ ທນແນວລາວຕຸ່ ຕາໍ້ ນເປີດຂນຶໍ້ ຢຸ່ ເູ ມອງຊາເຫນອແຂວງຫົວພນັ ກອງ ປະຊມໄດຕ້ໍ ກົ ລງົ ສາ້ໍ ງຕງັ້ໍ ແນວໂຮມແຫຸ່ ງຊາດເອີນໍ້ ວຸ່ າ ແນວລາວອດິ ສະຫຼະ ແລະ ສາ້ໍ ງຕງັ້ໍ ລດັ ຖະບານຕຸ່ ຕາໍ້ ນສະເ ດດັ ເຈາົໍ້ ສພານວງົ ເປັນປະທານແນວລາວອດິ ສະຫຼະ ແລະ ເປນັ ນາຍຍກົ ລດັ ຖະມນົ ຕແີ ຫຸ່ ງຊາດລດັ ຖະບານລາວຕຸ່ ຕາ້ໍ ນ) ພອ້ໍ ມນນັໍ້ ກອງປະຊມໄດວໍ້ າງໂຄງການການ ເມອງ 12 ຂອ້ໍ ອກ (ເອກະສານວຊິ າການເມອງ) ເຊຸ່ ງິ ເປນັ ແນວທາງແຫຸ່ ງ ການຕຸ່ ສູປ້ໍ ດົ ປຸ່ ອຍຊາດ, ຢຶດ ເຍອ້ໍ ຍາວນານ, ທກຍາກລາບາກແຕຸ່ ເດດັ ຂາດມໄີ ຊ. ກາ້ໍ ວເຂາົໍ້ ຕນົໍ້ ປີ 1952 ເຖງິ ທາ້ໍ ຍປີ 1953 ກາລງັ ປະກອບອາວດ ອດິ ສະຫະຼ ໄດບ້ໍ ກໂຈມຕີ ສດັ ຕຢຸ່ ຫູ ຼາຍເຂດແຕຸ່ ເຫນອຮອດໃຕ,ໍ້ ປດົ ປຸ່ ອຍແຂວງຫົວພນັ ຢຸ່ າງສມົ ບູນ, ປົດປຸ່ ອຍຕວົ ເມອງທຸ່ າແຂກ, ຂະຫຍາຍເຂດປົດປຸ່ ອຍຕາມ ເສນັໍ້ ທາງເລກທີ 9 ແຂວງສະຫວນັ ນະເຂດ ມາເຖງິ ຕນົ້ໍ ປີ 1954 ເຂດ ປດົ ປຸ່ ອຍລາວອດິ ສະຫຼະຂະຫຍາຍຕວົ ຢຸ່ າງ ກວາໍ້ ງຂວາງ ກວມເຄຸ່ ງິ ຫນຸ່ ງຶ ຂອງເນອໍ້ ທຸ່ ທີ ຸ່ ົວປະເທດ, ພອ້ໍ ມ ດວ້ໍ ຍພນົ ລະເມອງກວຸ່ າ 1 ລາໍ້ ນຄນົ ຈກັ ກະພດັ ລຸ່ າເມອງ ຂນຶໍ້ ຝຣຸ່ ງັ ມຄີ ວາມກະວນົ ກະວາຍຢ້າໍ ນກວົ ເປນັ ທຸ່ ສີ ດຈກັ ກະພດັ ອາເມລກິ ງເຫນັ ທຸ່ າບຸ່ ດຂີ ອງລຸ່ າເມອງຝຣຸ່ ງັ ອນິ ດູຈີນ, ອາເມລກິ າ ຟາ້ໍ ຟງັ ປະຕິ ບດັ ກນົ ອບາຍຊຸ່ ວຍເຫຼອຝຣຸ່ ງັ ໃນສງົ ຄາມອນິ ດຈູ ີນໂດຍມີຄວາມມງໍ້ ຫມນັ້ໍ ຈະເຂາົ້ໍ ແທນທຸ່ ີຝຣຸ່ ງັ ໃນອະນາ ຄດົ ບຸ່ ຊາ້ໍ ນ.ີ້ໍ ອາເມລກິ າ ແລະ ຝຣຸ່ ງັ ຮຸ່ ວມກນັ ສາໍ້ ງແຜນການນາວາຂນຶ້ໍ ໃນອນິ ດຈູ ີນໂດຍການປັບປງກຸ່ ລງັ ແລະ ບກໂຈມຕີ ດບັ ສນູ ກາລງັ ປະຕວິ ດັ ແບບວຸ່ ອງໄວກະທັນຫນັ .) ພວກເຂາົ ຮຸ່ ວມກນັ ກຸ່ ສາ້ໍ ງປັບ ປງຄາ້ໍ ຍດຽນບຽນຟູຢຸ່ າງຫນາແຫມນັ ເພຸ່ ອເປັນຍດທະສາດໃນອນິ ດຈູ ນີ . ແຕຸ່ ກາ້ໍ ວເຂາົ້ໍ ເດອນ ມນີ າ 1954 ຖານທບັ ດຽນບຽນຟູ ຖກກອງທບັ ຫວຽດນາມປິດລອໍ້ ມ ແລະ ບກໂຈມຕີ ມາຮອດວນັ ທີ 7 ພດຶ ສະພາ 1954 ຖານທບັ ດຽນບຽນຟູ ຖກຕໃີ ຫປໍ້ ະລາໄຊ ຢຸ່ າງ ຮາບຄາບ.) ເປນັ ການປະລາໄຊຄງັໍ້ ໃຫຍຸ່ ຫວຼ ງ ແລະ ເຈບັ ແສບທຸ່ ສີ ດຂອງຝຣຸ່ ງັ ແລະ ອາເມລກິ າດຸ່ ງັ ນນັ້ໍ , ມາ ໃນວນັ ທີ 26 ເມສາ 1954 ກອງປະຊມ ໄດເ້ໍ ປີ ດຂນຶ້ໍ ຢຸ່ ູເຊີແນວ ປະເທດສະວດິ ) ມາເຖງິ ວນັ ທີ 8 ພດຶ ສະພາ 1954 ກອງປະຊມດຸ່ ງັ ກຸ່ າວຄນົໍ້ ຄວາໍ້ ບນັ ຫາ ອນິ ດຈູ ນີ ການເຈລະຈາກນັ ລະ ຫວຸ່ າງພກັ ຝຸ່ າຍ ແລະ ປະເທດຕຸ່ າງໆໃນກອງປະຊມ ໄດແໍ້ ກຸ່ ຍາວເປນັ ເວລາຫາຼ ຍເດອນ. ມາຮອດ ວນັ ທີ 21 ກລະກດົ 1954 ກອງປະຊມຈຸ່ ງຶ ໄດມໍ້ ກີ ານເຊນັ ສນັ ຍາເຊແີ ນວກຸ່ ຽວກບັ ອນິ ດຈູ ນີ ເນອ້ໍ ໃນ ຂອງ ສນັ ຍາມຫີ າຼ ຍບນັ ຫາທຸ່ ີສາຄນັ ຄ ບາງຕວົ ຢຸ່ າງດຸ່ ງັ ນ,ີ້ໍ ຈກັ ກະພດັ ລຸ່ າເມອງຂນຶໍ້ ຝຣຸ່ ງັ ຍອມ ຜຸ່ າຍແພ້ໍ ແລະ ມອບເອກະລາດ ຄນໃຫໍ້ 3 ປະເທດອນິ ດຈູ ນີ , ຍອມຖອນທະຫານຂອງຕນົ ອອກຈາກອນິ ດຈູ ນີ . ບນັ ດາປະເທດເຂາົໍ້ ຮຸ່ ວມກອງປະຊມ ປະກາດຮບັ ຮອງເອກະລາດ, ສດິ ອານາດອະທປິ ະໄຕ ແລະ ຜນແຜຸ່ ນດນິ ອນັ ຄບົ ຖວໍ້ ນຂອງສາມປະເທດລາວ, ຫວຽດນາມ, ກາປເູ ຈຍ. ທກຝຸ່ າຍປະຕບິ ດັ ການ ຢດຍງິ ໃນເວລາ 8 ໂມງເຊາົໍ້ ຂອງວນັ ທີ 6 ສງິ ຫາ 1954 ດວ້ໍ ຍ ສນັ ຍານສີໍ້ າລບັ ແນວລາວອດິ ສະຫຼະ ໄດມ້ໍ ີສອງແຂວງ ຊາເຫນອ ແລະ ຜງົໍ້ ສາລີ ເປນັ ເຂດເຕາົ້ໍ ໂຮມກາລງັ ຂອງ ຕນົ ເພຸ່ ອທາການເຂາົໍ້ ຮຸ່ ວມ ກບັ ຝຸ່ າຍລດັ ຖະບານວຽງຈນັ ເພຸ່ ອປະຕບິ ດັ ຄວາມຖກຕອໍ້ ງປອງດອງຊາດນນັ້ໍ ຄ ການເລອກຕງັ້ໍ ຄະນະ ລດັ ຖະບານ ແລະ ສະຖາບນັ ການປົກຄອງຂນຶ້ໍ ຈາກປະຊາຊນົ ເປນັ ຜູ ຄໍ້ ດັ ເລອກ ເຊຸ່ ງິ ຈະດາເນນີ ໃນ ຕຸ່ ຫນາ້ໍ ນ.ີ້ໍ 56 ວທິ ະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພດັ ດາວັນ ຈັນທະເພັງ

ວິຊາ ສັງຄມົ ສຶກສາ ສນັ ຍາເຊແີ ນວໄດມໍ້ ີຄວາມຫມາຍປະຫວດັ ສາດອນັ ສາຄນັ ເຊຸ່ ງິ ເປັນການຢດຕສິ ງົ ຄາມຮກ ຮານຂອງລຸ່ າເມອງ ຂນຶໍ້ ຝຣງັ ) ໃຫສໍ້ ນັ ຕພິ າບໄດກ້ໍ ບັ ຕຸ່ າວສຸ່ ູປະຊາຊນົ ລາວກຄປະຊາຊນົ ໃນ 3 ຊາດອນິ ດຈູ ນີ , ຄວາມຖກຕອ້ໍ ງປອງດອງ ຊາດໃນລາວຈະໄດຮ້ໍ ບັ ການຟນໍ້ ຟູ, ຄວາມຫຍງ້ໍ ຍາກ ແລະ ຂດັ ແຍງ້ໍ ພາຍໃນຈະໄດຮໍ້ ບັ ການແກໄໍ້ ຂໄປເທຸ່ ອລະກາໍ້ ວ. ຄາຖາມ 1. ການຍາດຊງິ ດນີ ແດນຂອງຈກັ ກະພດັ ຝຣຸ່ ງັ ແລະ ສກັ ດນິ າສະຫຍາມເປັນແນວໃດ? 2. ການປກົ ຄອງຂອງພວກລຸ່ າເມອງຂນຶ້ໍ ຝຣຸ່ ງັ ປີ ຄ ສ 1893 - 1945ເປັນແນວໃດ? 3. ການຮກຮຂໍ້ ນຶໍ້ ຢດອານາດ ແລະ ປະກາດເອກະລາດຄງັ້ໍ ທາອດິ ຂອງລາວເປັນແນວໃດ? ບດົ ທີ 6 ວິທະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາ້ໍ ທາ 57 ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພດັ ດາວັນ ຈັນທະເພັງ

ວຊິ າ ສງັ ຄົມສຶກສາ ການຮກຮານລາວຂອງຈກັ ກະພັດອາເມລກິ າ. 1. ກນົ ອບາຍຢດຄອງລາວຂອງຈກັ ກະພດັ ອາເມລກິ າ. 1.1. ກນົ ອບາຍທາລາຍສນັ ຍາເຊແີ ນວຂອງຈກັ ກະພດັ ອາເມຣກິ າ ກອງປະຊມເຊແີ ນວສາເລດັ ລງົ ພຽງແຕຸ່ 2 ວນັ ເທຸ່ າົ ນນັໍ້ , ໂຟສະເຕດີ ງແລດັ ຕາງຫນາໍ້ ໃຫລ້ໍ ດັ ຖະບານສະຫະລດັ ອາເມຣກິ າກປະກາດອອກມາວຸ່ າ “ເນຸ່ ອງຈາກວຸ່ າສະຫະລດັ ອາເມຣກິ າບຸ່ ໄດເໍ້ ປນັ ຝຸ່ າຍທຸ່ ີ ເຂາົ້ໍ ຮຸ່ ວມໃນສງົ ຄາມອນິ ດຈູ ນີ ແລະ ທງັ ບຸ່ ມີການພວົ ພນັ ອນັ ໃດໃນຂຄ້ໍ ວາມທຸ່ ໄີ ດຕ້ໍ ກົ ລງົ ກນັ ອນັ ລວໍ້ ນແຕຸ່ ແມຸ່ ນເລຸ່ ອງກຸ່ ຽວຂອໍ້ ງກບັ ປະເທດອຸ່ ນໆ ທງັ ນນັ້ໍ , (ຫມາຍເຖງິ ອາເມຣກິ າ) ຖວຸ່ າຕນົ ບຸ່ ແມຸ່ ນພາຄຂີ ອງສນັ ຍາ ເຊແີ ນວ” ຫງຼັ ຈາກນນັ້ໍ , ຫນງັ ສພມິ ຕຸ່ າງໆຂອງອາເມຣິ ກາກຖກຈາພວກທຸ່ ີສະຫນບັ ສະຫນນູ ລດັ ຖະບານ ຕຸ່ າງໆໂຄສະນາຢຸ່ າງຟົດສະນຸ່ ນັ ວຸ່ າ ອາເມຣິກາບຸ່ ກຸ່ ຽວຂອໍ້ ງ ຫຍງັ ຫນດົ ກບັ ສນັ ຍາເຊແີ ນວ, ທຸ່ າທຸ່ ີຊອກຫາ ທາງຫບຼົ ຫີກຼ ສນັ ຍາເຊແີ ນວຂອງຈກັ ກະພດັ ອາເມຣກິ າໄດກໍ້ າ ຍເ ປັນ ການເຜີຍແຜຸ່ ໃຫໂໍ້ ລກຮູ ໍ້ ເຫນັ ເລຸ່ ກນົ ອນັ ຊຸ່ ວົ ຮາ້ໍ ຍຂອງເຂາົ ທຸ່ ີຂນ້ໍ ຂຽໍ້ ວ ກະໂດດເຂາົໍ້ ມາແຊກແຊງຮກຮານອນິ ດຈູ ນີ ຕາມ ແຜຸ່ ນທະສາດໃຫມຸ່ ຂອງພວກເຂາົ . ສຸ່ ງິ ທຸ່ ອີ າເມຣກິ າຂດັ ຄາ້ໍ ນກວຸ່ າເພຸ່ ນິ ແມຸ່ ນມາດຕາທີ 12 ຂອງປະກາດຖະແຫງຼ ການ ສດທາ້ໍ ຍຂອງກອງປະຊມເຊແີ ນວເຊຸ່ ງິ ໄດລ້ໍ ະບໄວວ້ໍ ຸ່ າ, “ວຸ່ າດວໍ້ ຍ ການພວົ ພນັ ສາກນົ ລະຫວຸ່ າ ງ ລາວ - ຫວຽດນາມ ແລະ ກາປູເຈຍ ບນັ ດາປະເທດທຸ່ ໄີ ດເ້ໍ ຂາົ້ໍ ຮຸ່ ວມກອງປະຊມເຊແີ ນວ ພອໍ້ ມກນັ ໃຫຄ້ໍ າຫມນັໍ້ ສນັ ຍາວຸ່ າ ຈະເຄາົ ລບົ ອາ ນາດອະທປິ ະໄຕ, ເອກະລາດ, ເອກະພາບ ແລະ ຜນແຜຸ່ ນດນິ ອນັ ຄບົ ຂອງ 3 ປະເທດ ຂາ້ໍ ງເທງິ ນີ້ໍ ແລະ ເດດັ ດຸ່ ຽວຈະ ບຸ່ ແຊກແຊງເຂາົ້ໍ ກດິ ຈະການພາຍໃນຂອງເຂາົ ເຈາົໍ້ ”. ຂຄ້ໍ ວາມໃນມາດຕາ 12 ນເີໍ້ ປັນການຂດັ ຂວາງແຜນການອນັ ມດມນົ ຂອງຈກັ ກະພັດອາເມຣກິ າ ທຸ່ ຕີ ອ້ໍ ງການ ເຮດັ ໃຫປໍ້ ະເທດລາວເປັນເມອງຂນຶໍ້ ຂອງອາເມຣກິ າ , ບຸ່ ສະເພາະທາງດາ້ໍ ນການ ທະຫານແຕຸ່ ຫາກແມຸ່ ນທາງດາ້ໍ ນ ການເມອງ ແລະ ເສດຖະກດິ ອກີ ດວໍ້ ຍ. ເມຸ່ ອຝຣຸ່ ງັ ກຸ່ ສງົ ຄາມຮກຮານອນິ ດຈູ ນີ ຄງັໍ້ ທີ 2 ໃນເບອໍ້ ງຕນົໍ້ ຈກັ ກະພັດອາເມຣກິ າບຸ່ ໄດໃ້ໍ ຫກ້ໍ ານ ຊຸ່ ວຍເຫຼອ ໃຫແ້ໍ ກຸ່ ຈກັ ກະພດັ ຝຣຸ່ ງັ ພປານໃດເພາະວຸ່ າ ອາເມຣກິ າເອງກຊອກຊຸ່ ອງທາງປັດເຂຸ່ ຍຝຣຸ່ ງັ ອອກ ຈາກອນິ ດຈູ ນີ ແລວ້ໍ ເຂາົໍ້ ມາແທນບຸ່ ອນຝຣຸ່ ງັ , ຕຸ່ ມາເຫນັ ວຸ່ າຂະບວນການປະຕວິ ດັ ໃນ 3 ປະເທດອນິ ດຈູ ນີ ເຕບີ ໃຫຍຸ່ ເຂມັໍ້ ແຂງ ແລະ ປະສານ ສມົ ທົບການຂະຫຍາຍຕວົ ຂອງໂລກສງັ ຄມົ ນຍິ ມົ ໂດຍສະເພາະແມຸ່ ນ ການປະຕວິ ດັ ຂອງປະຊາຊນົ ຈີນໄດຮໍ້ ບັ ໄຊຊະນະ. ອາເມຣກິ າຈຸ່ ງິ ຟາ້ໍ ວວາງຍດທະສາດອນັ ໃຫມຸ່ ເພຸ່ ອ ເປັນການປິດລອໍ້ ມຄາ້ໍ ຍສງັ ຄມົ ນຍິ ມົ ດວໍ້ ຍເຫດນພີໍ້ ວກ ເຂາົ ຈຸ່ ງິ ໄດນ້ໍ າເອາົ ພນົ ທະຫານໄປສູຮໍ້ ບົ ໂດຍກງົ ຢຸ່ ູ ສງົ ຄາມເກາົ ຫຼີ ໃນປີ ຄ.ສ 1950 -1953 ແລະ ຟ້ໍາວຮີບຮອ້ໍ ນ ມາລວມຫວົ ກບັ ພວກລຸ່ າເມອງຂນຶ້ໍ ຝຣຸ່ ງັ ຢຸ່ າງຂະຫຍນັ ຂນັ ແຂງ. ສງົ ຄາມອນິ ດຈູ ນີ , ພວກເຂາົ ຖວຸ່ າເປນັ ການປະສານ ງານເພຸ່ ອປໍ້ອງກນັ ໂລກ ເສລີ ຕາໍ້ ນການແຜຸ່ ລາມຂອງລດັ ທກິ ອມມນູ ດິ ອນັ ທຸ່ ີຈກັ ກະພດັ ອາເມຣກິ າເອນີ້ໍ ວຸ່ າ “ສງົ ຄາມ ອນິ ດຈູ ນີ ” ໄດກ້ໍ ະທບົ ເຖງິ ບນັ ດາສດິ ຜນົ ປະໂຫຍດເປັນຕາຍ ຂອງສະຫະລດັ ອາເມຣກິ າຢຸ່ ມູ ະຫາສະຫມດປາ ຊຟີ ິກ , ເຄນັ ນດີ້ໍ ີ (John Fitzgerald Kennedg) ກເອາົ ໃຈໃສຸ່ ທຸ່ ສີ ດກຸ່ ຽວກບັ ທຸ່ ີຕງັໍ້ ຂອງປະເທດລາວ. ນະ ໂຍບາຍຮກ ຮານຂອງຈກັ ກະພດັ ອາເມລຣິ ກາໄດຕ້ໍ ລິ າຄາວຸ່ າ “ຖາໍ້ ວຸ່ າປະເທດລາວຫາກບຸ່ ຖວຸ່ າ ແມຸ່ ນມີດ ແຫມຼ ດວງຫນຸ່ ງຶ ແທງເຂາົໍ້ ໃນຫນາກ ຫວົ ໃຈຂອງອາເມຣກິ າ, ມນັ ແມຸ່ ນເປັນປະຕເູ ປີດເຂາົ້ໍ ຫາພາກພນ້ໍ ອາຊີ ອາຄະເນ” ດຸ່ ງັ ນນັໍ້ , ເລຸ່ ກນົ ອນັ ພນ້ໍ ຖານຂອງຈກັ ກະພດັ ອາເມລກິ າ ກຸ່ ຽວກບັ ລາວຕນົໍ້ ຕແມຸ່ ນເລກນົ ຂອງ ພວກເຂາົ ກຸ່ ຽວ ກບັ ບນັ ດາປະເທດໃນອນິ ດູຈີນ ແລະ ອາຊອີ າຄະເນ. ເນຸ່ ອງຈາກວຸ່ າກຸ່ ອນປີ 1954 ຄ ໃນ ວນັ ທີ 2 ກນັ ຍາປີ ຄ.ສ 1953, ໂປສະເຕດີ າແລດັ ລດັ ຖະມນົ ຕກີ ະຊວງການຕຸ່ າງປະເທດຂອງອາເມ ຣກິ າກ ເຫນັ ວຸ່ າທຸ່ ີຕງັໍ້ ບນັ ດາປະເ ທດ ອນິ ດຈູ ນີ ມີຄວາມຫມາຍສາຄນັ ທຸ່ ີສດ ທາງດາໍ້ ນຍດທະສາດໃນພາກ ພນ້ໍ ອາຊອີ າຄະເນ. ສະນນັໍ້ , ອາເມຣກິ າໄດໍ້ ປຽບທຽບທຸ່ ີຕງັ້ໍ ຂອງປະເທດລາວເຫມອນ “ກະດອນອດັ ແກວ້ໍ ຢຸ່ ອູ າຊອີ າຄະເນ” ແລະ “ເປນັ ຂກນແຈອນັ ຫນຸ່ ງຶ ໃນຍດ ທະສາດກວມໂລກຂອງອາເມຣກິ າ”. ຈາກນະໂຍບາຍດຸ່ ງັ ກຸ່ າວຂາໍ້ ງເທງິ ນນັ້ໍ , ເລກນົ ອນັ ພນ້ໍ ຖານຂອງຈກັ ກະພດັ ອາເມຣກິ າກຸ່ ຽວກບັ ລາວແມຸ່ ນ 58 ວທິ ະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພດັ ດາວັນ ຈນັ ທະເພັງ

ວຊິ າ ສັງຄົມສຶກສາ ປຸ່ ຽນປະເທດລາວເປັນເມອງຂນຶ້ໍ ແບບໃຫມຸ່ ເຊຸ່ ງິ ເປັນຂອດສາຄນັ ເພຸ່ ອປິດລອໍ້ ມບນັ ດາປະເທດ ສງັ ຄມົ ນຍິ ມົ . ກຸ່ ອນ ອຸ່ ນແມຸ່ ນສາທາລະນະລດັ ສງັ ຄມົ ນຍິ ມົ ຫວຽດນາມ ແລະ ສາທາລະນະລດັ ປະຊາຊນົ ຈີນແນໃສຸ່ ສາໍ້ ງປະເທດລາວໃຫ້ໍ “ກາຍເປັນປໍອ້ ມຕານຄອມມູນນດິ ແລະ ປໍ້ອມປນໃຫຍຸ່ ຍງິ ໄກຂອງໂລກເສລ”ີ ເພຸ່ ອຫວງັ ດບັ ສູນກາລງັ ປະຕຫິ ວດັ ລາວ ກຄກາລງັ ການປະຕວິ ດັ ຂອງສາມປະເທດໃນອນິ ດ. ຈີນ. ພວກເຂາົ ໄດສ້ໍ າໍ້ ງທດິ ສະດີ “ໂດມໂີ ນ” ອອກມາໂດຍ ອະທບິ າຍວຸ່ າປະເທດລາວເປນັ ຕຸ່ ອງ “ໂດມີ ໂນ” ອນັ ຫນຸ່ ງຶ ສາຄນັ , ຖາໍ້ ເສຍລາວກປຽບເຫນອນເສຍອາຊອີ າຄະເນ. ອກີ ດາ້ໍ ນຫນຸ່ ງຶ ອາເມຣກິ າກເປນັ ປະເທດຮຸ່ ງັ ມີເຂມັໍ້ ແຂງ ແລະ ມີບດົ ບາດສູງພາຍຫຼງັ ສງົ ຄາມ ໂລກຄງັ້ໍ ທີ 2. ສະນນັ້ໍ , ອາເມຣກິ າ ຈຸ່ ງິ ມຄີ ວາມສາມາດອມໍ້ ເທງບົ ປະມານສງົ ຄາມໃນປະເທດຕຸ່ າງໆ ໂດຍສະເພາະແມຸ່ ນອນິ ດູຈີນ, ເວາົ້ໍ ສະເພາະຕຸ່ ກບັ ລາວ, ຈກັ ກະພດັ ອາເມຣກິ າໄດທໍ້ ຸ່ ມເທງບົ ປະມານ ແລະ ດາເນນີ ການແຊກແຊງເຂາົ້ໍ ໃນທກດາໍ້ ນຄ ດາໍ້ ນການເມອງ, ການທະຫານ, ເສດຖະກດິ , ສງັ ຄມົ ແລະ ວດັ ທະນະທາ, ໃນນນັ້ໍ ພວກເຂາົ ໄດເໍ້ ນນັໍ້ ຫນກັ ດາ້ໍ ນການ ທະຫານເປນັ ຕນົໍ້ ຕ. ໃນຄນວນັ ທີ 18 ກນັ ຍາປີ ຄ.ສ 1954 ໂດຍປະຕບິ ດັ ຕາມຄາສຸ່ ງັ ຂອງຈກັ ກະພດັ ອາເມຣກິ າ , ຜຍ ຊະນະ ນກິ ອນ ລດັ ຖະມນົ ຕກີ ະຊວງການຕຸ່ າງປະເທດແຫຸ່ ງລາຊະອານາຈກັ ລາວໄດບໍ້ ນັ ຊາລກູ ມ ຂອງຕນົ ລອບສງັ ຫານ ທຸ່ ານ ກວລະວງົ ລດັ ຖະມນົ ຕກີ ະຊວງປໍອ້ ງກນັ ປະເທດ ເຊຸ່ ງິ ເປນັ ຜູອໍ້ ານວຍຄວາມ ສະດວກໃຫສໍ້ ະເດດັ ເຈາົໍ້ ສພານວງົ ແລະ ເຈາົໍ້ ສວນັ ນະພູມາ ໄດພໍ້ ບົ ປະກນັ ເພຸ່ ອເຈລະຈາກຸ່ ຽວກບັ ການ ຈດັ ຕງັ້ໍ ທຸ່ ຕີ ອໍ້ ງໃຫມໍ້ ີການປຸ່ ອນບດັ ເລອກຕງັໍ້ ທຸ່ ວົ ປະເທດ ຕາມທຸ່ ີສນັ ຍາເຊແີ ນວໄດລໍ້ ະບໄວ.ໍ້ ທຸ່ ານກວລະ ວງົ ຖກລອບສງັ ຫານໃນເວລາຮຸ່ ວມກນິ ລຽ້ໍ ງຢຸ່ ເູ ຮອນຂອງຜຍ ຊະນະ ນກິ ອນ ແລະ ຜຍ ຊະນະນກິ ອນ ໄດຖໍ້ ມິໍ້ ໂທດໃສຸ່ ບງົ ສວນັ ນະວງົ ຜູເ້ໍ ປນັ ປະທານລດັ ຖະສະພາເຊຸ່ ງິ ເປັນສດັ ຕູ ຄຸ່ ປູ ລະ ປັກກບັ ຕນົ . ຕຸ່ ຄະດີ ທຸ່ ີລດັ ຖະມນົ ຕີ ກະຊວງປໍອ້ ງກນັ ປະເທດຖກລອບສງັ ຫານນນັ້ໍ , ລດັ ຖະມນົ ຕກີ ານຕຸ່ າງປະເທດ ຂຖອນ ຕວົ ແລະ ຖກຈກັ ກະພດັ ອາເມຣິກາໃຊກ້ໍ າລງັ “ການຊຸ່ ວຍເຫອຼ ” ຫນບີ ຮດັ ທາງດາໍ້ ນການເມອງກຄດາໍ້ ນ ເສດຖະກດິ ເພຸ່ ອບງັ ຄບັ ໃຫຄໍ້ ະນະລດັ ຖະບານຂອງເຈາົ້ໍ ສວນັ ນະພູມາ ຕອໍ້ ງລມົ້ໍ ເລກີ ລງົ ໃນວນັ ທີ 17 ພະຈກິ ປີ 1954. ເມຸ່ ອເຫນັ ວຸ່ າກະຕາຍ ໂດນສະໂສລດິ ມທີ ຸ່ າອຸ່ ຽງນຍິ ມົ ອາເມຣກິ າຢຸ່ າງຂາດຕວົ ແລວໍ້ , ພວກເຂາົ ກ ຍກົ ເອາົ ກະຕຸ່ າຍຂນຶ້ໍ ມາກຸ່ ຕາແຫນຸ່ ງນາຍຍກົ ລດັ ຖະມນົ ຕໃີ ນວນັ ທີ 24 ພະຈກິ ປີ ຄ.ສ1954. ຈາກນນັ້ໍ ກ ສບັ ປຸ່ ຽນເອາົ ບກຄນົ ທຸ່ ີນຍິ ມົ ອາເມຣິກາເຂາົ້ໍ ມາເຮດັ ວຽກໃນທຸ່ ວົ ກົງຈກັ ການປົກຄອງໂດຍໄວ.ແນວທາງ ຂອງກະຕຸ່ າຍແມຸ່ ນຮບັ ໃຊໍ້ ສດິ ຜນົ ປະໂຫຍດຂອງອາເມຣກິ າ , ອງີ ໃສຸ່ ອາເມຣກິ າ, ຍາດເອາົ ການຊຸ່ ວຍ ເຫອຼ ຈາກອາເມລກິ າຢຸ່ າງຮອບດາ້ໍ ນ. ຈາກ ການຫນນູ ຫງຼັ ຂອງຈກັ ກະພດັ ອາເມຣກິ າ ແລະ ການຮຸ່ ວມມ ຂອງພວກປະຕກິ ານໄທ, ກະຕຸ່ າຍກຂນ້ໍ ຂຽ້ໍ ວປບັ ປງ ສບັ ຊອໍ້ ນກາລງັ ທະຫານຄນໃຫມຸ່ ແນໃສຸ່ ບກໂຈມຕີ ກາລງັ ການປະຕວິ ດັ 2 ແຂວງເຕາົໍ້ ໂຮມຄ ຜງົ້ໍ ສາລີ ແລະ ຊາເຫນອ, ກາຮາບປາບປາມພະນກັ ງານ ປະຕວິ ດັ ແລະ ປະຊາຊນົ ໃນທຸ່ ວົ 10 ແຂວງ, ຈດປະສງົ ເພຸ່ ອຮຸ່ ວມກນັ ຈດັ ຕງັໍ້ ແ ນວ ຕຸ່ ຕາໍ້ ນກອມມູນດິ , ອານຍາດໃຫລ້ໍ າວຂນົ ສຸ່ ງົ ສນິ ຄາໍ້ ຈາກຕຸ່ າງປະເທດ ຜຸ່ ານດນິ ໄທໂດຍບຸ່ ເກບັ ພາສີ. ໃນຕນົໍ້ ເດອນ ກມພາ ຄ ສ 1955 ຄະນະຜູແ້ໍ ທນທະຫານໄທນາໂດຍນາຍພົນໄທເດດປະຕຍິ ດໃນນາມ “ຄະນະໄມຕຈິ ດິ ມດີ ຕະ ພາບ” ໄດເ້ໍ ຂາົ້ໍ ມາຢໍ້ຽມຢາມລາວເຊຸ່ ງິ ໃນຕວົ ຈງິ ແມຸ່ ນເພຸ່ ອສງັ ເກດກຸ່ ຽວກບັ ທຸ່ ີຕງັ້ໍ ຍດທະສາດດາໍ້ ນ ການທະຫານຢຸ່ ູຫຼວງ ພະບາງ ແລະ ທຸ່ ງົ ໄຫຫນີ ອານຍາດໃຫທ້ໍ ະຫານໄທເຄຸ່ ອນໄຫວເລກິ ເຂາົໍ້ ມາດນິ ລາວ ເຖງິ 20 ກໂິ ລແມດັ . ໃນວນັ ທີ 28 ກມພາປີຄ.ສ 1955 ໄຟສະເຕດີ າແລດັ ໄດເໍ້ ດນີ ທາງ ແຜນການກວດກາ ແລະ ຊນີ້ໍ າໂຄງການ ລະອຽດກຸ່ ຽວກບັ ການກຸ່ ສາ້ໍ ງກາລງັ ທ ກາລງັ ໃຕດ້ໍ ນິ , ການກຸ່ ສາໍ້ ງເສນັໍ້ ທາງຍດທະສາດ, ຄາ້ໍ ຍທະຫານ, ເດຸ່ ນີ ບນິ ອນັ ທຸ່ ີ ພວກການແກໄ້ໍ ຂຄວາມສະຫງບົ ສກພາຍໃນ” ໃນງານຄງັໍ້ ນໄຟສະເຕດີ າແລດັ ໄດຈໍ້ ຸ່ າຍເງນິ ໃຫລໍ້ ດັ ຖະບານວຽງຈນັ ເຖິງ 2.342.300 ໂດລາ ເຊຸ່ ງິ ຖວຸ່ າເປັນງບົ ປະມານພເິ ສດນອກໂຄງການ ການ ແລະ ເຂາົ ໄດເ້ໍ ວາົ້ໍ ຕຸ່ ກະຕຸ່ າຍວຸ່ າ “ນບັ ແຕຸ່ ນຕີ້ໍ ຸ່ ໄປພວກທຸ່ ານຈງົ ມກີ ານກະທາເດດັ ຂາດເພຸ່ ອຕາ້ໍ ນກບັ ປະເທດລາວ”. ມາຮອດວນັ ທີ 1 ກລະກດົ ປີ 1955, ໄຟສະເຕດີ າແລດັ ແລະ ກະຕຸ່ າຍຜູເ້ໍ ປັນລກູ ແຫງຼໍ້ ຕນີ ມໄດໍ້ ເຊນັ ສນັ ຍາ ວຸ່ າດວ້ໍ ຍ “ການຊຸ່ ວຍເຫອຼ ຍາວນານ” ດາ້ໍ ນການທະຫານ ແລະ ດາໍ້ ນເສດຖະກດິ ໃຫແໍ້ ກຸ່ ນ ໃນນນັໍ້ ສຸ່ ວນໃຫຍຸ່ ແມຸ່ ນເນນັໍ້ 59 ວິທະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພັດດາວັນ ຈັນທະເພັງ

ວຊິ າ ສງັ ຄົມສຶກສາ ຫນກັ ໃສຸ່ ດາໍ້ ນການທະຫານ. ສນັ ຍາສະບບັ ນໄີໍ້ ດແໍ້ ຈງໍ້ ວຸ່ າສາລບັ ປີ ຄ.ສ 1956 ການຊຸ່ ວຍເຫຼອຈະມີມູນຄຸ່ າເຖງິ 48.000.000 ໂດລາສະຫາລດັ , ໃນນນັ້ໍ ດາໍ້ ນເສດຖະກິດມີພຽງແຕຸ່ 13.000.000 ໂດລາ. ການເພຸ່ ມິ ທະວີການ ຊຸ່ ວຍເຫຼອທາງດາໍ້ ນການທະຫານ ແລະ ດາໍ້ ນເສດຖະກດິ ຂາໍ້ ງເທງິ ນແີໍ້ ມຸ່ ນຫຼກັ ຕາລາໃນການປະຕບິ ດັ ລດັ ທລິ ຸ່ າເມອງ ຂນຶ້ໍ ແບບໃຫມຸ່ ຂອງຈກັ ກະພດັ ອາເມຣກິ າ, ໃນ ນນັ້ໍ ພວກເຂາົ ຕອ້ໍ ງກາກງົ ຈກັ ປົກຄອງຫຸ່ ນຢຸ່ າງຮອບດາໍ້ ນ ແລະ ຍງັ ຕອ້ໍ ງ ສາໍ້ ງກຸ່ ມນາຍທນຶ ຈາຫນຸ່ າຍ ແລະ ອາດຍາສດິ ຂນເສກິ ເຊຸ່ ງິ ແມຸ່ ນຂວົ ຕຸ່ ທຸ່ ເີ ປນັ ອນັ ແຫນນ້ໍ ແກຸ່ ນຂອງພວກເຂາົ . ໃນບຸ່ ພ ເທຸ່ າົ ໃດວນັ , ກະຕຸ່ າຍກ ມກີ ອງທະຫານເຖງິ 10 ກອງພນັ ໂດຍມທີ ຸ່ ີເປກິ ສາຈາກຄນົ ອາເມຣິກາ ແລະ ຝຣຸ່ ງັ , ມີພນົ ລ ລຽງ, ຍານ ພາຫານະທາງບກົ , ອາວດຍດທະພນັ ແລະ ສະບຽງອາຫານຢຸ່ າງຫວຼ ງຫຼາຍເຮດັ ໃຫພ້ໍ ວກເຂາົ ຢນຢຸ່ ໃູ ນ ທຸ່ າ ກະກຽມພອໍ້ ມສງົ ຄາມຢຸ່ າງເຕມັ ທຸ່ ີ. ດວໍ້ ຍການຊຸ່ ວຍເຫຼອຂອງຈກັ ກະພດັ ອາເມຣກິ າ , ກອງທບັ ລາຊະອານາຈກັ ເພຸ່ ີມຈານວນພນົ ທະ ຫານຈາກ 10 ກອງພນັ ມີຈານວນພນົ 15.000 ຄນົ ໃນປີ ຄ.ສ 1954 ມາເປນັ 23.600 ຄນົ ໃນປີ ຄ.ສ 1955. ນອກຈາກການ ສາໍ້ ງກອງທະຫານຫຸ່ ນແລວ້ໍ , ຈກັ ກະພດັ ອາເມຣກິ າຍງັ ໄດກ້ໍ າເອາົ ພວກ “ມກັ ກ\" (ຫມາຍເຖງິ ພວກກອງປນ້ໍ ສາ້ໍ ງຄວາມ ວນໍ້ ວາຍຢຸ່ ແູ ຫຸ່ ງຕຸ່ າງໆ, ກາລງັ ສຸ່ ວນໃຫຍຸ່ ແມຸ່ ນເຜຸ່ າົ ລາວສງູ ຜູບໍ້ ອກ ໄດໃໍ້ ຊຟ້ໍ ັງຂອງຈກັ ກະພດັ ອາເມຣກິ າ) ແລະ ສາ້ໍ ງຕງັໍ້ ເປນັ ກາລງັ ພເິ ສດໂດຍໄດຂໍ້ ະຫຍາຍຕຸ່ ມເປັນ 4.000 ຄນົ ໃນປີ ຄ.ສ 1955, ພວກເຂາົ ໄດສ້ໍ ວຍໃຊກ້ໍ າລງັ ນເີ້ໍ ປນັ ໄມ້ມໍ ໄວຕ້ໍ ຸ່ ຕາໍ້ ນກບັ ກາລງັ ປະຕວິ ດັ ຢຸ່ ເູ ຂດພູ ດ ອຍ. ໂດຍປະຕບິ ດັ ຕາມຄາສງັ ຂອງຈກັ ກະພດັ ອາເມຣກິ າ , ກະຕຸ່ າຍໂດນສະ ໂສລດິ ໄດທ້ໍ າການປຸ່ ອນບດັ ເລອກຕງັ້ໍ ທຸ່ ວົ ປະເທດ ໂດຍກີດກນັໍ້ ຝຸ່ າຍປະເທດລາວບຸ່ ໃຫເໍ້ ຂາົໍ້ ຮຸ່ ວມສະມກັ ເລອກ ຕງັໍ້ ແລະ ປຸ່ ອນບດັ ເລອກຕງັໍ້ . ເຫດການດຸ່ ງັ ກຸ່ າວ, ໄດຖ້ໍ ກປະຊາຊນົ ທາການຕຸ່ ຕາ້ໍ ນຄນໂດຍການບຸ່ ຍອມໄປປຸ່ ອນບດັ , ແຕ ສດັ ຕພູ ດໃຊກໍ້ າລງັ ທະຫານບງັ ຄບັ ປະຊາຊນົ ໃຫໄໍ້ ປປຸ່ ອນເອາົ ບດັ ແລະ ຕອ້ໍ ງປຸ່ ອນເອາົ ພກັ ພວກຂອງ ກະຕາຍ. ເຖງິ ຢຸ່ າງໃດກຕາມມາຮອດວນັ ທີ 25 ທນັ ວາ ປີ ຄ.ສ 1955 ການເລອກຕງັໍ້ ໄດສ້ໍ າເລດັ ລງົ ໂດຍທີກະຕຸ່ າຍບຸ່ ສາມາດຍາດ ໄດຄ້ໍ ະແນນສງູ , ຜູທໍ້ ຸ່ ີໄດຄ້ໍ ະແນນສງູ ກວຸ່ າຫມຸ່ ແູ ມຸ່ ນບງົ ສວນັ ນະວງົ ຜູເໍ້ ຊຸ່ ງິ ໂຄສະນາຫາງສຽງວຸ່ າຈະເຈລະຈາກັບຝຸ່ າຍ ປະເທດລາວ ແລະ ຢດເຊາົ ການແຊກແຊງສອງ ໂຮມ, ກະຕຸ່ າຍມຄີ ວາມເສຍໃຈຕຸ່ ຜນົ ການເລອກຕງັໍ້ , ເຮດັ ໃຫຄໍ້ ວາມ ໄຝຝັນຂອງກະຈງູ ກວຸ່ າຫມຸ່ ແູ ມຸ່ ນບງັ ສວນັ ນະວງົ ຜູ ເ້ໍ ຊຸ່ ງິ ເຮດັ ໃຫຄວາມໄຝຝັນຂອງກະຕຸ່ າຍ ທຸ່ ີຕອ້ໍ ງການ ໃຫສ້ໍ ະພາຜູແ້ໍ ທນສະຫນບັ ສະຫນນູ ນະໂຍບາຍ ດາເນນີ ສງົ ຄາມຂອງເຂາົ ດຸ່ ງັ ນນັໍ້ , ນະໂຍບາຍຮບັ ໃຊ້ໍ ຈກັ ກະ ພດັ ອາເມຣກິ ານນັໍ້ ຈາເປັນຕອ້ໍ ງຖກຫມຼົໍ້ ເຫຼວ. ຮອດວນັ ທີ 14 ກມພາ ປີ ຄ.ສ 1956 ກະຕຸ່ າຍກຕອ້ໍ ງໄດລໍ້ າອອກຈາກຕາແຫນຸ່ ງນາຍຍກົ ລດັ ຖະມນົ ຕຂີ ອງ ລດັ ຖະບານລາຊະອານາຈກັ ລາວ ແລະ ເຈາົໍ້ ສວນັ ນະພູມາກໄດຮໍ້ ບັ ການແຕຸ່ ງຕງັ້ໍ ເຂາົໍ້ ແທນ ຕາແຫນຸ່ ງນາຍຍກົ . 2. ການດາເນີນການປົກຄອງລາວຂອງຈກັ ກະພັດອາເມລກິ າ. ພາຍຫງຼັ ການເຊນັ ສນັ ຍາເຊແີ ນວ ປີ 1954, ຈກັ ກະພດັ ອາເມຣກິ າໄດປໍ້ ະກາດຢຸ່ າງເປີດ ແປນວຸ່ າ “ເມຸ່ ອຝຣຸ່ ງັ ອອກຈາກອນິ ດຈູ ນີ ແລວ້ໍ ມນັ ຈະເກີດມສີ ະພາບຫວາງເປຸ່ ົາຂນຶໍ້ ໃນຂງົ ເຂດນ,ີ້ໍ ຈະ ບຸ່ ມີກາລງັ ຈາກປະເທດເອລີ ບົ ໃດໆມາ ຄມໍ້ ຄອງຄແຕຸ່ ເກຸ່ າົ , ດຸ່ ງັ ນນັໍ້ , ຈກັ ກະພດັ ອາເມຣກິ າຈຸ່ ງິ ມຫີ ນາໍ້ ທຸ່ ີ ໄປຄມ້ໍ ກນັ ໄວ້ໍ ແລະ ສະກດັ ກນັ້ໍ ໄພກອມມນູ ດິ . ການ ຕອບໂຕຢ້ໍ ຸ່ າງເຕມັ ຂະຫນາດ ແມຸ່ ນການວາງ ແນວທາງການຕຸ່ າງປະເທດຄງັໍ້ ວນັ ທີ 12 ມງັ ກອນປີ 1954 ຢຸ່ ູທຸ່ ນີ ວິ ຢອກ ແລະ ບດົ ຄາເຫນັ ນກີໍ້ ໄດຖ້ໍ ກພມິ ເຜີຍແຜຸ່ ຢຸ່ ູວາລະສານຂອງລດັ ຖະບານສະບບັ ລງົ ວນັ ທີ 25 ມງັ ກອນປີ 1954. ຄາ ປະກາດນີໍ້ ແມຸ່ ນເພຸ່ ອຫາຫາງສຽງສະຫນບັ ສະຫນູນຈາກປະເທດຈກັ ກະພັດດວໍ້ ຍກນັ ແລະ ເພຸ່ ອປິດບງັ ທາ ດແທໍ້ ແຊກແຊງ - ຮກຮານຂອງລດັ ທເິ ສລປີ ະຊາທປິ ະໄຕໄວ.ໍ້ ອກີ ດາໍ້ ນຫນຸ່ ງຶ ສນັ ຍາເຊແີ ນວບຸ່ໄດກ້ໍ ຸ່ າວລບົ ລາໍ້ ງສນັ ຍາ “ຊຸ່ ວຍເຫອຼ ທາງດາໍ້ ນການທະຫານ ແລະ ເສດຖະກດິ ” ທຸ່ ສີ ະຫະລດັ ອາເມຣກິ າໄດເ້ໍ ຊນັ ກບັ ລດັ ຖະບານລາຊະອານາຈກັ ໃນປີ ຄ.ສ 1950 ນນັ້ໍ , ໄດເ້ໍ ຮດັ ໃຫອໍ້ າເມຣກິ າສບຕຸ່ ລຽ້ໍ ງຄວາມຫວງັ ຂອງຕນົ ໃນການແຊກແຊງເຂາົ້ໍ ລາວ. ດຸ່ ງັ ນນັໍ້ , ໃນວນັ ທີ 8 ກນັ ຍາ ປີ ຄ.ສ 1954 ຈກັ ກະພດັ ອາເມຣິ ກາໄດເໍ້ ປນັ ເຈາົໍ້ ການຈດັ ຕງັໍ້ ກຸ່ ມຊອີ າໂຕ ຂນຶ້ໍ (ຊອີ າໂຕຫນາຍເຖງິ ອງົ ການສນົ ທິສນັ ຍາອາຊຕີ າເວນັ ອອກສຸ່ ຽງໃຕເ້ໍ ຊຸ່ ງິ ກອງປະຊມສາໍ້ ງຕງັ້ໍ ກຸ່ ມນີ້ໍ ເປີດຂນຶໍ້ ທຸ່ ກີ ງມະນລີ າປະເທດຟິລບິ ປິນ), ເຊຸ່ ງິ ຮວມມີ 8 ປະເທດເຊນັ ສນັ ຍາຮຸ່ ວມກນັ ຄ 60 ວິທະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພັດດາວັນ ຈນັ ທະເພັງ

ວຊິ າ ສງັ ຄມົ ສຶກສາ ສະຫະລດັ ອາເມຣກິ າ, ອງັ ກດິ , ຝຣຸ່ ງັ , ອດົ ສະຕາລ,ີ ນວິ ຊແີ ລນ, ໄທ, ຟີລບິ ປນິ ແລະ ປາກດິ ສະຖານ. ອານສນັ ຍາທຸ່ ີ ຕດິ ຄດັ ສນົ ທສິ ນັ ຍາສະບບັ ນໄີ້ໍ ດກໍ້ ານດົ ວຸ່ າ “ລາວ, ກາປູເຈຍ ແລະ ຫວຽດນາມໃຕໍ້ ແມຸ່ ນຂງົ ເຂດທຸ່ ຢີ ຸ່ ູໃຕກ້ໍ ານຄວບຄມ ຂອງສນົ ທສິ ນັ ຍາສະບບັ ນດີໍ້ ວ້ໍ ຍ\". ຢຸ່ ູໃນກຸ່ ມຊອີ າໂຕນ,ີໍ້ ໄທໄດເ້ໍ ປນັ ປະເທດທຸ່ ມີ ບີ ດົ ບາດພເິ ສດໃນຍດທະສາດການຮກຮານ ລາວຂອງອາເມຣກິ າ, ໂດຍອງີ ໃສຸ່ ເງຸ່ອນໄຂທາງຊາຍແດນທຸ່ ຕີ ດິ ຈອດກນັ ຍາວເຖງິ 1.635 ກໂີ ລ ແມດັ ນນັ້ໍ , ອາເມຣກິ າຈຸ່ ງິ ໄດໃໍ້ ຊໄໍ້ ທເປນັ ຖານ ທບັ ເປັນແປ້ໍນຢັນ, ເປັນສາງຄນົ , ສາງວດັ ຖເພຸ່ ອຮກ ຮານລາວທງັ ເປນັ ຮບູ ການ ການທະຫານ, ການເມອງ ແລະ ເສດ ຖະກດິ ຕະຫອຼ ດຮອດດາ້ໍ ນວດັ ທະ ນະທ. ແຕຸ່ ເນຸ່ ອງຈາກວຸ່ າສນັ ຍາເຊແີ ນວໄດກ້ໍ ານດົ “ຫາໍ້ ມບຸ່ ໃຫໍ້ 3 ປະເທດອນິ ດູ ຈນີ ເຂາົໍ້ ຮຸ່ ວມກຸ່ ມ ທະຫານໃດໆ” ສະນນັ້ໍ ອາເມຣກິ າຈຸ່ ງິ ບຸ່ ເອາົ ລາວເຂາົ້ໍ ຮຸ່ ວມກຸ່ ມຊອີ າໂຕໂດຍກງົ , ແຕຸ່ ພວກເຂາົ ກໄດໍ້ ສວຍໃຊໄ້ໍ ທເປັນເຄຸ່ ອງມດງຶ ດດູ ເອາົ ລາວ ໂດຍສະເພາະແມຸ່ ນຝຸ່ າຍລາຊະອານາຈກັ ເຂາົໍ້ ຮຸ່ ວມໃນ ວງົ ໂຄຈອນຄວບຄມ ຂອງກຸ່ ມດຸ່ ງັ ກຸ່ າວເຄຸ່ ອນໄຫວຢຸ່ າງບຸ່ ເປີ ດເຜີຍເພຸ່ ອປົກປິດທາດແທຂໍ້ ອງຕນົ . ໃນ ເວລານນັໍ້ , ກະຕຸ່ າຍໂດນສະໂ ສລດິ ລກູ ມ ຜູບ້ໍ ລສິ ດຂອງຈກັ ກະພດັ ອາເມຣກິ າໄດກໍ້ ຸ່ າວວຸ່ າ “ກຸ່ ມຊອີ າ ໂຕບຸ່ ຝນຕຸ່ ກດົ ສະຫະປະຊາຊາດ ແລະ ສນັ ຍາເຊແີ ນວປີ ຄ.ສ 1954 ເຖງິ ຢາງໃດກຕາມທາງ ດານພດຶ ຕກິ າແລວໍ້ ປະເທດລາວຕກົ ຢຸ່ ໃູ ຕ້ໍ “ອາລກັ ຂາ” ຂອງຈກັ ກະພດັ ອາເມຣກິ າຢຸ່ າງເຕນັ ສຸ່ ວນ, ດຸ່ ງັ ນນັໍ້ , ພວກເຂາົ ຈຸ່ ງິ ໄດປ້ໍ ະຕບິ ດັ ການດາເນນີ ຕາມແຜນການຮກຮານລາວເພຸ່ ອໃຫກ້ໍ າຍເປນັ ເມອງຂນຶໍ້ ຂອງພວກເຂາົ ໂດຍໄວ. 3. ຂະບວນການຕຸ່ ສູຂ້ໍ ອງປະຊາຊົນລາວໃຕກໍ້ ານນາພາຂອງພກັ ປະຊາຊົນປະຕິວັດລາວ. ທຸ່ າມກາງສະພາບການຂອງໂລກ ທຸ່ ພີ ວມຜນັ ແປໄປຢຸ່ າງສບັ ສນົ , ກາລງັ ປະຕວິ ດັ ຢຸ່ ູອນິ ດູ ຈນີ ພວມເຕບີ ໃຫຍຸ່ ຂະຫຍາຍຕວົ ນນັໍ້ , ກອງປະຊມໃຫຍຸ່ ຄງັໍ້ ທີ II ຂອງພກັ ກອມມນູ ດິ ອນິ ດຈູ ນີ ໄດ້ໍ ໄຂຂນຶໍ້ ໃນເດອນກມພາປີ ຄ.ສ 1951. ຜຸ່ ານການສະຫບຼ ສງັ ລວມຕລີ າຄາສະພາບການນາພາຂອງ ພກັ ກອມມນູ ດິ ອນິ ດຈູ ນີ ໃນໄລຍະ 20 ປີ, ກອງປະຊມໄດໍ້ ມີມະຕຕິ ກົ ລງົ ໃຫສ້ໍ ະມາຊກິ ພກັ ຂອງແຕຸ່ ລະປະເທດສາ້ໍ ງຕງັ້ໍ ພກັ ຂອງຕນົ ຂນຶ້ໍ ຕຸ່ າງຫາກເພຸ່ ອຈດັ ຕງັໍ້ ແລະ ນາພາການ ປະຕວິ ດັ ຢຸ່ ປູ ະເທດຂອງໃຜລາວ. ໂດຍປະຕບິ ດັ ຕາມກອງປະຊມດຸ່ ງັ ກຸ່ າວສະມາຊກິ ພກັ ກອມມນູ ດິ ຂອງອງົ ຄະນະພກັ ແຄວໍ້ ນລາວຈຸ່ ງິ ໄດກ້ໍ ະ ກຽມທກເງຸ່ອນໄຂເພຸ່ ອຈດັ ຕງັ້ໍ ພກັ ຂອງຕນົ ຂນຶໍ້ ຢຸ່ າງເປັນເອກະລາດເພຸ່ ອນາພາການ ປະຕວິ ດັ ລາວ. ເມຸ່ ອມາຮອດວນັ ທີ 22 ມີນາປີຄ.ສ 1955 ກອງປະຊມໃຫຍຸ່ ຄງັ້ໍ ທາອດິ ຂອງພກັ ຈຸ່ ງິ ໄດ້ໍ ເປີດຂນຶ້ໍ ທຸ່ ເີ ມອງ ຊາເຫນອແຂວງຫວົ ພນັ , ກອງ ປະຊມດຸ່ ງັ ກຸ່ າວປະກອບດວ້ໍ ຍຜູແໍ້ ທນສມົ ບູນ 20 ທຸ່ ານ ທຸ່ ີຕາງຫນາໍ້ ໃຫສ້ໍ ະມາຊກິ ທງັ ຫມດົ ເກອບ 400 ຄນົ ໃນທຸ່ ົວ ປະເທດ, ກອງປະຊມໄດເໍ້ ປັນເອກະສນັ ກນັ ຕງັໍ້ ຊຸ່ ຂອງພກັ ຕນົ ວຸ່ າ “ພກັ ປະຊາຊນົ ລາວ” ໃນກອງປະຊມໄດຜ້ໍ ຸ່ ານບນັ ດາ ນະໂຍບາຍພນໍ້ ຖານ, ບດົ ລາຍງານ ການເມອງ, ໂຄງການດາເນນີ ງານ, ກດົ ລະບຽບຂອງພກັ ແລະ ບນັ ຫາອຸ່ ນໆອກີ . • ກອງປະຊມໄດຄໍ້ ດັ ເລອກເອາົ ຄະນະຊນີ້ໍ ສນູ ກາງພກັ 5 ທຸ່ ານ ຄ : - ທຸ່ ານ ໄກສອນ ພມົ ວຫິ ານ ເລຂາທກິ ານໃຫຍຸ່ - ທຸ່ ານ ຫນຮູ ກັ ພູມສະຫວນັ - ທຸ່ ານ ບູນ ພມົ ມະຫາໄຊ - ທຸ່ ານ ສສີ ະຫວາດ ແກວໍ້ ບນພນັ - ທຸ່ ານ ຄາແສງ ທຸ່ ານໄກສອນ ພມົ ວຫິ ານໄດຮໍ້ ບັ ການເລອກຕງັໍ້ ເປັນເລຂາທກິ ານຂນັ້ໍ ສູນກາງ, ທງັ ເປນັ ເລຂາພກັ ທະຫານສູນ ກາງ ແລະ ຍງັ ເປັນຜູບ້ໍ ນັ ຊາການທະຫານສງູ ສດອກີ ດວໍ້ ຍ. ກອງປະຊມໄດມ້ໍ ອບສດິ ໃຫຄ້ໍ ະນະຊນີໍ້ ສູນກາງຄດັ ເລອກເອາົ ຄະນະກາມະການເພຸ່ ມີ ເຂາົໍ້ ໃນຄະນະຊີນໍ້ ສູ ນ ກາງພກັ ໃນໄລຍະຕຸ່ ມາ ເຊຸ່ ງິ ຄະນະກາມະການສນູ ກາງພກັ ທຸ່ ີຖກຮບັ ຮອງເອາົ ຮຸ່ ວມ ມີ 11 ທຸ່ ານດຸ່ ງັ ນ:ີ້ໍ 1. ທຸ່ ານ ສພານວງົ 14/5/1955 2. ທຸ່ ານ ພູມວີ ງົ ວຈິ ດິ 14/5/1955 61 ວິທະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພັດດາວນັ ຈັນທະເພງັ

ວຊິ າ ສງັ ຄມົ ສກຶ ສາ 3. ທຸ່ ານ ພູນ ສປີ ະເສດີ 14/5/1955 4. ທຸ່ ານ ຄາສກ ໄຊຍະແສງ 1956 5. ທຸ່ ານ ຫວົ ມວນ ສາວຈນັ ທະລາ 1956 6. ທຸ່ ານ ສສີ ມົ ພອນ ລວນັ ໄຊ 1956 1956 7. ທຸ່ ານ ຄາໄຕ ສພີ ນັ ດອນ 1961 8. ທານ ສະໜຸ່ ນັ ສດທຈິ ກັ 1963 9. ທຸ່ ານ ພມົ ມາ 10.ທຸ່ ານ ສາລີ ວງົ ຄາຊາວ 1963 11.ທຸ່ ານ ຊມົ ຊຸ່ ນ 1956 ໃນບດົ ລາຍງານການເມອງເຊຸ່ ງິ ສະເຫນໂີ ດຍທຸ່ ານໄກສອນ ພມົ ວຫິ ານ ມີບາງບດົ ຕອນ ທຸ່ ານໄດກໍ້ ຸ່ າວວຸ່ າ “ພກັ ນີໍ້ ເປັນຜູ ໍສ້ ບທອດພາລະກດິ ຂອງພກັ ກອມມນູ ດິ ອນິ ດູຈນີ ແລະ ມູນເຊອໍ້ ພລິ ະອາດຫານຂອງວລິ ະບູລດທຸ່ ຍີ ອມ ເສຍສະຫະຼ ເພຸ່ ອຊາດ, ເປນັ ຕວົ ແທນອນັ ແທ້ໍຈງິ ຂອງຊນົ ຊນັ້ໍ ກາມະກອນ ແລະ ຊາວຜູອ້ໍ ອກແຮງງານ, ເດດັ ດຸ່ ຽວປົກ ປ້ອໍ ງສດິ ແລະ ຜນົ ປະໂຫຍດອນັ ຊອບຂອງທກຊນັໍ້ ຄນົ ແລະ ປະຊາຊນົ ເຜຸ່ າົ ຕຸ່ າງໆ ໃນທຸ່ ວົ ປະເທດ”. ກອງປະຊມຍງັ ໄດເໍ້ ປນັ ເອກະສນັ ກນັ ຜຸ່ ານໂຄງການດາເນນີ ງານຂອງພກັ 12 ຂເໍ້ ຊຸ່ ງິ ມີເນອໍ້ ໃນໃຫຍຸ່ ດຸ່ ງັ ນ.ີ້ໍ 1. ຕາ້ໍ ນຈກັ ກະພດັ ອາເມຣິກາຜູເ້ໍ ຂາົ ມາປຸ່ ຽນແທນພວກລຸ່ າເມອງຂນຶ້ໍ ຝຣຸ່ ງັ ແລະ ລູກມຂອງພວກເຂາົ້ໍ ທຸ່ ີ ພວມພປິ ອງທາລາຍມາໍ້ ງເພສນັ ຕພິ າບແບງ ແຍກ, ແກດງຶ ເອາົ ລາວເຂາົ ກຸ່ ມຮກຮານ. 2. ຕຸ່ ສູທ້ໍ ວງໃຫຝ້ໍ ຸ່ າຍລາຊະອານາຈກັ ຕອໍ້ ງຈງິ ໃຈຮຸ່ ວມມກບັ ຝຸ່ າຍປະເທດລາວ ປະຕບິ ດັ ສນັ ຍາເຊີ ແນວ ເຊຸ່ ນັ ການຢດຮບົ , ການປັບປງສນັ ຕພິ າບ, ການປະຕບິ ດັ ສດິ ເສລພີ າບ ປະຊາທປິ ະໄຕ, ດາເນນີ ການເລອກຕງັ້ໍ ທຸ່ ວົ ໄ ປຢຸ່ າງ ເສລເີ ພຸ່ ອເຕາົ້ໍ ໂຮມປະເທດຊາດໄຫເປນັ ເອກກະພາບ ສາ້ໍ ງຕງັໍ້ ລດັ ຖະບານປະສມົ . 3. ສາມກັ ຄທີ ຸ່ ວົ ປະຊາຊນົ , ສາ້ໍ ງຕງັໍ້ ແນວໂຮມເອກະພາບແຫຸ່ ງຊາດຢຸ່ າງກວາໍ້ ງຂວາງບນົ ພນ້ໍ ຖານພນັ ທະພາບ ກາມະກອນຊາວນາ.ປາສນັ ຕພິ າບ. 4. ກສາໍ້ ງ ແລະ ປບັ ປງກາລງັ ປະກອບອາວດ ແລະ ເຄຸ່ ງິ ປະກອບອາວດໃຫກໍ້ ານເປັນກອງທບັ ປະຊາຊນົ ເພຸ່ ອປົກປກັ ຮກັ ສາເຂດທຸ່ ີຫມນັໍ້ , ຫນນູ ຫຼງັ ໃຫແ້ໍ ກຸ່ ການຕຸ່ ສູທ້ໍ າງດາໍ້ ນການເມອງ, ທງັ ເປນັ ເສາົ້ໍ ຄາ້ໍ ແຫຸ່ ງການປົກປັກ ຮກັ ສາສນັ ຕພິ າບ. 5. ປົວແປງຊວີ ດິ ການເປນັ ຢຸ່ ຂູ ອງປະຊາຊນົ ທກຊນັໍ້ ຄນົ . 6. ປະຕບິ ດັ ສດິ ເສລພີ າບປະຊາທປິ ະໄຕຕຸ່ ປະຊາຊນົ . 7. ຜູກມດິ ກບັ ປະເທດທຸ່ ເີ ຄາົ ລບົ ເອກະລາດ, ອະທປິ ະໄຕ ແລະ ຜນແຜຸ່ ນດນິ ອນັ ຄບົ ຖວໍ້ ນຂອງຊາດ, ບນົ ຫກຼັ ການສະເຫນພີ າບ, ຕຸ່ າງຝຸ່ າຍຕຸ່ າງໄດຮ້ໍ ບັ ຜນົ . 8. ເຄາົ ລບົ ສດິ ເສລພີ າບໃນການເຊຸ່ ອຖ ແລະ ຮດີ ຄອງປະເພນຂີ ອງຊນົ ເຜຸ່ າົ ຕຸ່ າງໆ, ຕາ້ໍ ນໄພບຸ່ ຮູຫ້ໍ ນັງ ສ, ຂະຫຍາຍວດັ ທະນະທາແຫຸ່ ງຊາດ. 9. ສາລບັ ຊາວຕຸ່ າງດາ້ໍ ວທຸ່ ີອາໄສຢຸ່ ູລາວຕອໍ້ ງເຄາົ ລບົ ອະທິປະໄຕ, ເອກະລາດຂອງລາວຈຸ່ ງຶ ຮບັ ປະກັນຊີວດິ ຊບັ ສມົ ບດັ ແລະ ສດິ ເສລພີ າບໃນການຕງັ້ໍ ພູມລາເນາົ ... 10. ຜູກມດັ ກບັ ທກໆ ປະເທດທຸ່ ເີ ຄາົ ລບົ ເອກະລາດ, ອະທປິ ະໄຕ ແລະ ຜນແຜນດນິ ອນັ ຄບົ ຖວ້ໍ ນຂອງລາວ ບນົ ຫກຼັ ການສະເຫນພີ າບ, ຕຸ່ າງຝຸ່ າຍຕຸ່ າງມຜີ ນົ . 11. ຕງັໍ້ ຫນາໍ້ ກຸ່ ສາໍ້ ງບລງພະນກັ ງານ, ສະເພາະຢຸ່ າງຍຸ່ ງິ ແມຸ່ ນເອາົ ໃຈໃສຸ່ ພະນກັ ງານກາມະກອນ,ຊາວໄຮຸ່ ນາ, ເຜຸ່ າົ ຊນົ ສຸ່ ວນນອໍ້ ຍ.. 12. ອອກແຮງກຸ່ ສາ້ໍ ງພກັ ປະຊາຊນົ ລາວ ໃຫກ້ໍ າຍເປນັ ພກັ ທຸ່ ເີ ຂມັ້ໍ ແຂງຂອງຊນົ ຊນັ້ໍ ກາມະກອນ ແລະ ຊາວ ຜູອໍ້ ອກແຮງງານເພຸ່ ອໃຫມໍ້ ຄີ ວາມສາມາດພຽງພໃນການນາພາປະຕວິ ດັ . 62 ວິທະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພດັ ດາວນັ ຈັນທະເພັງ

ວິຊາ ສງັ ຄົມສຶກສາ 3.1. ການໂຮມລາວ. ຝຸ່ າຍປະເທດລາວໄດເ້ໍ ລຸ່ ງັ ທວງໃຫລ້ໍ ດັ ຖະບານລາຊະອານາຈກັ ປະຕບິ ດັ ຕາມສນັ ຍາເຊແີ ນວ ປີ ຄ ສ 1954 ນນັ້ໍ , ໄດຮໍ້ ບັ ການສະຫນບັ ສະຫນູນຢຸ່ າງກວາໍ້ ງຂວາງຈາກມວນຊນົ ທງັ ພາຍໃນ ແລະ ຕຸ່ າງປະເທດ. ສະນນັ້ໍ , ມນັ ຈຸ່ ງຶ ເປັນ ການບບີ ບງັ ຄບັ ໃຫຝ້ໍ ຸ່ າຍລາຊະອານາຈກັ ຈາຕອໍ້ ງເຂາົ້ໍ ຮຸ່ ວມການ ເຈລະຈາກບັ ຝຸ່ າຍປະເທດລາວ. ການເຈລະຈາລະຫວຸ່ າງ 2 ຝຸ່ າຍໄດດ້ໍ າເນນີ ໄປທງັ ຢຸ່ ພູ າຍໃນ ແລະ ຕຸ່ າງປະເທດ, ແກຸ່ ຍາວ ເວລາ 3 ປີ, ທງັ ນີ້ໍ ກຸ່ ຍອໍ້ ນຄວາມບຸ່ ພໃຈຂອງຝຸ່ າຍລາຊະອານາຈກັ ທຸ່ ີຄອຍປະຕເິ ສດຕາມການບນັ ຊາ ຂອງອາເມຣກິ າເຊຸ່ ງິ ເປນັ ອປະ ສກັ ເຮດັ ໃຫກໍ້ ານເຈລະຈາບຸ່ ສາມາດຕກົ ລງົ ກນັ ໄດ.້ໍ ເວລານນັໍ້ ທຸ່ າທີຂອງເຈາົ້ໍ ສວນັ ນະພູມາແມຸ່ ນຢາກໃຫແ້ໍ ກໄໍ້ ຂບນັ ຫາລາວໂດຍສນັ ຕວິ ທິ ີ ດວໍ້ ຍການເຈລະຈາ , ແຕຸ່ ວຸ່ າຜຍ ຊະນະນກິ ອນ ແລະ ກະຕຸ່ າຍ ໂດນສະໂສລດິ ທຸ່ ີມອີ າເມຣກິ າເປັນຜູ ້ໍ ຫນນູ ຫງຼັ ຊພດັ ໃຊກໍ້ າລງັ ຮນແຮງ ບກ ໂຈມຕີ 2 ແຂວງເຕາົ້ໍ ໂຮມຫວງັ ຈະດບັ ສນູ ກາລງັ ຮກັ ຊາດ. ແຕຸ່ ວຸ່ າແຜນການບກຢຶດ 2 ແຂວງເຕາົໍ້ ໂຮມນນັໍ້ ລວ້ໍ ນແຕຸ່ ຖກປະລາໄຊໃນທກສະຫນາມຮບົ ແລະ ໄດຮໍ້ ບັ ການເສຍຫາຍຢຸ່ າງຫນກັ ຫນຸ່ ວງ. ຕກົ ມາຮອດກາງປີ ຄ.ສ 1957 ການບກໂຈມຕຂີ ອງພວກເຂາົ ຍຸ່ ງິ ຖກປະລາໄຊຢຸ່ າງຫນກັ ຫນຸ່ ວງເຮດັ ໃຫພໍ້ ວກເຂາົ ຈາຕອ້ໍ ງຍອມເຈລະຈາກັບຝຸ່ າຍ ປະເທດລາວອກີ ເທຸ່ ອໃຫມຸ່ , ເຖງິ ປານນນັ້ໍ , ພວກເຂາົ ຍງັ ຂດັ ຂວາງທຸ່ ວງດງຶ ບຸ່ ໃຫມ້ໍ ກີ ານຮວມລາວແບບສະເຫມີພາບ ເຊຸ່ ນັ . - ທວງໃຫຝໍ້ ຸ່ າຍປະເທດລາວຍບກາລງັ ຮກັ ຊາດ. - ທວງໃຫຝ້ໍ ຸ່ າຍປະເທດລາວຂອາໄພໂທດ ຕຸ່ ຝຸ່ າຍລດັ ຖະບານລາຊະອານາຈກັ , ແລວໍ້ ພວກເຂາົ ຈະພຈິ າລະນາ ອອກກດົ ຫມາຍໂຍະຍານໂທດກາໃຫ.້ໍ ເມຸ່ ອເປນັ ແນວນນັ້ໍ ຝຸ່ າຍແນວລາວຮກັ ຊາດຈຸ່ ງິ ໄດຕໍ້ ອບໂຕຄ້ໍ ນຢຸ່ າງຈງິ ຈງັ ແລະ ເຈລະຈາ ແກຸ່ ຍາວຫຼາຍເດອນ ໂດຍບຸ່ ມຜີ ນົ ຄບຫນາໍ້ ແຕຸ່ ຢຸ່ າງໃດ, ໃນທຸ່ ີສດຝຸ່ າຍແນວລາວຮກັ ຊາດໄດພໍ້ ຈິ າລະ ນາຜຸ່ ອນຜນັ ບາງບນັ ຫາທຸ່ ເີ ປນັ ຍດໂທ ບາຍ ເພຸ່ ອເຮດັ ໃຫໍສ້ ະພາບການໂຍະຍານລງົ , ເພຸ່ ອໃຫ້ຝໍ ຸ່ າຍ ລາຊະອານາຈກັ ເຊນັ ສນັ ຍາກຸ່ ຽວກັບສດິ ເ ສລພິ າບ ປະຊາທປິ ະໄຕຂອງປະຊາຊນົ ແລະ ເພຸ່ ອ ປະກອບສາ້ໍ ງລດັ ຖະ ບານຂນຶ້ໍ ຄ : - ເຫນັ ດບີ ຸ່ ໃຫຍ້ໍ ບລດັ ຖະບານຂອງຝຸ່ າຍລາຊະອານາຈກັ ເຊຸ່ ງິ ເລອກຕງັໍ້ ໄວກ້ໍ ຸ່ ອນຫນາ້ໍ ນນັ້ໍ ແຕຸ່ ວຸ່ າໃຫມໍ້ ີການເລອກ ຕງັໍ້ ເພຸ່ ີມເຕມີ .. - ຕກົ ລງົ ມອບ 2 ແຂວງເຕາົ້ໍ ໂຮມໃຫແໍ້ ກຸ່ ລດັ ຖະບານປະສມົ . - ຈະຮກັ ສາກາລງັ ທະຫານຂອງຕນົ ໄວພໍ້ ຽງແຕຸ່ 2 ກອງພນັ ເພຸ່ ອເອາົ ເຂາົໍ້ ຮຸ່ ວມກບັ ກອງທບັ ລາ ຊະອານາຈກັ . ຕຸ່ ກບັ ເຫດການດຸ່ ງັ ກຸ່ າວນີອ້ໍ າເມຣກິ າກະວນົ ກະວາຍທຸ່ ີສດ, ກະລາຮາພາກຊອນເອກອກັ ຄະລາ ຊະທດູ ອາ ເມຣກິ າປະຈາລາວໄດເ້ໍ ວາົໍ້ ວຸ່ າ “ຂາໍ້ ພະເຈາົ້ໍ ໄດຕໍ້ ຸ່ ສູສ້ໍ ດກາລງັ ແລະ ຈນົ ເຖງິ ວນັ ສດທາໍ້ ຍເພຸ່ ອສະກັດກນັໍ້ ບຸ່ ໃຫມ້ໍ ີ ການ ຕກົ ລງົ ເລຸ່ ອງການສາໍ້ ງຕງັ້ໍ ລດັ ຖະບານປະສມົ ຮຸ່ ວມກບັ ຝຸ່ າຍປະເທດລາວ ໄອເຊຸ່ ນັ ຮາວປະທານນະທິບດອີ າເມລິກາ ໄດອ້ໍ ອກຄາສຸ່ ງັ ໃຫດໍ້ າເນນີ ທກວທິ ກີ ານຂດັ ຂວາງ ແລະ ທາລາຍລດັ ຖະບານປະສມົ . ໃນເດອນ ມງັ ກອນ ຄ.ສ 1957 ອາເມຣກິ າໄດອໍ້ ອກຄາສຸ່ ງັ ໃຫກໍ້ ະຕຸ່ າຍທຸ່ ີພວມ ຢຸ່ ສູ ະຫະລດັ ອາເມຣິກາໃຫກ້ໍ ບັ ຄນລາວເພຸ່ ອນາບຂຸ່ ູເຈາົ້ໍ ສວນັ ນະພູ ມມາ ວຸ່ າຖາໍ້ ຫາກຈະສາໍ້ ງຕງັ້ໍ ລດັ ຖະບານປະສມົ ຂນຶໍ້ , ກະຕຸ່ າຍກຈະສາ້ໍ ງຕງັໍ້ ລດັ ຖະບານຂອງຕນົ ຂນຶໍ້ ຕຸ່ າງຫາກຢຸ່ ທູ າງພາກໃຕໍ້ ໂດຍສະຖາປະນາບນອມູ ໍ້ ນະຈາປະສກັ ຂນຶໍ້ ເປັນປະມກລດັ . ອາເມຣກິ າຍງັ ໄດອໍ້ ອກຄາສຸ່ ງັ ໃຫລ້ໍ ດັ ຖະບານໄທຢດການ ຂາຍເຂາົໍ້ ແລະ ສນິ ຄາ້ໍ ອຸ່ ນໆ ໃຫລໍ້ າວເພຸ່ ອປດິ ລອ້ໍ ມ ແລະ ຫນບີ ຮດັ ເສດຖະກດິ ຂອງລາວ. ນອກນພີໍ້ ວກ ເຂາົ ຍງັ ນາບ ຂຸ່ ລູ າວວຸ່ າຈະຕດັ ງບົ ປະມານການຊຸ່ ວຍເຫຼອລດັ ຖະບານລາວຖາໍ້ ຫາກສາໍ້ ງຕງັ້ໍ ລດັ ຖະບານປະສມົ . ສະພາບການທງັ ຫມດົ ນນັໍ້ ມນັ ເປັນການບບີ ຮດັ ເສດຖະກດິ ການເມອງຈນົ ເກີດວກິ ິດການຮາໍ້ ຍ ແຮງ. ໃນທຸ່ ສີ ດເຈາົໍ້ ສວນັ ນະພູມາຈຸ່ ງຶ ລາ ອອກຈາກຕາແຫນຸ່ ງນາຍກົ ໃນວນັ ທີ 30 ພດຶ ສະພາ ປີ ຄ.ສ 1957. ຈາກນນັ້ໍ ກະຕຸ່ າຍໂດນສະໂສລດິ ໄດຖ້ໍ ກບຸ່ ງົ ຕວົ 2 ຄງັໍ້ ແລະ ບງົ ສວນັ ນະວງົ 1 ຄງັ້ໍ ໃຫ້ປໍ ະກອບ ລດັ ຖະບານໃຫມຸ່ ຂນຶ້ໍ , ແຕຸ່ ວຸ່ າ 2 ເດອນກວຸ່ າຜຸ່ ານໄປພວກເຂາົ ກບຸ່ ສາມາດຈດັ ຕງັ້ໍ ຂນຶ້ໍ ໄດຍ້ໍ ອໍ້ ນບຸ່ ມີຫາງສຽງສະຫນນັ ສະຫນູນ ແລະ ໄວວໍ້ າງໃຈ. ມາຮອດວນັ ທີ 9 ສງິ ຫາປີ ຄ.ສ 1957 63 ວິທະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພດັ ດາວນັ ຈນັ ທະເພັງ

ວຊິ າ ສັງຄົມສຶກສາ ເຈາົ້ໍ ສວນັ ນະພູມາ ກໄດ້ໍ ສບຕຸ່ ພບົ ປະເຈລະຈາກບັ ເຈາົ້ໍ ສພານວງົ ໃນເດອນກນັ ຍາ ປີ ຄ.ສ 1957, ເຊຸ່ ງິ ສາມາດຕກົ ລງົ ກນັ ຫາຼ ຍ ບນັ ຫາທຸ່ ີເປັນພນໍ້ ຖານໃຫແໍ້ ກຸ່ ການການດົ ດາລດັ ຕຸ່ າງໆ ຂອງສະພາ ເຊນັ ໃນວນັ ທີ 1 ຕລາ ປີ ຄ.ສ 1957, ສະພາໄດຜໍ້ ຸ່ ານກດົ ຫມາຍວຸ່ າດວ້ໍ ຍສດິ ເສລພີ າບປະຊາທປິ ະໄຕຂອງພົນລະເມອງລາວ, ມາຮອດ ວນັ ທີ 18 ຕລາ ສະພາໄດອໍ້ ອກກດົ ຫມາຍກຸ່ ຽວກບັ ການປະກນັ ສດິ ເປນັ ພນົ ລະເມອງໃຫແໍ້ ກຸ່ ຜູທໍ້ ຸ່ ີຢຸ່ ໃູ ນ ກາລງັ ຝຸ່ າຍປະເທດລາວ ຫຼ ຜູ ໍ້ ທຸ່ ໄີ ດພ້ໍ ວົ ພນັ ກບັ ຝຸ່ າຍປະເທດລາວ. ຜຸ່ ານການເຈລະຈາ ມາຮອດວນັ ທີ 22 ຕລາ ປີ ຄ.ສ 1957 ຄະນະຜູແ້ໍ ທນທງັ 2 ຝຸ່ າຍໄດຕໍ້ ກົ ລງົ ກນັ ຫຼາຍບນັ ຫາສາຄນັ ຄ: 1. ສາ້ໍ ງຕງັ້ໍ ລດັ ຖະບານປະສມົ ແຫຸ່ ງຊາດໂດຍໄວ ແລະ ມອບເອາົ 2 ແຂວງມາຢຸ່ ໃູ ນບດົ ບາດການປົກຄອງຂອງພະ ລາຊະອານາຈກັ . 2. ບຸ່ ໃຫປໍ້ ະເທດລາວເຂາົ້ໍ ຮຸ່ ວມກຸ່ ມການທະຫານສາກນົ ໃດໆ ແລະ ບອານຍາດໃຫຕ້ໍ ຸ່ າງດາ້ໍ ວເຂາົ້ໍ ມາຕງັໍ້ ຖານທບັ ຢຸ່ ູລາວ. 3. ເອາົ ກອງທບັ ປະເທດລາວເຂາົ້ໍ ມາຮຸ່ ວມກບັ ກອງທບັ ລາຊະອານາຈກັ ຕາມທຸ່ ງີ ບົ ປະມານອະນຍາດ, ສຸ່ ວນເຫຼອຈະ ຖກປົດປຸ່ ອຍເປນັ ປະຊາຊນົ ແລະ ມີສດິ ກບັ ຄນບາໍ້ ນເດມີ ຫຼ ໄປຢຸ່ ູບຸ່ ອນທຸ່ ຖີ ກໃຈໄດ.້ໍ 4. ອາວດຍດໂທປະກອນຂອງຝຸ່ າຍປະເທດລາວຈະຖກນາມາມອບໃຫຝໍ້ ຸ່ າຍລາຊະອານາຈກັ . 5. ຮບັ ຮອງເອາົ ກາ ນສາໍ້ ງຕງັ້ໍ ພກັ ການເມອງທຸ່ ີມສີ ດິ ຖກຕອ້ໍ ງຕາມກດົ ໝາຍ ແລະ ເອນີ້ໍ ວຸ່ າ ແນວລາວຮກັ ຊາດ” ແທນຄາວຸ່ າ “ຝຸ່ າຍປະເທດລາວ”.ມາໃນວນັ ທີ 2 ພະຈກິ ປີ ຄ.ສ 1957 ສນັ ຍາສນັ ຍາສມົ ບູນລະຫວຸ່ າງ 2 ຝຸ່ າຍໄດໍ້ ຮບັ ການເຊຸ່ ນັ ກນັ . 3.2. ສນັ ຍາ ແລະ ອານສນັ ຍາວຽງຈນັ . ເຖງິ ວຸ່ າກາລງັ ປະຕວິ ດັ ຈະຢນຢຸ່ ູໃນທຸ່ າມໄີ ຊກຕາມ ແຕຸ່ ດວ້ໍ ຍຄວາມບລສິ ດຕຸ່ ປະເທດຊາດ ແລະ ປະຊາຊນົ ໃນ ວນັ ທີ 6 ມນີ າ 1970 ແນວລາວຮກັ ຊາດໄດປ້ໍ ະກາດຖະແຫງຼ ການ 5 ຂກ້ໍ ຸ່ ຽວກບັ ການ ແກໄໍ້ ຂບນັ ຫາລາວໂດຍສັນຕິ ວທິ ີ ທາໍ້ ຍເດອນ ກລະກດົ ໃນປີ ຄ.ສ. 1970 ທຸ່ ານ ສພານວງົ ປະທານຄະນະກາມະການແນວລາວຮກັ ຊາ ດໄດໍ້ ແຕຸ່ ງຕງັ້ໍໃຫເໍ້ ຈາົໍ້ ສກວງົ ສກັ ເປັນຜູຕ້ໍ າງຫນາ້ໍ ພເິ ສດ ເຂາົ້ໍ ມາວຽງຈນັ ເພຸ່ ອພບົ ປະເຈລະຈາກບັ ທຸ່ ານ ສວນັ ນະພູມມາ: ຜຸ່ ານການພບົ ປະເຈລະຈາທງັ ສອງ ຝຸ່ າຍກເຫນັ ດເີ ອາົ ຄງັ ໄຂເປັນບຸ່ ອນພບົ ປະກນັ ຂອງຜູຕໍ້ າງຫນາ້ໍ ທຸ່ ີມີອາຸນາດເຕມັ ຂອງສອງຝຸ່ າຍ. ມາຮອດວນັ ທີ 17 ຕລາ ຄ.ສ. 1972 ຄະນະຜູແໍ້ ທນຂອງກາລງັ ຮກັ ຊາດໂດຍແມຸ່ ນ ທຸ່ ານ, ພູນສປີ ະເສດີ ເປັນ ຫວົ ຫນາໍ້ ໄດເໍ້ ດນີ ທາງມາວຽງຈນັ ເພຸ່ ອທາການເຈລະຈາກບັ ຝຸ່ າຍວຽງຈນັ ຈາກນນັ້ໍ ຝຸ່ າຍວຽງຈນັ ກໄດກໍ້ ີດກນັໍ້ ການຕກົ ລງົ ເຊນັ ສນັ ຍາດວໍ້ ຍເຫດຜົນບຸ່ ພຽງພ, ດຸ່ ງັ ນນັໍ້ , ໃນກອງປະຊມແຕຸ່ ລະເທຸ່ ອ ຜູແໍ້ ທນຂອງກາລງັ ຮກັ ຊາດໄດເໍ້ ປີ ດເຜີຍ ເລຸ່ ກນົ , ເຈດຈານງົ ອນັ ມດມນົ ຂອງຈກັ ກະພດັ ອາ ເມຣກິ າ ແລະ ລກູ ມ ພອ້ໍ ມນນັໍ້ ກຊແີ້ໍ ຈງແນວທາງນະໂຍບາ ຍຂອງ ກາລງັ ຮກັ ຊາດ - ບດົ ປາໄສຂອງ ທຸ່ ານ ພູນ ສປີ ະເສດີ ທຸ່ ອີ ຸ່ ານໃນກອງປະຊມແຕຸ່ ລະຄງັໍ້ ມນັ ໄດດ້ໍ ງຶ ດດູ ຄວາມ ສົນໃຈ ແລະ ໄດຮໍ້ ບັ ການ ສະຫນບັ ສະຫນນູ ຈາກມວນຊນົ ທກຊນັໍ້ ຄນົ ໃນນະຄອນວຽງຈນັ ແລະ ແຫຸ່ ງອຸ່ ນໆ ສຸ່ ງິ ນມີໍ້ ນັ ໄດເ້ໍ ປັນ ກາລງັ ແຮງອນັ ຫນຸ່ ງຶ ທຸ່ ີຫນບີ ຝຸ່ າຍລດັ ຖະບານວຽງຈນັ ໃຫໍຍ້ ອມຕກົ ລງົ ແລະ ເຊນັ ສນັ ຍາສະຫງບົ ເສກິ - ໃນວນັ ທີ 21 ກມພາ ຄ.ສ. 1973. ການເຊນັ ສນັ ຍາຄງັ້ໍ ນີໍ້ ແມຸ່ ນໄຊຊະນະອນັ ຍຸ່ ງິ ໃຫຍຸ່ ຂອງຊາດ ແລະ ປະຊາຊນົ ລາວແມຸ່ ນຜນົ ຂອງ ການຕຸ່ ສອູ ້ໍ ນັ ທລະຫດົ ອດົ ທົນ ແລະ ເຕມັ ໄປດວ້ໍ ຍການເສຍສະ ຫຼະຂອງປະຊາຊນົ ລາວ ພາຍຫງຼັ ການເຊນັ ສນັ ຍາຄນົ ລາວທກຊນົ ເຜຸ່ າົ ໄດມໍ້ ີຄວາມປິຕຊິ ມົ ຊຸ່ ນຫາສຸ່ ງິ ໃດປຽບບຸ່ໄດ,ໍ້ ສຸ່ ວນຈກັ ກະພດັ ອາເມຣກິ າ ແລະ ກຸ່ ມປະຕກິ ານຂວາຈດັ ຢຸ່ ູໃນລາວ ການເຊນັ ສນັ ຍາ ຄງັ້ໍ ນແີໍ້ ມຸ່ ນການປະລາໄຊອນັ ຫນກັ ຫນຸ່ ວງ ແລະ ອບັ ອາຍຂາຍຫນາ້ໍ ຂອງພວກເຂາົ ບຸ່ ດຸ່ ງັ ນນັໍ້ , ເຖງິ ຈະ ມສີ ນັ ຍາແລວໍ້ ກຕາມ ພວກເຂາົ ກບຸ່ ໄດລ້ໍ ດົ ລະຄວາມພະຍາຍາມ ແລະ ຫວງັ ມາໍ້ ງເພສນັ ຍາ ເປັນຕນົ້ໍ ແມຸ່ ນໄດສໍ້ ມົ ຮຮູ ້ໍ ຸ່ ວມຄດິ ກນັ ເຮດັ ລດັ ຖະປະຫານ ໃນວນັ ທີ 20 ສງິ ຫາ 1973 ເພຸ່ ອໂຄຸ່ ນລມົໍ້ ລດັ ຖະ ບານຂອງ ທຸ່ ານ ສວນັ ນະພູມມາແນໃສຸ່ ລບົ ລາ້ໍ ງສນັ ຍາທຸ່ ໄີ ດເ້ໍ ຊນັ ກນັ , ແຕຸ່ ຍອ້ໍ ນຄວາມຕຸ່ ນຕວົ ຮຜູ ້ໍ ດິ , ຮຖູ ໍ້ ກຂອງນາຍພນົ ທະຫານວຽງ ຈນັ ແຜນການລດັ ຖະປະຫານຂອງເຂາົ ຈຸ່ ງຶ ຖກປະລາໄຊລງົ ຈາກນນັໍ້ ການເຈລະຈາໄດດໍ້ າເນນີ ຕຸ່ ໄປ. 64 ວທິ ະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພດັ ດາວັນ ຈັນທະເພັງ

ວຊິ າ ສັງຄົມສກຶ ສາ ມາເຖງິ ວນັ ທີ 14 ກນັ ຍາ 1973 ອະນສນັ ຍາກໄດຮ້ໍ ບັ ການເຊນັ ກັນເຊຸ່ ງິ ມເີ ນອໍ້ ໃນຫາຼ ຍບນັ ຫາສາຄນັ ທຸ່ ີ ຢັ້ໍງ ຢນ ເຖງິ ການຟນໍ້ ຟູສນັ ຕພິ າບ ແລະ ຄວາມຖກຕອໍ້ ງປອງດອງຊາດຢຸ່ ູລາວ. ໃນນນັໍ້ ໄດກ້ໍ ານດົ ການສາໍ້ ງຕງັ້ໍ ລດັ ຖ ະ ບານ ປະສມົ ຊຸ່ ວົ ຄາວແຫຸ່ ງຊາດ ແລະ ຄະນະມນົ ຕປີ ະສມົ ການເມອງ ແຫຸ່ ງຊາດຕກົ ລງົ ເອາົ ສອງນະຄອນ ວຽງຈນັ ແລະ ຫວຼ ງພະບາງເປັນກາງ ແລະ ອຸ່ ນໆ. 3.3. ການລກຮຂ້ໍ ນຶ້ໍ ຢດອານາດ 23 ສງິ ຫາ 1975. ມາໃນວນັ ທີ 23 ສງິ ຫາ 1975 ພທິ ີຢດຶ ອານາດບຸ່ ອນສດ ທາ້ໍ ຍຖກຈດັ ຕງັໍ້ ຂນຶໍ້ ທຸ່ ນີ ະຄອນ ຫຼວງວຽງຈນັ . ມປີ ະ ຊາຊນົ ມາຮຸ່ ວມຈານວນ 300.000 ກວຸ່ າຄນົ . ໃນ ພທິ ີຄງັ້ໍ ຍຸ່ ງິ ໃຫຍຸ່ ນໄີໍ້ ດມໍ້ ຄີ ວາມ ຫມາຍ ແລະ ສະແດງເຖງິ ອານາດ ການປົກຄອງປະຕກິ ານຢຸ່ ທູ ຸ່ ວົ ທກແຫຸ່ ງໃນປະເທດລາວ ຖກໂຄຸ່ ນ ລມົໍ້ ຢຸ່ າງຊນິ້ໍ ເຊງີ , ປະຊາຊນົ ຢຸ່ ູເຂດຕຸ່ າງໆກໄດຈໍ້ ດັ ຕງັໍ້ ອານາດການ ປົກຄອງຂອງຕນົ ຂນຶໍ້ ຊຸ່ ວົ ຄາວ ເຖງິ ຕນົໍ້ ເດອນພະຈກິ 1975 ທຸ່ ວົ ປະເທດໄດມ້ໍ ີການປຸ່ ອນບດັ ຄດັ ເລອກຜູ ໍ້ ແທນປະຊາຊນົ ແລະ ອາ ນາດການປົກຄອງຢຸ່ ຂູ ນັ້ໍ ຕາແສງ, ເມອງ ແລະ ແຂວງ ວນັ ທີ 1 ທນັ ວາ 1975 ບນັ ດາຜູຕ້ໍ າງ ຫນາ້ໍ ຂອງ ຜູແ້ໍ ທນປະຊາຊນົ ທກເຂດແຂວງໃນທຸ່ ວົ ປະເທດ) ໄດເ້ໍ ຂາົໍ້ ຮຸ່ ວມກອງປະຊມໃຫຍຸ່ ທຸ່ ນີ ະຄອນຫຼວງວຽງ ຈນັ , ກອງປະຊມຄງັ້ໍ ນີ້ໍ ໄດຮໍ້ ບັ ຮອງເອາົ ໃນສະເພາະບນັ ລງັ ຂອງເຈາົ້ໍ ຊວີ ດິ ສີສະຫວຸ່ າງວດັ ທະນາ ປະ ກາດຢບເລກີ ລດັ ຖະບານປະສມົ ຊຸ່ ວົ ຄາວແຫຸ່ ງຊາດ ແລະ ຄະນະມນົ ຕປີ ະສມົ ການເມອງແຫຸ່ ງຊາດ ລງົ ມະຕກິ ຸ່ ຽວກບັ ທງ ຊາ ດ, ພາສາຊາດ, ປະກາດລບົ ລາ້ໍ ງລະບອບລາຊາທປິ ະໄຕໃນລາວ ແລະ ສະ ຖາປະນາປະເທດລາວເປັນປະເທດ ສາທາລະນະລດັ ປະຊາທປິ ະໄຕປະຊາຊນົ ລາວ, ພອ້ໍ ມນນັໍ້ ກອງ ປະຊມຍງັ ໄດແ້ໍ ຕຸ່ ງຕງັ້ໍ ສະເດດັ ເຈາົໍ້ ສພານວົງເ ປັນ ປະທານປະເທດ, ແຕຸ່ ງຕງັ້ໍ ຄະນະລດັ ຖະບານໂດຍ ແມຸ່ ນ ທຸ່ ານໄກສອນ ພມົ ວຫິ ານ ເປນັ ນາຍກົ ລດັ ຖະມນົ ຕທີ ງັ ເປັນ ເລຂາທກິ ານໃຫຍຸ່ ພກັ ປະຊາຊນົ ປະຕວິ ດັ ລາວ, ແຕຸ່ ງຕງັໍ້ ສະມາຊກິ ສະພາປະຊາຊນົ ສູງສດ ໂດຍແມຸ່ ນສະເດດັ ເຈາົໍ້ ສ ພານວງົ ເປນັ ປະ ທານ ແລະ ຍງັ ໄດຜ້ໍ ຸ່ ານມະຕອິ ຸ່ ນໆອກີ . ຜນົ ສາເລດັ ຂອງກອງປະຊມດຸ່ ງັ ກຸ່ າວນນັໍ້ ແມຸ່ ນເສນັ້ໍ ຂດີ ຫມາຍປະຫວດັ ສາດຂອງຊາດລາວ ເຮາົ ທຸ່ ີຫຼດພນົ້ໍ ອອກ ຈາກລະບອບສກັ ດນີ າ ແລະ ລະບອບເມອງຂນຶ້ໍ ກາຍເປັນປະເທດທຸ່ ີມີເອກະ ລາດ ປະຊາທປິ ະໄຕຢຸ່ າງແທຈໍ້ ງິ . ຄາຖາມ 1. ກນົ ອບາຍຢດຄອງລາວຂອງຈກັ ກະພດັ ອາເມລກິ າເປນັ ແນວໃດ? 2. ການດາເນນີ ການປກົ ຄອງລາວຂອງຈກັ ກະພດັ ອາເມລກິ າເປນັ ແນວໃດ? 3. ຂະບວນການຕຸ່ ສຂູ ້ໍ ອງປະຊາຊນົ ລາວພາຍໃຕກ້ໍ ານນາພາຂອງພກັ ປະຊາຊນົ ປະຕວິ ດັ ລາວເປນັ ແນວໃດ? ບົດທີ 7 ການຕຸ່ ສູຢ້ໍ ດອານາດ ແລະ ການສະຖາປະນາ ສາທາລະນາລດັ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ 65 ວິທະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພດັ ດາວນັ ຈັນທະເພັງ

ວຊິ າ ສັງຄມົ ສກຶ ສາ 1. ການຕຸ່ ສຂູ ້ໍ ອງປະຊາຊນົ ລາວພາຍຫງຼັ ການເຊນັ ສນັ ຍາ ແລະ ອານສນັ ຍາ. ເມຸ່ ອສນັ ຍາ ແລະ ອະນສນັ ຍາວຽງຈນັ ໄດເໍ້ ຊນັ ກນັ ແລວ້ໍ , ຝຸ່ າຍບນັ ດາກາລງັ ຮກັ ຊາດ ,, ເລຸ່ ງັ ທວງ ແລະ ຊກດນັ ໃຫຝໍ້ ຸ່ າຍລດັ ຖະບານວຽງຈນັ ຕອໍ້ ງຮບີ ຮອ້ໍ ນປະຕບິ ດັ ສນັ ຍາຢຸ່ າງເຂມັ້ໍ ງວດ, ດກຸ່ ງັ ນນັ້ໍ ໃນບຸ່ ດນົ ຄະນະປະສມົ ສູນກາງ ປະຕບິ ດັ ສນັ ຍາກໄດຈ້ໍ ດັ ຕງັໍ້ ກອງທະຫານປະສມົ ແລະ ຕາຫຼວດປະສມົ ຢຸ່ ໃູ ນສອງຕວົ ເມອງວຽງຈນັ ແລະ ຫຼວງພະ ບາງ ກໄດອ້ໍ ອກປະຈາການ ແລະ ປະຕບິ ດັ ຫນາໍ້ ທຸ່ ນີ ີ້ໍ ວນັ ທີ 3 ເມສາ 1974 ສະເດດັ ເຈາົໍ້ ສພານວງົ ໄດເ້ໍ ດນີ ທາງແຕຸ່ ວຽງໄຊ ເຖງິ ວຽງຈນັ ເພຸ່ ອກຽມຈດັ ຕງັ້ໍ ລດັ ຖະບານປະສມົ ແລະ ຄະນະມນົ ຕປີ ະສມົ ການເມອງແຫຸ່ ງຊາດ ການເດນີ ທາງຂອງທຸ່ ານຄງັໍ້ ນໄີໍ້ ດມ້ໍ ີປະຊາຊນົ , ຫາຼ ຍຫມຸ່ ນຄນົ ໃນນະຄອນຫຼວງວຽງຈນັ ໄປຕອໍ້ ນຮບັ ທຸ່ ເີ ດຸ່ ີນບນິ ວດັ ໄຕ ແລະ ຕາມສາຍທາງມາສຸ່ ທູ ຸ່ ີພກັ ຂອງເພຸ່ ນິ , ບນັ ດາຜູຄ້ໍ ນົ ທຸ່ ີໄປຕອໍ້ ນຮບັ ນນັ້ໍ ໃຜໆ ກປິຕຊິ ມົ ຊຸ່ ນຢຸ່ າງລນົໍ້ ເຫຼອ ຍອໍ້ ນຄວາມ ດໃີ ຈທຸ່ ີໄດເ້ໍ ຫນັ ຜູນ້ໍ າພາຂອງການປະຕວິ ດັ ເຂາົ້ໍ ມາເພຸ່ ອແກໄ້ໍ ຂສະພາບຄວາມບຸ່ ສະຫງບົ ສກຢຸ່ ລູ າວ. ຮູບທີ1 ການຮຸ່ ວມເຄຸ່ ອນໄຫວປະຕບິ ດັ ງານຂອງຕາຫວຼ ດປະສມົ ຢຸ່ ວູ ຽງຈນັ . 2. ການລກຮຢໍ້ ຶດອານາດ ແລະ ການສະຖາປະນາ ສາທາລະນະລດັ ປະຊາທປິ ະໄຕ ປະຊາຊນົ ລາວ 2 ທນັ ວາ 1975 ວນັ ທີ 5 ເມສາ 1974 ລດັ ຖະບານປະສມົ ຊຸ່ ວົ ຄາວ ແຫຸ່ ງຊາດໂດຍແມຸ່ ນ ທຸ່ ານ ສວນັ ນະພູມາ ເປນັ ນາຍກົ ລດັ ຖະມນົ ຕີ ແລະ ຄະນະມນົ ຕປີ ະສມົ ການເມອງແຫຸ່ ງຊາດ ໂດຍແມຸ່ ນ ທຸ່ ານ ສ ພານວງົ ເປັນປະທານໄດຈ້ໍ ດັ ຕງັໍ້ ຂນຶໍ້ ຢຸ່ າງ ເປນັ ທາງການ. ອງົ ການປະສມົ ແລະ ບນັ ດາມາດຕາຕຸ່ າງໆ ໃນສນັ ຍາ ແລະ ອະນສນັ ຍາໄດເ້ໍ ປັນເງຸ່ອນໄຂ ຈາກັດອານາດ ຜະເດດັ ການຂອງພວກປະຕກິ ານຝຸ່ າຍວຽງຈນັ ພອໍ້ ມນນັ້ໍ ກເປັນອາວດທຸ່ ີທາລາຍຊກີ ໂສຂ້ໍ ອງຈກັ ກະພັດ ອອກຈາກ ປະຊາຊນົ ໃນເຂດປົກຄອງຂອງຝຸ່ າຍວຽງຈນັ ເປນັ ຕນົໍ້ ແມຸ່ ນໃນສອງ ຕວົ ເມອງວຽງຈນັ ແລະ ຫຼວງພະບາງ. ດຸ່ ງັ ນນັໍ້ , ປະຊາຊນົ ໃນແຫຸ່ ງດຸ່ ງັ ກຸ່ າວທຸ່ ີເຄີຍຖກຫນບີ ເຕງັ ກົດຂຸ່ ີ ຂດູ ຮດີ ມາເປັນເວລານານນນັ້ໍ ຮອດເວລານໄີໍ້ ດມໍ້ ີບຸ່ ອນອງີ ຈຸ່ ງຶ ໄດດ້ໍ າເນນີ ການຕຸ່ ສູທໍ້ ວງເອາົ ສດິ ເສລີ ພາບໃຫແ້ໍ ກຸ່ ຕນົ . ຂະບວນການຕຸ່ ສູໄໍ້ ດເໍ້ ປນັ ກະແສຟອງຟົດເດອດຂນຶ້ໍ ເລອ້ໍ ຍໆ ແລະ ແຜຸ່ ຂະຫຍາຍ ໄປທຸ່ ວົ ທກແຂວງໃນທຸ່ ວົ ປະເທດລາວ. ໂອກາດທຸ່ ີດຂີ ອງຝຸ່ າຍກາລງັ ປະຕວິ ດັ ໄດມ້ໍ າເຖງິ ແລວ້ໍ , ພກັ ປະຊາຊນົ ປະຕວິ ດັ ລາວໄດວ້ໍ າງ ທດິ ທາງໃນການຢດຶ ອານາດໃນທຸ່ ວົ ປະເທດ ໂດຍການສມົ ທບົ ສາມບາດຄອ້ໍ ນຍດທະສາດໄປພອ້ໍ ມໆ ກນັ ຄ ຂະບວນການລກຮຂໍ້ ຶນໍ້ ຂອງ ປະຊາຊນົ . ການລກຮຂ້ໍ ນຶໍ້ ປະກາດແຍກຕວົ ຂອງກາລງັ ປະກອບອາວດໃນກອງທັບແຫຸ່ ງຊາດຝຸ່ າຍວຽງຈນັ ແລະ ການ 66 ວິທະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພັດດາວນັ ຈັນທະເພັງ

ວິຊາ ສງັ ຄມົ ສຶກສາ ເຄຸ່ ອນໄຫວຂອງກອງທບັ ປດົ ປຸ່ ອຍປະຊາຊນົ ລາວ: ດຸ່ ງັ ນນັໍ້ ມາເຖງິ ວນັ ທີ 24 ທນັ ວາ 1974 ປະຊາຊນົ ແລະ ກອງທະຫານຝຸ່ າຍຂວາກອງຫນຸ່ ງຶ ຢຸ່ ຕູ ວົ ເມອງຫວໍ້ ຍ ຊາຍກໄດລໍ້ ກຂນຶ້ໍ ປະກາດຕນົ ຂນຶໍ້ ກບັ ລດັ ຖະບານປະສມົ , ຕຸ່ ມາວນັ ທີ 6 ມງັ ກອນ 1975 ປະຊາຊນົ ເມອງ ຫນອງບກົ ແຂວງຄາມຸ່ ວນ ກໄດລ້ໍ ກຮຂ້ໍ ນຶໍ້ ຕຸ່ ສູທ້ໍ ວງເອາົ ສດິ ໃນການປກົ ຄອງ ຢຸ່ ູແຂວງຄ ຸາມຸ່ ວນມາເຖງິ ຕນົໍ້ ປີ 1975 ໂດຍໄດຮໍ້ ບັ ການເຊດີ ຊູກາລງັ ຈາກໄຊຊະນະຂອງການປະຕິ ວດັ ກາປເູ ຈຍ ແລະ ຫວຽດນາມ, ປະຊາຊນົ ລາວຍຸ່ ງິ ດາເນນີ ການຕຸ່ ສູ ໍ້ ຮນແຮງຂນຶ້ໍ ຊກັ ໃຊໃ້ໍ ນໂອກາດ ແລະ ເງຸ່ອນໄຂເຫມາະສມົ ນີໍ້ ສນູ ກາງພກັ ປະຊາຊນົ ປະຕວິ ດັ ລາວໄດວ້ໍ າງມະຕຕິ ກົ ລງົ ກຸ່ ຽວກບັ ການ ຢດຶ ອານາດໃນທຸ່ ວົ ປະເທດ, ຫຼງັ ຈາກນນັ້ໍ ປະຊາຊນົ , ນກັ ຮຽນ, ນກັ ສກຶ ສາ, ຂາໍ້ ລາຊະການ, ທະຫານ ຕາຫວຼ ດ ຝຸ່ າຍຂວາຢຸ່ ແູ ຕຸ່ ລະບຸ່ ອນໃນເຂດປົກຄອງຂອງພວກປະຕກິ ານກໄດລ້ໍ ກຂນຶໍ້ ຕຸ່ ສູ ້ໍ ໃນຂນັ້ໍ ຕນົ້ໍ ແມຸ່ ນເຮດັ ການປະ ທວໍ້ ງກາໍ້ ວຂນຶ້ໍ ຢຶດອານາດເປັນຂນັ້ໍ ໆແຕຸ່ ຂນັໍ້ ກອງຮອໍ້ ຍຮອດກອງພັນ, ແຕຸ່ ຂນັ້ໍ ບາ້ໍ ນ ຮອດຂນັໍ້ ຕາແສງ ເມອງ ແລະ ແຂວງ. ມາໃນວນັ ທີ 23 ສງິ ຫາ 1975 ພທິ ີຢຶດອານາດບຸ່ ອນສດ ທາໍ້ ຍຖກຈດັ ຕງັໍ້ ຂນຶໍ້ ທຸ່ ີນະຄອນ ຫວຼ ງວຽງຈນັ . ມປີ ະ ຊາຊນົ ມາຮຸ່ ວມຈານວນ 300.000 ກວຸ່ າຄນົ . ໃນ ພທິ ຄີ ງັໍ້ ຍຸ່ ງິ ໃຫຍຸ່ ນໄີ້ໍ ດມໍ້ ຄີ ວາມ ຫມາຍ ແລະ ສະແດງເຖງິ ອານາດ ການປົກຄອງປະຕກິ ານຢຸ່ ທູ ຸ່ ວົ ທກແຫຸ່ ງໃນປະເທດລາວ ຖກໂຄຸ່ ນ ລມົໍ້ ຢຸ່ າງຊນິ້ໍ ເຊງີ , ປະຊາຊນົ ຢຸ່ ເູ ຂດຕຸ່ າງໆກໄດຈໍ້ ດັ ຕງັໍ້ ອານາດການ ປົກຄອງຂອງຕນົ ຂນຶໍ້ ຊຸ່ ວົ ຄາວ ເຖງິ ຕນົ້ໍ ເດອນພະຈກິ 1975 ທຸ່ ວົ ປະເທດໄດມ້ໍ ີການປຸ່ ອນບດັ ຄດັ ເລອກຜູ ້ໍ ແທນປະຊາຊນົ ແລະ ອາ ນາດການປກົ ຄອງຢຸ່ ູຂນັໍ້ ຕາແສງ, ເມອງ ແລະ ແຂວງ ວນັ ທີ 1 ທນັ ວາ 1975 ບນັ ດາຜູຕ້ໍ າງ ຫນາ້ໍ ຂອງ ຜູແ້ໍ ທນປະຊາຊນົ ທກເຂດແຂວງໃນທຸ່ ວົ ປະເທດ) ໄດເ້ໍ ຂາົໍ້ ຮຸ່ ວມກອງປະຊມໃຫຍຸ່ ທຸ່ ນີ ະຄອນຫວຼ ງວຽງ ຈນັ , ກອງປະຊມຄງັ້ໍ ນີ້ໍ ໄດຮ້ໍ ບັ ຮອງເອາົ ໃນສະເພາະບນັ ລງັ ຂອງເຈາົໍ້ ຊີວດິ ສີສະຫວຸ່ າງວດັ ທະນາ ປະ ກາດຢບເລກີ ລດັ ຖະບານປະສມົ ຊຸ່ ວົ ຄາວແຫຸ່ ງຊາດ ແລະ ຄະນະມນົ ຕີປະສມົ ການເມອງແຫຸ່ ງຊາດ ລງົ ມະຕກິ ຸ່ ຽວກບັ ທງ ຊາ ດ, ພາສາຊາດ, ປະກາດລບົ ລາ້ໍ ງລະບອບລາຊາທປິ ະໄຕໃນລາວ ແລະ ສະ ຖາປະນາປະເທດລາວເປັນປະເທດ ສາທາລະນະລດັ ປະຊາທປິ ະໄຕປະຊາຊນົ ລາວ, ພອໍ້ ມນນັໍ້ ກອງ ປະຊມຍງັ ໄດແ້ໍ ຕຸ່ ງຕງັໍ້ ສະເດດັ ເຈາົໍ້ ສພານວົງເ ປັນ ປະທານປະເທດ, ແຕຸ່ ງຕງັໍ້ ຄະນະລດັ ຖະບານໂດຍ ແມຸ່ ນ ທຸ່ ານໄກສອນ ພມົ ວຫິ ານ ເປັນນາຍກົ ລດັ ຖະມນົ ຕທີ ງັ ເປັນ ເລຂາທກິ ານໃຫຍຸ່ ພກັ ປະຊາຊນົ ປະຕວິ ດັ ລາວ, ແຕຸ່ ງຕງັ້ໍ ສະມາຊກິ ສະພາປະຊາຊນົ ສູງສດ ໂດຍແມຸ່ ນສະເດດັ ເຈາົໍ້ ສ ພານວງົ ເປນັ ປະ ທານ ແລະ ຍງັ ໄດຜ້ໍ ຸ່ ານມະຕອິ ຸ່ ນໆອກີ . ຜນົ ສາເລດັ ຂອງກອງປະຊມດຸ່ ງັ ກຸ່ າວນນັ້ໍ ແມຸ່ ນເສນັໍ້ ຂດີ ຫມາຍປະຫວດັ ສາດຂອງຊາດລາວ ເຮາົ ທຸ່ ຫີ ດຼ ພນົ້ໍ ອອກ ຈາກລະບອບສກັ ດນີ າ ແລະ ລະບອບເມອງຂນຶ້ໍ ກາຍເປນັ ປະເທດທຸ່ ີມີເອກະ ລາດ ປະຊາທປິ ະໄຕຢຸ່ າງແທຈ້ໍ ງິ . ຮູບທີ2 ທຸ່ ານ ໄກສອນ ພມົ ວຫິ ານອຸ່ ານຄາປະກາດສາ້ໍ ງຕງັ້ໍ ສ. ປ.ປ ລາວ ໃນວນັ ທີ 2 ທນັ ວາ 1975 2.1. ການລກຮຂນຶ້ໍ ຍດຶ ອານາດການປົກຄອງ. ໃນເດອນມີນາ ຄ.ສ 1975 ສູນກາງພກັ ໄດຮ້ໍ ຽກຮອ້ໍ ງໃຫມໍ້ ະຫາຊນົ ລກຮຂໍ້ ນຶໍ້ ຕຸ່ ສູຍໍ້ ດຶ ອານາດ ການປົກຄອງ ເພຸ່ ອ ປະຕບິ ດັ ຕາມຄວາມຮຽກຮອໍ້ ງດຸ່ ງັ ກຸ່ າວ, ການຕຸ່ ສຂູ ໍ້ ອງປະຊາຊນົ ໄດສ້ໍ ບຕຸ່ ເປັນ ຂະບວນຢຸ່ າງແຂງແຮງ ແລະ ດເດອດ. 67 ວທິ ະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພັດດາວັນ ຈນັ ທະເພງັ

ວຊິ າ ສງັ ຄົມສຶກສາ ພອໍ້ ມກນັ ນນັ້ໍ ກມົ ການເມອງກໄດອໍ້ ອກຄາສຸ່ ງັ ວຸ່ າດວໍ້ ຍການ ລບົ ລາໍ້ ງກອງທບັ ຂອງຝຸ່ າຍວຽງຈນັ . ດວໍ້ ຍວທິ ກີ ານອນັ ຄຸ່ ອງແຄວ້ໍ ຄ ເຕາົ້ໍ ໂຮມບນັ ດາກມົ ການເມອງ, ຫອໍ້ ງການ, ສານກັ ງານຝຸ່ າຍຂວາ, ເຕາົໍ້ ໂຮມອາວດພາຫະນະສງົ ຄາມເຂາົ້ໍ ໄວໃ້ໍ ນສາງ : ຈດັ ຕງັ້ໍ ການ ອບົ ຮມົ ໂຄງການເມອງຂອງລດັ ຖະບານປະສມົ ສບັ ຊອ້ໍ ນນາຍທະຫານຊນັໍ້ ສງູ ໄປອົບຮມົ ການເມອງ ຢຸ່ ເູ ຂດຕຸ່ າງໆ ມາຮອດ ເດອນ ສງິ ຫາ ຄ.ສ 1975 ບນັ ດາແຂວງຕຸ່ າງໆ ໄດສໍ້ າເລດັ ການລບົ ລາ້ໍ ງ ອານາດ ການປກົ ຄອງເກຸ່ າົ ແລະ ໄດສໍ້ າ້ໍ ງຕງັ້ໍ ອານາດການປກົ ຄອງໃຫມຸ່ ຂນຶ້ໍ ແທນໃນຂນັ້ໍ ພນໍ້ ຖານ ໃຫຍໍ້ ງັ ເຫຼອພຽງແຕຸ່ 2 ຕວົ ເມອງ (ວຽງຈນັ ແລະ ຫວຼ ງພະບາງ) ເທຸ່ າົ ນນັ້ໍ ທຸ່ ຢີ ຸ່ ູໃຕກໍ້ ານປກົ ຄອງຂອງ ລດັ ຖະບານປະສມົ ຊຸ່ ວົ ຄາວແຫຸ່ ງຊາດ. ຮອດ ວນັ ທີ 14 ສງິ ຫາ ຄ.ສ 1975 ຢຸ່ ຫູ ວຼ ງພະບາງປະຊາ ຊນົ , ນກັ ສກຶ ສາ, ຂາ້ໍ ລາຊະການຫາຼ ຍຫມຸ່ ນຄນົ ໄດໂໍ້ ຮມຊມ ນມ ປະກາດລບົ ລາໍ້ ງອານາດການປກົ ຄອງເກຸ່ າົ ແລວ້ໍ ສາ້ໍ ງຕງັໍ້ ອານາດປກົ ຄອງໃຫມຸ່ ຂນຶໍ້ ແທນ ແລະ ມາໃນວນັ ທຸ່ ີ 23 ສງິ ຫາ ຄ.ສ 1975 ຢຸ່ ູ ທຸ່ ວີ ຽງຈນັ ປະຊາຊນົ , ນກັ ຮຽນ, ນກັ ສກຶ ສາ, ພະນກັ ງານ, ຂາໍ້ ລາຊະການສອງຫມຸ່ ນກວຸ່ າຄນົ ໄດເໍ້ ຕາົ້ໍ ໂຮມຊມນມຄງັໍ້ ໃຫຍຸ່ໄດປ້ໍ ະກາດລບົ ລາ້ໍ ງອານາດການປົກຄອງເກຸ່ າົ , ເຮດັ ໃຫສ້ໍ ູນກາງການເຄຸ່ ອນ ໄຫວຂອງພວກຂວາ ຈດັ ຖກແຕກມາ້ໍ ງ ເຊຸ່ ງິ ເປັນຂດີ ຫນາຍແຫຸ່ ງການລບົ ລາ້ໍ ງ ອານາດການປົກຄອງ ເກຸ່ າົ ໃນທຸ່ ວົ ປະເທດຢຸ່ າງສນິ້ໍ ເຊງີ . 1 ມາ ຮອດວນັ ທີ 5 ພດຶ ສະພາ ຄ.ສ 1975 ທຸ່ ານໄກສອນ ພມົ ວຫິ ານ ເລຂາທກິ ານພກັ ໄດໍ້ ອອກຄາສຸ່ ງັ ໃຫບໍ້ ນັ ດາຄະນະກາ ມະການສູນກາງພກັ , ບນັ ດາຄະນະພກັ ແຂວງຕອ້ໍ ງກາແຫນນ້ໍ ແລະ ນາໃຊ້ໍ “3 ບາດຄອໍ້ ນຍດທະສາດ” ຄ ການລກຮ ຂນຶ້ໍ ຂອງມະຫາຊນົ , ການຫນູນຫນບີ ທາງການທະ ຫານ, ການລກຮຂ້ໍ ນຶໍ້ ແຍກຕວົ ຂອງກາລງັ ປະກອບອາວດໃນ ກອງທບັ ແຫຸ່ ງຊາດ. ໃນນນັ້ໍ ຖເອາົ ການ ລກຮຂໍ້ ນຶໍ້ ຕຸ່ ສທູ ້ໍ າງການເມອງຂອງມະຫາຊນົ ເປັນປດັ ໄຈຕດັ ສນິ ສາຄນັ ກວຸ່ າຫມຸ່ ູ ແລະ ອງີ ໃສຸ່ ລດັ ຖະ ບານປະສມົ ຊຸ່ ວົ ຄາວແຫຸ່ ງຊາດຊກຍູຂໍ້ ະບວນການດຸ່ ງັ ກຸ່ າວເພຸ່ ອໂຄຸ່ ນລມົໍ້ ອານາດການປກົ ຄອງເກຸ່ ົາ ແລະ ສາ້ໍ ງອານາດການປກົ ຄອງໃຫມຸ່ ຂນຶ້ໍ ແທນຢຸ່ ູຂນັໍ້ ແຂວງຕຸ່ າງໆ. ມາໃນວນັ ທີ 25 ສງິ ຫາ ຄ.ສ 1975 ກອງທບັ ແລະ ປະຊາຊນົ ລາວໄດສໍ້ າເລດັ ການລບົ ລາໍ້ ງອງົ ການຈດັ ຕງັ້ໍ ກອງທບັ ຫຸ່ ນວຽງຈນັ , ລບົ ລາໍ້ ງສານກັ ງານກອງບນັ ຊາການສູງສດ, ກອງບນັ ຊາ ການເຂດທະຫານ, ເຂດຍຸ່ ອຍເຫຸ່ າຼົ ທບັ , ກອງພນັ ໃຫຍຸ່ ໃນທຸ່ ວົ ປະເທດ. ນາເອາົ ກອງທະຫານຝຸ່ າຍ ວຽງຈນັ ໄປສກຶ ສາອບົ ຮມົ ດດັ ສາ້ໍ ງຢຸ່ ເູ ຂດປົດປຸ່ ອຍຈານວນ 34.000 ຄນົ , ມາເຖງິ ວນັ ທຸ່ ີ 18 ກັນຍາ ຄ.ສ 1975 ສູນກາງພກັ ໄດອ້ໍ ອກຄາສງັ ໃຫປໍ້ ະຊາຊນົ ໃນຂອບເຂດທຸ່ ວົ ປະເທດດາເນນີ ການເລອກ ຕງັ້ໍ ອາ ນາດການປກົ ຄອງທອ້ໍ ງຖຸ່ ນິ ຂນັ້ໍ ຕຸ່ າງໆຂນຶໍ້ . ດຸ່ ງັ ນນັ້ໍ ມາຮອດວນັ ທີ 20-22 ພະຈກິ ຄ.ສ 1975 ປະຊາຊນົ ໃນທຸ່ ວົ ປະເທດໄດດໍ້ າເນີນ ການເລອກຕງັໍ້ ສະພາ ປະຊາຊນົ ແລະ ຄະນະປກົ ຄອງຂນັໍ້ ຕາແສງ, ເມອງ ແລະ ແຂວງເຊຸ່ ງິ ລວມມ 13 ແຂວງ ແລະ 1 ກາແພງນະຄອນ. ຮບູ ທີ3 ການລກຮຂນຶ້ໍ ຍດຶ ອານາດການປົກຄອງທຸ່ ວົ ປະເທດ 2.2. ການສະຖາປະນາ ສາທາລະນະລດັ ປະຊາທປິ ະໄຕ ປະຊາຊນົ ລາວ. ເພຸ່ ອຕອບສະຫນອງຄວາມຮຽກຮອໍ້ ງຕອ້ໍ ງການ ແລະ ຄວາມມງ້ໍ ມາດປາຖະຫນາຂອງປະຊາ ລ.ລາວທັງ ຊາດ ແລະ ເຫນັ ໄດສ້ໍ ະພາບການຂອງສາກົນທຸ່ ີພວມຜັນແປຢຸ່ າງມຜີ ົນດໃີ ຫແ້ໍ ກຸ່ ສນັ ຕພິ າບ, ມາໃນວນັ ທຸ່ ີ 1 ທນັ ວາ ຄ.ສ 68 ວທິ ະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພດັ ດາວັນ ຈນັ ທະເພັງ

ວິຊາ ສງັ ຄມົ ສຶກສາ 1975 ຢຸ່ ູທຸ່ ນີ ະຄອນຫວຼ ງວຽງຈນັ ກອງປະຊມຜູແໍ້ ທນທຸ່ ວົ ປະ ເທດໄດໄ້ໍ ຂຂນຶ້ໍ ເຊຸ່ ງິ ມີຜູແ້ໍ ທນເຂາົ້ໍ ຮຸ່ ວມ 264 ທຸ່ ານ ທຸ່ ີ ເປນັ ຕວົ ແທນໃຫແໍ້ ກຸ່ ປະຊາຊນົ ທກຊນັ້ໍ ຄນົ , ທກຊນົ ເຜຸ່ າົ , ທກອງົ ການຈດັ ຕງັໍ້ ການເມອງ, ກາລງັ ປະກອບອາວດ ແລະ ຜູຊ້ໍ ງົ ຄນວດທໃິ ນທຸ່ ວົ ປະເທດ. ກອງປະຊມໃຫຍຸ່ໄດຮໍ້ ບັ ຄວາມເປັນເອກະພາບຮບັ ຮອງເອາົ ໃບສະຫຼະບນັ ລງັ ຂອງເຈາົໍ້ ຊີວດິ , ໃບຂຍບຕວົ ຂອງ ຄະນະລດັ ຖະບານປະສມົ ຊຸ່ ວົ ຄາວແຫຸ່ ງຊາດ. ກອງປະຊມໄດເ້ໍ ປນັ ເອກະສນັ ກນັ ຜຸ່ ານບນັ ດາມະຕິ ອນັ ເປັນປະຫວດັ ສາດ ຄ ການຕກົ ລງົ ລບົ ລາ້ໍ ງລະບອບລາຊາທປິ ະໄຕທຸ່ ີພນົໍ້ ສະໄຫມ ສະຖາປະນາລະບອບສາທາລະນະລດັ ປະຊາທິ ປະໄຕ ປະຊາຊນົ , ສາ້ໍ ງຕງັ້ໍ ສະພາ ປະຊາຊນົ ສງູ ສດ, ແຕຸ່ ງຕງັໍ້ ປະທານປະເທດ ແລະ ແຕຸ່ ງຕງັໍ້ ລດັ ຖະບານສາທາລະນະ ລດັ ປະຊາທປິ ະໄຕ ປະຊາຊນົ ລາວ ກອງປະຊມໄດເ້ໍ ລອກຕງັ້ໍ ເອາົ ສະເດດັ ເຈາົ້ໍ ສພານວງົ ເປັນປະທານປະເທ ດທັງ ເປັນປະທານສະພາປະຊາຊນົ ສູງສດ, ແຕຸ່ ງຕງັໍ້ ເອາົ ທຸ່ ານໄກສອນ ພມົ ວຫິ ານ ເລຂາທກິ ານໃຫຍຸ່ ຂອງພກັ ປະຊາຊນົ ປະຕວິ ດັ ລາວ ເປັນນາຍກົ ລດັ ຖະມນົ ຕ,ີ ແຕຸ່ ງຕງັ້ໍ ເຈາົໍ້ ສສີ ະຫວຸ່ າງ ວດັ ທະນາ ເປນັ ທຸ່ ປີ ກຶ ສາສູງສດ ຂອງປະທານປະ ເທດ ແລະ ແຕຸ່ ງຕງັໍ້ ເອາົ ເຈາົ້ໍ ສວນັ ນະພູມາ ເປັນທຸ່ ປີ ຶກສາສູງ ສດຂອງລດັ ຖະບານ. ນອກຈາກນກີໍ້ ອງປະຊມຍງັ ໄດກ້ໍ າ ນດົ ເອາົ ທງຊາດ, ເພງຊາດ, ພາສາລາວ ເປັນພາສາທາງລດັ ຖະການ ແລະ ການດົ ເອາົ ວນັ ທີ 2 ທນັ ວາ ເປນັ ວນັ ສະຖາ ປະນາ ສາທາລະນະລດັ ປະຊາທິປະໄຕປະຊາຊນົ ລາວ, ກອງປະຊມກໄດອໍ້ ດັ ລງົ ໃນວນັ ທີ 2 ທນັ ວາ ຄ.ສ 1975 ດວ້ໍ ຍຜນົ ສາເລດັ ອນັ ສະຫາງຸ່າງາມ. ຮູບທີ4 ກອງປະຊມໃຫຍຸ່ ຜູແ້ໍ ທນປະຊາຊນົ ທຸ່ ວົ ປະເທດ ຄາຖາມ 1. ການຕຸ່ ສູຂ້ໍ ອງປະຊາຊນົ ລາວພາຍຫງຼັ ການເຊນັ ສນັ ຍາ ແລະ ອານສນັ ຍາເປນັ ແນວໃດ? 2. ການລກຮຂໍ້ ນຶໍ້ ຢດອານາດ ແລະ ການສະຖາປະນາ ສາທາລະນະລດັ ປະຊາທປິ ະໄຕ ປະຊາຊນົ ລາວ ວນັ ທີ 2 ທນັ ວາ 1975ເປັນແນວໃດ? ພາກທີ II ພູມສາດ ວທິ ະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາໍ້ ທາ ບົດທີ 8 69 ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພດັ ດາວນັ ຈັນທະເພງັ

ວຊິ າ ສງັ ຄົມສກຶ ສາ ລະບບົ ສລຍິ ະຈກັ ກະວານ 1. ຄວາມໝາຍຂອງລະບົບສລຍິ ະຈກັ ກະວານ ມະນດພວກເຮາົ ພະຍາຍາມທກວທິ ີທາງດາເນນີ ການຄນົ້ໍ ຄວ້ໍ າ, ສກຶ ສາ ເພຸ່ ອຕອໍ້ ງການຮູວໍ້ ຸ່ າ “ ຈກັ ກະວານ ” ມີ ຄວາມໝາຍ ແລະ ເກີດຂນຶໍ້ ໄດແໍ້ ນວໃດ, ນອກຈາກນີໍ້ ກຸ່ ຍງັ ພະຍາມຄນົ້ໍ ຄວ້ໍ າກຸ່ ຽວກບັ ກດົ ເກນນີ້ໍ ມີຄວາມເປັນມາຄ ແນວໃດ, ຕຸ່ ກບັ ບນັ ຫາດຸ່ ງັ ກຸ່ າວໄດມ້ໍ ີຫຼາຍທດິ ສະດີ ຍກົ ເຫດຜນົ ຂນຶໍ້ ມາອະທບິ າຍ ແຕຸ່ ກຸ່ ມີພຽງທດິ ສະດດີ ຍວເທຸ່ ົານນັ້ໍ ທຸ່ ມີ ຜີ ູຍ້ໍ ອມຮບັ ກນັ ຢຸ່ າງກວໍ້ າງຂວາງກຸ່ ຽວກັບຄວາມໝາຍຂອງຄາວຸ່ າ “ ຈກັ ກະວານ ” ແມຸ່ ນຫຸ່ ວງອາວາກາດທຸ່ ີ ບຸ່ ມີ ຂອບເຂດ, ແມຸ່ ນເທຫະວດັ ຖອນັ ກ້ວໍ າງໄກທຸ່ ບີ ຸ່ ສາມາດການດົ ໄດ.ໍ້ ສຸ່ ວນການດາເນນີ ຂອງໜຸ່ ວຍໂລກ ແລະ ດາວ ເຄາະອຸ່ ນໆ ໃນລະບບົ ສລຍິ ະຈກັ ກະວານຂອງພວກເຮາົ ຄເມຸ່ ອດວງຕາເວນັ ເກີດຂນຶ້ໍ ເນຸ່ ອງຈາກການຫດົ ແລະ ລວມ ຕວົ ເຂາົ້ໍ ສຸ່ ສູ ນູ ກາງຂອງກຸ່ ມອາຍ, ສຸ່ ວນກຸ່ ມອາຍທຸ່ ເີ ບາົ ບາງເຫຼອຢຸ່ ູອອໍ້ ມຂາໍ້ ງ ຈະຖກຕດັ ຂາດອອກຈາກກນັ ແລະ ຕຸ່ ມາ ກຸ່ ຄຸ່ ອຍລວມຕວົ ກນັ ເປັນດາວເຄາະ ແລະ ເທຫະວດັ ຖອຸ່ ນໆ ທຸ່ ມີ ີເສນັໍ້ ທາງການໂຄຈອນອອ້ໍ ມດວງຕາເວນັ ທຸ່ ີເກີດຂນຶ້ໍ ໃ ໝຸ່ . ສາລບັ ບລວິ ານຂອງດາວເຄາະທຸ່ ມີ ເີ ສນັໍ້ ໂຄຈອນອອ້ໍ ມດາວເຄາະ ທຸ່ ປີ ະກດົ ໃນລະບບົ ສລຍິ ະຈກັ ກະວານ ນນັ້ໍ ກຸ່ ມີ ຂະບວນການກາເນດີ ເໜອນກບັ ບນັ ດາດາວເຄາະທຸ່ ກີ ຸ່ າວມາແລວໍ້ . ຮູບທ1ີ ການເກີດຂອງລະບບົ ສລຍິ ະຈາກການລວມຕວົ ກນັ ຂອງແກ໊ສແລະຝຸ່ ນຈນົ ໃນທຸ່ ສີ ດເກດີ ເປັນດວງອາທດິ ດາວ ເຄາະແລະບລວິ ານຕຸ່ າງໆ 2. ອງົ ປະກອບຂອງລະບບົ ສລຍິ ະຈກັ ກະວານ. ລະບບົ ສລຍິ ະຈກັ ກະວານ ແມຸ່ ນກຸ່ ມດາວກຸ່ ມໜຸ່ ງຶ ເຊຸ່ ງິ ປະກອບດວ້ໍ ຍດວງດາວທຸ່ ີສາຄນັ ຕຸ່ າງໆ ເຊຸ່ ນັ : ດວງຕາເວນັ ເປັນສູນກາງຂອງລະບບົ ສລຍິ ະຈກັ ກະວານ. ສລຍິ ະຈກັ ກະວານໝາຍເຖິງເທຫະວດັ ຖທກຊະນດິ ທຸ່ ີມີຄວາມ ກຸ່ ຽວຂອ້ໍ ງ ແລະ ຜູກພນັ ຢຸ່ ູກບັ ດາວດວງໜຸ່ ງຶ ໂດຍສະເພາະເທຫະວດັ ຖ ທຸ່ ປີ ະກອບຢຸ່ ູໃນລະບບົ ສລຍິ ະຈກັ ກະ ວານ ຂອງພວກເຮາົ ທຸ່ ີສາຄນັ ໄດແ້ໍ ກຸ່ : - ດາວເຄາະ ເຊຸ່ ງິ ໝາຍເຖງິ ເທຫະວດັ ຖທຸ່ ບີ ຸ່ ມແີ ສງສະຫຸ່ ວາງໃນຕວົ ເອງ, ແຕຸ່ ແສງສະຫຸ່ ວາງທຸ່ ີຫຽຼ ວເຫນັ ແມຸ່ ນ ແສງສະຫຸ່ ວາງທຸ່ ສີ ະທອໍ້ ນມາຈາກແສງຂອງດວງຕາເວນັ . 70 ວທິ ະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພດັ ດາວນັ ຈນັ ທະເພັງ

ວຊິ າ ສັງຄມົ ສຶກສາ - ດາວບລວິ ານ ແມຸ່ ນດາວເຄາະຊະນດິ ໜຸ່ ງຶ ທຸ່ ີເປນັ ບລວິ ານ ດາວເຄາະຕຸ່ າງໆຂອງລະບບົ ສລຍິ ະຈກັ ກະວານ ເຊຸ່ ງິ ມີລກັ ສະນະຄາໍ້ ຍຄດວງຈນັ ທຸ່ ີເປັນບລວິ ານຂອງໂລກເຮາົ ແລະ ມເີ ສນັ້ໍ ໂຄຈອນອອ້ໍ ມດາວເຄາະຕຸ່ າງໆ ໃນລະບບົ ສລຍິ ະຈກັ ກະວານ. - ດາວເຄາະນອ້ໍ ຍ ເປັນດາວທຸ່ ມີ ີຂະນາດນອໍ້ ຍທຸ່ ີສດ ຕາມປກົ ກະຕແິ ລວໍ້ ຈະມີເສນັ້ໍ ຜຸ່ າກາງນອໍ້ ຍກຸ່ ວາ 800 ກໂິ ລແມດັ . - ດາວຫາງ ປະກອບດວ້ໍ ຍສຸ່ ວນຫວົ ທຸ່ ເີ ປັນຂອງແຂງ ແລະ ສຸ່ ວນຫາງທຸ່ ແີ ກຸ່ ຍາວອອກໄປຫຼາຍລາໍ້ ນກໂິ ລແມດັ , ສຸ່ ວນຫາງຂອງດາວຫາງປະກອບດວ້ໍ ຍທາດອາຍກາສ ( Gas ) ຫຼາຍຊະນດິ , ເສນັໍ້ ໂຄຈອນອອ້ໍ ມດວ ຕາເວນັ ແມຸ່ ນຄງົ ທຸ່ ີ ( ໂຄຈອນແບບຕາມເດຕີ ະຫອຼ ດເວລາ ). - ອກະບາດ ( ດາວສະເດດັ ) ເປັນເທຫະວດັ ຖທຸ່ ເີ ປັນຂະນາດນອໍ້ ຍ ແລະ ຢຸ່ ກູ ະແຈກກະຈາຍທຸ່ ົວໄປ ໃນ ລະບບົ ສລຍິ ະຈກັ ກະວານ. ເທຫະວກັ ຖເຫຸ່ ຼາົ ນີ້ໍ ເມຸ່ ອເຄຸ່ ນເຂາົໍ້ ສຸ່ ູບນັ ຍາກາດຂອງໂລກ ຈະເກດີ ການເຜາັ ໄໝ້ໍ ເປນັ ແສງສະຫຸ່ ວາງຮຸ່ ງຂນຶໍ້ ເຊຸ່ ງິ ສະທອ້ໍ ນໃຫມ້ໍ ະນດເຮາົ ຫຼຽວເຫນັ ເປັນແສງຍາວໆ ເຊຸ່ ງິ ພວກເຮາົ ນຍິ ມົ ກັນ ເອນີ້ໍ ວຸ່ າ ດາວສະເດດັ ຫຼ ດາວຕກົ ( ອກະບາດ ) ນນັໍ້ ເອງ. ຮບູ ທ2ີ ລະບບົ ສລຍິ ະຈກັ ກະວານ (Solar system ) 3. ດວງຕາເວັນ. ດວງຕາເວນັ ເປັນດາວຣກຶ ດວງໃຫຸ່ ຍໜຸ່ ງຶ ເຊຸ່ ງິ ຖວຸ່ າ ເປນັ ສູນກາງຂອງລະບບົ ສລຍິ ະຈກັ ກະວານ, ເປັນດາວຣກຶ ທຸ່ ີ ເປັນກຸ່ ມກອ້ໍ ນທາດອາຍກມົ ໆ, ມນົ ໆ ເຊຸ່ ງິ ເປອກນອກນນັ້ໍ ກາລງັ ລກໄໝເ້ໍ ປັນແປວໄຟຢຸ່ ູ ເຊຸ່ ງິ ມີຄວາມຮອ້ໍ ນ ລະຫຸ່ ວາງ 5500 – 60000℃ , ແຕຸ່ ພເລກິ ເຂາົ້ໍ ໄປພປະມານ 8000 ກໂິ ລແມດັ ຄວາມຮອ້ໍ ນອາດ ຈະເພຸ່ ມີ ຂນຶ້ໍ ສງູ ປະມານ 160.0000℃. ດວງຕາເວນັ ທຸ່ ີເຮາົ ຫຼຽວເຫນັ ຢຸ່ ູທກວນັ ນີ້ໍ ປະກດົ ວຸ່ າມີຂະໜາດນອ້ໍ ຍໆ ຄາ້ໍ ຍຄໝາກບານໜຸ່ ວຍໜຸ່ ງຶ ເທຸ່ າົ ນນັ້ໍ , 71 ວທິ ະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພດັ ດາວນັ ຈນັ ທະເພັງ

ວິຊາ ສງັ ຄົມສກຶ ສາ ແຕຸ່ ຄວາມຈງິ ແລວ້ໍ ມັນໜຸ່ ວຍໃຫຸ່ ຍກວຸ່ າໜຸ່ ວຍໂລກຂອງພວກເຮາົ ອາໄສຢຸ່ ູທກວນັ ນີຕ້ໍ ງັ້ໍ ຫາຼ ຍເທຸ່ ົາ ຄມັນມີເສນັໍ້ ຜຸ່ າ ກາງຂອງໂລກ ປະມານ 1.400.000 ກໂິ ລແມດັ ຍາວກວຸ່ າເສນັໍ້ ຜຸ່ າກາງຂອງໂລກ( 100 ກວຸ່ າເທຸ່ າົ ) ໂດຍສະເລຸ່ ຍ ແລວ້ໍ ຕາແໜຸ່ ງຂອງໜຸ່ ວຍໂລກຈະຢຸ່ ຫູ ຸ່ າງໄກຈາກດວງຕາເວນັ ປະມານ 150.000.000 ກໂິ ລແມດັ . ດຸ່ ງັ ນນັ້ໍ , ຈຸ່ ງິ ເປັນ ເຫດໃຫຫ້ໍ ຼຽວເຫນັ ມນັ ນອໍ້ ຍ ແລະ ຫຸ່ າງຈາກພວກເຮາົ ຫຼາຍ. ພະລງັ ຄວາມຮອ້ໍ ນ ແລະ ແສງສະຫວຸ່ າງທຸ່ ີແຜຸ່ ລງັ ສອີ ອກມາຈາກພນໍ້ ຜວິ ຂອງດວງຕາເວນັ ແມຸ່ ນມາຈາກ ປະຕກິ ລິ ຍິ າທຸ່ ີເກີດຂນຶໍ້ ໃນພນໍ້ ຜວິ ຂອງດວງຕາເວນັ ທຸ່ ີມຄີ ວາມກດົ ດນັ ສູງອາຕອມຂອງທາດ ຮໂີ ດຣແຊນ ປຸ່ ຽນເປັນຮີລີ ອອມ ໂດຍຂະບວນການລວມຕວົ ກັນຄາ້ໍ ຍຄກັບປະຕກິ ິລຍິ າທຸ່ ເີ ກີດຂນຶໍ້ ຂອງປາລະມານ,ູ ພະລງັ ຄວາມຮ້ໍອນອນັ ມະຫາສານທຸ່ ສີ ຸ່ ງົ ອອກມາຈາກພນໍ້ ຜວິ ຂອງດວງຕາເວນັ ໂດຍອອໍ້ ມຮອບເທຸ່ າົ ກບັ ອດັ ຕາຄວາມໄວຂອງແສງ. ພະລງັ ງານຂອງໂລກເຮາົ ທຸ່ ີໄດຮໍ້ ບັ ຈາກດວງຕາເວນັ ມຄີ ຸ່ າພຽງແຕຸ່ ������ ຂອງພະລງັ ງານທງັ ໝົດທຸ່ ີແຜຸ່ ������.������������������.������������������.������������������ ລງັ ສອີ ອກ ມາຈາກ ດວງຕາເວນັ . ພະລງັ ງາເຫຸ່ ຼາົ ນີໍ້ ໄດມໍ້ ຜີ ນົ ກະທບົ ຕຸ່ ລກັ ສະນະທາງກາຍະພາບ ແລະ ຊວີ ະພາບ ເທງິ ໜາ້ໍ ໂລກ, ໃນຂະນະດຍວກນັ ພະລງັ ງານບາງສຸ່ ວນຈາກດວງຕາເວນັ ຈະຖກມວນສານເທຫະວດັ ຖເທງິ ຝາກຟ້ໍາ ດດູ ກນັ ເອາົ ໄວ,້ໍ ແຕຸ່ ສຸ່ ວນໃຫຸ່ ຍພະລງັ ງານຈາກດວງຕາເວນັ ຈະສູນຫາຍໄປໃນອາວະກາດ. ບນົ ພນໍ້ ຜວິ ຂອງດວງຕາເວນັ ມີການປຸ່ ຽນແປງເກດີ ຂນຶ້ໍ ສະເໜີ ອນັ ເນຸ່ ອງມາຈາກພະຍແມຸ່ ເຫກຼັ ແລະ ພະລງັ ງານ ຄວາມຮອ້ໍ ນຂອງ ປາໂຣຕງົ ເຊຸ່ ງິ ເປັນອະນພາກຂະໜາດນອໍ້ ຍ ໄດຫໍ້ ຼດຈາກພນ້ໍ ຜວິ ຂອງດວງຕາເວນັ ສຸ່ ູອາວາ ກາ ດ. ອະນພາກເຫຸ່ າຼົ ນຈີໍ້ ະເຄຸ່ ອນທຸ່ ີໄວກວຸ່ າການເຄຸ່ ອນທຸ່ ຂີ ອງອະນພາກເອເລກັ ຕງົ ຮຽກວຸ່ າ “ ລມົ ສລຍິ ະ ” ປະກດົ ການ ດຸ່ ງັ ກຸ່ າວ ຈະມຜີ ນົ ກະທບົ ຕຸ່ ຊນັໍ້ ແມຸ່ ເຫກຼັ ທຸ່ ີຢຸ່ ູພາຍນອກໂລກ. ນອກຈາກນອີໍ້ ະນພາກ ປາໂຣຕງົ ຍງັ ທາໃຫເ້ໍ ກດີ “ ແສງເໜອ ” ເຊຸ່ ງິ ປະກດົ ໃຫເໍ້ ຫນັ ຈະແຈງໍ້ ແຕຸ່ ປະກດົ ການທາງທາມະຊາດດຸ່ ງັ ກຸ່ າ ຈະປະກດົ ໃຫເໍ້ ຫນັ ພຽງເລກັ ນອໍ້ ຍໃນ ບລເິ ວນເຝໍອ້ ງໂລກໃຕເ້ໍ ອນີ້ໍ ວຸ່ າ “ ແສງໃຕໍ້ ”. ຮູບທ3ີ ດວງຕາເວນັ ວິທະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາ້ໍ ທາ 4. ດາວບລິວານທັງ 8 ຂອງດວງຕາເວັນ 72 ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພັດດາວນັ ຈນັ ທະເພງັ

ວິຊາ ສງັ ຄມົ ສກຶ ສາ ລະບບົ ສລຍິ ະຈກັ ກະວານປະກອບດວ້ໍ ຍດາວເຄາະ 8 ດວງ ທຸ່ ເີ ປັນບລວິ ານຂອງດວງຕາເວນັ ເຊຸ່ ງິ ປະກອບມີ ດວງດາວຕຸ່ າງໆດຸ່ ງັ ນ:ີໍ້  ດາວພດ ຫຼ ດາວພະພດ ( Mercure ) ເປັນດາວເຄາະດວງງນອ້ໍ ຍທຸ່ ີສດ ແລະ ຢຸ່ ູໃກກ້ໍ ບັ ດວງອາທດິ ຫຼາຍກວຸ່ າດາວເຄາະດວງອຸ່ ນໆ ໃນລະບບົ ສລຍິ ະຄ: ມໄີ ລຍະຫຸ່ າງຈາກດວງອາທດິ ພຽງປະມານ 58 ລາ້ໍ ນ ກມ, ມີເສນັ້ໍ ຜຸ່ າສນູ ກາງປະມານ 2/5 ຂອງໂລກ ຫຼ ເທຸ່ າົ ກບັ 4.840 ກມ ເນຸ່ ອງຈາກດວງອາທດິ ຫຼາຍທາງໂຄຈອນຂອງມນັ ອອໍ້ ມດວງອາທດິ ໃນໜຸ່ ງຶ ຮອບຈຸ່ ງິ ມໄີ ລຍະ ສນັໍ້ ທຸ່ ີສດ ຄ ໃຊເໍ້ ວລາໂຄຈອນພຽງ 88 ວນັ ຕຸ່ ໜຸ່ ງຶ ຮອບ ແລະ ໃນນຖີ້ໍ ວຸ່ າປີໜຸ່ ງຶ ຂອງດາວພະພດນນັໍ້ ເທຸ່ າົ ກບັ 88 ວນັ ຂອງ ໂລກນກັ ດາລາສາດສນັ ນຖິ ານວຸ່ າດາວພະພດນຫີໍ້ ັນໜາ້ໍ ຫຼ ອວຸ່ າຍໜາ້ໍ ເຂາົ້ໍ ຫາດວງອາທດິ ພຽງດາໍ້ ນດຽວຢຸ່ ສູ ະເໜີການ ເປນັ ດຸ່ ງັ ນີ້ໍ ເພຸ່ ີນເຊຸ່ ອວຸ່ າ ມນັ ອາດຈະເປັນການໜນູ ອອໍ້ ມຕວົ ຂອງມນັ ເອງໄດພໍ້ ຽງ 1 ຮອບເຊຸ່ ນັ ກນັ . ສະນນັໍ້ , ໃນໜຸ່ ງຶ ປີ ຂອງດາວພດຈຸ່ ງິ ເທຸ່ າົ ກນັ ກບັ 1 ວນັ ຂອງດາວພດ ເມຸ່ ອປຽບທຽບໃສຸ່ ກບັ ໂລກຂອງເຮາົ ແລວ້ໍ ກຸ່ ປະກດົ ວຸ່ າ 1 ວນັ ຂອງ ດາວພດນນັ້ໍ ຊາໍ້ ນານເທຸ່ າົ ກບັ 88 ວນັ ຂອງໂລກເຮາົ ຫຼ 44 ມເ້ໍ ວນັ ແລະ 44 ມຄໍ້ ນນນັ້ໍ ເອງ. ກຸ່ ຽວກບັ ບນັ ຍາກາດຂອງດາວພດນນັໍ້ ນກັ ດາລາສາດໄດສ້ໍ ກຶ ສາສາຫວຼ ດເບຸ່ ງິ ແລະ ປະກດົ ວຸ່ າເປນັ ບນັ ຍາກາດ ທຸ່ ີບຸ່ ມກີ າສອກົ ຊແີ ຊນ ແລະ ອາຍນາ້ໍ . ດຸ່ ງັ ນນັໍ້ , ຈຸ່ ງິ ເປນັ ເຫດໃຫອໍ້ ນຫະພູມຕອນເວນັ ຄ: ອນຫະພູມຕອນກາງເ ວນັ ຮອໍ້ ນສູງຫຼາຍ ຄ ບຸ່ ຕຸ່ າກວຸ່ າ 250℃ ສຸ່ ວນອນຫະພູ ມຕອນກາງຄນນນັໍ້ ກົງກັນຂາ້ໍ ມກັບຕອນກາງເວນັ ຫຼາຍ ຄ ອນຫະພູມຫດຼ ລງົ ຫາຼ ຍທຸ່ ສີ ດ ແລະ ຈະບຸ່ ເກີນ 0℃ ຈກັ ເທຸ່ ອເລຍີ . ເນຸ່ ອງຈາກດາວພດເປນັ ດາວເປນັ ດາວພະເຄາະນອ້ໍ ຍໆຢຸ່ ູໃກກໍ້ ບັ ດວງອາທດິ ແລະ ໄລຍະທາງໂຄຈອນກຸ່ ສນັໍ້ ຫາຼ ຍ.ສະນນັໍ້ , ຈຸ່ ງິ ເປັນເຫດໃຫມ້ໍ ະນດ ແລະ ນກັ ສາຫຼວດອຸ່ ນໆມໂີ ອກາດໜໍ້ອຍທຸ່ ີສດ ທຸ່ ຈີ ະເຫນັ ດາວພະພດໄດ້ໍ ແຕຸ່ ສງັ ເກດເຫນັ ດາວພະພດໄດດ້ໍ ນີ ນັໍ້ ມເີ ວລາພຽງເຄຸ່ ງິ ຊຸ່ ວົ ໂມງກຸ່ ອນດວງອາທດິ ຈະຂນຶ້ໍ ເທຸ່ າົ ນນັ້ໍ ແລະ ກຸ່ ອນດວງອາທດິ ຈະ ລບັ ຂອບຟາ້ໍ ເທຸ່ າົ ນນັ້ໍ ການທຸ່ ເີ ພຸ່ ນິ ເຫນັ ດາວພະພດອອກຍາມດວງອາທິດຈະຂນຶໍ້ ແລະ ກຸ່ ອນດວງອາທດິ ຈະ ຕກົ ນນັໍ້ ແມຸ່ ນໃນເດອນເມສາຕຸ່ ໃສຸ່ ເດອນພດຶ ສະພາ ພາໃຫຫໍ້ າຼ ຍຄນົ ນຍິ ມົ ເອນີ້ໍ ດາວພດນເີໍ້ ປັນດາວປະກາຍພກຶ ( ຍາມເຊາົ້ໍ ໃກໍ້ ຈະຮຸ່ ງ ) ແລະ ດາວປະຈາເມອງ ( ຍາມແລງກຸ່ ອນດວງອາທດິ ຈະລບັ ຂອບຟາໍ້ ) ໃນເວລາທຸ່ ີດາວພະພພຂນຶ້ໍ ນນັໍ້ ຫາກ ໃຊກ້ໍ ອງຈລະທັດຊຸ່ ອງເບຸ່ ງິ ຈະພາໃຫເ້ໍ ຮາົ ເຫນັ ນານໄດເໍ້ ຖງິ 2 ຊຸ່ ວົ ໂມງ ແຕຸ່ ຈະເຫນັ ເປນັ ດາວທຸ່ ີມແີ ສງສະຫວຸ່ າງ ຫຼ ໃສເໜອນກບັ ດາວດວງອຸ່ ນໆ ອກີ ສງິ ໜຸ່ ງຶ ທຸ່ ີໜາ້ໍ ສງັ ເກດທຸ່ ີສດກຸ່ ຄດາສພດຈະປາກດົ ໃຫເ້ໍ ຫັນພຽງແຕຸ່ ດາວທຸ່ ີບຸ່ ເ ຕມັ ດວງຄາໍ້ ຍຄກນັ ກບັ ເຮາົ ເບຸ່ ງິ ດວງຈນັ ບຸ່ ເຕມັ ດວງນນັ້ໍ . ຂມໍ້ ູນເພຸ່ ີມເຕີມ: ຂມ້ໍ ູນຂອງດາວພດ ໄລຍະທາງໂດຍສະເລຸ່ ຍ 57.91 ລາໍ້ ນກໂິ ລແມດັ ຄາບການໂຄຈອນ 87.97 ວນັ ຂອງໂລກ ຄຸ່ າຄວາມຣີ (ວງົ ກມົ =0) 0.206 ວງົ ໂຄຈອນອຸ່ ຽງຈາກລະນາບສລຍິ ະວຖິ ີ 7 ອງົ ສາ ເສນັ້ໍ ສູນສູດອຸ່ ຽງຈາກລະນາບໂຄຈອນ 0 ອງົ ສາ ມວນ 0.055 ເທຸ່ າົ ຂອງໂລກ ຄາບການໝນູ ຮອບຕວົ ເອງ 58.65 ວນັ ຂອງໂລກ ເສນັ້ໍ ຜຸ່ າສູນກາງ 2.440 ກໂິ ລແມດັ 73 ວທິ ະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພດັ ດາວນັ ຈັນທະເພັງ

ຄວາມໜາແໜນ້ໍ ວຊິ າ ສງັ ຄມົ ສກຶ ສາ ຄວາມໂນມໍ້ ທຸ່ ວງ 5.43 ກຣມັ ຕຸ່ ຊງັ ຕແີ ມດັ ກອໍ້ ນ 0.38 ເທຸ່ າົ ຂອງດວງອາທດິ ອງົ ປະກອບ ຮໂີ ດຣແຊນ, ເຮລຽມ, ໂຊດຽມ, ໂພແທສຊຽມ, ແຄລຊຽມ, ແມກັ ອນຫະພມ ນຊີ ຽມ -180 – 430 ອງົ ສາ ຮູບທີ 4 ດາວພດ  ດາວສກ ຫຼ ດາວພະສກ ( Venus ) ເປັນດາວສກດວງໜຸ່ ງຶ ທຸ່ ີປາກດົ ມແີ ສງສະຫວຸ່ າງໄວທຸ່ ີສດໃນທອໍ້ ງຟາໍ້ ມໄີ ລຍະຫຸ່ າງຈາກດວງອາທດິ ປະມານ 108 ລາໍ້ ນ ກມ ຢຸ່ ູໃກກໍ້ ບັ ໂລກເຮາົ ມຂີ ະໜາດໃຫຸ່ ຍເກອບຊຸ່ ກບັ ໂລກຂອງເຮາົ ຄຂະໜາດເສນັໍ້ ຜຸ່ າກາງເທຸ່ າົ ກບັ 12.200ກມ ມີການໂຄຈອນອອ້ໍ ມດວງອາທດິ , ນກັ ດາລາສາດໄດຄໍ້ ານວນການໂຄຈອນຂອງມນັ ວຸ່ າໃນ 1 ຮອບໃຊໍ້ ເວລາເທຸ່ າົ ກບັ 225ວນັ . ດາວສກ ແມຸ່ ນດາວພະເຄາະດວງດຽວທຸ່ ີມບີ ນັ ຍາກາດຫມ້ໍ ຫຸ່ ເອາົ ໄວຢໍ້ ຸ່ າງໜາແໜນ້ໍ ( ບຸ່ ນບັ ໂລກ ) ດວໍ້ ຍເຫດນີ້ໍ ມະນດເຮາົ ຈຸ່ ງິ ມອີ ປະສກັ ຫຼາຍຢຸ່ າງທຸ່ ີກີດຂວາງສາລບັ ການສກຶ ສາຄນົໍ້ ຄວໍ້ າກຸ່ ຽວກບັ ດາວພະສກນີ.້ໍ ສະນນັ້ໍ , ຈຸ່ ງິ ເປັນ ເຫດໃຫມ້ໍ ກີ ານສງົ ໃສຢຸ່ ູວຸ່ າບນົ ພນ້ໍ ຜວິ ຂອງດາວສກນນັ້ໍ ຈະເປັນແນວໃດແທໍ້ ແຕຸ່ ເຖງິ ຢຸ່ າງໃດກຸ່ ຕາມ ສາລບັ ການໜູນ ອອໍ້ ມຕວົ ເອງຂອງດາວພະສກນນັ້ໍ ເພຸ່ ນິ ສາມາດຫາເຫດຜນົ ມາສະແດງໃຫຮ້ໍ ູວ້ໍ ຸ່ າດາວສກໜນູ ອອໍ້ ມຕວົ ເອງໄດປໍ້ ະມານ 30 ວນັ ຄ ມມີ ຄໍ້ ນນານເທຸ່ າົ ກບັ 15 ຄນ ແລະ ມເ້ໍ ວນັ 15 ມ ້ໍ ຂອງໂລກເຮາົ . ຈາກການພຈິ າລະນາກຸ່ ຽວກບັ ສະພາບການຂອງບນັ ຍາກາດຢຸ່ ດູ າວພະສກນນັ້ໍ ເພຸ່ ນິ ໃຫຮໍ້ ວູ ໍ້ ຸ່ າສຸ່ ວນຫາຼ ຍແມຸ່ ນ ກາສກາກໂບນກິ , ສຸ່ ວນອກົ ຊແີ ຊນ ແລະ ອາຍນາ້ໍ ປະສມົ ກບັ ບນັ ຍາກາດນນັ້ໍ ຖາ້ໍ ມກີ ຸ່ ເປນັ ອນັ ວຸ່ າຢຸ່ ພູ ນໍ້ ຜວິ ຂອງ ດາວ ພະສກນນັໍ້ ຄວນຈະມແີ ຕຸ່ ສງິ ທຸ່ ີມີຊວີ ດິ ເກີດຂນຶໍ້ ຢຸ່ າງແນຸ່ ນອນ. 74 ວິທະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພັດດາວັນ ຈັນທະເພັງ

ວິຊາ ສັງຄົມສຶກສາ ດາວພະສກເຊຸ່ ງິ ຢຸ່ ໃູ ນທອ້ໍ ງຟໍາ້ ນນັໍ້ ສຸ່ ວນຫຼາຍມກັ ຈະປະກດົ ໃຫມ້ໍ ະນດເຮາົ ເຫນັ ໄດໃ້ໍ ນຕອນເຊາົໍ້ ທາງດາໍ້ ນຕາເວັນ ອອກຢຸ່ າງຮຸ່ ງແຈງໍ້ ແລະ ເຫຼອ້ໍ ມໃສທຸ່ ສີ ດ ແລະ ບາງຄນົ ກຸ່ໄດໃໍ້ ສຸ່ ຊຸ່ ວຸ່ າເປັນດາວປະກາຍພກຶ (Morning star ) ແຕຸ່ ກງົ ກນັ ຂາ້ໍ ມ ຖາໍ້ ເຮາົ ເຫນັ ໃນຕອນຫວົ ຄຸ່ າ ດາໍ້ ນທດິ ຕາເວນັ ຕກົ ບາງຄນົ ກຸ່ ມກັ ໃສຸ່ ຊຸ່ ວຸ່ າ ດາວປະຈາເມອງ ຫຼ ດາວຮຸ່ ງ ຍາມແລງ ( Evening star ) ການປາກດົ ຕວົ ຂອງດາວພະສກນນັ້ໍ ປາກົດຂນຶໍ້ ເປັນຍາມ ເຊຸ່ ງິ ເຮາົ ອາດສາມາດເຫັນ ດວ້ໍ ຍຕາເປຸ່ ົາສູງສດບຸ່ ເກີນ 3 ຊຸ່ ວົ ໂມງ ເຊຸ່ ງິ ຈະເຫນັ ເປັນສຂີ າວໆ ແລະ ໃສ ໂດຍສະເພາະຍາມກາງເວນັ ແລະ ຖາ້ໍ ເຮາົ ໃຊກ້ໍ ອໍ້ ງຊຸ່ ອງເບຸ່ ງິ ຈະເຫນັ ເປນັ ສຂີ າວຂນໍ້ ມວົ ໆ ແລະ ເປນັ ເຟອໍ້ ງຄາ້ໍ ຍຄເດອນແຮມ ( ເດອນບຸ່ ເຕມັ ດວງ ) ແຕຸ່ ຖາໍ້ ເປັນ ຍາມກາງຄນ ເຮາົ ຈະເຫນັ ເປນັ ສເີ ຫອຼ ງມວົ ໆ ເໝອນກບັ ວຸ່ າມີສຸ່ ງິ ໃດສຸ່ ງິ ໜຸ່ ງຶ ທຸ່ ປີ ົກຄມຫມ້ໍ ຫຸ່ ເອາົ ໄວສໍ້ ຸ່ ງິ ເຫຸ່ າຼົ ນນັໍ້ ກຸ່ ແມຸ່ ນ ບນັ ຍາກາດອນັ ໜາແໜນ້ໍ ທຸ່ ີປົກຄມຫມໍ້ ຫຸ່ ດາວພະສກນນັ້ໍ . ຂມ້ໍ ູນເພຸ່ ີມເຕມີ : ຂມ້ໍ ູນຂອງດາວພະສກ ໄລຍະຫຸ່ າງຈາກດວງອາທດິ 108.21 ລາ້ໍ ນກໂິ ລແມດັ ຄາບການໂຄຈອນ 224.70 ວນັ ຄຸ່ າຄວາມຣີ (ວງົ ກມົ =0) 0.0068 ວງົ ໂຄຈອນອຸ່ ຽງຈາກລະນາບສລຍິ ະວຖິ ີ 3.39 ອງົ ສາ ເສນັ້ໍ ສນູ ສດູ ອຸ່ ຽງຈາກລະນາບໂຄຈອນ 177.3 ອງົ ສາ ຄາບການໝນູ ຮອບຕວົ ເອງ 242.02 ວນັ ຄວາມໜາແໜນ້ໍ 5.24 ກຣມັ ຕຸ່ ຊງັ ຕແີ ມດັ ກອ້ໍ ນ ລດັ ສະໝີບລເິ ວນສນູ ສູດ 6.052 ກໂິ ລແມດັ ມວນ 0.815 ເທຸ່ າົ ຂອງໂລກ 0.91 ເທຸ່ າົ ຂອງດວງອາທດິ ຄວາມໂນມ້ໍ ທຸ່ ວງ ອງົ ປະກອບ ຄາບອນໄດອອກໄຊ ເສນັໍ້ ຜຸ່ າສູນກາງ 2.440 ກໂິ ລແມດັ ອນຫະພມພນໍ້ ຜວິ 470 ອງົ ສາ ຮບູ ທີ 5 ດາວພະສກ ວິທະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາໍ້ ທາ 75 ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພດັ ດາວັນ ຈນັ ທະເພັງ

ວຊິ າ ສງັ ຄົມສຶກສາ ເປັນດາວທຸ່ ີຮຸ່ ງແຈງ້ໍ ສະຫວຸ່ າງກຸ່ ວາດາວເຄາະອຸ່ ນໆ ເຊຸ່ ງິ ຢຸ່ ູໃກກໍ້ ບັ ໜຸ່ ວຍໂລກ ແລະ ມີຂະໜາດເກອບເທຸ່ າົ ກັນ, ເປນັ ດາວທຸ່ ີມບີ ນັ ຍາກາດຫມໍ້ ຫຸ່ ຢຸ່ າງໜາແໜນ້ໍ ດາວສກປະກອບດວ້ໍ ຍ ( ກາດສ ) ຕຸ່ າງໆ ຄກາດສກາກໂບນກິ 97%, ອາຊດົ 20%, ອກົ ຊແີ ຊນປະມານ 1% ຂອງໂລກ ບນັ ຍາກາດຂອງດາວສກບຸ່ ມີຊນັ້ໍ ໂອໂຊນ. ດຸ່ ງັ ນນັໍ້ , ລງັ ສກີ າຍອດິ ຂອງດວງຕາເວນັ ຈຸ່ ງິ ຜຸ່ ານເຂາົ້ໍ ໄປເຖງິ ຜວິ ຂອງດາວສກຫຼາຍທຸ່ ສີ ດ ຈຸ່ ງິ ເຮດັ ໃຫດໍ້ າວສກຖກເຜາົ ໄໝມ້ໍ ີອນຫະພູ ມສູງທຸ່ ີ ສດ. ໜຸ່ ວຍໂລກ ຕງັໍ້ ຢຸ່ ູລະຫວຸ່ າງກາງຂອງດາວພະສກ ກບັ ດາວອງັ ຄານ ເປັນດາວເຄາະທຸ່ ມີ ີສຸ່ ງິ ທຸ່ ມີ ີຊີວດິ ອາ ໄສຢຸ່ ູ ແລະ ມີດວງເດອນເປນັ ບລວິ ານ.  ດາວອງັ ຄານ ( Mars ) ດາວບລວິ ານຂອງດວງອາທດິ ອກີ ດວງໜຸ່ ງຶ ເຊຸ່ ງິ ຢຸ່ ູໃກໆໍ້ ກບັ ໂລກມະນດເຮາົ ຄ ດາວພະອງັ ຄານເປນັ ດາວພະ ເຄາະທຸ່ ີມີຮບູ ລກັ ສະນະກມົ ແບບເໜອນຂອງໜຸ່ ວຍໂລກ ແຕຸ່ ມີຂະໜາດໃຫຸ່ ຍກວຸ່ າໂລກ ຄ ມຂີ ະໜາດເສນັໍ້ ຜຸ່ າສນູ ກາງ ເທຸ່ າົ ກບັ 6.700 ກມ ຫຸ່ າງຈາກໂລກເຮາົ ປະມານ 78 ລາໍ້ ນ ກມ ແຕຸ່ ມໄີ ລຍະຫຸ່ າງຈາກດວງອາທິດປະມານ 228 ລາໍ້ ນ ກມ. ດາວພະອງັ ຄານປຸ່ ນິ ອອໍ້ ມຕວົ ມນັ ເອງໃກຄໍ້ ຽງກບັ ການໜູນອອໍ້ ມຕວົ ເອງຂອງໜຸ່ ວຍໂລກ ຄ 24 ຊຸ່ ວົ ໂມງ 37 ນາທີ ແລະ 22 ວນິ າທີ. ດຸ່ ງັ ນນັ້ໍ , ວນັ , ເວລາ, ນາທີ ຂອງໂລກທຸ່ ີເຮາົ ອາໃສຢຸ່ ກູ ບັ ດາວພະອງັ ຄານຈຸ່ ງຶ ເກອບບຸ່ ແຕກ ຕຸ່ າງກນັ ຄ ລະດຮູ ອ້ໍ ນຂອງດາວພະອງັ ຄານຍາມກາງຄນຈະມເີ ວລາສນັ້ໍ ແລະ ຍາມກາງເວນັ ກຸ່ ມໄີ ລຍະຍາວກຸ່ ວາ ແຕຸ່ ກຸ່ ຽວກບັ ການໂຄຈອນອອ້ໍ ມດວງອາທດິ ນນັ້ໍ ໃນໜຸ່ ງຶ ຮອບດາວອງັ ຄານໃຊເ້ໍ ວລານານເທຸ່ ົ 368 ວນັ ກບັ 23 ຊຸ່ ວົ ໂມງ ເຊຸ່ ງິ ຜດິ ກບັ ການໂຄຈອນອອ້ໍ ມດວງອາທດິ ຂອງໂລກເຮາົ ດຸ່ ງັ ນນັ້ໍ , ລະດໜູ ຸ່ ງຶ ໆ ຂອງດາວພະອງັ ຄານຈຸ່ ງິ ມເີ ວລາ ນານ ເກອບເປັນ 2 ເທຸ່ າົ ຂອງໂລກ. ຄນົ ບຮູ ານໃນເມຸ່ ອກຸ່ ອນນນັ້ໍ ເຊຸ່ ອວຸ່ າບາ້ໍ ນເມອງເຮາົ ຈະເດອດຮອ້ໍ ນວນໍ້ ວາຍຫາຼ ຍ ເກີດ ສງົ ຄາມຂນຶໍ້ ຢຸ່ າງໃຫຸ່ ຍຫວຼ ງເມຸ່ ອເຫນັ ດາວສແີ ດງຮຸ່ ງສະຫວຸ່ າງປາກດົ ຂນຶ້ໍ ໃນທໍ້ອງຟໍ້າ ຄວາມຈງິ ນນັໍ້ ດາວສແີ ດງທຸ່ ີປາກົດ ໃຫເໍ້ ຫນັ ໃນທອ້ໍ ງຟ້ໍານນັ້ໍ ກຸ່ ແມຸ່ ນດາວພະອງັ ຄານນນັ້ໍ ເອງ ເຊຸ່ ງິ ເປນັ ດາວພະເຄາະດວງໜຸ່ ງຶ ທຸ່ ແີ ຕກຕຸ່ າງກັບດາວພະເຄາະ ດວງອຸ່ ນໆ ເຮາົ ຈະເຫນັ ດາວພະອງັ ຄານນດີ້ໍ ວ້ໍ ຍຕາເປຸ່ ົາໄດທ້ໍ ກໆ 15 -17 ປີຕຸ່ 1 ເທຸ່ ອ ເພາະເສນັ້ໍ ທາງໂຄຈອນຂອງມັນ ເຂາົ້ໍ ມາໃກກໍ້ ບັ ໂລກຫຼາຍທຸ່ ສີ ດ ຖາ້ໍ ເຮາົ ໃຊກ້ໍ ອ້ໍ ງຈລະທດັ ຊຸ່ ອງເບຸ່ ງິ ດາວພະອງັ ຄານສແີ ດງທຸ່ ເີ ຮາົ ເຫນັ ດວ້ໍ ຍຕາເປຸ່ ົານນັ້ໍ ຈະ ເປັນສເີ ຫຼອງດອກຈາປາແຕຸ່ ຖາໍ້ ສງັ ເກດເບຸ່ ງິ ດນົ ໆເບຸ່ ງິ ຄກັ ໆ ເຮາົ ຈະເຫນັ ວຸ່ າມບີ ລເິ ວນບາງບຸ່ ອນເປັນສີດນິ ຈຸ່ ແີ ດງ ແລະ ບາງບຸ່ ອນກຸ່ ເປັນສີຂຽວໆ ສຸ່ ວນບລເິ ວນໃກກ້ໍ ບັ ຂອບດາວນນັໍ້ ຈະປາກດົ ເປັນສຂີ າວໆ ໃສໆ ເຊຸ່ ງິ ນກັ ດາລາສາດຊາວ ໂຊຫວຽດໄດໃ້ໍ ຫຄໍ້ ວາມເຫນັ ວຸ່ າແມຸ່ ນບລເິ ວນທຸ່ ີເປນັ ຫມິ ະ ຫຼ ນາໍ້ ກອ້ໍ ນທງັ ມວນ, ບລເິ ວນທຸ່ ີ ເປັນນາ້ໍ ກອໍ້ ນດຸ່ ງັ ກຸ່ ວນຢີ້ໍ ຸ່ ູຂວົໍ້ ຂອງດາວພະອງັ ຄານມຄີ ວາມໜາເຖງິ 2. 000 ມ. ຂມ້ໍ ູນເພຸ່ ີມເຕີມ ຂມ້ໍ ູນຂອງດາວອງັ ຄານ ໄລຍະຫຸ່ າງຈາກດວງອາທດິ 227.94 ລາ້ໍ ນກໂິ ລແມດັ ຄາບການໂຄຈອນ 1.8807 ປີ ຄຸ່ າຄວາມຣີ (ວງົ ກມົ =0) 0.0934 ວງົ ໂຄຈອນອຸ່ ຽງຈາກລະນາບສລຍິ ະວຖິ ີ ເສນັໍ້ ສນູ ສູດອຸ່ ຽງຈາກລະນາບໂຄຈອນ 1.8 ອງົ ສາ ຄາບການໝນູ ຮອບຕວົ ເອງ 25.19 ອງົ ສາ ຄວາມໜາແໜນໍ້ 24.62 ຊຸ່ ວົ ໂມງ 3.934 ກຣມັ ຕຸ່ ຊງັ ຕແີ ມດັ ກອ້ໍ ນ 76 ວທິ ະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພັດດາວັນ ຈນັ ທະເພັງ

ລດັ ສະໝີບລເິ ວນສູນສດູ ວິຊາ ສັງຄມົ ສຶກສາ ມວນ 3.397 ກໂິ ລແມດັ 0.10744 ເທຸ່ າົ ຂອງໂລກ ຄວາມໂນມ້ໍ ທຸ່ ວງ 0.38 ເທຸ່ າົ ຂອງໂລກ ອງົ ປະກອບ ຄາບອນໄດອອກໄຊ, ນໂີ ຕຣແຊນ, ອາກອນ ເສນັ້ໍ ຜຸ່ າສນູ ກາງ ອນຫະພມພນ້ໍ ຜວິ 2.440 ກໂິ ລແມດັ -88 – 58 ອງົ ສາ ບລວິ ານ 2 ດວງ ຮບູ ທີ 6 ດາວພະອງັ ຄານ ( ລະດໜູ າວ ) ດາວພະອງັ ຄານເປນັ ດາວພະເຄາະທຸ່ ີມີຂະໜາດນອໍ້ ຍກວຸ່ າໂລກເຮາົ ເກອບເທຸ່ າົ ເຄຸ່ ງິ ໜຸ່ ງຶ ຂອງໂລກ ຮບູ ສະແດງ ຂາ້ໍ ງເທງິ ນນັໍ້ ເປັນຮບູ ຂອງດາວພະອງັ ຄານໃນລະດໜູ າວ ເຮາົ ຈະເຫນັ ວຸ່ າຂວົໍ້ ຂອງດາວນນັໍ້ ມຈີ ດຂາວໆ ເຊຸ່ ງິ ສະແດງ ເຖງິ ຈດທຸ່ ເີ ປັນນາໍ້ ກອໍ້ ນ ແຕຸ່ ພເຖງິ ລະດຮູ ອ້ໍ ນ ນາໍ້ ກອ້ໍ ນຢຸ່ ູຂວົ້ໍ ຂອງດາວພະອງັ ຄານກຸ່ ຈະເປອຍອອກ ດຸ່ ງັ ສະແດງອອກ ໃນຮບູ ລຸ່ ມນ:ີໍ້  ດາວພະຫັດ ( Jupiter ) ເປັນດາວເຄາະດວງໃຫຸ່ ຍທຸ່ ສີ ດຂອງລະບບົ ສລຍິ ະຈກັ ກະວານ, ໃຫຸ່ ຍກວຸ່ າໂລກເຮາົ 11 ເທຸ່ າົ ຄ ມີເສນັ້ໍ ຜຸ່ າສນູ ກາງ ປະມານ 142.700 ກມ ມີໄລຍະຫຸ່ າງຈາກດວງອາທດິ ປະມານ 778 ລາ້ໍ ນ ກມ, ເຊຸ່ ງິ ຖວຸ່ າເປນັ ໄລຍະຫຸ່ າງໄກພປານ ກາງ ເມຸ່ ອທຽບໃສຸ່ ກບັ ໄລຍະທາງທຸ່ ເີ ຂາົ້ໍ ໄປໃກກ້ໍ ບັ ດວງຕາເວນັ ທຸ່ ສດນນັໍ້ ເທຸ່ າົ ກບັ 740 ລາ້ໍ ນ ກມ, ສຸ່ ວນໄລຍະທຸ່ ຫີ ຸ່ າງ ຈາກດວງອາທດິ ທຸ່ ີສດນນັໍ້ ເທຸ່ າົ ກບັ 816 ລາ້ໍ ນ ກມ, ດາວພະຫດັ ໂຄຈອນອອ້ໍ ມດວງອາທດິ ນານເຖງິ 11 ປີ ກບັ 315 ວນັ ຕຸ່ 1 ຮອບ. ແຕຸ່ ກງົ ກນັ ຂາໍ້ ມກບັ ການໜນູ ອອ້ໍ ມຕວົ ຂອງມນັ ເອງນນັ້ໍ ໄວຫາຼ ຍທຸ່ ີສດ ຄ ໃຊເໍ້ ວລາພຽງແຕຸ່ 9 ຊຸ່ ວົ ໂມງ 50 ນາທີ. ບນັ ຍາກາດມແີ ຕຸ່ ( ກາສ ) ເປັນພດິ ເຊຸ່ ນັ : ອາກໂມນອີ ກັ ແລະ ອຸ່ ນໆ. ເປນັ ດາວທຸ່ ີມບີ ລວິ ານຫຼາຍກວຸ່ າໜຸ່ .ູ 77 ວິທະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພດັ ດາວນັ ຈັນທະເພງັ

ວິຊາ ສງັ ຄົມສຶກສາ ຂມ້ໍ ູນເພຸ່ ີມເຕີມ ຂມ້ໍ ູນຂອງດາວພະຫດັ ໄລຍະຫຸ່ າງຈາກດວງອາທດິ 778.41 ລາ້ໍ ນກໂິ ລແມດັ ຄາບການໂຄຈອນ 11.8565 ປີ ຄຸ່ າຄວາມຣີ (ວງົ ກມົ =0) 0.04839 ວງົ ໂຄຈອນອຸ່ ຽງຈາກລະນາບສລຍິ ະວຖິ ີ 1.305 ອງົ ສາ ເສນັ້ໍ ສນູ ສູດອຸ່ ຽງຈາກລະນາບໂຄຈອນ 3.12 ອງົ ສາ ຄາບການໝນູ ຮອບຕວົ ເອງ 9.92 ຊຸ່ ວົ ໂມງ 1.3 ກຣມັ ຕຸ່ ຊງັ ຕແີ ມດັ ກອ້ໍ ນ ຄວາມໜາແໜນໍ້ ລດັ ສະໝີບລເິ ວນສູນສູດ 71.492 ກໂິ ລແມດັ ມວນ 317.82 ເທຸ່ າົ ຂອງໂລກ 20.87 ແມດັ ຕຸ່ ວນິ າທີກາລງັ 2 ຄວາມໂນມໍ້ ທຸ່ ວງ ອງົ ປະກອບ ຮໂີ ດຣແຊນ, ເຮລຽມ ເສນັ້ໍ ຜຸ່ າສູນກາງ 142,800 ກໂິ ລແມດັ (12 x ເສນັໍ້ ຜຸ່ າສູນກາງຂອງໂລກ) ອນຫະພມພນໍ້ ຜວິ -148 ອງົ ສາ ບລວິ ານ 67 ດວງ ວງັ ແຫວນ 4 ວງົ ຮູບທີ 7 ດາວພະຫັດ  ດາວເສາົ ( Saturne ) ເປັນດາວງາມກວຸ່ າດາວເຄາະດວງອຸ່ ນໆໃນລະບບົ ສລຍິ ະຈກັ ກະວານ ມນັ ຢຸ່ ຫູ ຸ່ າງໄກຈາກດວງອາທິດໃນ ໄລຍະທຸ່ ໃີ ກທ້ໍ ຸ່ ສີ ດເທຸ່ າົ ກບັ 1.350 ລາ້ໍ ນ ກມ ແລະ 1.509 ລາ້ໍ ນ ກມເປັນໄລຍະທຸ່ ີຢຸ່ ູຫຸ່ າງໄກຈາກດວງອາທິດທຸ່ ີ ສດ ເປນັ ດາວເຄາະທຸ່ ມີ ຂີ ະໜາດໃຫຸ່ ຍອນັ ດບັ ທີ 2 ຮອງຈາກດາວພະຫັດຫຼາຍຄ 1 ຮອບໃຊເ້ໍ ວລາພຽງ 10 ຊຸ່ ວົ ໂມງ 14 ນາທີເທຸ່ າົ ນນັໍ້ ແຕຸ່ ການໂຄຈອນອອ້ໍ ມດວງອາທດິ ນນັ້ໍ ໃຊເ້ໍ ວລານາ ນຫຼາຍ ຄ 29 ປີກບັ 165 ວນັ ຕຸ່ 1 ຮອບ ປະລມິ ານ ຄວາມຮອໍ້ ນທຸ່ ໄີ ດຮໍ້ ບັ ຈາກດວງຕາເວນັ ຈຸ່ ງິ ໜອ້ໍ ຍ. ດຸ່ ງັ ນນັໍ້ ,ຈຸ່ ງິ ເຮດັ ໃຫອໍ້ ນຫະພູມຕຸ່ າຄປະມານລບົ 150℃ ( -150℃ ) 78 ວທິ ະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພັດດາວນັ ຈັນທະເພງັ

ວິຊາ ສັງຄມົ ສກຶ ສາ ຂມໍ້ ູນເພຸ່ ີມເຕມີ ຂມ້ໍ ູນຂອງດາວເສາົ ໄລຍະຫຸ່ າງຈາກດວງອາທດິ 1.426.666 ລາ້ໍ ນກໂິ ລແມດັ ຄາບການໂຄຈອນ 29.4 ປີ ຄຸ່ າຄວາມຣີ (ວງົ ກມົ =0) 0.05386179 ວງົ ໂຄຈອນອຸ່ ຽງຈາກລະນາບສລຍິ ະວຖິ ີ 2.486 ອງົ ສາ ເສນັ້ໍ ສູນສູດອຸ່ ຽງຈາກລະນາບໂຄຈອນ 26.73 ອງົ ສາ ຄາບການໝນູ ຮອບຕວົ ເອງ 10.656 ຊຸ່ ວົ ໂມງ 0.70 ກຣມັ ຕຸ່ ຊງັ ຕແີ ມດັ ກອ້ໍ ນ ຄວາມໜາແໜນໍ້ ລດັ ສະໝີບລເິ ວນສູນສູດ 60.268 ກໂິ ລແມດັ ມວນ 95.16 ເທຸ່ າົ ຂອງໂລກ 7.207 ແມດັ ຕຸ່ ວນິ າທີກາລງັ 2 ຄວາມໂນມໍ້ ທຸ່ ວງ ອງົ ປະກອບ ຮໂີ ດຣແຊນ, ເຮລຽມ ເສນັ້ໍ ຜຸ່ າສນູ ກາງ 120.000 ກໂິ ລແມດັ (10 x ເສນັ້ໍ ຜຸ່ າສູນກາງຂອງໂລກ) ອນຫະພມ -178 ອງົ ສາ ບລວິ ານ 62 ດວງ ວງົ ແຫວນ 7 ວງົ ຮບູ ທີ 8 ດາວເສາົ  ດາວເຈາົໍ້ ຟ້ໍາ ຫຼ ມະຣຶດຕະຍູ ( Uranus ) ການຄນົ້ໍ ພບົ ດາວເຈາົ້ໍ ຟໍ້ານີ້ໍ ແມຸ່ ນນກັ ດາລາສາດຊຸ່ ວຸ່ າ ວນິ ລຽມແຮກແຊນຄເຸຸິ ນຸ່ ໃຊກໍ້ ອ້ໍ ງຈລະທດັ ຊຸ່ ອງເຫນັ ໂດຍບງັ ເອນີ ທຸ່ ີສດ ເພາະມນັ ຢຸ່ ໄູ ກຈາກໂລກເຮາົ ຢຸ່ າງຫຼວງຫາຼ ຍ ຄມນັ ມໄີ ລຍະຫຸ່ າງຈາກດວງອາທິດປະມານ 2.880 ລາໍ້ ນ ກມມີຂະໜາດໃຫຸ່ ຍກວຸ່ າໂລກປະມານ 4 ເທຸ່ ອຄເສນັ້ໍ ຜຸ່ າກາງຂອງມນັ ເທຸ່ າົ ກບັ 47. 600 ກມ ສາລບັ ການ ໂຄຈອນອອໍ້ ມດວງອາທດິ ນນັ້ໍ ໃຊເໍ້ ວລານານທຸ່ ີສດ ຄ 85 ປີຕຸ່ 1 ຮອບ, ແຕຸ່ ການໜນູ ອອ້ໍ ມຕວົ ເອງຂອງມນັ ເອງໃຊ້ໍ ເວລາພຽງແຕຸ່ 10 ວທິ ະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາ້ໍ ທາ 79 ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພດັ ດາວັນ ຈັນທະເພງັ

ວິຊາ ສັງຄມົ ສກຶ ສາ ຊຸ່ ວົ ໂມງ ແລະ 49 ນາທີເທຸ່ າົ ນນັ້ໍ . ເຊຸ່ ງິ ເກອບເທຸ່ າົ ກບັ ການໜນູ ອອ້ໍ ມຕວົ ຂອງດາວພະເສາົ . ເຊຸ່ ງິ ໄດຄໍ້ ນົໍ້ ພບົ ໃນປີ 1781 ໃຫຸ່ ຍກວຸ່ າໂລກເຮາົ 4 ເທຸ່ າົ . ບນັ ຍາກາດທຸ່ ີຫມ້ໍ ຫຸ່ ດາວດວງນີ້ໍ ແມຸ່ ນຈາພວກກາສເປັນພດິ ຄາ້ໍ ຍຄກບັ ບນັ ຍາກາ ດຂອງ ດາວພະຫດັ ແລະ ດາວເສາົ , ສາລບັ ອນຫະພູມກຸ່ ເຫນັ ວຸ່ າຕຸ່ າຫາຼ ຍ ຄ ປະມານລບົ 170 ℃ (-170℃ ). ຂມໍ້ ູນເພຸ່ ີມເຕີມ ຂມ້ໍ ູນຂອງດາວມະລດຶ ຕະຍູ ໄລຍະຫຸ່ າງຈາກດວງອາທດິ 2.870.97 ລາ້ໍ ນກໂິ ລແມດັ ຄາບການໂຄຈອນ 84.02 ປີ ຄຸ່ າຄວາມຣີ (ວງົ ກມົ =0) 0.047168 ວງົ ໂຄຈອນອຸ່ ຽງຈາກລະນາບສລຍິ ະວຖິ ີ 0.770 ອງົ ສາ ເສນັ້ໍ ສນູ ສູດອຸ່ ຽງຈາກລະນາບໂຄຈອນ 97.86 ອງົ ສາ ຄາບການໝນູ ຮອບຕວົ ເອງ 17.24 ຊຸ່ ວົ ໂມງ ລດັ ສະໝີບລເິ ວນສູນສູດ 25.559 ກໂິ ລແມດັ ມວນ 14.371 ເທຸ່ າົ ຂອງໂລກ 8.43 ແມດັ ຕຸ່ ວນິ າທີກາລງັ 2 ຄວາມໂນມ້ໍ ທຸ່ ວງ ອງົ ປະກອບ ຮໂີ ດຣແຊນ, ເຮລຽມ ເສນັໍ້ ຜຸ່ າສນູ ກາງ 52.000 ກໂິ ລແມດັ (4 x ເສນັ້ໍ ຜຸ່ າສນູ ກາງຂອງໂລກ) ອນຫະພມ -178 ອງົ ສາ ບລວິ ານ 27 ດວງ ວງົ ແຫວນ 13 ວງົ ຮູບທີ9 ດາມະລດຶ ຕະຍູ ວທິ ະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາ້ໍ ທາ 80 ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພດັ ດາວັນ ຈນັ ທະເພງັ

ວຊິ າ ສັງຄົມສຶກສາ  ດາວເຈາົໍ້ ນາໍ້ ຫຼ ດາວເກດ ( Neptune ) ແມຸ່ ນດາວພະເຄາະດວງໜຸ່ ງຶ ທຸ່ ໄີ ດຄ້ໍ ນົ້ໍ ພບົ ພາຍຫຼງັ ດາວເຈາົໍ້ ຟໍາ້ ເຊຸ່ ງິ ໃຫຊໍ້ ຸ່ ວຸ່ າ ດາວພະເກດເຊຸ່ ງິ ຈາເປນັ ຕອ້ໍ ງໃຊໍ້ ກອ້ໍ ງຈລະມດັ ສຸ່ ອງຄນົໍ້ ຫາຈຸ່ ງິ ຄຸ່ ອຍເຫນັ . ເພາະເປັນດາວເຄາະດວງທີ 8 ໃນລະບບົ ສລຍິ ະຢຸ່ ຫູ ຸ່ າງໄກຈາກດວງ ອາທິດ ຫາຼ ຍທຸ່ ສີ ດ ປະມານ 4.500 ລາ້ໍ ນ ກມ ມຂີ ະໜາດໃຫຸ່ ຍກວຸ່ າໂລກເຮາົ ຄ ມີເສນັ້ໍ ຜຸ່ າສູນກາງເທຸ່ າົ ກບັ 44.400 ກມ ໃຊເໍ້ ວລາໂຄຈອນອອໍ້ ມດວງອາທດິ ດນົ ນານທຸ່ ີສດ ຄ 164 ປີ ແລະ 286 ວນັ ຈຸ່ ງິ ຄບົ ຮອບໜຸ່ ງຶ ສຸ່ ວນການໜນູ ອອໍ້ ມ ຕວົ ເອງນນັໍ້ ມນັ ໃຊເ້ໍ ວລາໄວສມົ ຄວນ ຄ 15 ຊຸ່ ວົ ໂມງຕຸ່ ໜຸ່ ງຶ ຮອບ. ແມຸ່ ນດາວເຄາະດວງໜຸ່ ງຶ ທຸ່ ີຢຸ່ ຫູ ຸ່ າງໄກຈາກ ດວງ ຕາເວນັ ຫຼາຍ, ຖກຄນົໍ້ ພບົ ໃນປີ 1846 ເປນັ ດາວທຸ່ ໃີ ຫຸ່ ຍສມົ ຄວນ ແລະ ໃຫຸ່ ຍກວຸ່ າໂລກເຮາົ 4 ເທຸ່ ອ. ບນັ ຍາກາດທຸ່ ີ ຫມ້ໍ ຫຸ່ ຄາໍ້ ຍຄກບັ ດາວເຈາົໍ້ ຟ້າໍ . ອນຫະພູມແມຸ່ ນຕຸ່ າ ຄ ປະມານ (-180℃ ). ຍອ້ໍ ນຫຸ່ າງຈາກດວງຕາເວນັ ຫຼາຍ. ຂມໍ້ ູນເພຸ່ ີມເຕີມ ຂມໍ້ ູນຂອງດາວເກດ ໄລຍະຫຸ່ າງຈາກດວງອາທດິ 4,498.25 ລາ້ໍ ນກໂິ ລແມດັ ຄາບການໂຄຈອນ 164.79 ປີ ຄຸ່ າຄວາມຣີ (ວງົ ກມົ =0) 0.00859 ວງົ ໂຄຈອນອຸ່ ຽງຈາກລະນາບສລຍິ ະວຖິ ີ 1.769 ອງົ ສາ ເສນັ້ໍ ສນູ ສດູ ອຸ່ ຽງຈາກລະນາບໂຄຈອນ 29.58 ອງົ ສາ ຄາບການໝນູ ຮອບຕວົ ເອງ 16.11 ຊຸ່ ວົ ໂມງ ລດັ ສະໝີບລເິ ວນສູນສດູ 24,764 ກໂິ ລແມດັ ມວນ 17.147 ເທຸ່ າົ ຂອງໂລກ 10.71 ແມດັ ຕຸ່ ວນິ າທີກາລງັ 2 ຄວາມໂນມໍ້ ທຸ່ ວງ ອງົ ປະກອບ ຮໂີ ດຣແຊນ, ເຮລຽມ ເສນັ້ໍ ຜຸ່ າສູນກາງ 52.000 ກໂິ ລແມດັ (4 x ເສນັໍ້ ຜຸ່ າສູນກາງຂອງໂລກ) ອນຫະພມ -214 ອງົ ສາ ບລວິ ານ 13 ດວງ ວງົ ແຫວນ 6 ວງົ ຮູບທີ 10 ດາວເກດ ວິທະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາ້ໍ ທາ 81 ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພດັ ດາວັນ ຈັນທະເພັງ

ວຊິ າ ສັງຄມົ ສກຶ ສາ ຄາຖາມ 1. ອງົ ປະກອບຂອງລະບບົ ສລຍິ ະຈກັ ກະວານເປັນແນວໃດ? 2. ດວງຕາເວນັ ເປນັ ແນວໃດ? 3. ດາວບລວິ ານທງັ 8 ຂອງດວງຕາເວນັ ເປນັ ແນວໃດ? 82 ວທິ ະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພດັ ດາວນັ ຈນັ ທະເພງັ

ວຊິ າ ສງັ ຄົມສກຶ ສາ ບົດທີ 9 ໜຸ່ ວຍໂລກ ແລະ ການໂຄຈອນຂອງໜຸ່ ວຍໂລກ ໜຸ່ ວໂລກທຸ່ ີພວກເຮາົ ອາໄສຢຸ່ ູໃນທກວນັ ນແີໍ້ ມຸ່ ນດາວເຄາະດວງໜຸ່ ງຶ ທຸ່ ີຢຸ່ ໃູ ນດາວເຄາະທັງ 8 ຂອງລະບບົ ສລຍິ ະຈກັ ກະວານ, ເປນັ ດາວເຄາະທຸ່ ີໂຄຈອນອອໍ້ ມດວງຕາເວນັ ຢຸ່ ູລະຫຸ່ ວາງກາງວງົ ຈອນໂຄຈອນຂອງດາວພະ ສກ ແລະ ດາວອງັ ຄານ ມໄີ ລຍະຫຸ່ າງຈາກດວງຕາເວນັ ປະມານ 150 ລາ້ໍ ນກໂິ ລແມດັ . ໂລກນບັ ວຸ່ າເປນັ ດາວເຄາະດວງດຽວເທຸ່ າົ ກນັ ທຸ່ ມີ ະນດເຮາົ ຮູຈໍ້ ກັ ກນັ ເປັນຢຸ່ າງດທີ ຸ່ ີສດ ແລະ ເປນັ ດາວເຄາະທີ ມີຂະນາດພປານກາງ ເພາະວຸ່ າໃນບນັ ດາດາວເຄາະດວງອຸ່ ນໆນນັໍ້ ບາງດວງກຸ່ ມີຂະນາດໃຫຸ່ ຍກວຸ່ າໜຸ່ ວຍໂລກຫຼາຍເທຸ່ ົາ , ບາງດວງກຸ່ ມຂີ ໜາດນອໍ້ ຍກວຸ່ າໜຸ່ ວຍໂລກ. ປດັ ຈບນັ ນມີ້ໍ ະນດເຮາົ ມຄີ ວາມຮູພ້ໍ ຽງພແຕຸ່ ວຸ່ າໂລກມະນດເຮາົ ເທຸ່ າົ ນນັ້ໍ ສຸ່ ງິ ທຸ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ອາໄສຢຸ່ ູໄດ,້ໍ ສຸ່ ວນດາວເຄາະອຸ່ ນໆ ກຸ່ ເປັນພຽງສນັ ນຖິ ານເທຸ່ າົ ນນັໍ້ . ແຕຸ່ ຖເອາົ ຄວາມເປັນຈງິ ບຸ່ໄ ດເໍ້ ທຸ່ ອ ເນຸ່ ອງຈາກຍງັ ບຸ່ ທນັ ມເີ ຫດຜນົ ແລະ ຫຼກັ ຖານພຽງພທຈີ ະຢນຢັນໃຫເ້ໍ ປນັ ຄວາມຈງິ ໄດ.້ໍ 1. ຮູ ບຮຸ່ າງ ແລະ ຂະໜາດຂອງໜຸ່ ວຍໂລກ. 1.1. ຮູບຮຸ່ າງຂອງໜຸ່ ວຍໂລກ. ຕງັໍ້ ແຕຸ່ ບຮູ ານນະການ, ມະນດໄດສໍ້ ານກຶ ວຸ່ າໜຸ່ ວຍໂລກເປັນຮູບໜາໍ້ ພຽງ, ຈນົ ມາເຖງິ ໄລຍະການເດນີ ທາງອອ້ໍ ມ ໂລກຂອງທຸ່ ານ ມາແຊນລງັ ໃນປີ 1519 -1521 ຈຸ່ ງິ ສາມາດຢັງ້ໍ ຢນໄດຢ້ໍ ຸ່ າງຈະແຈງ້ໍ ວຸ່ າ ໜຸ່ ວຍໂລກເປັນໜຸ່ ວຍມົນກມົ , ກຸ່ ອນນນັ້ໍ ສະໄໝສະໄໝຂອງທຸ່ ານ ປີຕາກ ປ ສະຕະວດັ ທີ IX ກຸ່ ອນຄດິ ຕະສງັ ກາດ ) ກຸ່ໄດຢັງໍ້ ຢນວຸ່ າ ໜຸ່ ວຍໂລກເປັນ ຮູບໜຸ່ ວຍມນົ ກມົ , ມາເຖງິ ສະຕະວດັ ທີ III ກຸ່ ອນຄດິ ຕະສງັ ກາດ ທຸ່ ານ ອາຣາໂຕສະແຕນ (ຊາວເມອງອາເລກັ ຊງັ ເດີ ) ກຸ່ ຢນຢນັ ລຸ່ າໜຸ່ ວຍໂລກເປນັ ໜຸ່ ວຍມນົ ກມົ ແລະ ມລີ ວງຮອບເທຸ່ າົ ກບັ 40.000 ກໂິ ລແມດັ . ມາເຖງິ ປີ 1672 ທຸ່ ານ ຣເີ ຊ ສງັ ເກດພບົ ວຸ່ າ ໂມງເວລາລະຫວຸ່ າງກຍແຢນ ອາເມລກິ າໃຕໍ້ ກບັ ປາຣີ ຢຸ່ ເູ ອຮີ ບົ ຫຼດ ລຸ່ ນກນັ ເຖງິ 2 ນາທກີ ບັ 28 ວນິ າທີ/ວນັ . ທຸ່ ານກຍແຢນ ແລະ ນວິ ເຕນິ ໄດສ້ໍ ນັ ລະສດູ ປະກດົ ການນນັໍ້ ວຸ່ າ “ ຍອໍ້ ນແຮງ ດງຶ ດດູ ຫດຼ ລຸ່ ນກນັ ລະຫວຸ່ າງ ປາຣີ ກບັ ກຍແຢນ ” ຈາກຂສ້ໍ ະຫູບນນັ້ໍ ເຂາົ ເຈາົໍ້ ສນັ ນຖິ ານໄດວ້ໍ ຸ່ າໜຸ່ ວຍໂລກເປນັ ຮູ ບມົນ ກມົ , ມນັ ເປນັ ຮບູ ກມົ ເປຸ່ ມຢຸ່ ູ 2 ຂວົ້ໍ ໂລກ ແລະ ສວດອອກຢຸ່ ເູ ຂດເສນັ້ໍ ສູນສູດ, ບນັ ດານກັ ທລະນສີ າດຢຸ່ ູຝຸ່ ັ ຣງໃນ ສະຕະວດັ ທີ XVIII ໄດສໍ້ ນັ ນຖິ ານ ແລະ ຢນຢັນວຸ່ າໜຸ່ ວຍໂລກເປນັ ຮູບມນົ ກມົ ເປຸ່ ມແອນລບິ ໂຊອດິ ( ເຢໂອອດິ ). ຮູບທີ1 ໜຸ່ ວຍໂລກ ວທິ ະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາ້ໍ ທາ 83 ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພັດດາວນັ ຈນັ ທະເພັງ

ວິຊາ ສງັ ຄມົ ສກຶ ສາ ຮບູ ກມົ ເປຸ່ ມ ຫຼ ຮບູ ຮຸ່ າງແອນລບິ ຂອງໜຸ່ ວນໂລກ ມີຜນົ ກະທບົ ຕຸ່ ບາງປະກດົ ການເຄຸ່ ອນໜນູ ຂອງໂລກເຊຸ່ ງິ ສະແ ດງ ອອກ. - ເຮດັ ໃຫໜໍ້ າ້ໍ ໂລກໄດຮ້ໍ ບັ ແສງສະຫວຸ່ າງແຕກຕຸ່ າງກນັ ຄ ເຄຸ່ ງິ ໜຸ່ ງຶ ຈະໄດຮ້ໍ ບັ ແສງສະຫວຸ່ າງແຕຸ່ ເຄງິ ໜຸ່ ງຶ ຈະໄດ້ໍ ຮບັ ຄວາມມດ. ຮູບຮຸ່ າງດຸ່ ງັ ກຸ່ າວ ໄດເ້ໍ ຮດັ ໃຫມໍ້ ູນແສງສະຫຸ່ ວາງທຸ່ ີສຸ່ ອງໃສໜາໍ້ ໂລກມີອງົ ສາຂະໜານ, ແສງສະຫວຸ່ າງ ຈະຄຸ່ ອຍໆຫດຼ ຜຸ່ ອນລງົ ຕງັໍ້ ແຕຸ່ ເສນັ້ໍ ສູນສດູ ເຖງິ ຂວົ້ໍ ໂລກ ແລະ ມີປະກດົ ການລະດກູ ານທຸ່ ີແຕກຕຸ່ າງກນັ ລະຫວຸ່ າງເຄຸ່ ງິ ໂລກເໜອນກບັ ເຄຸ່ ງິ ໂລກໃຕ.ໍ້ - ລກັ ສະນະກມົ ເປຸ່ ມທຸ່ ແີ ວບລງົ ທງັ ສອງຂວົໍ້ ໂລກ ແລະ ສວດອອກຢຸ່ ູເຂດເສນັໍ້ ສູນສູດໄດເ້ໍ ຮດັ ໃຫລໍ້ ະດບັ ຄວາມ ໄວ ການໜນູ ປຸ່ ິນຂອງໜຸ່ ວຍໂລກມີລກັ ສະນະຊາໍ້ ລງົ ຖາ້ໍ ທຽບໃສຸ່ ລກັ ສະນະກມົ ມນົ ເນຸ່ ອງຈາກແຮງງານຮກຖູ ບນັ ຍາກາດຈະຫຼາຍກວຸ່ າ. ນອກຈາກຮູບຮຸ່ າງມນົ ກມົ , ກມົ ເປຸ່ ມທຸ່ ີກຸ່ າວມາເທງິ ນນັ້ໍ ແລວໍ້ , ໜຸ່ ວຍໂລກຍງັ ມີລກັ ສະນະຮບູ ຮຸ່ າງເຊໂ ອອດິ ເຊຸ່ ງິ ເປັນຮບູ ຮຸ່ າງທຸ່ ີມີລກັ ສະນະຫຼບສວດຂອງໜາໍ້ ໂລກ, ຮູບຮຸ່ າງເຊໂອອດິ ນີ້ໍ ຕາມຂມ້ໍ ູນ ຈາກພາບຖຸ່ າຍທາງດາວທຽມ ເຂາົ ເຈາົໍ້ ສາມາດວດັ ແທກໄດວໍ້ ຸ່ າ ຢຸ່ ູເສນັ້ໍ ຂະໜານທີ 35° ເໜອ. ໜາໍ້ ຂອງໜຸ່ ວຍໂລກຕາມຮູບເຊໂອອດິ ຕຸ່ າກວຸ່ າໜາ້ໍ ໂລກຕາມຮູບແອນລບິ , ກງົ ກນັ ຂາໍ້ ມຢຸ່ ູເສນັ້ໍ ຂະໜານທີ 35° ໃຕໜໍ້ າ້ໍ ໂລກ ສູງກວຸ່ າໜາ້ໍ ໂລກຕາມຮບູ ແອນລບິ ເຖງິ 20 ແມດັ .ສຸ່ ວນຂວົ້ໍ ໂລກເໜອພດັ ສງູ ກວຸ່ າ 15 ແມດັ , ຂວົໍ້ ໂລກໃຕພ້ໍ ດັ ຫດຼ 20 ແມດັ . ດຸ່ ງັ ນນັໍ້ , ເຂາົ ເຈາົໍ້ ຈຸ່ ງິ ປຽບຮູບຮຸ່ າງ ຂອງໜຸ່ ວຍໂລກ ຮບູ ເຊໂອອດິ ແລະ ແອນລບິ ເຄຸ່ ງິ ຄກັນ, ລກັ ສະນະຮບູ ເຊໂອອດິ ດຸ່ ງັ ກຸ່ າວ ສະແດງໃຫເຫນັ ວຸ່ າເຄຸ່ ງິ ໂລກເໜອມີແຜຸ່ ນດນິ ຫຼາຍກວຸ່ າເຄຸ່ ງິ ໂລກໃຕ.ໍ້ 1.2. ຂະໜາດຂອງໜຸ່ ວຍໂລກ ໜຸ່ ວຍໂລກທຸ່ ເີ ຮາົ ອາໄສຢຸ່ ູທກວນັ ນີ້ໍ ແມຸ່ ນໜຸ່ ງຶ ໃນດາວເຄາະທງັ 8 ຂອງລະບບົ ສລຍິ ະຈກັ ກະວານເປັ ນດາວ ເຄາະທຸ່ ມີ ຂີ ະໜາດໃຫຸ່ ຍພປານກາງ ເຊຸ່ ງິ ສະແດງອອກໃນບນັ ດາຕວົ ເລກລຸ່ ມນ:ີໍ້ - ລວງຮອບ 2 ຂວນັໍ້ ໂລກເໜອເຖງິ ໃຕຍໍ້ າວ 40.008 ກໂິ ລແມດັ . - ວງົ ຮອບຕາມເສນັໍ້ ສູນສດູ 40.075 ກໂິ ລແມດັ . - ລດັ ສະໜແີ ຕຸ່ ໃຈກາງເຖງິ ເສນັໍ້ ສູນສດູ 6.378,388 ກໂິ ລແມດັ . - ລດັ ສະໜແີ ຕຸ່ ໃຈກາງເຖງິ ຂວົໍ້ ໂລກເໜອ, ໃຕໍ້ 6.356,912 ກໂິ ລແມດັ . - ບລມິ າດ ( 1.083.320.000.000 ກມ3 ). - ເນອໍ້ ທຸ່ ີ 510.200.000 ກມ2. ຂມໍ້ ູນເພຸ່ ີມເຕີມ ຂມ້ໍ ູນຂອງໜຸ່ ວຍໂລກ ໄລຍະຫຸ່ າງໂດຍສະເລຸ່ ຍ 149.60 ລາໍ້ ນກໂິ ລແມດັ ຄາບການໂຄຈອນ 365.26 ວນັ ຄຸ່ າຄວາມຣີ (ວງົ ກມົ =0) 0.0167 ວງົ ໂຄຈອນອຸ່ ຽງຈາກລະນາບສລຍິ ະວຖິ ີ 0.00005 ອງົ ສາ ເສນັ້ໍ ສູນສດູ ອຸ່ ຽງຈາກລະນາບໂຄຈອນ 23.45 ອງົ ສາ ຄາບການໝນູ ຮອບຕວົ ເອງ 23 ຊຸ່ ວົ ໂມງ 56 ນາທີ 4,09 ວນິ າທີ ລດັ ສະໝີບລເິ ວນສນູ ສູດ 6,378 ກໂິ ລແມດັ 84 ວິທະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພັດດາວນັ ຈນັ ທະເພງັ

ມວນ ວິຊາ ສັງຄົມສກຶ ສາ ຄວາມໂນມໍ້ ທຸ່ ວງ ຄວາມໜາແໜນໍ້ 5.9737 x 1024 ກໂິ ລກຣມັ 9.8 ແມດັ ຕຸ່ ວນິ າທີກາລງັ 2 ອງົ ປະກອບ ເສນັ້ໍ ຜຸ່ າສູນກາງ 5.515 ກຣມັ ຕຸ່ ຊງັ ຕແີ ມດັ ກອ້ໍ ນ ຊຸ່ ວງອນຫະພມ ນໂີ ຕຣແຊນ, ອກົ ຊແີ ຊນ 12,750 ກໂິ ລແມດັ ບລວິ ານ -88 - 58 ອງົ ສາ 1 ດວງ ຮູບທີ2 ສະແດງເຖິງຂະໜາດຂອງໜຸ່ ວຍໂລກ 1.3. ຄວາມແຕກຕຸ່ າງຂອງເວລາເທິງໜາ້ໍ ໂລກ. ເພຸ່ ອບຸ່ ໃຫມ້ໍ ີຄວາມສບັ ສນົ , ດຸ່ ງັ ນນັໍ້ ຈະຕອ້ໍ ງເຂາົໍ້ ໃຈວຸ່ າແຕຸ່ ລະວນັ ຫນຸ່ ວຍໂລກປຸ່ ິນອອມ້ໍ ຕວົ ມນັ ເອງໃຊໍ້ ເວລາ 24 ຊຸ່ ວົ ໂມງ ຕຸ່ 1 ຮອບ ແຕຸ່ ໃນແຕຸ່ ລະສະຖານທຸ່ ີເວລາຈະແຕກຕຸ່ າງກນັ ໄປ, ດຸ່ ງັ ນນັ້ໍ ຈຸ່ ງິ ມີການການດົ ເວລາດຸ່ ງັ ນ:ີໍ້ ກ. ເວລາທອໍ້ ງຖຸ່ ນິ . ແມຸ່ ນເວລາທຸ່ ຽງວນັ ທຸ່ ີແທ້ຈໍ ງິ ຂອງທອ້ໍ ງຖຸ່ ນິ ໃດຫນຸ່ ງຶ ເຊຸ່ ງິ ເປັນເວລາທຸ່ ີແສງພະອາທດິ ຕງັໍ້ ສາກ ຫຼ ຢຸ່ ູຊຸ່ ຫວົ ຫຼ ສງັ ເກດເຫນັ ໄດວໍ້ ຸ່ າເງາົ ຈະສນັໍ້ ສດ. ໂລກຫມນູ ປຸ່ ນິ ອອມ້ໍ ຕວົ ເອງໃຊເ້ໍ ວລາ 24 ຊຸ່ ວົ ໂມງ, ຫມາຍຄວາມວຸ່ າ 15 ອງົ ສາແວງໃດເທຸ່ າົ ກັບ 1ຊຸ່ ວົ ໂມງ, 1 ອງົ ສາໃດເທຸ່ າົ ກບັ 4 ນາທ.ີ ຫນຸ່ ວຍໂລກຫມນູ ຈາກທິດຕາເວນັ ຕກົ ຫາທີດຕາເວນັ ອອກ, ດຸ່ ງັ ນນັ້ໍ ທອໍ້ ງຖຸ່ ນິ ໃດເຫັນ ຕາເວນັ ກຸ່ ອນແມຸ່ ນເວລາຈະໄວກຸ່ ວາ,ກົງກນັ ຂາໍ້ ມສະຖານທຸ່ ີດາໍ້ ນຕາເວນັ ຕກົ ເວລາຈະຊາໍ້ ກວາ.ດຸ່ ງັ ນນັໍ້ ເວລາຂອງ ແຕຸ່ ລະທອ້ໍ ງຖຸ່ ນິ ຈຸ່ ງຶ ບຸ່ ຄກັນ. ເມຸ່ ອສງັ ເກດລກັ ສະນະດຸ່ ງັ ກຸ່ າວຈຸ່ ງິ ເຫນັ ໄດວ້ໍ ຸ່ າ: ເວລາທຸ່ ີ | ລອນແມຸ່ ນ ໐ ໂມງເປນັ ເລວາຕາ ເວນັ ພນົໍ້ ຂອບຟໍ້າຂອງວຽງຈນັ ແລະ ເປັນເວລາຕາເວນັ ຕກົ ດນິ ທຸ່ ີນວິ ຢອກ. ຂ. ເວລາມາດຕະຖານສາກນົ . ຖາໍ້ ອງີ ຕາມເວລາທອໍ້ ງຖຸ່ ນິ ຈະມຄີ ວາມແຕກຕຸ່ າງກນັ ດາໍ້ ນເວລາ,ສາ້ໍ ງຄວາມຫຍງ້ໍ ຍາກໃນການເຮດັ ວຽກລດັ ຖະ ການ. ດຸ່ ງັ ທຸ່ ີສະເຫນຢີ ຸ່ ູຂາ້ໍ ງເທງິ ນນັໍ້ , ທກໆ 15 ອງົ ສາໃດຈະປຸ່ ຽນເວລາ 1 ຊຸ່ ວົ ໂມງ ລອສະດວກໃນການເຄຸ່ ອນໄ ຫວ ອງົ ການສາກນົ ໄດກໍ້ ານດົ ເຂດເວລາ(ທຸ່ ວົ ໂມງ)ຢຸ່ ູເທງິ ຫນາ້ໍ ໂລກນເີໍ້ ປັນ 24 ເຂດ (ປີ ຄສ 1884).ດຸ່ ງັ ຮບູ ລຸ່ ມນ:ີ້ໍ 85 ວທິ ະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພັດດາວນັ ຈນັ ທະເພັງ

ວິຊາ ສັງຄົມສຶກສາ ຮູບທີ3 ໂມງສາກນົ ( G M T ) ຄ. ເສນັ້ໍ ແບຸ່ ງເຂດວນັ ສາກນົ . ຈາກເສນັໍ້ ແວງເຄາົ້ໍ ໄປທາງທດິ ຕາເວນັ ອອກ ແລະ ຕາເວນັ ຕກົ , ເວລາຈະແຕກຕຸ່ າງ. ກບັ ເວລາທຸ່ ເີ ສນັໍ້ ແວງເຄາົ້ໍ ເຖຸ່ ງິ 12 ຊຸ່ ວົ ໂມງ. ດວ້ໍ ຍເຫດນນັໍ້ , ເວລາທງັ ສອງດາໍ້ ນຂອງເສນັໍ້ 180֗ ຈະແຕກຕຸ່ າງ ເຖຸ່ ງິ 24 ຊຸ່ ວົ ໂມງ ( 1 ວນັ ). ກອງປະຊມສາກນົ ປີ ຄສ1884 ຈຸ່ ງິ ໄດກ້ໍ ານດົ ເອາົ ເສນັ້ໍ ແວງ 18ຸຸ່ ເປັນເສນັໍ້ ແບຸ່ ງເຂດວນັ ສາກນົ (International Daitc Line). ຖາ້ໍ ເດນີ ທາງຈາກທດິ ຕາເວນັ ຕກົ ໄປຫາທາງທດິ ຕາເວນັ ອອກຂອງເສນັ້ໍ ແບຸ່ ງ ແມນເວລາຈະຫຼດ 1 ວນັ , ຖາ້ໍ ເດນີ ທາງຈາກຕາເວນັ ອອກໄປຫາທາງທດິ ຕາເວນັ ຕກົ ເວລາຈະ ເພຸ່ ມີ 1 ວນັ . ຕວົ ຢາງ: ຢຸ່ ປູ ະເທດລາວເປນັ ວນັ ຈນັ , ແຕຸ່ ຢຸ່ ສູ ະຫະລດັ ອາເມລກິ າແມຸ່ ນວນັ ອາທດິ ຍອ້ໍ ນວຸ່ າປະເທດລາວຢທາງ ດາ້ໍ ນຕາເວນັ ຕກົ ຂອງ ເສນັ້ໍ ແບຸ່ ງເຂດ, ສຸ່ ວນອາເມລກິ າຢຸ່ ທູ າງທດິ ຕາເວນັ ອອກຂອງເວນແບຸ່ ງເຂດ 86 ວທິ ະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພດັ ດາວນັ ຈັນທະເພງັ

ວິຊາ ສງັ ຄມົ ສຶກສາ ຮູບທ4ີ ເສນັໍ້ ແບຸ່ ງວນັ ສາກນົ 2. ການໂຄຈອນຂອງໜຸ່ ວຍໂລກ. ການເຄຸ່ ອນໜນູ ຂອງໜຸ່ ວຍໂລກມີ 4 ແບບ ຄ ໜນູ ປຸ່ ນິ ອອ້ໍ ມຕວົ ມນັ ເອງ, ໂຄຈອນອອ້ໍ ມດວງຕາເວນັ , ເຄຸ່ ອນທຸ່ ີ ກບັ ລະບບົ ສລຍິ ະຈກັ ກະວານ ແລະ ເຄຸ່ ອນໜນູ ໄປກບັ ຂະບວນຂອງກາລກັ ຊີ, ແຕຸ່ ການເຄຸ່ ອນໜນູ ອອ້ໍ ມດວງຕາເວນັ ໃນທກໆວນັ ໄດມໍ້ ຜີ ນົ ກະທບົ ຕຸ່ ໜຸ່ ວຍໂລກ ຄການດາລງົ ຊວີ ດິ ຂອງຄນົ ເຮາົ ເປັນປະຈາ. 2.1. ການໜູນປຸ່ ິນອອ້ໍ ມຕວົ ມນັ ເອງຂອງໜຸ່ ວຍໂລກ ໜຸ່ ວຍໂລກປຸ່ ິນອອ້ໍ ມຕວົ ມນັ ເອງຕາມແກນສານກຶ ແຕຸ່ ທດິ ຕາເວນັ ຕກົ ຫາທດິ ຕາເວນັ ອອກ ຫຼ ກງົ ກນັ ຂາ້ໍ ມກບັ ເຂມັ ໂມງເດນີ , ການຮບັ ຮບູ ໍ້ ນັ ຫາດຸ່ ງັ ກຸ່ າວ ໄດມ້ໍ ມີ າແຕຸ່ ດນົ ນານແລວ້ໍ . ສະໄໝໂປໂຕເລເມ ໄດສ້ໍ າໍ້ ງທດັ ສະນະວຸ່ າໜຸ່ ວຍ ໂລກເປັນສນູ ກາງທຸ່ ດີ ວງຕາເວນັ ປຸ່ ນິ ອອ້ໍ ມຈຸ່ ງິ ມປີ ະກດົ ການກາງເວນັ - ກາງຄນ ຜູທ້ໍ ຸ່ ີຄນົໍ້ ພບົ ວຸ່ າໜຸ່ ວຍໂລກປຸ່ ິນອອໍ້ ມ ດວງຕາເວນັ ແມຸ່ ນທຸ່ ານ ໂກແປກນກິ ( ຄນົ ໂປໂລຍ 1473 – 1543 ) ທຸ່ ານເປນັ ຜູສໍ້ າໍ້ ງທດິ ສະດທີ ຸ່ ີວຸ່ າ ດວຕາເວນັ ເປັນຈດສູນກາງ. ທດິ ສະດຂີ ອງ ທຸ່ ານໂກແປກນກິ ໄດຮ້ໍ ບັ ການຮບັ ຮອງຈາກ ທຸ່ ານຈອກດາໂມບຮໂູ ນ ແລະ ກາລເິ ລ ໂອກາຮເີ ລ ( ຊາວອຕີ າລີ ). ທດິ ສະດດີ ຸ່ ງັ ກຸ່ າວ ໄດຖໍ້ ກສາສະໜາທຸ່ ີຮບັ ຮອງເອາົ ທດັ ສະນະຂອງໂປໂຕເລເມກຸ່ ອນແ ລວ້ໍ ນນັ້ໍ ຕາໍ້ ນຄນ ແລະ ຫາໍ້ ມເຜຍີ ແຜຸ່ , ແຕຸ່ ຄວາມຈງິ ໜຸ່ ວຍໂລກມີການໜນູ ປຸ່ ນິ ອອໍ້ ມຕວົ ມນັ ເອງ ແລະ ໂຄຈອນກບັ ດວງ ຕາເວນັ . ໜຸ່ ວຍໂລກປຸ່ ິນອອ້ໍ ມຕວົ ມນັ ເອງໃຊເໍ້ ວລາ 23 ຊຸ່ ວົ ໂມງ 56 ນທີ 4.09 ວນິ າທ,ີ ຊຸ່ ວງເວລາດຸ່ ງັ ກຸ່ າວ ເອນີໍ້ ວຸ່ າ ວນັ ດາລາຄະຕ,ິ ເວລາດຸ່ ງັ ກຸ່ າວແຕກຕຸ່ າງກບັ ເວລາທຸ່ ີພວກເຮາົ ໃຊທ້ໍ ກວນັ ນີ້ໍ ຄວນັ ໜຸ່ ງຶ ມີ 24 ຊຸ່ ວົ ໂມງ, ວນັ ທຸ່ ມີ ີ 24 ຊຸ່ ວົ ໂມງເອນີ້ໍ ວຸ່ າວນັ ສລຍິ ະຄະຕິ ເພາະໜຸ່ ວຍໂລກຕອ້ໍ ງໜນູ ປຸ່ ິນອກີ 3 ນາທີ 55.51 ວນິ າທີ ຈຸ່ ງິ ເທຸ່ າົ ກບັ 24 ຊຸ່ ວົ ໂມງ, ວນັ ສລຍິ ະຄະຕິ ແມຸ່ ນໄລຍະການດົ ເອາົ ເວລາທຸ່ ແີ ສງສະຫວຸ່ າງ ( ຫຼ ດວງຕາເວນັ ) ຢຸ່ ູຊຸ່ ຫວົ ເຮາົ ເທຸ່ ອນຈີ້ໍ ນົ ໄປເຖງິ ດວງ ຕາເວນັ ຈະກບັ ມາຕງັໍ້ ຊຸ່ ກັບຫວົ ເຮາົ ອກີ ເທຸ່ ອໜຸ່ ງຶ , ໜຸ່ ວຍໂລກປຸ່ ິນອອ້ໍ ມຕວົ ເອງດຸ່ ວຍຄວາມໄວປະມານ 1.666 ກໂິ ລແມດັ /ຊຸ່ ວົ ໂມງ ( ຢຸ່ ເູ ຂດເສນັໍ້ ສນູ ສດູ ). 87 ວທິ ະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພັດດາວນັ ຈັນທະເພງັ

ວິຊາ ສງັ ຄົມສຶກສາ ຮບູ ທີ5 ໜຸ່ ວຍໂລກປຸ່ ີນອອໍ້ ມຕວົ ມນັ ເອງ 2.2. ການປຸ່ ິນອອ້ໍ ມດວງຕາເວນັ ຂອງໜຸ່ ວຍໂລກ ໜຸ່ ວຍໂລກເຮາົ ປຸ່ ິນອອ້ໍ ມດວງຕາເວນັ ດວໍ້ ຍຄວາມໄວສະເລຸ່ ຍປະມານ 29.745ກໂິ ລແມດັ /ວນິ າທີ ຫຼ 107,000 ກໂິ ລແມດັ /ຊຸ່ ວົ ໂມງ, ໃຊເໍ້ ວລາ 365 ວນັ 6 ຊຸ່ ວົ ໂມງ 9 ນາທີ/1 ຮອບດວ້ໍ ຍໄລຍະທາງທຸ່ ີຍາວເຖງິ 965 ລາ້ໍ ນກໂິ ລແມດັ /1ຮອບ, ຊຸ່ ວງເວລາດຸ່ ງັ ກຸ່ າວນໄີໍ້ ດກໍ້ ານດົ ໃຫເໍ້ ປັນຫົວໜຸ່ ວຍຂອງປະຕທິ ນິ , ຖາ້ໍ ການດົ ເອາົ ພຽງແຕຸ່ ທ 365 ວນັ ນນັ້ໍ . ຈະເຮດັ ໃຫວ້ໍ ນັ ເດອນເຄຸ່ ອນຍາໍ້ ຍບຸ່ ກງົ ກບັ ລະດກູ ານ ຕວົ ຢຸ່ າງ ວນັ ທີ 21 ມນີ າ, ແສງຕາເວນັ ຕງັ້ໍ ສາກໃສຸ່ ເສນັ້ໍ ສູນສູດຖາໍ້ ເຮາົ ນບັ ເອາົ ແຕຸ່ 365 ວນັ , ວນັ ຈະໄປໄວກວຸ່ າຕວົ ຈງິ ແລະ ໃນປີຕຸ່ ໆໄປ ວນັ ທີ 21 ມນີ າ ແສງຕາເວນັ ຈະບຸ່ ຕງັໍ້ ສາກໃສຸ່ ເສນັ້ໍ ສູນສູດອີກ. ດຸ່ ງັ ນນັ້ໍ , ລະດກູ ານກຸ່ ຈະເຄຸ່ ອນຍາ້ໍ ຍໄປເລອ້ໍ ຍໆ. ສະນນັ້ໍ , ເພຸ່ ອບຸ່ ໃຫວ້ໍ ນັ ເດອນ ເຄຸ່ ອນຍາໍ້ ຍໄວກວຸ່ າຕວົ ຈງິ ເພຸ່ ນິ ຈຸ່ ງິ ການດົ ເອາົ ຫວົ ໜຸ່ ວຍຂອງປີ ແມຸ່ ນ 365 ວນັ 6 ຊຸ່ ວົ ໂມງ ແລະ 9 ນາທີ, ເພຸ່ ອ ສະດວກໃຫແ້ໍ ກຸ່ ການຄດິ ໄລຸ່ ເພຸ່ ນິ ໄດເ້ໍ ຮດັ ຕາມວທິ ລີ ຸ່ ມນ:ີໍ້ - ປີໜຸ່ ງຶ ໄລຸ່ ເອາົ 365 ວນັ , ສາລບັ 6 ຊຸ່ ວົ ໂມງ 9 ນາທີ ເພຸ່ ນິ ໄດຮໍ້ ບີ ໂຮມເອາົ ໄວໍ້ ເມຸ່ ອຮອດ 24 ຊຸ່ ວົ ໂມງ(ໜຸ່ ງຶ ມ)້ໍ ແລວໍ້ ຈຸ່ ງິ ຕຸ່ ມໃສຸ່ 365 ມເ້ໍ ປນັ 366 ມ ້ໍ ແລວໍ້ ເອນີ້ໍ ປີ 366 ມນ້ໍ ນັໍ້ ວຸ່ າ ປີອະທກິ ະສລະທນິ , ໜາຍວຸ່ າ 4 ປີໃດຈະມີ 3 ປີ 365 ວນັ ແລະ 1 ປີ 366 ວນັ . ວງົ ຈອນທຸ່ ີໜຸ່ ວຍໂລກປຸ່ ິນອອໍ້ ມດວງຕາເວນັ ນນັ້ໍ ເປນັ ຮູບວງົ ຮີ ( ແອນລບິ ) ຈຸ່ ງິ ເຮດັ ໃຫໄໍ້ ລຍະຫຸ່ າງລະຫວຸ່ ງ ໂລກກບັ ດວງຕາເວນັ ມີການປຸ່ ຽນແປງ, ໄລຍະຫຸ່ າງທຸ່ ີໂລກເຮາົ ຢຸ່ ູໃກດ້ໍ ວງຕາເວນັ ທຸ່ ີສດແມຸ່ ນ 147 .000.000 ກໂິ ລແມດັ ເຊຸ່ ງິ ກງົ ກບັ ວນັ ທີ 3 ເດອນມງັ ກອນ, ແຕຸ່ ໄລຍະທຸ່ ີໄກທຸ່ ີສດແມຸ່ ນ 152.000.000 ກໂິ ລແມດັ ເຊຸ່ ງິ ກວມ ເອາົ ວນັ ທີ 5 ກລະກດົ (7) ໜຸ່ ວຍໂລກປຸ່ ນິ ອອໍ້ ມດວງຕາເວນັ ດວ້ໍ ຍຄວາມໄວສະເລຸ່ ຍ 29.745 ກໂິ ລແມດັ /ວນິ າທີ, ແຕຸ່ ເວລາໜຸ່ ວຍໂລກຫຍບັ ເຂາົໍ້ ໃກດ້ໍ ວງຕາເວນັ ເທຸ່ າົ ໃດ ຄວາມໄວແຫຸ່ ງເພຸ່ ມີ ຂນຶ້ໍ ຮອດ 30.3 ກໂິ ລແມດັ /ວນິ າທີ. ໂລກ 88 ວິທະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພັດດາວນັ ຈັນທະເພງັ

ວຊິ າ ສງັ ຄມົ ສກຶ ສາ ເຮາົ ປຸ່ ິນອອ້ໍ ມດວງຕາເວນັ ດວ້ໍ ຍລະດບັ ຫງຸ່ຽງ 66° 33’ ທຽບໃສຸ່ ໜາ້ໍ ພຽງໂຄຈອນ ແລະ 23° 27’ທຽບໃສຸ່ ແນວຕງັໍ້ ຍອ້ໍ ນແກນຂອງໂລກຫງຸ່ຽງ ແລະ ໂລກໜນູ ອອ້ໍ ມດວງຕາເວນັ ຈຸ່ ງິ ເຮດັ ໃຫມໍ້ ປີ າກດົ ການຕຸ່ າງໆເກີດຂນຶ້ໍ ເທງິ ໜາໍ້ ໂລກ. ຮບູ ທີ 6 ວງົ ໂຄຈອນຂອງຫນຸ່ ວຍໂລກອອໍ້ ມດວງອາທດິ 3. ຜນົ ຕຸ່ າງໆ ທຸ່ ເີ ກດີ ຈາກການໂຄຈອນຂອງໜຸ່ ວຍໂລກ. 3.1. ປາກດົ ການມີກາງເວນັ ແລະ ກາງຄນ. ໜຸ່ ວຍໂລກປຸ່ ນິ ອອໍ້ ມຕວົ ມນັ ເອງຕາມແກນສານກຶ ແຕຸ່ ທດິ ຕາເວນັ ຕກົ ຫາທດິ ຕາເວນັ ອອກ ເຮດັ ໃຫແໍ້ ຕຸ່ ລະ ຈດເທງິ ໜາໍ້ ໂລກໄດຮ້ໍ ບັ ແສງສະຫວຸ່ າງແຕກຕຸ່ າງກນັ ໂດຍສະເພາເຄຸ່ ງິ ໂລກຕາເວນັ ຕກົ ແລະ ເຄຸ່ ງິ ໂລກຕາເວນັ ອອກ . ເຄຸ່ ງິ ໂລກໃດໄດຮໍ້ ບັ ແສງສະຫວຸ່ າງກຸ່ ອນ ຈະເປນັ ກາງເວນັ ເຊຸ່ ນັ ເຄຸ່ ງິ ໂລກຕາເວນັ ອອກ, ກງົ ກນັ ຂາໍ້ ມເຄຸ່ ງິ ໂລກໃດໄດໍ້ ຮບັ ແສງສະຫວຸ່ າງຊາໍ້ ຈະເປັນກາງຄນ ເຊຸ່ ນັ ເຄຸ່ ງິ ໂລກຕາເວນັ ຕກົ . ຈາກປະກດົ ການດຸ່ ງັ ກຸ່ າວເຮດັ ໃຫມ້ໍ ະນດ ແລະ ສຸ່ ງິ ທຸ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ເທງິ ໜາ້ໍ ໂລກຕອ້ໍ ງໄດປ້ໍ ັບຕວົ ໃຫຖ້ໍ ກບັ ກດົ ເກນຂອງທາມະຊາດນນັ້ໍ . 89 ວທິ ະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພດັ ດາວນັ ຈນັ ທະເພັງ

ວຊິ າ ສງັ ຄົມສຶກສາ ຮບູ ທີ 7 ປາກດົ ການກາງເວນັ -ກາງຄນ 3.2. ປາກດົ ການກາງຄນສນັໍ້ ກາງເວນັ ຍາວ ແລະ ກາງຄນຍາວ ກາງເວນັ ສນັ້ໍ . ປາກດົ ການນເີໍ້ ກດີ ຈາກການຫງຸ່ຽງຕວົ ຂອງໜຸ່ ວຍໂລກ ແລະ ໂຄຈອນອອ້ໍ ມດວງຕາເວນັ ເຊຸ່ ງິ ພາໃຫເ້ໍ ກີດ ປາກດົ ການຄາ້ໍ ຍຄວຸ່ າ ດວງຕາເວນັ ເຄຸ່ ອນສຸ່ ູທໍອ້ ງຟ້ໍາເຄຸ່ ງິ ໂລກເໜອ ແລະ ເຄຸ່ ອນລງົ ສຸ່ ູທອໍ້ ງຟາ້ໍ ເຄຸ່ ງິ ໂລກໃຕ້ໍ ຈາກ ປາກດົ ການນນັ້ໍ ພາໃຫມ້ໍ ຄີ ນສນັ້ໍ ວນັ ຍາວ. ຢຸ່ ູແຕຸ່ ລະເຄຸ່ ງິ ໂລກເໜອ ແລະ ໃຕດ້ໍ ຸ່ ງັ ນ:ີໍ້ ວນັ ທ 21 ມນີ າ ທຸ່ ີເອນີ້ໍ ກນັ ວຸ່ າ ວນັ ສນັ ຕະວສິ ວດັ ແລະ ວນັ ທ 23 ເດອນກນັ ຍາ ວນັ ສາລະທະວສິ ວດັ ໃນ 2 ວນັ ທຸ່ ແີ ສງສະຫວຸ່ າງຂອງດວງຕາເວນັ ຕງັໍ້ ສາກຢຸ່ ເູ ສນັ້ໍ ສູນສູດ. ດຸ່ ງັ ນນັໍ້ , 2 ວນັ ນີ້ໍ ກາງເວນັ ແລະ ກາງຄນຢຸ່ ູ 2 ເຄຸ່ ງິ ໂລກ ມຄີ ວາມຍາວເທຸ່ າົ ກນັ ( 12 ຊຸ່ ວົ ໂມງ ). ວນັ ທ 21 ເດອນມນີ າ ເປັນວນັ ເລຸ່ ມີ ເຂາົ້ໍ ລະດບູ ານໃໝຸ່ ຂອງເຄຸ່ ງິ ໂ ລກເ ໜອ, ແຕຸ່ ເປນັ ວນັ ເລຸ່ ມີ ເຂາົ້ໍ ສຸ່ ູລະດໃູ ບໄມຫ້ໍ ຸ່ ນຼົ ຂອງເຄຸ່ ງິ ໂລກໃຕ.້ໍ ວນັ ທີ 23 ເດອນກນັ ຍາ ເປນັ ວນັ ເລຸ່ ມີ ເຂາົ້ໍ ສຸ່ ລູ ະດູໃບ ໄມຫໍ້ ຸ່ ນຼົ ຂອງເຄຸ່ ງິ ໂລກເໜອ, ແຕຸ່ ເປັນວນັ ເຂາົ້ໍ ສຸ່ ູລະດບູ ານໃໝຸ່ ຂອງເຕຸ່ ງິ ໂລກໃຕ.້ໍ ວນັ ທີ 22 ເດອນມຖີ ນາ ວນັ ຄສີ າມາຍນັ ເປັນວນັ ທຸ່ ີແສງສະຫວຸ່ າງຕງັໍ້ ສາກຢຸ່ ເູ ສນັ້ໍ ອາຍນັ ເໜອ (23° 27’ ເ ໜອ) ເຄຸ່ ງິ ໂລກເໜອມກີ າງເວນັ ຍາວທຸ່ ສີ ດ ແລະ ມຄໍ້ ນສນັໍ້ ທຸ່ ີສດ, ວນັ ນນັ້ໍ ຢຸ່ ເູ ຄຸ່ ງິ ໂລກເໜອນບັ ແຕຸ່ ເສນັໍ້ ຂະໜາ ນທີ 66° 3 ເໜອເຖງິ ຂວນັ້ໍ ໂລກເໜອ ແມຸ່ ນໄດຮ້ໍ ບັ ແສງສະຫວຸ່ າງຕະຫຼອດ 24 ຊຸ່ ວົ ໂມງ ກງົ ກນັ ຂາໍ້ ມເຄຸ່ ງິ ໂລກ ໃຕ້ໍໃນ ຂອບເຂດເສນັໍ້ ຂະໜານທີ 66° 33’ ໃຕເໍ້ ຖງິ ຂວນັ້ໍ ໂລກໃຕບ້ໍ ຸໄ່ ດຮໍ້ ບັ ແສງສະຫວຸ່ າງຕະຫອຼ ດ 24 ຊຸ່ ວົ ໂມງ. ວນັ ທີ 22 ເດອນທນັ ວາ ວນັ ເຫສາມາຍນັ ເປນັ ວນັ ທຸ່ ແີ ສງຕາເວນັ ຕງັ້ໍ ສາກຢຸ່ ູເສນັ້ໍ ອາຍນັ ໃຕໍ້ (23° 27’ ໃຕ)ໍ້ ໃນມນໍ້ ນັໍ້ ຢຸ່ ູເຄງິ ໂລກໃຕມໍ້ ີກາງເວນັ ຍາວທຸ່ ີສດ ແຕຸ່ ກາງຄນສນັໍ້ ທຸ່ ີສດ, ຕງັ້ໍ ແຕຸ່ ເສນັໍ້ ຂະໜານທີ 66° 33’ ໃຕລ້ໍ ງົ ໄປເຖິງ ຂວນັ້ໍ ໂລກໃຕໍ້ ເປນັ ກາງເວນັ ຕະຫຼອດ 24 ຊຸ່ ວົ ໂມງ, ສຸ່ ວນຢຸ່ ູເຄຸ່ ງິ ໂລກເໜອແມຸ່ ນມີປາກດົ ການກງົ ກັນຂາ້ໍ ມກບັ ເ ຄຸ່ ງິ ໂລກໃຕ.ໍ້ ຕາຕະລາງຈານວນຊຸ່ ວົ ໂມງທຸ່ ີກາງເວນັ ຍາວ ແລະ ກາງຄນສນັ້ໍ ຢຸ່ ູ 2 ເຄຸ່ ງິ ໂລກ. ເສນັ້ໍ ຂະໜານ ໄລຍະເວລາກາງເວນັ ຍາວສດຢຸ່ ູເຄຸ່ ງິ ໂລກເຫນອ ໄລຍະເວລາກາງຄນສນັໍ້ ສດຢຸ່ ູເຄຸ່ ງິ ໂລກໃຕ້ໍ ທີ 90 ວິທະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພັດດາວັນ ຈນັ ທະເພັງ

66° 33′ 24 ຊຸ່ ວົ ໂມງ 0 ນາທີ ວຊິ າ ສງັ ຄົມສກຶ ສາ 65° 21 ຊຸ່ ວົ ໂມງ 09 ນາທີ 60° 18 ຊຸ່ ວົ ໂມງ 30 ນາທີ 00 ຊຸ່ ວົ ໂມງ 00 ນາທີ 50° 16 ຊຸ່ ວົ ໂມງ 18 ນາທີ 02 ຊຸ່ ວົ ໂມງ 51 ນາທີ 40° 05 ຊຸ່ ວົ ໂມງ 30 ນາທີ 30° 14 ຊຸ່ ວົ ໂມງ 51 ນາທີ 07 ຊຸ່ ວົ ໂມງ 42 ນາທີ 20° 13 ຊຸ່ ວົ ໂມງ 56 ນາທີ 09 ຊຸ່ ວົ ໂມງ 09 ນາທີ 10° 13 ຊຸ່ ວົ ໂມງ 13 ນາທີ 10 ຊຸ່ ວົ ໂມງ 04 ນາທີ 0° 10 ຊຸ່ ວົ ໂມງ 47 ນາທີ 12 ຊຸ່ ວົ ໂມງ 35 ນາທີ 11 ຊຸ່ ວົ ໂມງ 25 ນາທີ 12 ຊຸ່ ວົ ໂມງ 00 ນາທີ 12 ຊຸ່ ວົ ໂມງ 00 ນາທີ ຕາຕະລາງ ລັກສະນະ ແລະ ວິວັດທະນາການຂອງແສງຕາເວັນທຸ່ ີແຕຸ່ ລະເຂດທຸ່ ໄີ ດຮໍ້ ັບຢຸ່ ູເທິງໜໍ້າໂລກ ລ/ດ ເຂດ ອງົ ສາຂະໜານ ລັກສະນະ ແລະ ວວິ ດັ ທະນາການຂອງແສງຕາເວນັ 1 ເຂດສູນສູດ 0°-10° ເໜອ - ໃຕ ້ໍ ຄວາມສູງຂອງຕາເວນັ ຢຸ່ ຂູ ອບເຂດ 90° ຫາ 56° ກາງເວັນ ແລະ ກາງຄນ ມໄີ ລຍະເວລາຍາວເກອບເທຸ່ ົາໆກນັ . 2 ເຂດຮອ້ໍ ນ 10° - 23° 5 ເໜອ - ໃຕ ້ໍ ຄ ວ າ ມ ສູງຂອ ງຕ າເວນັ ປຸ່ ຽນ ແປງ ແຕຸ່ 90° ຫາ 47° ຄ ວ າ ມ ຍ າວຂອງ ກາງເວນັ ແລະ ກາງຄນຫຼດລຸ່ ນກນັ 10 ຊມ 05 ນາທີ ຫາ 13 ຊມ 05 3 ເຂດໃກເໍ້ ຂດຮອໍ້ ນ 23° - 40° ນາທີ, ມສີ ອງລະດແູ ຈງໍ້ ຄວາມແຕກຕຸ່ າງດາໍ້ ນ ອນຫະພມູ ມີໜອ້ໍ ຍ. ຄວາມຮອ້ໍ ນແສງຕາເວັນ ເກອບຕງັໍ້ ສາກໃສຸ່ ໜາໍ້ ດນິ , ແຕຸ່ ຍາມໜາວຕາເວນັ ເໜອ - ໃຕ ໍ້ ຢຸ່ ຕູ ຸ່ າ 26° ໄລຍະຍາວຂອງກາງເວັນ ແລະ ກາງຄນຫຼດລຸ່ ນກນັ 9 ຊມ 09 4 ເຂດອົບອຸ່ ນ 40° - 58° ນາທີ ຫາ 14 ຊມ 51 ນາທີ, ມລີ ະດຮູ ອໍ້ ນ ແລະ ລະດູໜາວຈະແຈງໍ້ , ລະດູ ບານໃໝຸ່ ແລະ ລະດູໃບໄມຫ້ໍ ຸ່ ົນຼ ສະແດງອອກບຸ່ ແຈງ້ໍ ປານໃດ. ໃນຍາມຮອ້ໍ ນຕາເວັນສູງ 55° 5’ ແລະ ຍາມໜາວ 5° 5’, ຄວາມຍາວ ເໜອ - ໃຕ ້ໍ ຂອງເວລາກາງເວັນ ແລະ ກາງຄນຫດຼ ລຸ່ ນກນັ ແຕຸ່ 6 – 18 ຊມ, ມລີ ະດູ ການແຈງ້ໍ , ຍາມໜາວ ແລະ ຍາມຮອ້ໍ ນມໄີ ລຍະເວລາຍາວເທຸ່ ົາກນັ . 5 ເຂດໜາວ 58° - 65° ຄວາມສງູ ຂອງຕາເວັນໃນຍາມຮອໍ້ ນ 55° 5’ ໃນຍາມໜາວຕາເວນັ ຕຸ່ າລົງ ເໜອ - ໃຕ ້ໍ ເຖິງ 0° ໃນຍາມຮອ້ໍ ນສາມາດເຫນັ ຕາເວນັ ໃນເວລາກາງຄນ, ມີ 4 ລະດູ ການຢຸ່ າງຈະແຈງ້ໍ , ລະດໜູ າວຍາວກວຸ່ າລະດຮູ ອໍ້ ນຫຼາຍ. 6 ເຂດໃກຂໍ້ ວນັໍ້ ໂລກ 66° 5’ - 77° 5 ໃນລະດໜູ າວຕາເວນັ ຢຸ່ ຕູ ຸ່ າ 8° ໃນຍາມຮອໍ້ ນຕາເວັນສງູ ແຕຸ່ 39° - 47° ມີກາງຄນຍາວຮອດ 103 ຄນຕຸ່ ປີ. ເໜອ - ໃຕ ້ໍ 7 ເຂດຂວນັໍ້ ໂລກ 77° 5 - 90° ມກີ າງຄນທຸ່ ແີ ຈງ້ໍ ຕະຫອຼ ດ ແຕຸ່ 103 -0179 ມ,້ໍ ຕາເວັນຢຸ່ ສູ ງູ ທຸ່ ສີ ດ ກຸ່ ພຽງ ເໜອ -ໃຕ ໍ້ ແຕຸ່ 23° - 5 ເທຸ່ າົ ນນັໍ້ , ເກອບວຸ່ າແມຸ່ ນແຕຸ່ ລະດໜູ າວຢຸ່ ູຕະຫຼອດປີ. 91 ວິທະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພດັ ດາວັນ ຈນັ ທະເພງັ

ວຊິ າ ສັງຄມົ ສກຶ ສາ ຮບູ ທີ 8 ປະກດົ ການກາງວນັ ແລະ ກາງຄນ 3.3. ລະດູການຕຸ່ າງໆ ເທິງໜ້ໍາໂລກ ໃນຮອບ 1 ປີ ໜຸ່ ວຍໂລກໜນູ ປຸ່ ນິ ອອໍ້ ມຕວົ ມັນເອງໄດຫໍ້ າຼ ຍຮອບ ແລະ ປຸ່ ິນອອໍ້ ມດວງຕາເວນັ ໄດ້ໍ 1 ຮອບ, ຍອ້ໍ ນການອຸ່ ຽງຂອງແກນໂລກ ເຮດັ ໃຫແໍ້ ຕຸ່ ລະ ຈດເທງິ ໜາ້ໍ ໂລກແຕກຕຸ່ າງກນັ ແລະ ບຸ່ ຄງົ ທຸ່ ີ. ດຸ່ ງັ ນນັ້ໍ , ຈຸ່ ງິ ເຮດັ ໃຫ້ໍ ມີ ລະດກູ ານແຕກຕຸ່ າງກນັ ຄ: ສາລບັ ເຟອ້ໍ ງໂລກເໜອກ. - ລະດບູ ານໃໝຸ່ ເລຸ່ ມີ ແຕຸ່ ວນັ ທີ 21 ມີນາເຖງິ ວນັ ທີ 22 ມີຖນາ. - ລະດຮູ ອໍ້ ນເລຸ່ ແີ ຕຸ່ ວນັ ທີ 22 ມີຖນາເຖງິ ວນັ ທີ 23 ກນັ ຍາ. - ລະດໃູ ບໄມຫໍ້ ຸ່ ຼນົ ເລຸ່ ມີ ແຕຸ່ ວນັ ທີ 23 ກນັ ຍາເຖງິ ວນັ ທີ 22 ທນັ ວາ. - ລະດໜູ າວເລຸ່ ມີ ແຕຸ່ ວນັ ທີ 22 ທນັ ວາເຖງິ ວນັ ທີ 21 ມີນາ. ນນັໍ້ ແມຸ່ ນ 4 ລະດຂູ ອງເຟອໍ້ ງໂລກເໜອ, ສວຸ່ ນເຟອໍ້ ງໂລກໃຕແໍ້ ມຸ່ ນກງົ ກນັ ຂາໍ້ ມກບັ ເຟອໍ້ ງໂລກເໜອ. ຮູບທີ 9 ລະດກູ ານຕຸ່ າງໆເທງິ ໜາ້ໍ ໂລກ ເຂດເສນັ້ໍ ສູນສູດມລີ ະດດູ ຽວເທຸ່ າົ ນນັໍ້ ຄ ລະດຮູ ອ້ໍ ນ, ສຸ່ ວນຢຸ່ ູໃກເໍ້ ສນັໍ້ ສນູ ສດູ ແມຸ່ ນມີ 2 ລະດຄູ ລະດແູ ລງໍ້ ກົງ ກບັ ລະດໜູ າວ, ລະດຝູ ົນກງົ ກບັ ລະດຮູ ອໍ້ ນ, ລກັ ສະນະຂອງ 4 ລະດູ ແມຸ່ ນສະແດງອອກແຈງ້ໍ ຢຸ່ ເູ ຂດອບົ ອຸ່ ນ . ເຟອ້ໍ ງໂລກເໜອ ແລະ ເຟອ້ໍ ງໂລກໃຕມໍ້ ຈີ ານວນມຂໍ້ ອງແຕຸ່ ລະ ລະດມູ ຄີ ວາມແຕກຕຸ່ າງກນັ ຄ:ໍ້ ກ. ເຟ້ອໍ ງໂລກເໜອ - ລະດບູ ານໃໝຸ່ 92 ມຶໍ້ 19 ຊຸ່ ວົ ໂມງ ລວມກນັ ເປັນ 185 ມ ໍ້ 10 ຊຸ່ ວົ ໂມງ 92 ວິທະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພັດດາວັນ ຈນັ ທະເພັງ

- ລະດຮູ ອໍ້ ນ 93 ມ ້ໍ 15 ຊຸ່ ວົ ໂມງ ວິຊາ ສງັ ຄົມສຶກສາ - ລະດໃູ ບໄມຫ້ໍ ຸ່ ຼນົ 89 ມ ້ໍ 165 ຊຸ່ ວົ ໂມງ . - ລະດໜູ າວ 89 ມ ໍ້ ລວມກນັ ເປັນ 178 ມ ້ໍ 20 ຊຸ່ ວົ ໂມງ ຂ. ເຟ້ໍອງໂລກໃຕໍ້ ລະດໃູ ບໄມຫໍ້ ຸ່ ຼນົ 92 ມ ້ໍ 19 ຊຸ່ ວົ ໂມງ ລວມກນັ ເປນັ 186 ມ ້ໍ 10 ຊຸ່ ວົ ໂມງ - ລະດໜູ າວ 93 ມ ້ໍ 15 ຊຸ່ ວົ ໂມງ - ລະດບູ ານໃໝຸ່ 89 ມ ໍ້ 20 ຊຸ່ ວົ ໂມງ ລວມກນັ ເປັນ 178 ມ ໍ້ 20 ຊຸ່ ວົ ໂມງ - ລະດຮູ ອ້ໍ ນ 89 ມ ໍ້ ຄາຖາມ 1. ຮູບຮຸ່ າງ ແລະ ຂະໜາດຂອງໜຸ່ ວຍໂລກເປັນແນວໃດ? 2. ການໂຄຈອນຂອງໜຸ່ ວຍໂລກເປັນແນວໃດ? 3. ຜນົ ຕຸ່ າງໆ ທຸ່ ເີ ກດີ ຈາກການໂຄຈອນຂອງໜຸ່ ວຍໂລກເປນັ ແນວໃດ? 93 ວທິ ະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພດັ ດາວນັ ຈັນທະເພງັ