ສັງຄົມສຶກສາ

ສາທາລະນະລດັ ປະຊາທປິ ະໄຕ ປະຊາຊນົ ລາວ ສນັ ຕພິ າບ ເອກະລາດ ປະຊາທປິ ະໄຕ ເອກະພາບ ວດັ ທະນະຖາວອນ ກະຊວງສກຶ ສາທກິ ານ ແລະ ກລິ າ ກມົ ສາ້ ງຄູ ວທິ ະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາ້ ທາ ເອກະສານປະກອບການສອນ ວິຊາ: ສັງຄົມສກຶ ສາ ສາຍ: ຄູປະຖມົ ລະບບົ 11+1+2 ປີ 1 ຮຽບຮຽງ ແລະ ຈດັ ພິມໂດຍ: ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພັດດາວັນ ຈນັ ທະເພັງ ສກົ ຮຽນ 2018 - 2019

ເອກະສານປະກອບການສອນ ວຊິ າ: ສັງຄມົ ສຶກສາ ສາຍ ຄູປະຖມົ ລະບບົ 11+1+2 ປີ 1 ກວດແກໂ້ ດຍ: ອາຈານ ປທ ສຸກັນໄຊ ພົງສະຫວັນ ປທ ແອງທລິ າດ ຫຼາ້ ອຸ່ ຸນແກວ້ ປຕ ສາຍຄາ ປະດີຈດິ ປຕ ນອ້ ຍແສງແກວ້ ໄຊຍະຈກັ ສກົ ຮຽນ 2018 – 2019

ຄຳນຳ ເພ່ື ອເປນັ ກຳນປັບປຸງຄຸນະພຳບ ແລະ ປະສດິ ທພິ ຳບຂອງກຳນສຳ້ ງຄູ ໃຫສ້ ູງ, ແນໃສື່ ເພື່ ມສະມດັ ຖະພຳບຂອງຄູ ແລະ ພດັ ທະນຳອຳຊບຄໃູ ຫດ້ ຂນ້ ເທ່ື ອລະກຳ້ ວນນັ້ , ວທິ ະຍຳໄລຄໄູ ດພ້ ດັ ທະນຳປມ້ ແບບຽນນ ນຂ້ ນ້ ມຳ ເພ່ື ອຽບັ ໃຊຢ້ ່ື ູສະ ວທິ ະຍຳໄລຄຫູ ຼວງນຳ້ ທຳ; ໂດຍໄດພ້ ດັ ທະນຳຕຳມທດິ ທຳງກຳນສຳ້ ງ ຄແູ ບບໃຫມ ທ່ື ເນນັ້ ກຳນປກູ ອຸດມົ ກຳນ, ຄນຸ ະທຳ ແລະ ຈດິ ວນິ ຍຳນຂອງ ຄວຳມເປນັ ຄໃູ ຫແ້ ກ່ື ນກັ ຽນນຄ,ູ ເຽດັ ໃຫເ້ ຂຳົ ເຈຳົ້ ມທກັ ສະວຊິ ຳຊບຄທູ ່ື ຫນກັ ແຫນນ້ , ເຂຳົ້ ໃຈ ພດັ ທະນຳກຳນຂອງເດກັ ນອ້ ຍ, ມຄວຳມຽູທ້ ່ື ວົ ໄປ ແລະ ຄວຳມຽູວ້ ຊິ ຳສະເພຳະທ່ື ແທດເຫມຳະກບັ ຊນັ້ ທ່ື ຕນົ ເອງສອນ. ປມ້ ແບບຽນນເຫມຼັ້ ນໄ້ ດພ້ ດັ ທະນຳດວ້ ຍກຳນປະກອບສ່ື ວນຈຳກຄຜູ ູທ້ ສອນ ແລະ ຜູບ້ ລຫິ ຳນ ກຳນສກສຳ, ຈຳກ ນກັ ວຊິ ຳກຳນຂອງວທິ ະຍຳໄລຄູ ແລະ ຈຳກພຳກສື່ ວນຕ່ື ຳງໆ ທື່ ກື່ ນວຂອ້ ງເພ່ື ອແນື່ ໃສ່ື ເຽດັ ໃຫນ້ ກັ ຽນນຄທູ ື່ ຈບົ ຈຳກສະຖຳ ບນັ ສຳ້ ງຄູ ມສະມດັ ຖະ ພຳບດ, ມຄວຳມຽູ ້ ແລະ ຄວຳມເຂຳົ້ ໃຈລຳຍວຊິ ຳທື່ ຕນົ ເອງສອນຢື່ ຳງເລກິ ເຊື່ ງິ , ຽຈູ ້ ກັ ຫມນູ ໃຊ້ ວທິ ສດິ ສອນ ແບບຫຳຼ ຍຽບູ ຫຳຼ ຍສ, ມຄວຳມຊຳນຳນໃນກຳນສອນ ແບບເອຳົ ນກັ ຽນນເປັນໃຈກຳງ, ຽຈູ ້ ກັ ຜະລດິ ແລະ ນຳໃຊອ້ ຸ ປະກອນ ກຳນຽນນ - ກຳນສອນທື່ ງ່ື ຳຍດຳຍ, ຊອກຫຳໄດງ້ ື່ ຳຍ, ມນຳ້ ໃຈຽກັ ອຳຊບແພງເດກັ , ມຄວຳມ ຽບັ ຜດິ ຊອບໃນກຳນພດັ ທະນຳອຳຊບຄຂູ ອງຕນົ . ປມ້ ແບບຽນນເຫມຼັ້ ນໄ້ ດພ້ ັດທະນຳຂນ້ ມຳ ພຳຍຫງຼັ ເອຳົ ໄປນຳໃຊທ້ ດົ ລອງ ແລະ ຜື່ ຳນຂນັ້ ຕອນກຳນ ກວດແກ້ ຂອງນກັ ວຊິ ຳກຳນຈຳກພຳກສ່ື ວນຕ່ື ຳງໆ ທ່ື ກື່ ນວຂອ້ ງມຳແລວ້ ແລະ ໃນຂນັ້ ຕື່ ໄປຈະໄດເ້ ອຳົ ໄປສດິ ສອນ ຢ່ື ຳງເປັນທຳງກຳນ. ຫວງັ ຢ່ື ຳງຍື່ ງິ ວື່ ຳ ຄູ - ອຳຈຳນ, ນກັ ຽນນຄູ ແລະ ພຳກສື່ ວນອ່ື ນໆ ຫຳກຍງັ ພບົ ເຫນັ ບນັ ຫຳໃດຫນື່ ງທ່ື ບື່ ເຫມຳະ ສມົ , ບ່ື ສອດຄ່ື ອງ ແລະ ບື່ ທນັ ສະພຳບ, ກະລນຸ ຳປະກອບຄຳຄດິ ຄຳເຫນັ ຂອງຕນົ ເພ່ື ອຊ່ື ວຍປັບປຸ ງ ເຽດັ ໃຫປ້ ມ້ ເຫມຼັ້ ນ້ ສມົ ບນູ ແລະ ມປະສດິ ທຜິ ນົ ຍື່ ງິ ຂນ້ ໃນອະນຳຄດົ . ສ ຳ ລະບຳນ A

ພຳກທ I ປ ະ ຫ ວ ັດ ສ ຳ ດ . ບດົ ທ 1 ກຳນທອ້ ນໂຽມແຜນດນິ ລຳວ 1. ປະຫວດັ ຫຍຂ້ ອງເຈຳົ້ ຟຳ້ ງ່ືມຸ ..........................................................................................1 2. ກຳນທອ້ ນໂຽມອຳນຳຈກັ ລຳວລຳ້ ນຊຳ້ ງຂອງພະເຈຳົ້ ຟຳ້ ງື່ມຸ ........................................................2 2.1. ກຳນທອ້ ນໂຽມອຳນຳຈກັ ລຳວລຳ້ ນຊຳ້ ງຄງັ້ ທ່ື I ( ປ ຄສ 1349-1353).......................................2 2.2. ກຳນທອ້ ນໂຽມອຳນຳຈກັ ລຳວລຳ້ ນຊຳ້ ງຄງັ້ ທ່ື II ( ປ ຄສ 1354-1357)......................................5 ບດົ ທ 2 ອຳນຳຈກັ ລຳວລຳ້ ນຊຳ້ ງໃນລຳຊະກຳນເຈຳົ້ ສຸລຍິ ະວງົ ສຳ 1. ອຳນຳຈກັ ລຳວລຳ້ ນຊຳ້ ງສະໄຫມກຳນປົກຄອງຂອງເຈຳົ້ ສຸລຍິ ະວງົ ສຳ ( ຄ.ສ. 1638-1695)....................9 1.1. ກຳນປບັ ປຸງທຳງດຳ້ ນກຳນເມອງ - ກຳນປກົ ຄອງ....................................................................9 1.2. ວນກງຳນປອ້ ງກນັ ອຳນຳຈກັ .........................................................................................15 1.3. ກຳນປບັ ປຸງທຳງດຳ້ ນເສດຖະກດິ ...................................................................................16 1.4. ກຳນປັບປຸງດຳ້ ນສງັ ຄມົ ແລະ ວດັ ທະນຳທຳ......................................................................17 2. ໄລຍະສຸດທຳ້ ຍຂອງເຈຳົ້ ສຸລຍິ ະວງົ ສຳ...............................................................................20 ບດົ ທ 3 ອຳນຳຈກັ ລຳວລຳ້ ນຊຳ້ ງໃນໄລຍະຊຸດໂຊມ ແລະ ແຕກແຍກ 1. ຄວຳມຂດັ ແຍງພຳຍໃນອຳນຳຈກັ ລຳວລຳ້ ນຊຳ້ ງ......................................................................21 2. ກຳນຍຳດຊງິ ອຳນຳດຂອງກ່ື ຸມສກັ ລນິ ຳລຳ້ ນຊຳ້ ງ....................................................................22 3. ກຳນແຕກແຍກຂອງອຳນຳຈກັ ລຳວລຳ້ ນຊຳ້ ງ.......................................................................23 3.1. ອຳນຳຈກັ ລຳວລຳ້ ນຊຳ້ ງແຍກອອກເປັນ 2 ອຳນຳຈກັ ( ຄ.ສ. 1707)........................................23 3.2. ອຳນຳຈກັ ລຳວລຳ້ ນຊຳ້ ງແຍກອອກເປັນ 3 ອຳນຳຈກັ ( ຄ.ສ. 1713)........................................25 4. ກຳນຽຸກຽຳນ ແລະ ຢດຄອງອຳນຳຈກັ ລຳວລຳ້ ນຊຳ້ ງຂອງສກັ ດນຳສະຫຍຳມ..................................27 ບດົ ທ 4 ກຳນກອບກູອ້ ຳນຳຈກັ ລຳວລຳ້ ນຊຳ້ ງຂອງພະເຈຳົ້ ອຳນວຸ ງົ 1. ປະຫວດັ ຫຍຂ້ ອງເຈຳົ້ ອຳນວຸ ງົ .......................................................................................30 2. ກຳນກອບກເູ້ ອກະລຳດຂອງປະຊຳຊນົ ລຳວພຳຍໃຕກ້ ຳນນຳພຳຂອງເຈຳົ້ ອຳນວຸ ງົ ...............................30 3. ສຳເຫດທ່ື ເຽດັ ໃຫຂ້ ະບວນກຳນຕ່ື ສູຂ້ ອງພະເຈຳົ້ ອະນຸວງົ ປະລຳໄຊ...............................................40 4. ເຫດກຳນທ່ື ພນົ້ ເດື່ ນັ ທຳງປະຫວດັ ສຳດໃນຂະບວນກຳນຕື່ ສູຂ້ ອງພະເຈຳົ້ ອະນຸວງົ ..............................41 ບົດທ 5 ຂະບວນກຳນຕ່່ືື ສູຂ້ ອງປະຊຳຊນົ ລຳວຕຳ້ ນສກັ ດນິ ຳສະຫຍຳມ ແລະ ລື່ ຳເມອງຂນ້ ຝຣື່ ງັ 1. ກຳນຍຳດຊງິ ດນິ ແດນຂອງຈກັ ະພດັ ຝຣ່ື ງັ ແລະ ສກັ ດນິ ຳສະຫຍຳມ.............................................43 2. ກຳນປກົ ຄອງຂອງພວກລື່ ຳເມອງຂນ້ ຝຣື່ ງັ ປ ຄ.ສ 1893 – 1945..............................................44 3. ຂະບວນກຳນຕ່ື ສຕູ ້ ຳ້ ນພວກລ່ື ຳເມອງຂນ້ ຝຣື່ ງັ ແຕື່ ປ 1901 – 1939............................................49 4. ກຳນລຸກຽຂ້ ນ້ ຢດອຳນຳດ ແລະ ປະກຳດເອກະລຳດຄງັ້ ທຳອດິ ຂອງລຳວ.......................................54 5. ກຳນປກົ ຄອງຂອງພວກລື່ ຳເມອງຂນ້ ຝຣ່ື ງັ ແລະ ກຳນຕື່ ສູຂ້ ອງປະຊຳຊນົ ລຳວ( ຄ.ສ 1945 – 1954).....55 5.1. ພວກລື່ ຳເມອງຂນ້ ຝຽື່ ງັ ກບັ ຄນຽຸກຽຳນລຳວຄງັ້ ທ 2 ......................................................55 B

5.2. ກຳນເຄອນໄຫວຕື່ ຕຳ້ ນຝຣື່ ງັ ຂອງປະຊຳຊນົ ລຳວ ( ຄ.ສ 1946 – 1954 )............................55 ບດົ ທ 6 ກຳນຽຸ ກຽຳນລຳວຂອງຈກັ ກະພດັ ອຳເມລກິ ຳ. 1. ກນົ ອຸບຳຍຢດຄອງລຳວຂອງຈກັ ກະພດັ ອຳເມລກິ ຳ...............................................................58 2. ກຳນດຳເນນກຳນປົກຄອງລຳວຂອງຈກັ ກະພດັ ອຳເມລກິ ຳ.......................................................60 3. ຂະບວນກຳນຕ່ື ສູຂ້ ອງປະຊນົ ລຳວພຳຍໃຕກ້ ຳນນຳພຳຂອງພກັ ປະຊຳຊນົ ປະຕວິ ດັ ລຳວ........................61 3.1. ກຳນໂຽມລຳວ..............................................................................................63 3.2. ສນັ ຍຳ ແລະ ອຳນສຸ ນັ ຍຳວນງຈນັ .........................................................................64 3.3. ກຳນລກຸ ຽຂ້ ນ້ ຢດອຳນຳດ 23 ສງິ ຫຳ 1975............................................................65 ບດົ ທ 7 ກຳນຕ່ື ສູເ້ ພ່ື ອຢດອຳນຳດ ແລະ ກຳນສະຖຳປະນຳ ສຳທຳລະນຳລດັ ປະຊຳທປິ ະໄຕ ປ ະ ຊ ຳ ຊ ົນ ລ ຳ ວ 1. ກຳນຕ່ື ສູຂ້ ອງປະຊຳຊນົ ລຳວພຳຍຫງຼັ ກຳນເຊນັ ສນັ ຍຳ ແລະ ອຳນສຸ ນັ ຍຳ.................................66 2. ກຳນລຸກຽຂ້ ນ້ ຢດອຳນຳດ ແລະ ກຳນສະຖຳປະນຳ ສຳທຳລະນະລດັ ປະຊຳທປິ ະໄຕ ປະຊຳຊນົ ລຳວ ວນັ ທ 2 ທນັ ວຳ 1975.........................................................................................................66 2.1. ກຳນລກຸ ຽຂ້ ນ້ ຢດອຳນຳດກຳນປກົ ຄອງ....................................................................68 2.2. ກຳນສະຖຳປະນຳ ສຳທຳລະນະລດັ ປະຊຳທປິ ະໄຕ ປະຊຳຊນົ ລຳວ....................................69 ພຳກທ II ພູ ມ ສຳ ດ ບດົ ທ 8 ລະບບົ ສຸລຍິ ະຈກັ ະວຳນ 1. ຄວຳມໝຳຍຂອງລະບບົ ສຸລຍິ ະຈກັ ກະວຳນ......................................................................70 2. ອງົ ປະກອບຂອງລະບບົ ສຸລຍິ ະຈກັ ກະວຳນ......................................................................70 3. ດວງຕຳເວນັ ...........................................................................................................71 4. ດຳວບລວິ ຳນທງັ 8 ຂອງດວງຕຳເວນັ .............................................................................73 ບດົ ທ 9 ໜ່ື ວຍໂລກ ແລະ ກຳນໂຄຈອນຂອງໜື່ ວຍໂລກ. 1. ຽບູ ຽ່ື ຳງ ແລະ ຂະໜຳດຂອງໜ່ື ວຍໂລກ...........................................................................83 1.1. ຽບູ ຽ່ື ຳງຂອງໜື່ ວຍໂລກ.....................................................................................83 1.2. ຂະໜຳດຂອງໜ່ື ວຍໂລກ....................................................................................84 1.3. ຄວຳມແຕກຕ່ື ຳງຂອງເວລຳເທງິ ໜຳ້ ໂລກ...................................................................85 2. ກຳນໂຄຈອນຂອງໜ່ື ວຍໂລກ.......................................................................................87 2.1. ກຳນປ່ື ນິ ອອ້ ມຕວົ ມນັ ເອງຂອງໜ່ື ວຍໂລກ.................................................................87 2.2. ກຳນປ່ື ນິ ອອ້ ມດວງຕຳເວນັ ຂອງໜ່ື ວຍໂລກ...............................................................88 3. ຜນົ ຕື່ ຳງໆ ທ່ື ເກດຈຳກກຳນໂຄຈອນຂອງໜື່ ວຍໂລກ..............................................................89 3.1. ປະກດົ ກຳນມກຳງເວນັ ແລະ ກຳງຄນ.....................................................................89 3.2. ປະກດົ ກຳນກຳງຄນສນັ້ ກຳງເວນັ ຍຳວ ແລະ ກຳງຄນຍຳວກຳງເວນັ້ ສນັ້ .................................90 3.3. ລະດກູ ຳນຕ່ື ຳງໆ ເທງິ ໜຳ້ ໂລກ...............................................................................91 C

ບດົ ທ10 ທື່ ຕັງ້ , ພູມສນັ ຖຳນ ແລະ ພູມອຳກຳດຂອງປະເທດລຳວ. 1. ທື່ ຕງັ້ , ຂອບເຂດ ແລະ ຊຳຍແດນ....................................................................................94 2. ຽູບຽື່ ຳງ ແລະ ເນອ້້ ທ່ື ຂອງປະເທດລຳວ..............................................................................94 3. ພູມສນັ ຖຳນຕນົ້ ຕື່ ຂອງປະເທດລຳວ..................................................................................95 4. ລກັ ສະນະລວມຂອງພູມອຳກຳດ.....................................................................................101 5. ລະດກູ ຳນ ແລະ ກະແສລມົ ທື່ ພດັ ຜ່ື ຳນລຳວ.........................................................................101 ບດົ ທ11 ຊບັ ພະຍຳກອນທຳມະຊຳດ ແລະ ແມື່ ນຳ້ ຕື່ ຳງໆໃນລຳວ. 1. ຄວຳມສຳຄນັ ຂອງຊບັ ພະຍຳກອນບ່ື ແຽ່ື , ແຽື່ ທຳດຊະນດິ ຕ່ື ຳງໆ ແລະ ກຳນແຈກຢຳຍຂອງມນັ ..............103 2. ກຳນນຳໃຊ້ ແລະ ກຳນປກົ ປັກຽກັ ສຳບ່ື ແຽ່ື , ຊບັ ພະຍຳກອນປ່ື ຳໄມໃ້ ນລຳວ.....................................105 3. ກຳນປົກປັກຽກັ ສຳສດັ ນຳ້ ແລະ ສດັ ປ່ື ຳໃນລຳວ....................................................................106 4. ຄນຸ ປະໂຫຍດ ແລະ ຄວຳມສຳຄນັ ຂອງນຳ້ ..........................................................................107 5. ແມື່ ນຳ້ ຂອງ ແລະ ສຳຂຳແມ່ື ນຳ້ ຂອງ.................................................................................108 6. ແມ່ື ນຳ້ ໃນລຳວທື່ ໄຫລປອື່ ງໃສື່ ອື່ ຳວທະເລຂອງຫວນດນຳມ........................................................110 7. ກຳນປົກປັກສຳແຫື່ ງຼ ນຳ້ .................................................................................................111 ບດົ ທ12 ປະຊຳກອນລຳວ. 1. ໂຄງ້ ສຳ້ ງຂອງປະຊຳກອນລຳວ.........................................................................................112 2. ກຳນເພື່ ມຂນ້ ແລະ ກຳນຫຼຸດລງົ ຂອງປະຊຳກອນ...................................................................121 2.1. ອດັ ຕຳກຳນເກດ..............................................................................................121 2.2. ອດັ ຕຳກຳນຕຳຍ.............................................................................................122 2.3. ກຳນເພ່ື ມຂນ້ ຕຳມທຳມະຊຳດ.............................................................................122 3. ກຳນແຈກຢຳຍຂອງປະຊຳກອນ......................................................................................123 ພຳກທ III ວດັ ທະນຳທຳສັງຄມົ ລຳວ ແລະ ອຳຊນນ. ບົດທ 13 ກື່ ຸ ມປະເທດອຳຊນນ 1. ປະຫວດັ ຄວຳມເປັນຂອງກ່ື ຸມອຳຊນນ...............................................................................125 2. ໂຄງຽື່ ຳງກຳນຈດັ ຕງັ້ ຂອງກື່ ຸມອຳຊນນ................................................................................127 3. ສດິ ແລະ ໜຳ້ ທື່ ຂອງສະມຳຊກິ ກ່ື ຸມອຳຊນນ........................................................................128 4. ບນັ ດຳປະເທດສະມຳຊກິ ກື່ ຸມອຳຊນນ...............................................................................133 5. ຽດິ ຄອງປະເພນລຳວ ແລະ ອຳຊນນ................................................................................135 ບດົ ທ 14 ມຳລະຍຳດໃນສງັ ຄມົ ລຳວ ແລະ ອຳຊນນ. 1. ຄວຳມໝຳຍ ແລະ ຄວຳມສຳຄນັ ຂອງມຳລະຍຳດ.................................................................143 2. ມຳລະຍຳດໃນກຳນປຳກເວຳົ້ ແລະ ກຳນທກັ ທຳຍ..................................................................143 3. ມຳລະຍຳດໃນກຳນກນິ ................................................................................................144 4. ກຳນແຕື່ ງກ່ື ຳຍຂອງເພດຍງິ ແລະ ເພດຊຳຍມຳລະຍຳດໃນສະຖຳນທື່ ຊຸມຊນົ ...................................144 D

ບົດທ 15 ກຳນສະແດງຄວຳມເຄຳົ ລບົ ນບັ ຖ. 1.ກຳນສະແດງຄວຳມເຄຳົ ລບົ ນບັ ຖພ່ື ແມື່ ................................................................................152 2. ກຳນສະແດງຄວຳມເຄຳົ ລບົ ນບັ ຖໜ່ື ເູ ພ່ື ອນ..........................................................................152 3. ກຳນສະແດງຄວຳມເຄຳົ ລບົ ນບັ ຖຄ-ູ ອຳຈຳນ.......................................................................153 4. ກຳນສະແດງຄວຳມເຄຳົ ລບົ ນບັ ຖຜູອ້ ຳວຸໂສ ກຳນນບົ ໄຫວ.້ .......................................................153 E

ວຊິ າ ສງັ ຄມົ ສກຶ ສາ ພາກທີ I ປະຫວດັ ສາດລາວ ບດົ ທີ 1 ການທອ້ໍ ນໂຮມແຜນດິນລາວ 1. ປະຫວດັ ຫຍເ້ໍ ຈາົ້ໍ ຟາໍ້ ງຸ່ມ. ເຈາົໍ້ ຟ້ໍາງຸ່ມເກີດເມຸ່ ອປ ປີ ຄສ 1316 ປີມະໂລງ ຈລະສງັ ກາດ 678 ເປນັ ລກູ ຊາຍຄນົ ທຸ່ ີໜຸ່ ງຶ ຂອງຂນຜຟີ ້າໍ ຫຼ ເຈາົ້ໍ ຟ້ໍາຽໍ້ງວ ເປັນຜູໄ້ໍ ດຮໍ້ ບັ ການສກຶ ສາອບົ ຮມົ ຈາກອາ້ໍ ຍວຽງຜາ ຜູເ້ໍ ປນັ ປຸ່ ູລຽໍ້ ງ, ເຈາົໍ້ ຟ້າໍ ງຸ່ມ ເກດີ ໃນທຸ່ າມກາງສະພາບ ການບາໍ້ ນເມອງ ເກດີ ມີຄວາມປຸ່ ນັ ປຸ່ ວນວນໍ້ ວາຍຂດັ ແຍຸ່ ງກນັ ຢຸ່ າງຮນແຮງລະຫວຸ່ າງສກັ ດີນາດວ້ໍ ຍກັນທຸ່ ສີ ບເນຸ່ ອງ ກນັ ມາເປັນເວລາຍາວນານ. ພາຍຫງຼັ ເຈາົ້ໍ ຟາໍ້ ຽ້ໍງວ ຫຼ ຂນຜີຟາໍ້ ໄດຂໍ້ ນຶ້ໍ ຄອງອານາດນນັ້ໍ ກຸ່ ມຂອງເຈາົ້ໍ ຄາຮຽວ ໄດຫ້ໍ າທກວທິ ີ ທາງພະຍາຍາມທາການໂຄຸ່ ນລມົ້ໍ ທນັ ທີ. ສຸ່ ວນເຈາົໍ້ ຂນຜຟີ າ້ໍ ຫຼ ເຈາົ້ໍ ຟໍ້າຽໍງ້ ວ ເຫນັ ເປນັ ເຊຸ່ ນັ ນນັ້ໍ ໄດຫ້ໍ າທດິ ທາງທຸ່ ກີ າມະການກອບກູ້ໍບາໍ້ ນເມອງໃຫເ້ໍ ຂາົ້ໍ ສຸ່ ູ ລະບຽບຕາມລາຊະປະເພນຕີ າມຂນັໍ້ ຕອນນນັ້ໍ ກຸ່ໄດຈໍ້ ດັ ຂະບວນສຸ່ ງົ ເຈາົ້ໍ ຟໍາ້ ງຸ່ມຜູເໍ້ ປັນລກູ ຊາຍອອກຈາກເມອງເພຸ່ ອ ຊອກຫາຄວາມຮູທໍ້ ຸ່ ຈີ ະນາມາກອບກຼ້ໍ ແລະ ທອໍ້ ນໂຮມບນັ ດາຫວົ ເມອງລາວບຮູ ານລາວທຸ່ ີຍງັ ກະແຈກກະຈາຍໃຫ້ເໍ ຂາົ້ໍ ເປນັ ເອກະພາບກນັ ເປນັ ອນັ ໜຸ່ ຶງອນັ ດຽວ ກນັ ພາຍໃຕອໍ້ ານາດສກັ ດີນາລວມສູນໃນຂນັ້ໍ ຕຸ່ ໄປ. ເຈາົ້ໍ ຟໍາ້ ຽໍ້ງວຜູເໍ້ ປນັ ບດິ າ ໄດທ້ໍ າກນົ ອບາຍວຸ່ າ ເຈາົ້ໍ ຟໍ້າງຸ່ມເປັນຄນົ ເຂດັ ຂວາງແພບ້ໍ າ້ໍ ນແພເໍ້ ມອງຕອໍ້ ງເອາົ ໃສຸ່ ແພໄຫຼນາໍ້ ເສຍ...ເພາະເກດີ ມາມີແຂວ້ໍ 33 ເຫມຼັ້ໍ . ເຈາົ້ໍ ຟໍ້າງຸ່ມເດີນທາງອອອກຈາກເມອງຊວົ ພອໍ້ ມດວ້ໍ ຍພກັ ພວກຈານວນ 33 ຄນົ ໃນນນັ້ໍ ມີປຸ່ ູລຽ້ໍງ, ນາ້ໍ ລຽໍ້ງ, ຕາລຽໍງ້ , ອາ້ໍ ຍລຽໍ້ ງ, ແລະ ພຸ່ ີນອ້ໍ ງພອໍ້ ມດວ້ໍ ຍທະຫານ 6 ຄນົ ຄ ບາໂບ, ບາຄມໍ້ , ບາສຽມ, ບາຈຸ່ ແີ ຂ,ໍ້ ບາຈມິ , ແລະ ບາລ.ູ ພອ້ໍ ມທງັ ບລວິ ານອກີ ຈຸ່ ານວນໜຸ່ ງຶ ໃຊເໍ້ ວລາເດນີ ທາງ 1 ປີ ຈຸ່ ງິ ຮອດລຸ່ ຜີ ີ ( ບລເິ ວນບາໍ້ ນຄອນ ເຂດເມອງໂຂງ ແຂວງ ຈາປາສກັ ). ແຕຸ່ ໃນໄລຍະນນັໍ້ ດນິ ແດນແຫຸ່ ງນຍີ້ໍ ງັ ຢຸ່ ູຕອນໃຕອໍ້ ດິ ທພິ ນົ ຂອງພວກຂະເໜນຢຸ່ ູ. ໃນໄລຍະຕນົ້ໍ ເຈາົ້ໍ ຟ້ໍາງຸ່ມ ແລະ ພກັ ພວກເມຸ່ ອໄປເຖງິ ລຸ່ ຜີ ີນນັ້ໍ ແລວໍ້ ກຸ່ ໄດສ້ໍ ະແຫວງຫາສກຶ ສາຮຸ່ າຮຽນວຊິ າອາ ຄມົ ຕຸ່ າງໆ ຢຸ່ ູກບັ ສານກັ ວດັ ພະມະຫາປາສະມນັ ( ຄສ 1341 – 1343 ) ຢຸ່ ູທຖີ າ້ໍ ຫວົ ຫາດລຸ່ ຜີ ີ ແລະ ຫຼງັ ຈາກນນັໍ້ ເຈາົ້ໍ ຟາໍ້ ງຸ່ມ ພອໍ້ ມດວ້ໍ ຍພກັ ພວກຍງັ ໄດທ້ໍ ຸ່ ອງທຸ່ ຽວຊອກຫາຮຸ່ າຮຽນວຊິ າສາດຕະສນິ ຕຸ່ າງໆ ຈນົ ຮອດນະຄອນຂະເໜນ ( ອງັ ກທົມ ).ພ້ອໍ ມທັງໄດຜໍ້ ູ ກສາຍສາພນັ ອນັ ດີງາມກບັ ເຈາົໍ້ ຊວີ ດິ ຂະເໜນ ຄສ 1332 ຊຸ່ ເຈາົ້ໍ ໄຊຍະວລະມັນ ປະລະເມສວນ ເຫນັ ວຸ່ າມຄີ ວາມໝາຍອນັ ດເີ ລດີ ໃນການສາໍ້ ງສາຍຜູກສາພນັ ໄມຕີ ອນັ ໜກັ ແໜນ້ໍ ກບັ ອານາຈກັ ລາວ ລາ້ໍ ນຊາ້ໍ ງໄວເ້ໍ ພຸ່ ອຄວາມໝນັໍ້ ຄງົ ຂອງຕນົ ເອງ, ເພຸ່ ອເພຸ່ ງິ ພງິ ໃນຂາໍ້ ງໜາ້ໍ ດຸ່ ງັ ນນັ້ໍ ຈຸ່ ງິ ຕກົ ລງົ ເອາົ ລູກສາວຂອງຕນົ ຊຸ່ ນາງ ລດັ ຕະນະຍາ ເຊຸ່ ງິ ປະຊາຊນົ ທຸ່ ວົ ໄປເອນີໍ້ ກນັ ວຸ່ າ: ນາງ ແກວ້ໍ ເກງຍາ ໃຫເ້ໍ ປັນພະມະເຫສແີ ກຸ່ ເຈາົໍ້ ຟໍ້າງຸ່ມ. ເບຸ່ ງິ ລວມແລວໍ້ ສະພາບການຂອງຫວົ ເມອງລາວບູຮານກຸ່ ອນການທ້ອໍ ນໂຮມນນັ້ໍ ແມຸ່ ນບຸ່ ມີຄວາມສະຫງບົ , ກຸ່ ອນໜາໍ້ ນນັໍ້ ຄນບັ ມາແຕຸ່ ສະຕະວດັ ທີ VIII, ປະມານ ຄສ 757 ເຊຸ່ ງິ ເວາົ້ໍ ວຸ່ ານະຄອນຊຽງທອງ ( ເມອງ ຊວາ ) ກາຍເປນັ ເມອງລາຊະທານຂີ ອງຊນົ ເຜຸ່ າົ ອາ້ໍ ຍລາວ ໂດຍເລຸ່ ມີ ຈາກຂນຊວາ ( ຂນລ ) ຜູເ້ໍ ປັນຕນົ້ໍ ກະສດັ ຂອງຊນົ ເຜຸ່ າົ ອາໍ້ ຍລາວ ໄປຈນົ ເຖງິ ກະສດັ ລາວອງົ ທີ 20 ພະຍາລງັ . ໄລຍະຜຸ່ ານມານນັ້ໍ ສະພາບການບາໍ້ ນເມອງມີຄວາມສະຫງົ ບ ປະຊາຊນົ ຢຸ່ ເູ ຢັນເປັນສກ, ແຕຸ່ ເຖງິ ກະສດັ ອງົ ທີ 21 ຕຸ່ ໆ ມາເຫດການບາ້ໍ ນເມອງເຕມັ ໄປດວ້ໍ ຍຂຂ້ໍ ດັ ແຍຸ່ ງພານໃນກຸ່ ມ ສກັ ດນີ າລາວດວໍ້ ຍກນັ .  ການກະກຽມເພຸ່ ອສາໍ້ ງຕງັ້ໍ ອານາຈກັ ລາວລາ້ໍ ນຊາໍ້ ງ ສະພາບທຸ່ ວົ ໄປແຫຼມສວນັ ນະພູມ ໄດເໍ້ ກດີ ມີການປຸ່ ຽນແປງຂະໜາດໃຫຸ່ ຍ, ບນັ ດາລດັ ຕຸ່ າງໆ ເຊຸ່ ງິ ແຕຸ່ ກຸ່ ອນຢຸ່ ູ 1 ວທິ ະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພດັ ດາວັນ ຈັນທະເພັງ

ວຊິ າ ສງັ ຄົມສກຶ ສາ ໃຕອໍ້ ານາດການປົກຄອງຂອງຂະເໜນທຸ່ ີອງັ ກທມົ ນນັ້ໍ , ຕຸ່ ມາໃນໄລຍະໜຸ່ ງຶ ຂອງຫວົ ເມອງດຸ່ ງັ ກຸ່ າວແມຸ່ ນບຸ່ ຍອມຂນຶ້ໍ ກບັ ຂະເໜນ, ພະຍາຍາມຕງັ້ໍ ຕນົ ເປນັ ເອກະລາດພໃຜພລາວ. ພວກໄທສະຫຍາມ ທຸ່ ຢີ ຸ່ ທູ າງທດິ ຕາເວນັ ຕກົ ບກໂຈມຕີ ເຂາົໍ້ ໃນເຂດດນິ ແດນຂອງຂະເໜນ ຢຸ່ າງໜກັ ໜຸ່ ວງ. ດຸ່ ງັ ນນັໍ້ , ເຫດການທາງພາຍໃນ ແລະ ພາຍນອກໄດສ້ໍ າໍ້ ງເງຸ່ອນໄຂທຸ່ ີ ເປນັ ໂອກາດອນັ ດໃີ ຫແໍ້ ກຸ່ ພະຍາຟ້າໍ ງຸ່ມໃນການນາກາລງັ ທອ້ໍ ນໂຮມເອາົ ບນັ ດາຫວົ ເມອງລາວບູຮານທຸ່ ີຕງັ້ໍ ຢຸ່ ູສອງຝຸ່ ັ ງ ແມຸ່ ນາໍ້ ຂອງເປນັ ເຈາົ້ໍ ອານາຈກັ ໜຸ່ ງຶ ເປນັ ເອກະພາບໄດຢ້ໍ ຸ່ າງແທຈ້ໍ ງິ . ແຕຸ່ ໃນນນັ້ໍ ຢຸ່ ູໃນນະຄອນຊຽງທອງ ( ເມອງຊວາ ) ໄດເ້ໍ ກດີ ມີເຫດການໂຄຸ່ ນລມົ້ໍ ລາຊະບນັ ລງັ ຂອງຂນຜຟີ ໍ້າ ຈາກ ຂະບວນຂອງກຸ່ ມເຈາົໍ້ ຄາຮຽວ ຜູເໍ້ ປນັ ນອໍ້ ງ ໄດເ້ໍ ຮດັ ໃຫເໍ້ ຈາົ້ໍ ຟາໍ້ ງຽ້ໍ ວ ( ຂນຜຟີ ໍາ້ ) ເສຍຊວີ ດິ . ຈາກສະພາບການດຸ່ ງັ ກຸ່ າວ ນນັ້ໍ ເຈາົ້ໍ ຟ້ໍາງຸ່ມ ພອ້ໍ ມດວ້ໍ ຍພກັ ພວກຈຸ່ ງິ ໄດຕ້ໍ ດັ ສນິ ໃຈດາເນີນການເຄຸ່ ອນໄຫວເພຸ່ ອເຕາົ້ໍ ໂຮມກາລງັ ຢຸ່ ູພນໍ້ ຖານທາງພາກ ໃຕຕໍ້ ຸ່ າງໆ ໂດຍໄດຮ້ໍ ບັ ການສມົ ທບົ ກບັ ກາລງັ ຊຸ່ ວຍເຫຼອຈາກເຈາົ້ໍ ຊວີ ດິ ຂອງຂະເໜນທຸ່ ີອງັ ກ. ໃນເບອໍ້ ງຕນົໍ້ ນນັໍ້ ຂະບວນ ກຸ່ ມີກາລງັ ພຽງພຈຸ່ ງິ ຈາເປັນຕອ້ໍ ງວາງແຜນການບກໂຈມຕເີ ອາົ ບນັ ດາຫວົ ເມອງນອ້ໍ ຍໃຫຸ່ ຍ ເພຸ່ ອເປນັ ການທອໍ້ ນໂຮມກາ ລງັ ເທຸ່ ອລະໜອໍ້ ຍ. ພະເຈາົໍ້ ຟໍາ້ ງຸ່ມ ໄດສ້ໍ ຸ່ ງັ ຊາກາລງັ ພາກພນໍ້ ຢຸ່ າງຖຸ່ ີຖວໍ້ ນເຊຸ່ ງິ ກຸ່ ອນອຸ່ ນໝດົ ແມຸ່ ນການຊຸ່ ງັ ຊາກາລງັ ຂອງ ຕນົ ກບັ ກາລງັ ບນັ ດາຫວົ ເມອງທຸ່ ີຢຸ່ ສູ ອງຝຸ່ ັງແມຸ່ ນນາໍ້ ຂອງ ເພຸ່ ອເປນັ ການກຽມພອ້ໍ ມຢຸ່ າງເຂມັ້ໍ ແຂງກຸ່ ອນການເຄຸ່ ອນທັບ ອອກຈາກພາກໃຕ.ໍ້ 2. ການທອ້ໍ ນໂຮມອານາຈກັ ລາວລາ້ໍ ນຊາໍ້ ງຂອງພະເຈາົ້ໍ ຟາ້ໍ ງຸ່ ມ. 2.1. ການທອໍ້ ນໂຮມອານາຈກັ ລາ້ໍ ນຊາ້ໍ ງຄງັໍ້ ທີ I ( ປີ ຄສ 1349 – 1353 )  ພະເຈາົໍ້ ຟໍ້າງຸ່ ມທໍອ້ ນໂຮມແຜຸ່ ນດນິ ລາວແຕຸ່ ພາກໃຕ້ໍ ແລະ ພາກກາງ  ການຕເີ ອາົ ເມອງປາກບົ ໃນ ຄສ 1349 ພະເຈາົໍ້ ຟໍ້າງຸ່ມ ພອ້ໍ ມດວ້ໍ ຍພະຊາຍາ ( ເມຍ ) ນາງ ແກວ້ໍ ເກງຍາ ແລະ ພກັ ພວກປະກອບດວ້ໍ ຍ ກາລງັ ພນົ 10 ພນັ ຄນົ ໄດເໍ້ ຄຸ່ ອນທັບອອກຈາກບລເິ ວນ ພະວຫິ ານ ( ເຂາົ ວຫິ ານ ) ທາງທດິ ເໜອຂອງນະຄອນອງັ ກ ເຂາົ້ໍ ສຸ່ ພູ າກໃຕຂ້ໍ ອງອານາຈກັ ລາວໃນເຂດຂອງພະຍາ ພມົ ມະທດັ ມີສູນກາງທຸ່ ີ ພມິ າຍ ເຊຸ່ ງິ ຕງັ້ໍ ຢຸ່ ູທາງທດິ ຕາເວນັ ຕກົ ຂອງວດັ ພູຈາປາສກັ . ເຂດນເີ້ໍ ປນັ ນະຄອນລດັ ໜຸ່ ງຶ ປະກອບດວໍ້ ຍຫາຼ ຍຫວົ ເມອງເຊຸ່ ນັ ເມອງ ປາກບົ , ເມອງ ຂນຊອນ, ເມອງ ດອນແດງ, ເມອງ ຄາແຫງ, ເມອງ ໂສດ, ເມອງ ຄອ້ໍ ງທອງ, ເມອງ ຈນັ ຫອມ ແລະ ເມອງອາ້ໍ ຍ. ຫວົ ເມອງ ທງັ ຫລາຍນນັໍ້ ພະຍາພມົ ມະທດັ ເປັນຜູມ້ໍ ີບດົ ບາດກວຸ່ າເຈາົໍ້ ເມອງອຸ່ ນໆ. ການເຄຸ່ ອນທັບຄງັ້ໍ ນພີ້ໍ ະເຈາົໍ້ ຟ້າໍ ງຸ່ມໄ ດນໍ້ າ ກອງທບັ ບກເຂາົໍ້ ໂຈມຕເີ ມອງປາກບົ ເຊຸ່ ງິ ເປັນເມອງຂອງ ພະຍາພມົ ມະທດັ ເພຸ່ ອຂອະນຍາດຜຸ່ ານດນິ ແດນແຕຸ່ ພະ ຍາ ພມົ ມະທດັ ບຸ່ ອະນຍາດໃຫຜ້ໍ ຸ່ ານ ພອໍ້ ມທງັ ເກນກາລງັ ທັບອອກມາຕຸ່ ສູກ້ໍ ບັ ກາລງັ ກອງທບັ ຂອງເຈາົ້ໍ ຟາ້ໍ ງຸ່ມ ຢຸ່ າງເຕມັ ຄວາມສາມາດ. ແຕຸ່ ໃນທຸ່ ີສດ ພະຍາພມົ ມະທດັ ກຸ່ ຖກເຈາົ້ໍ ຟໍ້າງຸ່ມຂາ້ໍ ຕາຍຢຸ່ ເູ ທງິ ຫຼງັ ຊາ້ໍ ງ. ດຸ່ ງັ ນນັ້ໍ , ບນັ ດາກອງທະຫານ ຂອງພະຍາ ພມົ ມະທດັ ຈຸ່ ງິ ໄດເໍ້ ຂາົໍ້ ຍອມຈານນົ ນກອງທບັ ຂອງ ເຈາົ້ໍ ຟາ້ໍ ງຸ່ມ. ຈາກນນັ້ໍ ເຈາົ້ໍ ຟ້າໍ ງຸ່ມກຸ່ ໄດແ້ໍ ຕຸ່ ງຕງັ້ໍ ຫລານ ຊາຍຂອງພະຍາພມົ ມະທດັ ຂນຶ້ໍ ປົກຄອງເມອງຕຸ່ໄປ.  ການຕີເອາົ ເມອງກະບອງ ຫຼ ສີໂຄດຕະບອງ ພາຍຫງຼັ ຍດຶ ເມອງປາກບົ ໄດແ້ໍ ລວໍ້ ເຈາົໍ້ ຟ້ໍາງຸ່ມ ໄດຍ້ໍ ກົ ທບັ ບກໂຈມຕເີ ມອງກະບອງ ( ເມອງສໂີ ຄດຕະບູນ )ໃນ ເມຸ່ ອກຸ່ ອນ, ເມອງນເີ້ໍ ປັນອານາຈກັ ທຸ່ ເີ ຂມັໍ້ ແຂງ ມອີ ານາເຂດທຸ່ ກີ ວາໍ້ ງຂວາງເອນີໍ້ ວຸ່ າ: “ ອານາຈກັ ຕະບອງ ຫຼ ສໂີ ຄດຕະ ບູນ ”. ເປັນເມອງທຸ່ ີຕງັໍ້ ຢຸ່ ູທາງທດິ ໃຕຂໍ້ ອງເມອງ ທຸ່ າແຂກ ປະມານ 6 ກິໂລແມດັ , ໃນກາງສດັ ຕະວດັ ທີ XIV ອານາຈກັ ສໂີ ຄດຕະບອງຖກແບຸ່ ງອອກເປັນ 3 ແຄວ້ໍ ນຄ: ແຄວ້ໍ ນຕະບອງ, ແຄວ້ໍ ນຈາປາສກັ ແລະ ແຄວ້ໍ ນເຈດັ ວຽງ ( ຢຸ່ ບູ ລເິ ວນນາ້ໍ ຫນີ ບູນ ແລະ ນາ້ໍ ກະດງິ ). ແຕຸ່ ລະແຄວ້ໍ ນມເີ ອກະລາດພໃຜພລາວ. ເມຸ່ ອກອງທບັ ຂອງເຈາົ້ໍ ຟ້າໍ ງຸ່ມ ມາເຖງິ ເມອງກະບອງແລວ້ໍ ພະຍາແປດບຸ່ ຫຼ ພະຍາສາມລາ້ໍ ນເຈາົ້ໍ ຄອງ ແຄວ້ໍ ນ ກະບອງ ໄດຂ້ໍ ຸ່ ຊີ າໍ້ ງອອກໜາໍ້ ແຕຸ່ ບຸ່ ທນັ ຮອດຂະບວນທບັ ຂອງເຈາົ້ໍ ຟໍ້າງຸ່ມກຸ່ ເກີດຄວາມຍາ້ໍ ນກົວ ແລວ້ໍ ຂຸ່ ຊີ າ້ໍ ງແລຸ່ ນໜີ. ພະຍາຟາໍ້ ງຸ່ມ ໄດແໍ້ ຕຸ່ ງໃຫກ້ໍ ອງທບັ ຂອງຕນົ ຕາມຈບັ ເອາົ ມາປະຫານຊີວດິ . ຈາກນນັໍ້ ພະເຈາົ້ໍ ຟໍ້າງຸ່ມ ໄດຈ້ໍ ດັ ລະບຽບ 2 ວທິ ະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພັດດາວັນ ຈນັ ທະເພງັ

ວຊິ າ ສັງຄົມສກຶ ສາ ແຕຸ່ ງຕງັ້ໍ ນອໍ້ ງຊາຍຂອງພະຍາສາມແສນລາໍ້ ນຂນຶໍ້ ປກົ ຄອງ ພອ້ໍ ມທງັ ໃຫຫໍ້ ວົ ເມອງດຸ່ ງັ ກຸ່ າວສຸ່ ງົ ສຸ່ ວຍ ເງນິ , ຄາ, ແຜຸ່ ນແພ, ຊາ້ໍ ງ, ມາ້ໍ ກາລງັ ທະຫານ ແລະ ເຂາົໍ້ ປາອາຫານໃຫແໍ້ ກຸ່ ກອງທບັ ຂອງພະອງົ . ພະອງົ ໄດປ້ໍ ບັ ປງກາລງັ ຢຸ່ ູທຸ່ ນີ ນັ້ໍ ໃຫເ້ໍ ຂມັໍ້ ແຂງຮອບດາ້ໍ ນເພຸ່ ອເປນັ ການຮບັ ປະກນັ ໃຫບໍ້ ນັ້ໍ ຮບົ ເຄຸ່ ອນໄຫວສຮູ ້ໍ ບົ ຕຸໄ່ ປຢຸ່ າງມໄີ ຊ.  ການຕີເອາົ ແຄວ້ໍ ນຈາປາສກັ ຫງຼັ ຈາກກຽມພອ້ໍ ມຮຽບຮອໍ້ ຍແລວໍ້ ພະເຈາົໍ້ ຟ້ໍາງຸ່ມ ກຸ່ໄດຍ້ໍ ກົ ທບັ ໄປຕເີ ອາົ ແຄວ້ໍ ນຈາປາສກັ ເປນັ ເມອງ ຂອງພະຍາ ຈາປາທລິ າດ ຜູເ້ໍ ປັນໃຫຸ່ ຍເຂດແຄວໍ້ ນນ.ີ້ໍ ເມຸ່ ອກອງທບັ ຂອງພະຍາ ເຈາົ້ໍ ຟາ້ໍ ງຸ່ມ ໄປເຖງິ , ພະຍາຈາປາທລິ າດ ກຸ່ ຍກົ ທບັ ອອກມາຕຸ່ ສເູ ້ໍ ຕມັ ຄວາມສາມາດ, ແຕຸ່ ກຸ່ ສູກ້ໍ ບັ ກອງທບັ ຂອງພະຍາເຈາົໍ້ ຟໍາ້ ງຸ່ມບຸ່ ໄດ້ໍ ພະຍາຈາປາທລິ າດ ຖກຂາໍ້ ຕາຍຄາຄ ຊາໍ້ ງ. ກອງທບັ ຂອງເຈາົໍ້ ຟ້າໍ ງຸ່ມເຂາົໍ້ ຍດຶ ຄອງຈາປາສກັ ໄດຢໍ້ ຸ່ າງງຸ່າຍດາຍ. ຈາກນນັ້ໍ ບນັ ດາຫວົ ເມອງທຸ່ ຂີ ນຶ້ໍ ຕຸ່ ຈາປາສກັ ກຸ່ ເຂາົໍ້ ມາຂອຸ່ ອນຍອມ, ພອ້ໍ ມນນັໍ້ , ພະເຈາົໍ້ ຟໍ້າງຸ່ມ ຈຸ່ ງິ ໄດຈ້ໍ ດັ ລະບຽບການປົກຄອງຄນໃໝຸ່ ທງັ ໃຫບ້ໍ ນັ ດາຫວົ ເມອງ ຕຸ່ າງໆ ເສຍສຸ່ ວຍຄດຸ່ ງັ ຫວົ ເມອງອຸ່ ນໆ ທຸ່ ປີ ະຕບິ ດັ ມາທກໆ ປີ.  ການຕີເອາົ ແຄວໍ້ ນເຈດັ ວຽງ ພາຍຫຼງັ ທຸ່ ີຈດັ ລະບຽບແຄວ້ໍ ນຈາປາສກັ ຮຽບຮອໍ້ ຍແລວ້ໍ ພະເຈາົ້ໍ ຢ້າໍ ງຸ່ມ ກຸ່ ເຄຸ່ ອນທບັ ກບັ ຄນມາແຄວ້ໍ ນຕະ ບອງ ເພຸ່ ອກຽມຕເີ ອນົ ແຄວໍ້ ນເຈດັ ວຽງ. ແຄວ້ໍ ນນເີໍ້ ມຸ່ ອກຸ່ ອນມີເຈດັ ວຽງ ( ເມອງ ) ຄ: ວຽງເຈດັ ຈວິ , ວຽງກວາງສຽມ, ວຽງ ກວ້ໍ າງທຸ່ ງົ , ວຽງມຸ່ ວນ, ວຽງວງັ , ວຽງກະຕາກ ແລະ ວຽງຊມພອນ. ຕຸ່ ມາໄດເໍ້ ພຸ່ ີມຂນຶໍ້ ອກີ ສາມວຽງຄ: ວຽງສະໂປນ, ວຽງຫຼວງ ແລະ ວຽງປອບເລຸ່ ງັ . ແຄວ້ໍ ນເຈດັ ວຽງດຸ່ ງັ ກຸ່ າວ ຕງັໍ້ ຢຸ່ ທູ າງທດິ ຕາເວນັ ອອກ ແລະ ທດິ ຕາເວນັ ອອກສຸ່ ຽງເໜ ຂອງແຄວ້ໍ ນກະບອງ ( ເມອງທຸ່ າແຂກ ). ແຄວໍ້ ນນແີໍ້ ຕຸ່ ກຸ່ ອນ ເປັນສຸ່ ວນໜຸ່ ງຶ ຂອງແຄວໍ້ ນກະບອງ ຊນົ ເຜຸ່ າົ ພນໍ້ ຖານ ແມຸ່ ນພວກຊນົ ເຜຸ່ າົ “ ໄທລາວ ” ເຊຸ່ ນັ ໄທດາ, ໄທຂາວ, ໄທຍ,ໍ້ ໄທພວນ, ຜໄູ ໍ້ ທ ແລະ ລາວເທງິ . ເມຸ່ ອກອງທບັ ເຈາົ້ໍ ຟາໍ້ ງຸ່ມ ມາເຖງິ ແຄວ້ໍ ນເຈດັ ວຽງທຸ່ ີເຈດັ ຈຸ່ ວິ ( ບລເິ ວນນາໍ້ ຫນີ ບູນ ແລະ ນາ້ໍ ກະດງິ ). ພະຍາ ເຈດັ ຈຸ່ ວິ ( ພະຍາວຽງ ) ໄດເໍ້ ອາົ ກາລງັ ອອກຕຸ່ ສູ,້ໍ ແຕຸ່ ຍອໍ້ ນເກີດຄວາມສະທາໍ້ ນຍາ້ໍ ນກວົ ຈຸ່ ງິ ໄດຂໍ້ ຸ່ ີຊາໍ້ ງພຸ່ າຍໜໄີ ປ .ພະ ເຈາົໍ້ ຟໍ້າງຸ່ມ ໄດແ້ໍ ຕຸ່ ງຕງັ້ໍ ບາກມິ ນາທບັ ໄລຸ່ ຕດິ ຕາມ ພະຍາເຈດັ ຈຸ່ ວິ ໄປທງັ ສອງໄດຕ້ໍ ຸ່ ສກູ ໍ້ ນັ ຢຸ່ າງດເດອດ ໃນທຸ່ ສີ ດບາກິມ ກຸ່ໄດຕ້ໍ ດັ ຄພະຍາເຈດັ ຈຸ່ ວິ ຕາຍຄາຫຼງັ ຊາ້ໍ ງ. ເມຸ່ ອພະຍາເຈດັ ຈຸ່ ວິ ຕາຍແລວ້ໍ ບນັ ດາພະຍາວຽງອຸ່ ນໆ ພອ້ໍ ມເສນາອາມາດ ທງັ ຫາຼ ຍ ກຸ່ ເຂາົ້ໍ ອຸ່ ອນຍອມຕຸ່ ເຈາົ້ໍ ຟາໍ້ ງຸ່ມ, ຫຼງັ ຈາກນນັໍ້ ພະອງົ ໄດຈ້ໍ ດັ ແຈງລະບບົ ການປົກຄອງຄນໃໝຸ່ ໃຫບໍ້ ນັ ດາ ຫົວ ເມອງຕຸ່ າງໆ ເຫຸ່ ຼາົ ນຢີ້ໍ ຸ່ ພູ າຍໃຕກ້ໍ ານເບຸ່ ງິ ແຍງຂອງພະອງົ ໂດຍໃຫຫ້ໍ ວົ ເມອງເຫຸ່ ຼາົ ນນັ້ໍ ເກບັ ເກນກາລງັ ພນົ ເຂາົ້ໍ ໃນ ກອງທບັ ແລະ ເສຍສຸ່ ວຍໃຫທໍ້ ກໆ ປີ. ເມຸ່ ອສາເລດັ ການປກົ ຄອງທຸ່ ີແຄວໍ້ ນເຈດັ ວຽງແລວໍ້ ເຈາົ້ໍ ຟາໍ້ ງຸ່ມ ໄດນໍ້ າກາລງັ ໄປແຄວໍ້ ນວຽງຜານາໍ້ ຮຸ່ ງ - ຊຽງສາ ເຊຸ່ ງິ ຕງັ້ໍ ຢຸ່ ູເຂດບລເິ ວນສອງຝຸ່ ັງແມຸ່ ນາ້ໍ ຂອງລະຫຸ່ ວາງນາ້ໍ ກະດງິ , ນາໍ້ ງຽບ ແລະ ນາໍ້ ຊນັ . ທາງທດິ ຕາເວນັ ອອກຕດິ ກັບແ ດນ ເມອງພວນ ( ຊຽງຂວາງ ) ແລະ ແດນຫວຽດນາມ, ທດິ ຕາເວນັ ຕກົ ຕດິ ກັບໜອງຫານ, ທດິ ໃຕຕ້ໍ ດິ ກບັ ແຄວ້ໍ ນເ ຈດັ ວຽງ ແລະ ທດິ ເໜອຕດິ ກັບວຽງຈນັ , ວຽງຄາ. ແຄວໍ້ ນນປີ້ໍ ະກອບດວ້ໍ ຍຫຼາຍຫົວເມອງຄ: ເມອງ ຊຽງສາ, ເມອງ ມອດ, ເມອງ ນຽກ, ສຸ່ ວນເມອງຜານາ້ໍ ຮຸ່ ງ ໄດເໍ້ ປນັ ເມອງແມຸ່ ຂອງເມອງອຸ່ ນໆ, ພະຍາສາມຄອ້ໍ ນ ເຈາົ້ໍ ເມອງວຽງຜານາໍ້ ຮຸ່ ງໄດເ້ໍ ກນກາລງັ ອອກມາສູຮໍ້ ບົ ລວມມີຂນເສກິ 400.000 ຄນົ . ຊາ້ໍ ງເຖກິ 500 ໂຕ ແລະ ມາໍ້ ເຖກິ ເປນັ ຈານວນ ຫຼວງຫຼາຍ. ສຸ່ ວນພະເຈາົ້ໍ ຟໍ້າງຸ່ມ ໄດແໍ້ ຕຸ່ ງຕງັ້ໍໃຫໍ້ບາຈແີ ຂ້ໍ ນາກາລງັ ເຂາົໍ້ ຮບັ ມທງັ ສອງຝຸ່ າຍໄດຕໍ້ ຸ່ ສູກໍ້ ນັ ຈນົ ສດຄວາມ ສາມາດ. ພະຍາສາມຄອໍ້ ນສຈູ ໍ້ ນົ ເສຍຊວີ ດິ ກາລງັ ຖກແຕກກະຈາຍ ແລະ ຍອມຕວົ ຕຸ່ ກອງທບັ ເຈາົໍ້ ຟາ້ໍ ງຸ່ມ. ຫງຼັ ຈາກນນັ້ໍ ເຈາົໍ້ ຟໍ້າງຸ່ມ ໄດທ້ໍ າການຈດັ ແຈງ ການປົກຄອງຄດຸ່ ງັ ເຄຍີ ປະຕບິ ດັ ມາ. ພາຍຫຼງັ ໄດຈໍ້ ດັ ແຈງຫວົ ເມອງຜານາໍ້ ຮຸ່ ງ ສາເລດັ ແລວໍ້ ພະເຈາົ້ໍ ຟາ້ໍ ງຸ່ມ ກຸ່ ແຕຸ່ ງກາລງັ ເຫຸ່ າຼົ ທບັ ໄປຕເີ ອາົ ເມອງປາກຊນັ ເມອງຂອງເຈາົໍ້ ດານາໍ້ ຊຸ່ ແລະ ເມອງນຽກ ຂອງເຈາົໍ້ ດານາ້ໍ ເມດັ , ເຈາົໍ້ ເມອງທງັ ສອງຄາດສບູ ້ໍ ໄຸ່ ດກ້ໍ ຸ່ ພາກນັ ລບົ ໜໄີ ປອາໄ ສຢຸ່ ູ ກບັ ທາໍ້ ວ ຄາວງັ ແລະ ທາໍ້ ວ ຄາຂງັ ທຸ່ ີເມອງໂມ.ໍ້ 3 ວິທະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພັດດາວນັ ຈນັ ທະເພັງ

ວິຊາ ສັງຄມົ ສຶກສາ ສະຫບຼ ໄດວໍ້ ຸ່ າ ພະເຈາົ້ໍ ຟາ້ໍ ງຸ່ມ ທຸ່ ີເຄຸ່ ອນທບັ ຈາກພາກໃຕໃ້ໍ ນການທໍ້ອນໂຮມຊາດ ໄລຍະທາອດິ ຢຸ່ ເູ ຂດພາ ກໃ ຕໍ້ ແລະ ພາກກາງນນັໍ້ ສາມາດນາກາລງັ ຕໄີ ດເ້ໍ ຂດແດນຂອງພະຍາພມົ ມະທດັ , ອານາຈກັ ກະບອງ ແລະ ອານາຈກັ ເຈດັ ວຽງໄດແ້ໍ ນວນນັໍ້ , ພະເຈາົໍ້ ຟາ້ໍ ງຸ່ມ ສາມາດລວມກາລງັ ພນົ ເສກິ ໄດເ້ໍ ປັນຈານວນຫຼວງຫາຼ ຍ ມຊີ າ້ໍ ງເສກິ , ມາ້ໍ ເສກິ , ມີຊາຍ ໜມຍງິ ສາວປະກອບສຸ່ ວນເຂາົໍ້ ໃນກອງທບັ ຈາກຫວົ ເມອງຕຸ່ າງໆ ທຸ່ ເີ ຈາົ້ໍ ຟ້າໍ ງຸ່ມ ທອ້ໍ ນໂຮມມາໄດໃໍ້ ນໄລຍະຂອງການ ທອ້ໍ ນໂຮມແຜຸ່ ນດນິ ຄງັໍ້ ນ.ີ້ໍ  ການຕີເອາົ ຫວົ ເມອງລາວບູຮານກາໍ້ ຕາເວນັ ອອກເມອງພວນ ( ຊຽງຂວາງ ) ພາຍຫງຼັ ທຸ່ ີເຈາົໍ້ ຟ້າໍ ງຸ່ມ ຕເີ ອາົ ເມອງຜານາ້ໍ ຮຸ່ ງໄດແ້ໍ ລວໍ້ ພະອງົ ໄດນໍ້ າກາລງັ ເຄຸ່ ອນທບັ ຂນຶໍ້ ໄປພາກເໜອ ມີຄວາມຫວັ ງ ຈະຕເີ ອາົ ເມອງພວນ. ເຈາົ້ໍ ຄອງແຄວໍ້ ນພວນຊາບຂຸ່ າວ ກຸ່ ເກດີ ຄວາມຍາ້ໍ ນກວົ ຫາຼ ຍ ກຸ່ ແຕຸ່ ງເອາົ ສານທດູ ມາຖະຫວາຍ ເພຸ່ ອຂອຸ່ ອນຍອມຕຸ່ ເຈາົໍ້ ຟໍາ້ ງຸ່ມ ທຸ່ ພີ ກັ ເຊາົ ຢຸ່ ູວຽງຜານາ້ໍ ຮຸ່ ງ - ຊຽງສາ. ໃນສານຂຽນວຸ່ າ “ ຜູຂ້ໍ າ້ໍ ນຫີໍ້ າກເປັນຫຼານເປນັ ເຫນຼັ ເຊອໍ້ ແນວຂນບູລມົ ລາຊາທລິ າດເຈາົ້ໍ ທງັ ຂນລ ແຕຸ່ ບູລມົ ມາດຫີ ຼດາຍ, ໃນທຸ່ ີນແີ້ໍ ລ ພະເຈາົ້ໍ ຟ້ໍາແລຈກັ ພາກບາໍ້ ນພາກ ເມອງທຸ່ ີໃດກຸ່ ດຂີ າ້ໍ ຈະແຕຸ່ ງພມິ ນົ ໄປຊຸ່ ວຍໄປເຕມີ ແຫຸ່ ງຊຸ່ ທູ ັດແລ”. ພເມຸ່ ອເຈາົໍ້ ຟ້າໍ ງຸ່ມ ໄດຮໍ້ ບັ ອຸ່ ານສານດຸ່ ງັ ກຸ່ າວນນັໍ້ ແ ລວ້ໍ ພະອງົ ກຸ່ ໄດຕ້ໍ ອບພະລາຊາສານໄປວຸ່ າ:” ພຸ່ ີນອໍ້ ງເຮາົ ແລ ຍງັ ຄດິ ເຖງິ ເຮາົ ດຸ່ ງັ ນນັ້ໍ ກຸ່ ຊອບດແີ ລບາໍ້ ນເມອງກບັ ຫຼານເຮາົ ກບັ ນອໍ້ ງເຮາົ ແຕຸ່ ກຸ່ ອນທຸ່ ໃີ ດກຸ່ ດໃີ ຫໄ້ໍ ວແ້ໍ ກຸ່ ນອ້ໍ ງເຮາົ ເຖນີໍ້ . ເຄຸ່ ອງເສກິ , ເຄຸ່ ອງວຽກ, ເຄຸ່ ອງເຫກຼັ ອນັ ໃດກຸ່ ດີ ເຮາົ ຫາກຈດັ ເອາົ ໃຫມ້ໍ າດອມ. ອນັ ໜຸ່ ງຶ ບາໍ້ ນເມອງແຕຸ່ ເຮາົ ພາກໄດທ້ໍ ຸ່ ີເມອງຊາໍ້ , ເມອງມຸ່ ວນ ກຸ່ໄຫມ້ໍ າໄຫວໍ້ ມານບົ ແກຸ່ ນອ້ໍ ງເຮາົ ”.ຈາກນັ້ໍ ໜພະອງົ ໄດສໍ້ ຸ່ ງັ ໃຫເ້ໍ ມອງພວນສຸ່ ງົ ກອງທະຫານມາສມົ ທບົ ເພຸ່ ອເຂາົໍ້ ຕເີ ອາົ ຫວົ ເມອງລາວ ທຸ່ ຢີ ຸ່ ໃູ ກຊ້ໍ າຍແດນຫຽວດໃນ ຄສ 1351. ເມຸ່ ອຝຸ່ າຍກະສດັ ດາຍຫວຽດເຕີນດໂູ ຕນ ( Tnan Duton ) ໄດຊ້ໍ າບຂຸ່ າວກຸ່ ເກດີ ຄວາມຍາໍ້ ນກົວຈຸ່ ງິ ໄ ດແໍ້ ຕຸ່ ງ ທດູ ນາເຄຸ່ ອງມາຖະຫວາຍພອ້ໍ ມກບັ ເຈລະຈາແບຸ່ ງເຂດແດນລະຫວຸ່ າງລາວກັບດາຍຫວຽດ ເຊຸ່ ງິ ຜນົ ການເຈລະຈາໄດໍ້ ອອກມາດຸ່ ງັ ນ:ີ້ໍ - ພນົ ລະເມອງທຸ່ ຢີ ຸ່ ເູ ຮອນຮາ້ໍ ນກວໍ້ ານມເີ ສາົ ( ເຮອນຍກົ ພນໍ້ ) ແມຸ່ ນພນົ ລະເມອງລາວລາ້ໍ ນຊາ້ໍ ງ. - ເຂດແດນປະເທດນນັ້ໍ ໃຫນ້ໍ ບັ ແຕຸ່ ຕນົໍ້ ສາ້ໍ ນສາມງຸ່າ ໄປເຖງິ ນາໍ້ ມາ້ໍ ສາມແຄວ ( ນາໍ້ ມາໍ້ ສາມຄອນ ) ຫຼ ຫນີ ສາມ ເສາົ້ໍ ໄປເຖງິ ນາໍ້ ເຕາົ້ໍ ສາມແຄວ. - ຫຼງັ ການແບຸ່ ງປັນແດນໃຫຖໍ້ ເອາົ ຕາມສນັ ພູ ແບຸ່ ງນາ້ໍ ຄຝົ ນຕກົ ໄຫມຼ າທາງດາ້ໍ ນລາວບຸ່ ອນນນັ້ໍ ແມຸ່ ນເຂດແ ດນ ຂອງລາວ. ນບັ ແຕຸ່ ນນັໍ້ ມາ ອານາຈກັ ລາໍ້ ນຊາ້ໍ ງ ແລະ ດາຍຫວຽດ ຈຸ່ ງິ ໄດຖໍ້ ເອາົ ສນັ ຍາດຸ່ ງັ ກຸ່ າວເປນັ ຂກໍ້ ານດົ ເຂດແດນຂອງ ສອງ ອານາຈກັ .  ການຕເີ ອາົ ຫວົ ເມອງລາວຝຸ່ າຍເໜອ ພາຍຫຼງັ ໄດແໍ້ ບຸ່ ງເຂດແດນກບັ ດາຍຫວຽດໄດສໍ້ າເລດັ ແລວໍ້ , ພະເຈາົໍ້ ຟ້າໍ ງຸ່ມ ກຸ່ ຍກົ ກາລງັ ພນົ ຂນຶໍ້ ໄປຕເີ ອາົ ຫວົ ເມອງລາວຝຸ່ າຍເໜອ ເຊຸ່ ງິ ຫວົ ເມອງລາວດຸ່ ງັ ກຸ່ າວນີ້ໍ ເມຸ່ ອກຸ່ ອນແມຸ່ ນດນີ ແດນເມອງກາຫຼງົ . ໄດແ້ໍ ກຸ່ ເມອງແຖນ, ເມອງ 4ໄຊ, ເມອງໄລຸ່ , ເມອງກວ້ໍ າງ, ເມອງໂຮມ, ເມອງກາງລາໍ້ ນ, ເມອງສງິ ທາໍ້ ວ, ເມອງຫມ, ເມອງວາດ, ແລະ ເມອງອຸ່ ນ ອກີ . ບງັ ຄບັ ໃຫເ້ໍ ຈາົ້ໍ ເມອງເຫຸ່ າຼົ ນີໍ້ ສຸ່ ງົ ສຸ່ ວຍເປັນເງນິ , ຄາ, ຜາໍ້ ໄໝ, ຂອ້ໍ ຍຂາໍ້ , ເຄຸ່ ອງເສກິ ... ຈາກນນັ້ໍ ສະເດດັ ໄປຕີເ ອາົ ເມອງບູນເໜອ, ບນູ ໃຕ້ໍ ໄດທໍ້ ງັ ສອງເມອງ, ຝຸ່ າຍເຈາົ້ໍ ເມອງຊຽງຮຸ່ ງໄດຊ້ໍ າບຂຸ່ າວການເຄຸ່ ອນທັບອນັ ເປນັ ປີ ຊາສາມາດ ຂອງພະເຈາົໍ້ ຟາໍ້ ງຸ່ມ ກຸ່ ເກດີ ຕວາມກະວນົ ກະວາຍຢໍ້ານກວົ ຈຸ່ ງິ ຟໍ້າວແຕຸ່ ງພະລາສານ ພອໍ້ ມກບັ ເຄຸ່ ອງບນັ ນາການມີ ຈຸ່ າ ນວນເງນິ ໜຸ່ ງຶ ແສນ, ມາໍ້ 100 ໂຕພອ້ໍ ມທງັ ອານເງນິ ອານຄາ ແລະ ແຜຸ່ ນແພເປັນຈານວນຫຼວງຫຼາຍນາມາຖະຫວາຍ ພະອງົ . ເມຸ່ ອຕເີ ອາົ ຫວົ ເມອງຝຸ່ າຍເໜອໝດົ ແລວ້ໍ ພະເຈາົ້ໍ ຟໍາ້ ງຸ່ມ ແຕຸ່ ງຕງັໍ້ໃຫບໍ້ າຈມີ ແມຸ່ ທບັ ໃຫຸ່ ຍໃຫເ້ໍ ປັນເຈາົ້ໍ ໜຸ່ ນຂວາ ( ເຈາົ້ໍ ເມອງຝຸ່ າຍຂວາ ). ເປນັ ຜູປໍ້ ກົ ຄອງຫວົ ເມອງລາວຝຸ່ າຍເໜແລວ້ໍ ກຸ່ ເຄຸ່ ອນພນົ ມາເຖງິ ເມອງນອ້ໍ ຍ, ເຈາົ້ໍ ເມອງນອໍ້ ຍ ໄດອ້ໍ ອກໄປອຸ່ ອນນອໍ້ ມ ພອ້ໍ ມທງັ ບາສຖີ ະຫວາຍໃຫພ້ໍ ະອງົ ຢຸ່ າງສມົ ກຽດ. ຫງຼັ ຈາກນນັ້ໍ ໄດເໍ້ ຄຸ່ ອນທບັ ລງົ ມາຕາມລອໍ້ ງ 4 ວິທະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພັດດາວັນ ຈນັ ທະເພັງ

ວຊິ າ ສງັ ຄົມສຶກສາ ແມຸ່ ນາໍ້ ອູ ( ເຖງິ ປາກອູ ) ແລະ ໄດຢ້ໍ ດປະທບັ ຕງັ້ໍ ຄາໍ້ ຍຢຸ່ ູທຸ່ ີນນັ້ໍ ເພຸ່ ອກຽມຍດຶ ເອາົ ນະຄອນຊຽງທອງ.  ການບກຕີເອາົ ນະຄອນຊຽງທອງ ນະຄອນຊຽງທອງໃນເວລານແີໍ້ ມຸ່ ນເຈາົໍ້ ຄາຮຽວ ( ຜູເ້ໍ ປັນອາວ ) ໄດປໍ້ ກົ ຄອງ. ເມຸ່ ອຊາບຂຸ່ າວຂອງພະເຈາົໍ້ ຟໍ້າ ງຸ່ມ ມາເຖງິ ປາກອແູ ລວ້ໍ ປະທບັ ຢຸ່ ທູ ຸ່ ນີ ນັ້ໍ , ເຈາົໍ້ ຟໍາ້ ຄາຮຽວ ກຸ່ ເກດີ ຄວາມຢ້າໍ ນກວົ ຄວາມເດຊານພາບຂອງຫາຼ ນຕນົ ຈຸ່ ງິ ຮບີ ຮອ້ໍ ນເກນໄພຸ່ ພນົ ກກອງທະຫານ ອອກໄປຮບັ ມກບັ ກອງທບັ ເຈາົ້ໍ ຟໍ້າງຸ່ມ ທຸ່ ປີ າກອເູ ຖງິ 3 ຄງັໍ້ , ແຕຸ່ ກຸ່ ຖກກອງທັບ ຂອງ ພະເຈາົ້ໍ ຟາ້ໍ ງຸ່ມ ຕຕີ ອບໂຕໃໍ້ ຫປໍ້ າລາໄຊໄປທກຄງັໍ້ . ເມຸ່ ອເຈາົ້ໍ ຟາ້ໍ ຄາຮຽວ ບຸ່ ສາມາດເອາົ ຊະນະກອງທບັ ຫຼາ ນຕນົ ເອງຈຸ່ ງິ ໄດຕດັ ສນິ ໃຈກິນສານງວໍ້ ນ ( ຢາເບຸ່ ອ ) ຂາ້ໍ ຕນົ ເອງຕາຍ ພອໍ້ ມກບັ ມະເຫສ.ີ ເມຸ່ ອເຈາົ້ໍ ຟໍາ້ ຄາຮຽວ ສນິ້ໍ ພະຊນົ ແລວ້ໍ ພວກເສນາອາມາດພອໍ້ ມທງັ ບຸ່ າວໄພຸ່ ລາຊະດອນໄດພໍ້ ອໍ້ ມພຽງກນັ ອອກໄປເຊນີ ເອາົ ພະເຈາົໍ້ ຟາໍ້ ງຸ່ມ ທຸ່ ີປະທບັ ຢຸ່ ູ ປາກອູນນັໍ້ ເຂາົໍ້ ມາສະເຫວີ ຍລາຊະສມົ ບດັ ໃນນະຄອນຊຽງທອງໃນ ຄສ 1353 ມອີ າຍຄບົ ຮອບ 37 ປີ . ພອ້ໍ ມນນັ້ໍ ເສນາອາມາດຊນັ້ໍ ຜູໃໍ້ ຫຸ່ ຍໄດຖໍ້ ະຫວາຍພະນາມໃຫແໍ້ ກຸ່ ພະອງົ ວຸ່ າ“ ພະຍາຟາໍ້ ຫາຼໍ້ ທລະນີ ສສີ ດັ ຕະນາຄະຫູດ ”. ເມຸ່ ອພະເຈາົ້ໍ ຟໍາ້ ງຸ່ມ ໄດຂ້ໍ ນຶ້ໍ ສະເຫີວຍລາດທຸ່ ີນະຄອນຊຽງທອງແລວໍ້ ພະອງົ ໄດຈ້ໍ ດັ ແຈງລະບຽບການປົກ ຄອງ ບາໍ້ ນເມອງຂນຶໍ້ໍ້ ໃໝຸ່ ໃຫສ້ໍ ອດຄຸ່ ອງກບັ ຈດປະສງົ ຂອງພະອງົ ເປັນຕນົ້ໍ ການຄມ້ໍ ຄອງດາໍ້ ນແນວຄດິ ຈດິ ໃຈຂອງປະຊາ ຊນົ ໃຫມ້ໍ ີຄວາມຢຸ່ ເູ ຢນັ ເປັນສກ. ພເິ ສດພະອງົ ໄດເ້ໍ ອາົ ໃຈໃສຸ່ ບນັ ດາເສນາອາມາດຕຸ່ າງໆ ຜູທ້ໍ ຸ່ ໄີ ດຕ້ໍ ດິ ຕາມພະອງົ ໄປອານາຈກັ ອງັ ກ ໃຫຢ້ໍ ຸ່ ູໃນຖານະຕຸ່ າແໜຸ່ ງທຸ່ ີສາຄນັ ຕາມຄນຄວາມດດີ ຸ່ ງັ ນ:ີໍ້  ໃຫປ້ໍ ຸ່ ລູ ຽໍ້ ງເປັນແສນເມອງ ( ມະຫາອປະລາດ )  ໃຫຕ້ໍ າລຽ້ໍ ງເປັນໝຸ່ ນຫຼວງ  ໃຫອໍ້ າວລຽ້ໍ ງເປນັ ເຈາົ້ໍ ພູມເໜອ  ໃຫນໍ້ າ້ໍ ລຽ້ໍ ງເປນັ ພູມໃຕ້ໍ  ໃຫພໍ້ ຸ່ ລີ ຽ້ໍ ງເປັນພະຍາກະຊກັ ( ປົກຄອງພວກຊນົ ເຜຸ່ າົ ລາວເທງິ ) 2.2. ການທໍ້ອນໂຮມອານາຈກັ ລາວລາ້ໍ ນຊາ້ໍ ງຄງັໍ້ ທີ II ( ຄສ 1354 – 1357 ) ພາຍຫງຼັ ທຸ່ ີເຈາົ້ໍ ຟໍາ້ ງຸ່ມ ຂນຶ້ໍ ສະເຫວຍີ ລາດທຸ່ ີນະຄອນຊຽງທອງ ແລະ ຈດັ ລະບຽບບາໍ້ ນເມອງຄນໃໝຸ່ ແລວ້ໍ ພະ ອງົ ໄດມອບໝາຍບາ້ໍ ນເມອງໃຫມໍ້ ະເຫສີ ( ເມຍ ) ນາງ ແກວໍ້ ເກງຍາ ເປນັ ຜູຮ້ໍ ກັ ສາແທນ. ເຖງິ ຄສ 1354 ພະອງົ ໄດສ້ໍ ຸ່ ງັ ໃຫບ້ໍ ນັ ດາເສນາອາມາດທະຫາຼ ຍ ກະກຽມກາລງັ ທະຫານ ເພຸ່ ອທອ້ໍ ນໂຮມເອາົ ບນັ ດາຫົວເມອງລາວ ທຸ່ ຢີ ຸ່ ູທາງພາກ ຕາເວນັ ຕກົ ສຸ່ ຽງເໜອ ແລະ ເຂດຫວົ ເມອງທາງຝຸ່ ັງຂວາແມຸ່ ນາ້ໍ ຂອງທຸ່ ີຍງັ ກະແຈກກະຈາຍຢຸ່ ,ູ ເປັນຕນົ້ໍ ແມຸ່ ນການຕເີ ອາົ ອານາຈກັ ລາ້ໍ ນນາ ( ຊຽງແສນ ) ເປັນສາຄນັ .  ການຕເີ ອາົ ເມອງຊຽງແສນ ໃນ ຄສ 1354 ພະເຈາົໍ້ ຟາ້ໍ ງຸ່ມ ໄດຍ້ໍ ກົ ທບັ ຂນຶໍ້ ໄປທາງພາກຕາເວນັ ຕກົ ສຸ່ ຽງເໜອ ໂດຍທາງເຮອ, ບກຕເີ ອາົ ເມອງ ແສນເໜອ. ເມຸ່ ພຶ ະອງົ ໄດເໍ້ ຄຸ່ ອນທບັ ເຖງິ ເມອງເຫຼອກ, ທາໍ້ ວ ອູລອງ ເຈາົ້ໍ ຄອງເມອງກຸ່ໄດນ້ໍ າເອາົ ກອງກຽດຕຍິ ດົ ພອໍ້ ມ ທງັ ເຖາົໍ້ ແກຸ່ ປະຊາຊນົ ອນັ ມີພະສງົ ອງົ ຂະເຈາົ້ໍ ອອກມາຕອ້ໍ ນຮບັ ແລະ ອຸ່ ອນນອໍ້ ມຕຸ່ ພະເຈາົ້ໍ ຟ້າໍ ງຸ່ມ ຢຸ່ ູທຸ່ ີທຸ່ າຊາໍ້ ງຄຄາ . ເມຸ່ ອເຫນັ ດຸ່ ງັ ນນັ້ໍ ພະອງົ ກຸ່ໄດແໍ້ ຕຸ່ ງຕງັໍ້ໃຫເ້ໍ ຈາົໍ້ ອູລອງ ຂນຶໍ້ ປກົ ຄອງເມອງເກຸ່ າົ ໃນຖານະເປັນເມອງກາງຢ້າໍ ວ, ແລວ້ໍ ຈາກ ນນັໍ້ ພະເຈາົໍ້ ຟ້ໍາງຸ່ມ ໄດສໍ້ ຸ່ ງົ ກອງທບັ ຂນຶ້ໍ ຕເີ ອາົ ບນັ ດາຫວົ ເມອງຕຸ່ າງໆ ຕງັໍ້ ຢຸ່ ູແຄມຝຸ່ ັງແມຸ່ ນາໍ້ ຂອງ ເຊຸ່ ນັ ເມອງຊຽງຂອງ, ເມອງຄກົ ຮາ, ເມອງຊຽງທອງ ແລະ ເມອງຊຽງຕນໍ້ . ເມຸ່ ອຶ ນນັໍ້ ພະອງົ ໄດແ້ໍ ຕຸ່ ງຕງັໍ້ ເມອງທງັ 4 ນນັໍ້ ເປັນເມອງ 4 ໜຸ່ ນ ທາງນາ້ໍ , ມອບໝາຍໃຫເ້ໍ ຈາົ້ໍ ເມອງຊຽງຕນໍ້ ເປັນເຈາົ້ໍ 4 ໜຸ່ ນທາງນາໍ້ , ມີສູນກາງຢຸ່ ຊູ ຽງຕນ້ໍ . ຈາກນນັໍ້ ພະອງົ ໄດສໍ້ ຸ່ ງົ ກອງທັບເຂາົ້ໍ ຕເີ ອາົ ບນັ ດາຫົວເມອງທຸ່ ີຢຸ່ ທູ າງພາກຕາເວນັ ອອກຂອງຝຸ່ ັ ງແມຸ່ ນາ້ໍ ຂອງເ ຊຸ່ ນັ ເມອງ ພວົ້ໍ , ເມອງຄນູ , ເມອງຜາ ແລະ ເມອງແຫງ. ແລວໍ້ ແຕຸ່ ງຕງັໍ້ ຫຫ້ໍ ວົ ເມອງທງັ 4 ນເີ້ໍ ປັນເມອງ 4 ໜຸ່ ນທາງບກົ , ສູນກາງແມຸ່ ນຢຸ່ ເູ ມອງຜາ. ພະເຈາົໍ້ ຟາ້ໍ ງຸ່ມ ໄດຈ້ໍ ດັ ລະບຽບແກຸ່ ຫວົ ເມອງ 4 ໜຸ່ ນທາງນາໍ້ ແລະ ຫວົ ເມອງ 4 ໜຸ່ ນທາງບກົ ແລວ້ໍ ພະອງົ ກຸ່ໄດສໍ້ າຫຼວດພນົ ເສກິ ຄນ ທາງດາໍ້ ນຊາຍສະກນັ , ຊາໍ້ ງເສດິ , ມາໍ້ ເສກິ , ແລະ ອາວດຕຸ່ າງໆ ຢຸ່ າງພຽງພ. ເພຸ່ ອ ກະກຽມຕເີ ອາົ ອານາຈກັ ລາໍ້ ນນາ ( ຊຽງໃໝຸ່ ) ທຸ່ ເີ ປນັ ອານາຈກັ ໃຫຸ່ ຍ. ຕງັໍ້ ຢຸ່ ທູ າງຕາເວນັ ຕກົ ສຸ່ ຽງເໜອຂອງອາ ນາຈກັ 5 ວທິ ະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພດັ ດາວັນ ຈນັ ທະເພັງ

ວິຊາ ສັງຄມົ ສຶກສາ ລາວລາໍ້ ນຊາໍ້ ງ. ເຊຸ່ ງິ ລວມມພີ ນົ ເສກິ ເຖງິ 400.000 ຄນົ . ຢ້າໍ ວ ແລະ ແກວ 100. 000 ຄນົ ,ຊາ້ໍ ງເສກິ 500 ໂຕແລະ ມາ້ໍ ເສກິ ຈານວນຫຼວງຫຼາຍ. ຜຸ່ ານການສາຫຼວດພນົ ເສກິ ທຸ່ ີຮຽບຮອໍ້ ຍ ແລວ້ໍ ພະອງົ ໄດເ້ໍ ຄຸ່ ອນທບັ ຂນຶ້ໍ ຕເີ ອາົ ເມອງຫນີ , ເມອງງາວ ໄດທ້ໍ ງັ ສອງເມອງແລວ້ໍ ສະເດດັ ໄປປະທບັ ຢຸ່ ເູ ມອງດອນມນູ ( ເຂດເມອງຊຽງລາຍປະເທດ ໄທປະຈບນັ ). ເພຸ່ ອກຽມຕເີ ອາົ ນະຄອນຊຽງໃໝຸ່ ອານາຈກັ ລາ້ໍ ນນາຕຸ່ ໄປ. ຝຸ່ າຍເຈາົໍ້ ສາມພະຍາ ຫຼ ພະຍາຜາຍູ ຜູເໍ້ ປັນໃຫຍຸ່ ຂອງອານາຈກັ ນີໍ້ ທຸ່ ີມີສູນກາງຕງັ້ໍ ຢຸ່ ູຊຽງແສນໄດຍໍ້ ກົ ກາລງັ ພນົ 400.000 ຄນົ ອອກມາສຮູ ໍ້ ບົ ກບັ ກາລງັ ທບັ ຂອງພະເຈາົ້ໍ ຟາ້ໍ ງຸ່ມ. ບາຈມີ ແມຸ່ ທບັ ໃຫຍຸ່ ຂອງພະເຈາົໍ້ ຟາ້ໍ ງຸ່ມ ສາມາດຕໃີ ຫໍ້ ກອງທບັ ຂອງພະຍາແສນເມອງແຕກໜີໄປ, ກອງທບັ ຂອງພະເຈາົ້ໍ ຟ້ໍາງຸ່ມ ໄລຸ່ ຕດິ ຕາມໄປຈນົ ເຖງິ ເມງຶ ຊຽງແສນ, ເມອງ ພວນ, ເມອງເລນັ , ເມອງໄຮ, ເມອງຍວງຈນົ ເຖງິ ເມອງຊຽງແຂງ. ເຈາົໍ້ ສາມພະຍາແສນເຫນັ ວຸ່ າສຕູ ໍ້ າໍ້ ນທານບ່ໄຸ ດ້ໍ ຈຸ່ ງິ ໄດແໍ້ ຕຸ່ ງຕງັ້ໍໃຫໜ້ໍ ຸ່ ນຂນ ແລະ ໜຸ່ ນກາງເມອງອອກມາຂອຸ່ ອນນອມ້ໍ ເປັນເມອງສຸ່ ວຍເປັນເຂາົ້ໍ ເປອກປີ ລະ 1000 ຫາບ, ຄາ 2 ໜຸ່ ນ, ເງນິ ສອງແສນ, ແຫວນນນິ ລກູ ໜຸ່ ງຶ , ແກວໍ້ ພທິ ນູ ລກູ ໜຸ່ ງຶ , ແຫວນແດງລກູ ໜຸ່ ງຶ . ພອ້ໍ ມນນັໍ້ ເຈາົ້ໍ ສາມພະຍາ ຍງັ ໃຫຄ້ໍ າສນັ ຍາໃນສານວຸ່ າ ” ເມຸ່ ອໃດລກູ ສາວຂອງຜູຂໍ້ າ້ໍ ນາງ ນອ້ໍ ຍອຸ່ ອນສໃຫຍຸ່ໄດໍ້ 16 ປີ ຈະຈດັ ໃຫເໍ້ ມອປດັ ເຊຸ່ ອປູ ໝອນແກຸ່ ເຈາົໍ້ ຟາ້ໍ ແລ. ບດັ ນຍີໍ້ ງັ ນອ້ໍ ຍຂແກຸ່ ເຈາົ້ໍ ເອາົ ແຕຸ່ ຜາໃດໄປໃຫເໍ້ ປັນບາໍ້ ນເປັນເມອງຂອງເຈາົ້ໍ ຟໍ້າເຖນີ້ໍ ”. ຫຼງັ ຈາກນນັ້ໍ ກະສດັ ລາໍ້ ນນາ ແລະ ກະສດັ ລາ້ໍ ນຊາໍ້ ງໄດຕໍ້ ກົ ລງົ ແບຸ່ ງເຂດແດນຕງັ້ໍ ແຕຸ່ ຜາໃດ ຜາດຸ່ າງລງົ ມາ ໃຫ້ໍ ເປນັ ເຂດແດນຂອງອານາຈກັ ລາວລາໍ້ ນຊາໍ້ ງ .ພະເຈາົໍ້ ຟໍ້າງຸ່ມ ໃຊເ້ໍ ວລາເຖງິ 2 ປີ ຈຸ່ ງິ ສາເລດັ ໃນການທອໍ້ ນໂຮມເ ອາົ ຫົວ ເມອງລາວຝຸ່ າຍເໜອໄດສ້ໍ າເລດັ ແລວໍ້ ພະອງົ ຈຸ່ ງິ ໄດສໍ້ ະເດດັ ກັບຄນນະຄອນຊຽງທອງ. ກຸ່ ອນທຸ່ ພີ ະອງົ ເຄຸ່ ອນທບັ ກບັ ຄນສຸ່ ູນະຄອນຊຽງທອງນນັໍ້ ພະເຈາົໍ້ ຟໍາ້ ງຸ່ມ ໄດພ້ໍ ຈິ າລະນາເຫນັ ສະພາບຄວາມເປນັ ຢຸ່ ູຂອງພວກລາວເທງິ ( ລາວເດມີ ) ເຊຸ່ ງິ ຮອງໍ້ ກນັ ວຸ່ າ “ ຂາໍ້ ” ຊວີ ດິ ການເປນັ ຢຸ່ ຟູ ດເຄອງຫຼາຍ ພະອງົ ໄດຍ້ໍ ກົ ຍາໍ້ ຍພວກເຜຸ່ າົ ດຸ່ ງັ ກຸ່ າວນເີໍ້ ປັນຈານວນ 100.000 ຄນົ .ຈາກເຂດ 12 ພນັ ນາລ ້ໍ ລງົ ມາໄວເໍ້ ຂດເມອຶ ງວຽງທອງ ພອໍ້ ມນນັໍ້ ເຈາົ້ໍ ຟາ້ໍ ງຸ່ມບອກສອນວຸ່ າ “ ສຸ່ ຢູ ຸ່ າວຸ່ າຢຸ່ າງານແກຸ່ ໄທ ແກຸ່ ລາວສຸ່ ຢູ ຸ່ າຍາດເອາົ ສງິ ຂອງລາວອນັ ໃດກຸ່ ດີ, ອນັ ໜຸ່ ງຶ ຢຸ່ າຜດິ ກນັ ສຢູ ຸ່ າຍາດເອາົ ສງິ ຂອງລາວອນັ ໃດກຸ່ ດ,ີ ອນັ ໜຸ່ ງຶ ຍຸ່ າ ຜດິ ກນັ ເມຸ່ໄປເລວ ໄປຮບົ ກນັ ກຸ່ ດີ ໃຫສ້ໍ ຈູ ຸ່ ຄວາມກູ, ສຸ່ ງິ ໜຸ່ ງຶ ມກ້ໍ າບ, ມຮໍ້ ບັ , ມຮ້ໍ ວາຍ, ມເ້ໍ ມງິ , ມເໍ້ ປິກ ຫາໍ້ ມນ້ໍ ໃີ້ໍ ຫ້ໍ ເປນັ ມເໍ້ ສກິ , ສູຈະຮບົ ຈະເລວກນັ ກຸ່ ຕາມຢຸ່ າໄດຍ້ໍ ບເອາົ ຄາຍບາຍເອາົ ເງນິ ກນັ , ຜູໃໍ້ ດຫາກບຸ່ ຟັງຄວາມກສູ ຸ່ ງັ ຫີນ ໜຸ່ ວຍນີໍ້ ໜກັ ສອງພນັ ຫາໍ້ ຮອ້ໍ ຍບາດ, ຜູໃໍ້ ດຫາກບຸ່ ຟັງຄວາມກູອນັ ເປັນເຈາົໍ້ ແຜຸ່ ນດນິ ໃຫສໍ້ ູທງັ ສຸ່ ຂີ ນນີ້ໍ ສຸ່ ງັ ເອາົ ເງນິ ເທຸ່ າົ ຫນີ ໜຸ່ ວຍ ນເີໍ້ ລຸ່ າົ ເອາົ ຄວາຍໂຕໜຸ່ ງຶ ແກຸ່ ສູ ”. ເມຸ່ ອພະອງົ ກບັ ຄນຈາກການທອ້ໍ ນໂຮມເອາົ ບນັ ດາຫວົ ເມອງລາວທາງພາກຕາເວນັ ຕກົ ສຸ່ ຽງເໜອ ເຖງິ ວງັ ຊຽງ ທອງແລວໍ້ ໃນ ປີ ຄສ 1356. ເວລານນັ້ໍ ນາງ ແກວ້ໍ ເກງຍາ ໄດປໍ້ ະສດູ ລກູ ເສນາອາມາດທງັ ຫຼາຍໄດໃໍ້ ຫນໍ້ າມຊຸ່ ວຸ່ າ ທາໍ້ ວ ອຸ່ ນເຮອນ ມີອາຍຄບົ 1 ປີ ພດ.ີ ເມຸ່ ອພະອງົ ໄດປໍ້ ະທບັ ຢຸ່ ູວງັ ຊຽງທອງໄດ້ໍ 1 ປີ ກຸ່ ກຽມເຄຸ່ ອນທບັ ລມົ າທາງໃຕຕ້ໍ ເີ ອາົ ເມອງວຽງຈນັ .  ການຕເີ ອາົ ເມອງວຽງຈນັ ວຽງຈນັ ແລະ ວຽງຄາ ໃນຕນົ້ໍ ສດັ ຕະວດັ ທີ XIV ແມຸ່ ນເຖາົໍ້ ຊຽງມຸ່ ຸງ ຫຼ ເຖາົ້ໍ ຊຽງເຫຼກັ ເປັນເຈາົ້ໍ ປກົ ຄອງເມອງ ມີລກູ ຊາຍຜູໜໍ້ ຸ່ ງຶ ຊຸ່ ວຸ່ າ ພະຍາເພາົ ໄດສໍ້ ຸ່ ງົ ລງົ ໄປປົກຄອງເມອງວຽງຄາ ເຂດທຸ່ ງົ ພຽງໂຫຼງໍ້ ແມຸ່ ນາ້ໍ ງຸ່ມ ເປັນເມອງທຸ່ ີຢຸ່ ທູ າງ ທດິ ເໜອນະຄອນຫຼວງວຽງຈນັ ທງັ ເປນັ ຈດທຸ່ ີສອງຂອງບນັ ດາເມອງໃຫຸ່ ຍຮອງຈາກອານາຈກັ ລາໍ້ ນນາ. ເຖງິ ຄສ 1365 ພະເຈາົໍ້ ຟ້ໍາງຸ່ມ ໂດຍຜຸ່ ານການຕລີ າຄາສງັ ເກດແລວໍ້ ຈຸ່ ງິ ນາທບັ ມາບກຕເີ ອາົ ເມອງວຽງ ຈນັ . ທາອດິ ພະອງົ ໄດແ້ໍ ຕຸ່ ງຕງັ້ໍ ບາໂບ ແລະ ບາຈແີ ຂໍ້ ເປັນແມຸ່ ທບັ ໄປຕເີ ອາົ ເມອງດຸ່ ານຊາໍ້ ຍ ( ເຂດມະຫາສາລາຄາມ ປະເທດ ໄທປະຈບນັ ) ຈບັ ຕວົ ທາໍ້ ວ ໄຄ ເຈາົໍ້ ຄອງເມອງດຸ່ ານຊາ້ໍ ຍໄປປະຫານຊວີ ດິ . ກາລງັ ເຈາົໍ້ ຟາ້ໍ ງຸ່ມ ນາທບັ ໄປຕງັ້ໍ ຢຸ່ ູທຸ່ ານາເ ໜອ ( ທດິ ຕາເວນັ ຕກົ ບາໍ້ ນສໄີ ຄ ນະຄອນຫວຼ ງວຽງຈນັ ) ເມຸ່ ອຂຸ່ າວເຖງິ ເຈາົ້ໍ ຊຽງມຸ່ ງ ເຈາົໍ້ ຄອງເມອງວຽງຈນັ ກຸ່ ຕກົ ໃຈ ຢໍ້ານກວົ ຈຸ່ ງິ ໄດແ້ໍ ຕຸ່ ງທດູ ໄປເຖງິ ພະຍາເພາົ ໃຫມໍ້ າຊຸ່ ວຍປອ້ໍ ງກນັ ຕວົ ເມອງວຽງຈນັ ສດຄວາມສາມາດ, ພະຍາຊຽງມຸ່ ງມີ ກາລງັ 20 ພນັ ຄນົ , ຊາໍ້ ງເສກິ 500 ໂຕ. ຜຸ່ ານການສຮູ ້ໍ ບົ ພະຍາຊຽງມຸ່ ງ ຖກແມຸ່ ທບັ ບາຈແີ ຈໍ້ ຟນັ ຄຕາຍຄາຫງຼັ ຊາໍ້ ງ . ຕາມຕານານໜງັ ສບຮູ ານກຸ່ າວວຸ່ າ ທາໍ້ ວ ຊຽງມຸ່ ງ ຂຸ່ ຊີ າໍ້ ງຊຸ່ ວຸ່ າ “ ວງັ ບລູ ີ ” ສູງ 8 ສອກ, ພະຍາເພາົ ຂຸ່ ຊີ າ້ໍ ງຊຸ່ ວຸ່ າ“ແສນນາງ 6 ວທິ ະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພດັ ດາວນັ ຈນັ ທະເພງັ

ວິຊາ ສງັ ຄົມສກຶ ສາ ຄອຍ” ສງູ 9 ສອກ, ສຸ່ ວນຝຸ່ າຍເຈາົໍ້ ຟາ້ໍ ງຸ່ມ ຄບາໂບ ຫຼ ໜຸ່ ນຊາໍ້ ຍຂຸ່ ຊີ າໍ້ ງຊຸ່ ວຸ່ າ“ແພວໍ້ ຈກັ ກະວານ ” ບາຈແີ ຂຂ້ໍ ຸ່ ຊີ າໍ້ ງຊຸ່ ວຸ່ າ “ ຂວານລຸ່ ວງຟໍ້າ ” ໄດເ້ໍ ຄຸ່ ອນທບັ ເຂາົ້ໍ ມາຕງັ້ໍ ຢຸ່ ຖູ ຸ່ ນິ ຈາປີ. ສຸ່ ວນພະເຈາົ້ໍ ຟໍາ້ ງຸ່ມ ຂຸ່ ຊີ າໍ້ ງຊຸ່ ວຸ່ າ “ ຮຸ່ ມົ ຊຽງທອງ ” ນາທບັ ເຂາົ້ໍ ມາ ຕງັ້ໍ ຢຸ່ ທູ ຸ່ ງົ ນາເໜອ. ການສູຮໍ້ ບົ ລະຫວຸ່ າງກາລງັ ຂອງວຽງຈນັ , ວຽງຄາກບັ ກາລງັ ຝຸ່ າຍຂອງເຈາົໍ້ ຟໍ້າງຸ່ມ, ໄດດ້ໍ າເນນີ ໄປຢຸ່ າງ ດເດອດທຸ່ ີສດ. ສຸ່ ວນພະຍາເພາົ ເຈາົ້ໍ ວຽງຄາ ເຫນັ ທຸ່ າສບູ ໍ້ ຸ່ ໄດກໍ້ ຸ່ ເລຍີ ຂຸ່ ຊີ າໍ້ ງ ໜກີ ບັ ຄນວຽງຄາ. ເຈາົ້ໍ ຟໍາ້ ງຸ່ມແຕຸ່ ງຕງັ້ໍໃຫບ້ໍ າ ສຽມ ແລະ ບາຈແີ ຂໍ້ ໄລຸ່ ຕາມຈນົ ເຖງິ ເມອງວຽງຄາ. ແຕຸ່ ແມຸ່ ທບັ ຂອງເຈາົ້ໍ ຟາ້ໍ ງຸ່ມ ບຸ່ ສາມາດນາທບັ ເຂາົ້ໍ ຕເີ ມອງວຽງຄາ ໄດໍ້ ຍອໍ້ ນເມອງດຸ່ ງັ ກຸ່ າວເປັນເມອງທຸ່ ີອອໍ້ ມຮອບດວ້ໍ ຍໄຜຸ່ ໜາມຢຸ່ າງແໜນໍ້ ໜາ ແລະ ຖກຕາ້ໍ ນທານຄນຈາກກອງ ທະຫານຂອງ ເມອງວຽງຄາຢຸ່ າງແຂງແຮງ.  ການຕີເອາົ ເມອງວຽງຄາ ເມຸ່ ອກອງທບັ ເຈາົໍ້ ຟາໍ້ ງຸ່ມເຂາົໍ້ ຢຶດເມອງວຽງຈນັ ໄດສ້ໍ າເລດັ ແລວໍ້ ພະເຈາົ້ໍ ຟໍາ້ ງຸ່ມເຫນັ ວຸ່ າເມອງວຽງຄາເປັນເມອງທຸ່ ີ ອອໍ້ ມຮອບດວ້ໍ ຍກໄຜຸ່ ໜາມທຸ່ ີແໜນໍ້ ໜາຫຼາຍ ແລະ ຫຍງ້ໍ ຍາກໃນການ ບກຕເີ ມອງດຸ່ ງັ ກຸ່ າວໄດ,້ໍ ດຸ່ ງັ ນນັ້ໍ ພະເຈາົໍ້ ຟໍ້າງຸ່ມ ຈຸ່ ງິ ເວາົໍ້ ວຸ່ າ ” ບຸ່ ຍາກສງັ ເມຸ່ ອໜາໍ້ ຫາກຈະຮູ ້ໍ ບຸ່ ຢຸ່ າ ຊະແລ ” ພະເຈາົ້ໍ ຟ້ໍາງຸ່ມ ໄດປໍ້ ຸ່ ຽນຍດທະວທິ ີ ແລະ ຍດໂທບາຍໃນ ການຕເີ ອາົ ເມອງວຽງຄາ ດຸ່ ງັ ຕຸ່ໄປນ:ີໍ້ - ພະເຈາົໍ້ ຟ້ໍາງຸ່ມ ໄດຖໍ້ ອນກາລງັ ອອກຈາກເມອງວຽງຄາ ກບັ ຄນມາວຽງຈນັ ແລວໍ້ ຍກົ ພນົ ຂາໍ້ ມຂອງໄປຕເີ ອາົ ເມອງແກຸ່ ນທາ້ໍ ວ ແລະ ເມອງນະຄອນໄທ ( ຕດິ ເຂດແດນກງສອີ າຍດທະຍາ ) ຫນັ ເຫຄວາມສນົ ໃຈຂອງພວກສກັ ດີ ນາເມອງວຽງຄາ ໃຫເ້ໍ ກດີ ຄວາມຕາຍໃຈ ແລະ ຄດິ ວຸ່ າເມອງວຽງຄາ ບຸ່ ເປນັ ທຸ່ ສີ ນົ ໃຈຂອງພະເຈາົໍ້ ຟ້າໍ ງຸ່ມນ.ີໍ້ - ສຸ່ ງັ ໃຫກ້ໍ ອງກາລງັ ທະຫານຕລີ ກູ ຈຽງ ດວໍ້ ຍເງນິ , ດວຍຄາ ແລວໍ້ ຍງິ ສມໃສຸ່ ກາແພງໄຜຸ່ ໜາມທເພຸ່ ອດງຶ ດດູ ຄວາມສນົ ໃຈຂອງປະຊາຊນົ ເມອງວຽງຄາໃນການຊອກຫາສຸ່ ງິ ຂອງອນັ ມີຄຸ່ າ. ຄດຸ່ ງັ ພງົ ສາວະດານລາວລາໍ້ ນຊາໍ້ ງ ຂຽນ ວຸ່ າ “ ພະອງົ ໃຫກໍ້ ອງພະຄງັ ຫຼວງເບກີ ເອົ ເງນິ , ຄາ ມາຕເີ ປັນຈຽງໜາໍ້ ແລວໍ້ ຍງິ ສມໃສຸ່ ກໄຜຸ່ ສາມວນັ ສາມຄນເມຸ່ ອ ປະຊາຊນົ ອອກໄປທາມາຫາກນິ ພບົ ເຫນັ ລກູ ຈຽງທຸ່ ເີ ຮດັ ດວ້ໍ ຍ ເງນິ , ຄາ ດຸ່ ງັ ກຸ່ າວ ກພາກນັ ຖາກຖາງກໄຜຸ່ ອນັ ເ ປັນ ສາເຫດເຮດັ ໃຫກໍ້ າແພງເມອງຖກທາລາຍແລວໍ້ ພະເຈາົໍ້ ຟາ້ໍ ງຸ່ມ ກຸ່ ຍກົ ພນົ ຕເີ ອາົ ເມອງໄດງ້ໍ ຸ່າຍດາຍ ”. ເມຸ່ ອພະເຈາົໍ້ ຟໍາ້ ງຸ່ມ ຊາບຂຸ່ າວກຸ່ ຽວກບັ ເມອງວຽງຄາ ກາແພງຖກຖາກຖາງຂາດເປັນບນັ້ໍ ເປນັ ຕອນນນັ້ໍ ພະອງົ ໄດສ້ໍ ຸ່ ງົ ໃຫກ້ໍ ອງທະຫານບກຕເີ ຂາົ້ໍ ເມອງວຽງຄາໃນທກດາໍ້ ນ. ພະຍາເພາົ ເຈາົໍ້ ຄອງເມອງວຽງຄາ ອອກຕຸ່ ສູຄໍ້ ວາມສາມາດ ແລະ ສບູ ໍ້ ຸ່ ໄດກໍ້ ຖກຈບັ , ເພຸ່ ອສະແດງເຖງິ ຄວາມປີຊາສາມາດຂອງພະຍາເພາົ , ພະເຈາົໍ້ ຟາໍ້ ງຸ່ມ ໄດອ້ໍ ານຍາດໃຫພໍ້ ະຍາ ເພາົ ເຂາົ້ໍ ຊນົ ຊາ້ໍ ງກບັ ພະອງົ . ແຕຸ່ ບຸ່ ມຜີ ູໃ້ໍ ດເອາົ ຊະນະກນັ ໄດດໍ້ ວ້ໍ ຍເຫດນນັໍ້ ພະເຈາົ້ໍ ຟໍ້າງຸ່ມ ໄດຕໍ້ ກົ ລງົ ແຕຸ່ ງຕງັໍ້ໃຫພ້ໍ ະ ຍາ ເພາົ ຂນຶ້ໍ ປກົ ຄອງ ເມອງວຽງຄາ ຄນຄເກຸ່ າົ . ແຕຸ່ ພະຍາເພາົ ບຸ່ ຍອມຂເມອຢຸ່ ກູ ບັ ຍາດພຸ່ ນີ ອໍ້ ງທຸ່ ີຊຽງດງົ , ຊຽງທອງ. ເມຸ່ ອກອງທບັ ຂອງເຈາົໍ້ ຟໍ້າງຸ່ມ ຕໄີ ດເ້ໍ ມອງວຽງຈນັ ແລະ ເມອງວຽງຄາໄດສໍ້ າເລດັ ແລວໍ້ ພະອງົ ໄດແໍ້ ຕຸ່ ງຕງັ້ໍໃຫບ້ໍ າ ຄມ້ໍ ເປັນ “ ໜຸ່ ນຈນັ ” ປົກຄອງເຂດແຄວ້ໍ ນວຽງຈນັ , ແຕຸ່ ໃຫບໍ້ າສຽມເປັນ “ ໜຸ່ ນກະບອງ ” ປກົ ຄອງຫວົ ເມອງລາວ ຝຸ່ າຍໃຕ້ໍ ແຕຸ່ ເມອງຜານາ້ໍ ຮຸ່ ງ ລງົ ໄປເຖງິ ເຂດແດນຂອມທຸ່ ຫີ ົວຫາດລຸ່ ຜີ ີ ( ເຂດແຄວໍ້ ນສໂີ ຄດຕະບອງ ). ໄລຍະດຽວ ກນັ ພະອງົ ໄດສໍ້ ຸ່ ງັ ໃຫພ້ໍ ະຍາເມອງຂວານາເອາົ ຄອບຄວົ ໄປຕງັໍ້ ຫຼກັ ຖານຢຸ່ ແູ ຄມງຸ່ມວຽງຈນັ . ສບິ ພນັ ຄອບຄວົ ໄປຕງັໍ້ ຫຼກັ ຖານຢຸ່ ໜູ ອງຫານ ຫວຼ ງ ແລະ ອກີ ພວກໜຸ່ ງຶ ໄປຕງັໍ້ ຢຸ່ ພູ ູຈານເຖາົໍ້ ( ກາລະສນິ ປະເທດໄທປະຈບນັ ).  ການຕີເອາົ ຫົວເມອງລາວໃນເຂດຝຸ່ ັ ງຂວາແມຸ່ ນາ້ໍ ຂອງ ພາຍຫງຼັ ການຈກັ ແຈງຮບູ ແບບການປກົ ຄອງແກຸ່ ວຽງຈນັ ແລະ ວຽງຄາ ສາເລດັ ແລວໍ້ ມາໃນ ຄສ 1357 ພະ ເຈາົ້ໍ ຟໍາ້ ງຸ່ມ ໄດເໍ້ ຄຸ່ ອນກາລງັ ທບັ ໃຫຸ່ ຍລງົ ໄປແຄວ້ໍ ນຮອໍ້ ຍເອດັ , ໂຄລາດ ແລະ ກງສອີ າຍດທະຍາ ( ລາໍ້ ນເພຍ ). ການ ເຄຸ່ ອນທບັ ຄງັໍ້ ນີ້ໍ ພະເຈາົໍ້ ຟ້ໍາງຸ່ມໄດແ້ໍ ຕຸ່ ງຕງັໍ້ໃຫໜ້ໍ ຸ່ ນແກ ແລະ ໜຸ່ ນກະບອງເປັນແມຸ່ ທບັ ອອກໜາ້ໍ ໃຫພໍ້ ະຍາເມອງຂວາ ເປັນປີກຂວາ, ໃຫພ້ໍ ະຍາເມອງຊາ້ໍ ຍເປັນປີກຊາໍ້ ຍແຕຸ່ ໃຫໜ້ໍ ຸ່ ນຈນັ ເປັນແມຸ່ ທບັ ຫວຼ ງລວມພນົ ເສກິ ໄດໍ້ 60.000 ຄນົ ,ຊາ້ໍ ງເສກິ 500 ໂຄ, ມາ້ໍ ເສກິ 1000 ໂຕ ແລະ ເຫອຼ ນນັ້ໍ ໄວຮ້ໍ ກັ ສາເມອງ. ໄລຍະທາງໄປຕເີ ອາົ ລາໍ້ ນເພຍ ( ອາຍດທະຍາ ) ເຈາົໍ້ ຟ້າໍ ງຸ່ມ ໄດນໍ້ າທບັ ຕເີ ອາົ ບນັ ດາຫວົ ເມອງທຸ່ ຢີ ຸ່ ທູ າງທດິ ຕາ ເວນັ ອອກສຸ່ ຽງໃຕຄ້ໍ ແຄວໍ້ ນຮອໍ້ ຍເອດັ ແລະ ໂຄຣາດລາວໄດແໍ້ ລວ້ໍ ຈບັ ເອາົ ພະຍາເມອງດຸ່ ງັ ກຸ່ າວໄປຂງັ ໄວ.້ໍ ຈາກນນັ້ໍ 7 ວທິ ະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພດັ ດາວັນ ຈັນທະເພັງ

ວຊິ າ ສງັ ຄົມສກຶ ສາ ພະເຈາົໍ້ ຟໍາ້ ງຸ່ມ ກຸ່ ໃຫກໍ້ ອງທະຫານຕເີ ອາົ ເມອງຕຸ່ າງໆ ທຸ່ ຂີ ນຶ້ໍ ກບັ ແຄວ້ໍ ນຮອ້ໍ ຍເອດັ ມີເມອງພະວາດ, ເມອງພະສະຂຽນ, ເມອງພະລງິ , ເມອງພະນະລາຍ, ເມອງພະນາທຽນ, ເມອງເຊຂະມາດ, ເມອງສະພງັ ສຸ່ ແີ ຈ, ເມອງໂພນຟງິ ແດດ ແລວໍ້ ຈບັ ເອາົ ພະຍາເມອງດຸ່ ງັ ກຸ່ າວເຫຸ່ າຼົ ນີ້ໍ ມາຂງັ ໄວທໍ້ ຸ່ ີເມອງຮອ້ໍ ຍເອດັ . ຈາກນນັ້ໍ ພາຍຫຼງັ ທຸ່ ີພະອງົ ໄດທ້ໍ າການຈບັ ກມພະຍາເມອງດຸ່ ງັ ກຸ່ າວໄດໝໍ້ ດົ ແລວ້ໍ , ພະອງົ ໄດຂ້ໍ ຽນສາ ນເຖງິ ພະຍາອຸ່ ທູ ອງ ແຫຸ່ ງອານາຈກັ ລາ້ໍ ນເພຍ ( ອາຍດທະຍາ ) ໃນສານໄດຂ້ໍ ຽນວຸ່ າ “ ຈກັ ລບົ ຫຼ ຮູວ້ໍ ຸ່ າສຸ່ ງິ ໃດນນັໍ້ ຈາ ”. ເມຸ່ ອ ພະເຈາົໍ້ ອຸ່ ທູ ອງໄດຮ້ໍ ບັ ຂຸ່ າວແລວ້ໍ ກຸ່ ເກດີ ຄວາມສະທາ້ໍ ນຍາໍ້ ນກວົ ແລວໍ້ ໄດຕໍ້ ອບສານໃນທນັ ທວີ ຸ່ າ “ ເຮາົ ຫາກເປັນພຸ່ ີນອ້ໍ ງ ກນັ ມາຕງັ້ໍ ແຕຸ່ ຂນບູລມົ ພນໍ້ ດາຍ ເຈາົ້ໍ ຢາກໄດບ້ໍ າ້ໍ ນໄດເໍ້ ມອງ ໃຫເໍ້ ຈາົ້ໍ ແຕຸ່ ເຂດດງົ ສາມເສາົໍ້ ( ດງົ ພະຍາໄຟ ) ເມອຸ່ ເທາົ້ໍ ພູ ຍາພຸ່ ແລະ ແດນເມອງນະຄອນເປັນເຈາົໍ້ ທອ້ໍ ນ, ອນັ ໜຸ່ ງຶ ຂອໍ້ ຍຈດັ ສຸ່ ງົ ນາ້ໍ ອອໍ້ ຍນາ້ໍ ຕານທກປີ, ອນັ ໜຸ່ ງຶ ລກູ ສາວຂາໍ້ ຊຸ່ ນາງ ແກວ້ໍ ຍອດຟ້າໍ ໃຫຍຸ່ ມາແລວໍ້ ໃຫຈໍ້ ດັ ສຸ່ ງົ ເມອໃຫປໍ້ ດັ ເຊຸ່ ອປູໜອນແກຸ່ ເຈາົ້ໍ ຟ້ໍາແລ ”. ພອ້ໍ ມນນັໍ້ ພະຍາອທູ ອງ ກຸ່ ຈດັ ແຈງ ເຄຸ່ ອງບນັ ນາການນາມາຖະຫວາຍໃຫແ້ໍ ກຸ່ ພະເຈາົ້ໍ ຟ້ໍາງຸ່ມ ອນັ ມີຊາໍ້ ງພາຍ ( ຊາໍ້ ງຜູ ໍ້ ) 51 ໂຕ, ຊາ້ໍ ງພງັ ( ຊາໍ້ ງແມຸ່ ) 50 ໂຕ, ຄາສອງໜຸ່ ນ, ເງນິ ສອງແສນ, ນແສນໜຸ່ ວຍ ພອໍ້ ມກບັ ເຄຸ່ ງທຸ່ ີມີຄຸ່ າອຸ່ ນໆ ອກີ ຢຸ່ າງລະຮອໍ້ ຍ, ພະເຈາົໍ້ ອຸ່ ທູ ອງໄດ້ໍ ອຸ່ ອນຍອມເປັນບາໍ້ ນພຸ່ ເີ ມອງນອໍ້ ງຢຸ່ າງແທຈໍ້ ງິ . ພະເຈາົ້ໍ ຟາ້ໍ ງຸ່ມ ເກີດຄວາມເພຸ່ ີງພໃຈຕຸ່ ພະຍາອຸ່ ູທອງ ແລວໍ້ ຕກົ ລງົ ປຸ່ ອຍຕວົ ພາຍໃນເມອງເຫຸ່ ຼາົ ນນັ້ໍ ໄປເປັນ ອດິ ສະຫະຼ ພອ້ໍ ມທງັ ໃຫຄໍ້ າສຸ່ ງັ ສອນວຸ່ າ “ ໃຫຢ້ໍ ຸ່ ູໃນຫກຼັ ສນີ ທາ ບຸ່ ໃຫບ້ໍ ຽດບຽນຜູອ້ໍ ຸ່ ນ ” ແລວ້ໍ ພະອງົ ກຸ່ ເຄຸ່ ອນທັບກບັ ວຽງຈນັ ຢຸ່ າງມີໄຊເມຸ່ ອກາລງັ ເຄຸ່ ອນມາເຖງິ ວຽງຈນັ ຕນົໍ້ ລະດຝູ ົນປີ ຄສ 1357. ພະອງົ ໄດພໍ້ ກັ ເຊາົ ຢຸ່ ທູ ຸ່ ີນີ.ໍ້ ເພຸ່ ອເປັນ ການຕອບສະໜອງຄນງາມຄວາມດໃີ ຫແໍ້ ກຸ່ ແມຸ່ ທບັ ນາຍກອງ ແລະ ເຫຸ່ ຼາົ ທະຫານທງັ ທກໆ ຄນົ ທຸ່ ມີ ຜີ ນົ ງານນນັໍ້ . ພະ ອງົ ໄດຈ້ໍ ດັ ງານສະຫອຼ ງໄຊທຸ່ ຍີ ຸ່ ງິ ໃຫຍຸ່ ພອ້ໍ ມທງັ ຈດັ ແຈງລະບຽບການປົກຄອງຄນໃໝຸ່ ໃຫແໍ້ ໜໍ້ໜາເຂມັ້ໍ ແຂງ ແລະ ໜນັໍ້ ຄງົ ດຸ່ ງັ ນ:ີ້ໍ - ແຕຸ່ ງຕງັໍ້ໃຫປໍ້ ຸ່ ູລຽ້ໍ ງເປນັ ແສນເມອງ ( ອາໍ້ ຍວຽງຜາ ) ເປັນແມຸ່ ທບັ ໃຫຍຸ່ ( ເສນາທກິ ານສູງສດ ) ຮບັ ຜດິ ຊອບ ແຜຸ່ ນດນິ ອານາຈກັ ລາວລາໍ້ ນຊາ້ໍ ງທງັ ມວນ. - ແຕຸ່ ງຕງັໍ້ໃຫໜໍ້ ຸ່ ນກະບອງເປນັ ຮອງແມຸ່ ທັບໃຫຍຸ່ ຫຼ ເປນັ ເສນາທກິ ານທະຫານສງູ ສດ, ຮບັ ຜດິ ຊອບແຜຸ່ ນດນິ ອານາຈກັ ລາວລາໍ້ ນຊາໍ້ ງທງັ ມວນ. - ແຕຸ່ ງຕງັ້ໍໃຫໜໍ້ ຸ່ ນຫວຼ ງ, ພະຍາເມອງຂວາ, ພະຍາເມອງຊາໍ້ ຍ, ເຈາົ້ໍ ພູມເໜອ, ເຈາົ້ໍ ພູມໃຕທ້ໍ ງັ 5 ພະຍາເປັນ ແມຸ່ ທບັ , ທງັ 5 ຮບັ ຜດິ ຊອບດນິ ແດນອານາຈກັ ລາ້ໍ ນຊາໍ້ ງທງັ ມວນ. ແບຸ່ ງເຂດກນັ ຮບັ ຜດິ ຊອບ. - ແຕຸ່ ງຕງັ້ໍໃຫພ້ໍ ະຍາໜຸ່ ນໜາ້ໍ ດາລງົ ເປນັ ເຈາົໍ້ ຫແທນ(ເຈາົໍ້ ພູມໜາ້ໍ ) ຫຼ ຂນລາຊະວງົ ໜາ້ໍ (ກມົ ໜາໍ້ ຫຼ ກມົ ວງັ ໜາ້ໍ ) - ແຕຸ່ ງຕງັ້ໍໃຫເໍ້ ຈາົ້ໍ ໜຸ່ ນແຜຸ່ ນດາລງົ ຕາແໜຸ່ ງເຈາົໍ້ ຫຫງຼັ ຫຼ ຂນລາຊະວງົ ກາໍ້ ຊາ້ໍ ຍ ( ກມົ ຫງຼັ ຫຼ ວງັ ຫງຼັ ). - ແຕຸ່ ງຕງັ້ໍ ເຈາົ້ໍ ໜຸ່ ນນາໃຕໍ້ ດາລງົ ຕາແໜຸ່ ງເປັນຮອງເຈາົໍ້ ຫແທນ. - ແຕຸ່ ງຕງັໍ້ໃຫເ້ໍ ຈາົ້ໍ ໜຸ່ ນນາເໜອ, ເປນັ ຂນພນົ ທະຫານເອກ ຜູຮໍ້ ກັ ສານະຄອນຫຼວງ, ໃຫດ້ໍ າລງົ ຕາແໜຸ່ ງເປນັ ເຈາົໍ້ ຄມ້ໍ ຄອງກາ້ໍ ໜາໍ້ ( ຜູພໍ້ ພິ າກສານຝຸ່ າຍໜາ້ໍ ). - ແຕຸ່ ງຕງັໍ້ ນາຍຫວຼ ງໃຕດໍ້ າລງົ ຕາແໜຸ່ ງເປັນເຈາົ້ໍ ຄມໍ້ ຄອງໃນກາ້ໍ ຫງຼັ ( ສານຝຸ່ າຍຫງຼັ ຄສານຝຸ່ າຍນາງ ສະໜມົ ). ນອກຈາກນແີໍ້ ລວ້ໍ , ບນັ ດານາຍທະຫານຂນັ້ໍ ຜູນໍ້ ອ້ໍ ຍລງົ ມາຊບັ ຊອ້ໍ ນເຂາົໍ້ ຢຸ່ ໃູ ນໜາ້ໍ ທຸ່ ຕີ າແໜຸ່ ງຕຸ່ າງໆ ຕາມຖານະຂອງ ໃຜລາວຢຸ່ າງສມົ ກຽດ ແລະ ພອໍ້ ມນນັໍ້ ເຈາົ້ໍ ຟ້ໍາງຸ່ມ ຍງັ ໄດຈ້ໍ ດັ ຕງັ້ໍ ລະບຽບການຈດັ ຕງັ້ໍ ປົກຄອງຄນໃໝຸ່ . ຄາຖາມ 1. ການທອໍ້ ນໂຮມອານາຈກັ ລາ້ໍ ນຊາໍ້ ງຂອງເຈາົ້ໍ ຟ້າໍ ງຸ່ມເປນັ ແນວໃດ? 2. ການທອໍ້ ນໂຮມອານາຈກັ ລາໍ້ ນຊາໍ້ ງຄງັໍ້ ທີ I ( ປີ ຄສ 1349 – 1353 )ເປນັ ແນວໃດ? 3. ການທອໍ້ ນໂຮມອານາຈກັ ລາໍ້ ນຊາໍ້ ງຄງັ້ໍ ທີ I ( ປີ ຄສ 1354– 1357 )ເປັນແນວໃດ? 8 ວິທະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພດັ ດາວັນ ຈນັ ທະເພັງ

ວິຊາ ສງັ ຄົມສຶກສາ ບົດທຸ່ ີ 2 ອານາຈກັ ລາວລາໍ້ ນຊາໍ້ ງໃນລາດຊະການເຈາົ້ໍ ສລຍິ ະວົງສາ 1. ອານາຈກັ ລາວລາໍ້ ນຊາ້ໍ ງສະໄໜການປກົ ຄອງຂອງເຈາົໍ້ ສລຍິ ະວງົ ສາ (ຄ.ສ 1638 – 1695) 1.1 ການປບັ ປງທາງດາ້ໍ ນການເມອງ- ການປກົ ຄອງ. ກ. ຖານະ ແລະ ສດິ ອານາດຂອງສະຖາບນັ ກະສດັ ຮບູ ການປົກຄອງຂອງອານາຈກັ ລາວລາ້ໍ ນຊາໍ້ ງນສະໄໜ ພະເຈາົ້ໍ ສລຍິ ະວງົ ສາ ທາມະກຣິ າດແມຸ່ ນປກົ ຄອງ ດ້ໍວຍ ລະບອບລາຊາທປິ ະໄຕສມົ ບນູ ເຊຸ່ ງີ ລາຍລະອຽດໄດມ້ໍ ີການແບຸ່ ງຖານະດຸ່ ງັ ນ:ີໍ້  ພະມະຫາກະສດັ ຫຼ ເຈາົ້ໍ ຊວີ ດິ ທຸ່ ີມອີ ານາດສູງສດ ເປັນຜູທໍ້ ຸ່ ມີ ສີ ດິ ອານາດເດດັ ຂາດພຽງຜູດໍ້ ຽວໃນການປົກຄອງອານາຈກັ . ບຸ່ ວຸ່ າຈະເປັນອານາດທາງດາ້ໍ ນການເມອງ, ການທະຫານ, ເສດຖະກດິ - ສງັ ຄມົ ແລະ ອຸ່ ນໆມີສດິ ແຕຸ່ ງຕງັໍ້ ແລະ ໃຫຍ້ໍ ດົ ຖາບນັ ດາສກັ ແກຸ່ ບກຄນົ ທີມີຄວາມດມີ ີ ຄວາມຊອບຕຸ່ ອານາຈກັ ແລະ ມີສດິ ຖອດຖອນ, ຂບັ ໄລຸ່ ຕະຫອຼ ດຮອດການຕດັ ສີນປະຫານຊວີ ດິ ແກຸ່ ບກຄນົ ທຸ່ ທີ ລະ ຍດົ ຕຸ່ ຊາດ. ພເິ ສດໃນສະໄໜອງົ ນີ້ໍ ເຊຸ່ ງິ ຖຕນົ ເໜອນກບັ ເທບພະເຈາົໍ້ ຫຼ ເວາົ້ໍ ວຸ່ າມີອານາດແບບເທວະກະສດັ ຜູຍໍ້ ຸ່ ງິ ໃຫຍຸ່ ທຸ່ ລີ ງົ ມາຈາກເມອງສະຫວນັ ເຊຸ່ ງີ ຕຸ່ າງກບັ ເຈາົໍ້ ຊວີ ດິ ອງົ ກຸ່ ອນໆ.  ອານາດຂອງເຈາົໍ້ ອປະຣາດ ເຈາົໍ້ ອປະຣາດ ແມຸ່ ນບກຄນົ ສາຄນັ ທຸ່ ຄີ ດັ ເລອກຈາກເຊອໍ້ ສາຍຂອງເຈາົໍ້ ຊວີ ດິ , ມຕີ ຸ່ າແໜຸ່ ງສງູ ສດທັດຈາກເ ຈາົໍ້ ຊວີ ດິ ມີໜ້າໍ ທຸ່ ີຊຸ່ ວຍເຈາົໍ້ ຊີວດິ ແລະ ເຮດັ ວຽກແທນເຈາົ້ໍ ຊວີ ດິ ໄດ,້ໍ ເມຸ່ ອເຈາົໍ້ ຊີວດິ ບຸ່ ຢຸ່ ູ ມະຫາອປະຣາດ ແມຸ່ ນ ສະມາຊກິ ທຸ່ ີສາຄນັ ໃນສະຖາບນັ ຂອງພະມະຫາກະສດັ ແລະ ເປັນປະທານກອງປະຊມຂອງຂອງຄະນະເສນາບດີ (ຄະນະລດັ ຖະມນົ ຕ)ີ ໃນເມຸ່ ອເຈາົໍ້ ຊວີ ດິ ສນີ້ໍ ພະຊນົ ມະຫາອປະຣາດມສີ ດິ ຄດັ ເລອກເອາົ ບກຄນົ ຫຼ ວຸ່ າເຈາົ້ໍ ສກັ ດີນາ ຄນົ ໃດຄນົ ໜຸ່ ງ ຂນໍ້ ຄອງລາຊາສມົ ບດັ ແທນ, ມີສດິ ເກບັ ເກນເອາົ ກາລງັ ເຂາົ້ໍ ສຸ່ ສູ ງົ ຄາມໃນເວລາທຸ່ ີຖກສດັ ຕູເຂາົ້ໍ ຮກຮາ ນ, ໃນສະໝການປົກຄອງຂອງພະເຈາົໍ້ ສລຍິ ະວງົ ສາ ທາມກິ ະຣາດມີອປະຣາດເຖີງ 8 ຄນົ : ໃນນນັ້ໍ ຜູທໍ້ ຸ່ ີ 1 ເອນີ້ໍ ວຸ່ າ: ເຈາົໍ້ ສລຍິ ະວງົ ສາ ທາມະກຣິ າດ ມໜີ າໍ້ ທຸ່ ີຮບັ ຜດິ ຊອບແຜຸ່ ນດນີ ແລະ ອກິ 7 ຄນົ ມໜີ າໍ້ ທຸ່ ເີ ບຸ່ ງີ ແຍງສດິ ຜນົ ປະໂຫຍດຂອງ ຫວົ ເມອງໃຫຍຸ່ ຫຼ ຂນັໍ້ ເຂອນເມອງຕຸ່ າງໆ. ຄະນະອປະຣາດທງັ 8 ທຸ່ ານນແີ້ໍ ມຸ່ ນອງົ ປະກອບທຸ່ ີສາຄນັ ທຸ່ ີສດ ຂອງພະມະຫາກະສດັ ປກົ ຄອງແຜຸ່ ນດີນເ ປັນ ປະທານຄະນະເສນາບດີ ເບຸ່ ງີ ສດິ ຜນົ ປະໂຫຍດຕວົ ຈງີ ໃຫແ້ໍ ກຸ່ ເຈາົໍ້ ຊວີ ດິ .  ອານາດລາຊະວງົ ເຈາົໍ້ ລາຊະວງົ ແມຸ່ ນຕາໜຸ່ ງຂອງລາສະກນູ ( ເປັນເຊອໍ້ ສາຍຂອງເຈາົ້ໍ ຊວີ ດິ ຫຼ ສກັ ດນີ າ) ປກົ ກະຕແິ ລວ້ໍ ເຮດັ ໜໍ້າທຸ່ ີ ຊຸ່ ວຍເຈາົໍ້ ອປະຣາດ ຫຮຼ ອງເຈາົ້ໍ ອປະຣາດ ຕາມເງຸ່ອນໄຂ ແຕຸ່ ສຸ່ ວນຫາຼ ຍແລວ້ໍ ເບຸ່ ງີ ແຍງກບັ ສານຕລາການນາເສນາ ບດີ ຝຸ່ າຍກາງ.  ອານາດຂອງເຈາົໍ້ ລາຊະບດ ເຈາົ້ໍ ລາຊະບດ ແມຸ່ ນຕາແໜຸ່ ງໜຸ່ ງຂອງລກູ ແລະ ຫາຼ ນຂອງເຈາົ້ໍ ຊວີ ດິ ມໜີ າ້ໍ ທຸ່ ີເບຸ່ ງີ ແຍງດາ້ໍ ນສດິ ຜນົ ປະໂ ຫ ຍດ ແຜຸ່ ນດນີ ນາເສນາຝຸ່ າຍຂວາ, ໂດຍສະເພາະນາພະຍາຝຸ່ າຍຂວາ, ເປັນເສນາທກິ ານກອງທບັ , ກມົ ຄງັ ຫວຼ ງ, ກມົ ນາ ແລະ ມີສດິ ເລຸ່ ອນຖານະຂນໍ້ ເປັນເຈາົ້ໍ ຊວີ ດິ ໃນເມຸ່ ອເຈາົໍ້ ຊວີ ສິ ນີໍ້ ພະຊນົ ລງົ . 9 ວິທະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພັດດາວັນ ຈັນທະເພັງ

ວຊິ າ ສັງຄົມສຶກສາ  ຖານະ ແລະ ສດິ ອານາດເສນາບດີ ຄະນະເສນບດີ ແມຸ່ ນຄະນະບລຫິ ານໜຸ່ ວຍວຽກງານຂອງຊາດຮບັ ຜດິ ຊອບຫາຼ ຍກມົ . ໃນສະໄໜເຈາົໍ້ ສລິຍະ ວງົ ສາ ທາມກິ ະຣາດນີ ພະອງົ ໄດແ້ໍ ບຸ່ ງງານອອກເປັນ 4 ຂະແໜງການໃຫຍຸ່ ຄ:ີ ກມົ ເມອງ, ກມົ ວງັ , ກມົ ຄງັ , ກມົ ນາ. ການແບຸ່ ງງານອອກເປນັ 4 ຂະແໜງນເີ້ໍ ອນີໍ້ ວຸ່ າ: “ ຈດັ ຕສະດມົ “ ແປວຸ່ າ 4 ຫກຼັ ( ລະບບົ ວຽກງານນເີໍ້ ປນັ ວທິ ປີ ົກຄອງ ຂອງບູຮານ ທຸ່ ໄີ ດຮໍ້ ບັ ອທິ ພິ ນົ ຈາກອນີ ເດຍ ເພາະວຸ່ າອານາຈກັ ຢຸ່ ູໃນອາຊຕີ າເວນັ ອອກສຽງໃຕມ້ໍ ີລະບບົ ບລຫິ າ ນຄາໍ້ ຍຄ ກນັ ) ຄະນະເສນາບດຮີ ບັ ຜິດຊອບວຽກງານດຸ່ ງັ ກຸ່ າວໄດແໍ້ ບຸ່ ງອອກເປນັ 2 ສາຍ ຫຼ 2 ສາຂາໃຫຍຸ່ ຄ: ເສນາບດຝີ ຸ່ າຍ ຂວາ ແລະ ເສນາບດຝີ ຸ່ າຍຊາ້ໍ ຍ ຫຼ ເອນີ້ໍ ອກິ ຢຸ່ າງວຸ່ າຝຸ່ າຍທະຫານ ແລະ ຝຸ່ າຍປກົ ຄອງ. ເສນາບດທີ ງັ ສອງສາຂານີມໍ້ ີສດິ ເຂາົໍ້ ຮຸ່ ວມກອງປະຊມສະພາປົກຄອງ ຂອງພະມະຫາກະສດັ ຄເປັນຜູ ໍ້ເຮດັ ວຽກໃຫ້ໍເຈາົໍ້ ຊີວິດເຊຸ່ ີງເ ອີນໍ້ ວຸ່ າ : ຂາໍ້ ລາຊະການ, ຂນນາງຂອງເຈາົໍ້ ຊວີ ດິ ດຸ່ ງັ ລາຍລະອຽດລຸ່ ມນ:ີ້ໍ  ຄະນະເສນາບດີຝຸ່ າຍຂວາ ມີໜາ້ໍ ທຸ່ ີປໍອ້ ງກນັ ອານາຈກັ ແລະ ຮບັ ຜດິ ຊອບສອງກມົ ໃຫຍຸ່ ຄ: ກມົ ຄງັ ແລະ ກມົ ນາ. ຄະນະເສນາບດຝີ ຸ່ າຍຂວານ:ີ້ໍ ມີຍດົ ສກັ ຕາແໜຸ່ ງ “ ຂນັໍ້ ພະຍາ “ ມເີ ຖີງ 10 ພະຍາຄ:  ພະຍາເມອງແສນ ຮບັ ຜດິ ຊອບທງັ ໝດົ ຂອງເສນາບດຝີ ຸ່ າຍຂວາ ຕນົ້ໍ ຕແມຸ່ ນວຽກງານປ້ອໍ ງກນັ ອານາຈກັ .  ພະຍາເມອງຂວາ ດາລງົ ຕາແໜຸ່ ງເປັນຮອງ ຮບັ ຜດິ ຊອບຊຸ່ ວຍພະຍາເມອງແສນ ແລະ ກມົ ການຄງັ .  ພະຍາເມອງເໜອ ມີໜາ້ໍ ທຸ່ ີຮບັ ຜດິ ຊອບກມົ ນາ.  ພະຍາເມອງຮາມ ຮບັ ຜດິ ຊອບສາງອາວດ, ສາສະໜາ, ອກີ 6 ພະຍາຄ: ພະຍາຊຽງສາ, ພະຍາພນັ ນາ, ພະຍາສອງເມອງ, ພະຍາໜຸ່ ນເມອງເໜອ ແລະ ພະຍານາ້ໍ ຮຸ່ ງ ແມຸ່ ນມໜີ າໍ້ ທຸ່ ຊີ ຸ່ ວຍວຽກທຸ່ ວົ ໄປຂອງ ຄະ ນະ ເສນາບດຝີ ຸ່ າຍຂວາ.  ຄະນະເສນາບດີຝຸ່ າຍຊາໍ້ ຍ ມີໜາ້ໍ ທຸ່ ີເຮດັ ກຸ່ ຽວກບັ ການປົກຄອງ ແລະ ຮກັ ສາຄວາມສະຫງບົ ພາຍໃນ, ຮບັ ຜດິ ຊອບສອງກມົ ໃຫຍຸ່ ຄ: ກມົ ເມອງ ແລະ ກມົ ວງັ . ສະມາຊກິ ເສນາບດຝີ ຸ່ າຍຊາ້ໍ ຍມີຍດົ ສກັ ຕາແໜຸ່ ງ“ ຂນັໍ້ ພະຍາ “ ມເີ ຖີງ 10 ພະຍາລາຍຄ: - ພະຍາເມອງຈນັ ຮບັ ຜດິ ຊອບວຽກງານທງັ ໝດົ ຂອງຝຸ່ າຍຊາໍ້ ຍ ໂດຍສະເພາະແມຸ່ ນວຽກງານປກົ ຄອງ. - ພະຍາເມອງຊາໍ້ ຍຮບັ ຜດິ ຊອບກຸ່ ມເມອງ ຊຸ່ ວຍພະຍາເມອງແສນ. - ພະຍາຊຽງໃຕຮໍ້ ບັ ຜດິ ຊອບກມົ ວງັ ແລະ ເບຸ່ ງິ ແຍຸ່ ງໃນພະລາຊະວງັ ຫວຼ ງ. - ພະຍາເມອງປາກ ຮບັ ຜດິ ຊອບພະແນກບນັ ຊພີ ນົ ລະເມອງ ແລະໃນ 3 ປີໃດສາຫວຼ ດເທຸ່ ອໜຸ່ ງ, - ສຸ່ ວນອກິ 6 ພະຍາຄ: ພະຍາສາຂາ, ພະຍາເມອງຄກ, ພະຍາພນົ ໜອງ, ພະຍາອລິ , ພະຍາໝຸ່ ນໃຕໍ້ ແລະ ເພຍ້ໍ ເມອງແສນ ທງັ ໝດົ ນີ້ໍ ເປັນຜູຊ້ໍ ຸ່ ວຍວຽກງານຂອງຄະນະເສນາບຸ່ ດຝີ ຸ່ າຍຊາໍ້ ຍ. - ຄະນະເສນາບດຝີ ຸ່ າຍກາງ ມີໜາໍ້ ທຸ່ ສີ າໍ້ ງກດົ ໝາຍ ແລະ ສານເປັນຜູສໍ້ ບສວນຄະດີ ແລະ ຕດັ ສນີ ລງົ ໂທດຜູກ້ໍ ະ ທາຜິດ ເພຸ່ ອສະເໜີໃຫ້ເໍ ຈາົໍ້ ຊີວດິ ລງົ ຄວາມເຫັນ, ສາລບັ ສານມີ 2 ປະເພດຄ: ສານປະຊາຊນົ ມີພະຍາເມອງ ຮບັ ຜດິ ຊອບ, ສານພະລາຊະວງັ ມີພະຍາປະຊມຮບັ ຜດິ ຊອບນອກຈາກນຍີໍ້ ງັ ມພີ ະຍາໂຍທາ, ເພຍ້ໍ ຊານນົ , ເພຍໍ້ ສພີ ດັ ພະນາມ, ເພຍໍ້ ສສີ ະໝດ ແລະ ເພຍໍ້ ສສີ ມນົ ເປັນຜູຊ້ໍ ຸ່ ວຍວຽກງານຂອງຄະນະເສນາບດຝີ ຸ່ າຍກາງ. 10 ວິທະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພັດດາວນັ ຈນັ ທະເພັງ

ວິຊາ ສງັ ຄົມສຶກສາ ຮູບທີ 1 ໜັງສແຕຸ່ ງຕງັໍ້ ເຈາ້ົໍ ເມອງແພນ ສະໄຫມພະເຈາົ້ໍ ສລຍິ ະວົງສາ ທາມິກະຮາດ 1662 ຂ. ການຈດັ ຮູບແບບການປົກຄອງ ອານາຈກັ ລາວລາໍ້ ນຊາ້ໍ ງສະໄໜການປກົ ຄອງຂອງພະເຈາົໍ້ ສລຍິ ະວງົ ສາ ທາມກິ ະຣາດລະຫຸ່ ວາງປີ ຄ.ສ 1638 – 1695 ມຂີ ອບເຂດດນີ ແດນກວາໍ້ ງຂວາງຕງັໍ້ ຢຸ່ ູສອງຝຸ່ ັງຫງຼົ້ໍ ຂອງແມຸ່ ນາໍ້ ຂອງຕອນກາງ ແລະ ອານາຈກັ ນມີໍ້ ີລະບຽບ ກດົ ໝາຍການປກົ ຄອງທຸ່ ເີ ຂມັໍ້ ແຂງ, ຈາກບດົ ບນັ ທກຶ ຂອງຄະນະທູດການຄາ້ໍ ຊາວໂຮນລງັ ທຸ່ ີເຂາົ ມາໃນນະຄອນວຽງ ຈນັ ປີ ຄ.ສ 1641 ໄດກ້ໍ ຸ່ າວໄວວ້ໍ ຸ່ າມີ 7 ຫວົ ເມອງໃຫຍຸ່ ( ຂນັໍ້ ອປະຣາດປົກຄອງ ) ແລະ ຫຼາຍຫວົ ເມອງນອ້ໍ ຍປະກອບ ຢຸ່ ໃູ ນອານາຈກັ ລາວລາໍ້ ນຊາໍ້ ງ, ( ແຕຸ່ ໜງັ ສພນ້ໍ ເມອງລາວໄດກໍ້ ຸ່ າວໄວວ້ໍ ຸ່ າມີ 13 ຫວົ ເມອງໃຫຍຸ່ ທຸ່ ລີ ວມຢຸ່ ໃູ ນອາ ນາຈກັ ລາວລາໍ້ ນຊາໍ້ ງ )ສະໄໜພະເຈາົ້ໍ ສລຍິ ະວງົ ສາ ທາມະກຣິ າດນນັ້ໍ ໄດມ້ໍ ີການຈດັ ເຂດປົກຄອງອອກຄ: ນະຄອນຫຼວງວຽງ ຈນັ ຫຼ ເມອງເອກ, ຫວົ ເມອງໃຫຸ່ ຫຼ ຂນັໍ້ ເຂຸ່ ອນເມອງ ແລະ ເມອງຂອບດຸ່ ານ ຫຼຂນັໍ້ ດຸ່ ານເມອງດຸ່ ງັ ນ:ີ້ໍ  ນະຄອນຫຼວງວຽງຈນັ ຫຼ ເມອງເອກ ເມອງວຽງຈນັ ໃນສະໄໜການປົກຄອງຂອງພະເຈາົ້ໍ ສລຍິ ະວງົ ສາ ທາມະກຣິ າດ ສະຕະວດັ ທຸ່ ີ XVII ເປັນ ເມອງທຸ່ ີມີຄວາມຮຸ່ ງເຮອງທຸ່ ີສດ ເຊຸ່ ີງປະກອບດວໍ້ ຍເມອງທຸ່ ສີ າຄນັ ທຸ່ ີເປັນປ້ໍອມດຸ່ ານໜາ້ໍ ເຊຸ່ ນັ : ເມອງວຽງຄາ ( ເມອງເກຸ່ າົ ທລະຄມົ ) 70 ກໂິ ລແມດັ ໄປມາງຕາເວນັ ອອກສຸ່ ຽງເໜອ, ເມອງຊຽງຄານ ( ເມອງຊະນະຄາມເກຸ່ າົ )ຕງັໍ້ ຢຸ່ ູ ລອໍ້ ງແມຸ່ ນາ້ໍ ຂອງທາງທດິ ເໜອ, ເມອງຜານາ້ໍ ຮຸ່ ງ ( ບລເິ ວນາກນາໍ້ ກະດງິ ) ເບອ້ໍ ງເໜອ ເມອງ ວຽງຄກ, ເມອງ ວຽງພະ ໂຄ, ເມອງ ປາກຫວໍ້ ຍຫຼວງ ( ຕງັໍ້ ຢຸ່ ຈູ ງັ ຫວດັ ໜອງຄາຍປະເທດໄທປັດຈບນັ ) ນະຄອນຫວງວຽງຈນັ ປນັ ເມອງໃ ຫຍຸ່ ແລະ ສວຍງາມ ມີປະຊາຊນົ ອາໄສຢຸ່ ູແໜນໍ້ ໜາ, ເມອງນມີໍ້ ດີ ນີ ຈຸ່ ອີ ອໍ້ ມຮອບສອງຊນັໍ້ ກວມເອາົ ສອງຝຸ່ ັງຫຼງົ້ໍ ແມຸ່ ນາ້ໍ ຂອງ ຊນັ້ໍ ທຸ່ ີ 1 ຍາວ 4 ກໂິ ລແມດັ : ກວາໍ້ ງ ຫຼ ເລກິ ະມານ 1200 ແມດັ . ເມອງຢຸ່ ພູ າຍໃນກາແພງຊນັ້ໍ ທຸ່ ີ 1 ນີ້ໍ ກວມເອາົ ບາໍ້ ນ ເຮອນຂອງສກັ ດີນາ, ຂນນາງ ແລະ ວດັ ທຸ່ ີສາຄນັ ທາງພດທະສາໜາໃນນນັ້ໍ ມີວດັ ພະສມົ ເດດັ ພະສງັ ຄະຣາດ ( ເຈາົ້ໍ ຊວີ ດິ ພະ ) ຕງັ້ໍ ຸ່ໃູ ນບລເິ ວນໂຮງແຮມລາໍ້ ນຊາໍ້ ງໃນປະຈບນັ . ສາລບັ ກາແພງຊນັ້ໍ ທຸ່ ສີ ອງ ຫຼ ຊນັ້ໍ ນອກນນັໍ້ ຍາວປະມານ 14 ກໂິ ລແມດັ ກຸ່ ສາ້ໍ ງດວຍ້ໍ ດນີ ຈຸ່ ເີ ສມີ ສາ້ໍ ງດວ້ໍ ຍດີນໜຽວທຸ່ ີແຂງທຸ່ ີສດ, ກາແພງຊນັໍ້ ນອກກວມເອາົ , ກາແພງບາ້ໍ ນະຊາ ຊນົ ແມຸ່ ທບັ ນາຍກອງເຊຸ່ ງິ ແມຸ່ ນກາແພງປອໍ້ ງກນັ ນະຄອນຫຼວງທຸ່ ເີ ຂມັ້ໍ ແຂງທຸ່ ີສດໃນສະໄໜ ຂອງພະເຈາົ້ໍ ສລຍິ ະວງົ ສາ ທາມະກຣິ າດ. ຕາມການບນັ ທກຶ ຂອງຄະນະທດູ ການຄາໍ້ ຊາວໂຮນລງັ ແລະ ຄະນະສາສະໜາຄຣດິ ຄນູ ພຸ່ ມາລນິ ີ ແລະ ລີ 11 ວິທະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພດັ ດາວັນ ຈນັ ທະເພັງ

ວຊິ າ ສງັ ຄົມສກຶ ສາ ເລຍຊາວເອລີ ບົ ທຸ່ ເີ ຂາົ້ໍ ມາວຽງຈນັ ໃນປີ ຄ.ສ 1641 – 1642 ມເີ ນອ້ໍ ໃນບາງຕອນກຸ່ າວເຖງີ ນະຄອນວຽງຈນັ ດາໍ້ ນໜຸ່ ງມີ ກາແພງສງູ , ມີຮຸ່ ອງນາໍ້ ເລກິ ອອໍ້ ມ ແລະ ອກິ ດາໍ້ ນໜຸ່ ງມແີ ມຸ່ ນາ້ໍ ຂອງທຸ່ ປີ ໍ້ອງກັນສດັ ຕູ, ພະລາຊະວງັ ກສາ້ໍ ງຂນໍ້ ຢຸ່ າງເ ປັນ ລະບຽບກວາໍ້ ງຂວາງ, ມີສຸ່ ງີ ທຸ່ ີກຸ່ ສາ້ໍ ງໃຫຍຸ່ໂຕ ເມຸ່ ອເບຸ່ ງີ ເຂາົ້ໍ ມາແຕຸ່ ກຄວຸ່ າ ແມຸ່ ນເມອງໜຸ່ ງຕຸ່ າງຫາກຫອໍ້ ງບຸ່ ອນປະ ທບັ ຂອງເຈາົໍ້ ຊວີ ດິ ສວຍສດົ ງດົ ງາມທຸ່ ສີ ດ, ຊມປະຕູ ແລະ ບານປະຕຂູ ອງພະລາຊະວງັ ນປີ້ໍ ະກອບດວໍ້ ຍ ດອກດວງ, ພະ ລາຊະວງັ ນເີ້ໍ ຮດັ ດວ້ໍ ຍມທ້ໍ ຸ່ ີດທີ ຸ່ ີສດ, ມີຫຼາຍຫອ້ໍ ງຫຼາຍໆແຖວຕຸ່ ໆກນັ ,ຟອກດວ້ໍ ຍນາ້ໍ ຄາທຸ່ ີສດົ ໃສເມຸ່ ອແນມມາແຕຸ່ ໄກຄ ວຸ່ າ: ເອາົ ຄາເປນັ ແທຸ່ ງມາວາງໄວເໍ້ ປັນຜາສາດ, ສາລບັ ເຮອນຂອງເຈາົໍ້ ນາຍ ແລະ ເສດຖີຜູຮໍ້ ຸ່ ງັ ມນີ ນັໍ້ ເຮດັ ມປ້ໍ ະດບັ ດວໍ້ ຍ ດອກດວງທຸ່ ສີ ວຍງາມທຸ່ ີສດ, ແຕຸ່ ເຮອນປະຊາຊນົ ທຸ່ ວົ ໄປນນັ້ໍ ເປັນເຮອນສູງມງດວໍ້ ຍຫຍາໍ້ ມແີ ຕຸ່ ພະສງົ ເທຸ່ າົ ນນັ້ໍ ທຸ່ ີຢຸ່ ູ ເຮອນດີ ກຸ່ ດວໍ້ ຍດນີ ຈຸ່ ີ. ນສີໍ້ ະແດງວຸ່ າ: ນະຄອນຫຼວງວຽງຈນັ ໃນສະໄໜພະເຈາົໍ້ ສລຍິ ະວງົ ສາ ທາມກິ ະຣາດ ເປນັ ນະຄອນຫຼວງທຸ່ ີສວຍງາມມີປະຊາຊນົ ທຸ່ ີໜາແໜ້ນໍ . ແຕຸ່ ການບນັ ທກຶ ນບີໍ້ ຸ່ໄດເ້ໍ ວາົໍ້ ເຖີງຈານວນພົນລະເມອງທຸ່ ີຢຸ່ ູ ນະຄອນຫຼວງວຽງຈນັ ມເີ ທຸ່ າົ ໃແທໍ້ ຕາມແຫຸ່ ຼງຂມໍ້ ນບຮູ ານຄະດທີ ຸ່ ພີ ົບເຫນັ ຢູວຽງຈນັ ນີ້ໍ ຜງັ ເມອງບູຮານນນັ້ໍ ມີກາແພງ ເມອງບູຮານ, ວດັ ວາອາຮາມທາງພດທະສາສະໜາ ແລະ ວດັ ຖສລິ ະປະອຸ່ ນໆ ສະນນັໍ້ ສະໄໜສະຕະວດັ ທຸ່ ີ XVII ມີ ຫຼາຍທຸ່ ີສດ ພິເສດມີວດັ ຖທາງພດທະສາດສະໜາທຸ່ ໄີ ດສ້ໍ າຫຼວດພບົ ມີປະມານ 120 ວດັ ເຊຸ່ ງີ ເວລານນັ້ໍ ວດັ ກຸ່ ຄ ໂຮງຮຽນອບົ ຮບົ ປະຊາຊນົ . ດຸ່ ງັ ນນັ້ໍ , ພນົ ລະເມອງລາວ ຫຼ ປະຊາຊນົ ອາໄສຢຸ່ ູນະຄອນຫຼວງວຽງຈນັ ເວລານນັ້ໍ ຢຸ່ າງ ໜອ້ໍ ຍກຸ່ ປະມານ 60.000 ຄນົ ( ຫກົ ໝຸ່ ນຄນົ ) ສະເພາະອາໄສຢຸ່ ພູ າຍໃນກາແພງຊນັໍ້ ໃນບຸ່ ນບັ ປະຊາຊນົ ທຸ່ ີອາໄ ສຢຸ່ ູ ນອກກາແພງທງັ ສອງຊນັ້ໍ .  ຂນັ້ໍ ຫົວເມອງໃຫຍຸ່ ຫຼ ຂນັໍ້ ເຂອນເມອງ ອານາຈກັ ລາວລາ້ໍ ນຊາໍ້ ງໃນສະຕະວດັ ທຸ່ ີ XVII ໂດຍສະເພາະສພໄໜການປົກຄອງຂອງພະເຈາົ້ໍ ສລຍິ ະ ວງົ ສາ ທາມກິ ະຣາດ ຂນັ້ໍ ຫວົ ເມອງໃຫຍຸ່ ໃນທຸ່ ວົ ອານາຈກັ ລາວລາໍ້ ນຊາໍ້ ງເວລານນັ້ໍ ມີເຖງີ 7 ຫວົ ເມອງໃຫຍຸ່ (ຈາກບດົ ບນັ ທກຶ ຂອງທຸ່ ານ ວນັ ວດສະຕບົ ) ໃນທຸ່ ວົ ອານາຈກັ ລາວລາໍ້ ງຜູ ້ປໍ ກົ ຄອງມຊີ ນັ້ໍ ເປັນ ອປະຽາດ ຫຼ ເອນີໍ້ ຢຸ່ າງໜຸ່ ງວຸ່ າເມອງຊນັ້ໍ ອປະລາດ ( ແຕຸ່ ຕານານພນໍ້ ເມອງລາວບູຮານວຸ່ າມີ 13 ຫວົ ເມອງໃຫຍຸ່ ທຸ່ ຂີ ນໍ້ ກບັ ພະອງົ ນນັໍ້ ) ທງັ ສອງແຫຸ່ ງຼ ຂມ້ໍ ນບຸ່ໄດໍ້ ກຸ່ າວໄວວ້ໍ ຸ່ າ: ແມຸ່ ນຫວົ ເມອງໃດແດຸ່ ທຸ່ ີເປນັ ຫວົ ເມອງໃຫຍຸ່ , ດສໍ້ ງັ ເກດຕາມເຫດການຕວົ ຈງິ ຂອງປະຫວດັ ສາດລາວໃນ ສະຕະວດັ ທຸ່ ີ XVII ນນັ້ໍ ມຫີ ວົ ເມອງໃຫຍຸ່ ອາດຈດັ ເປນັ ຂນັໍ້ ເຂອນເມອງ ໃນນນັ້ໍ ມີ 7 ຄ: 1. ເມອງໄລຸ່ ( ແຄວໍ້ ນ 12 ຈໄທ ) 2. ເມອງພວນຊຽງຂວາງ 3. ເມອງຫຼວງພະບາງ 4. ເມອງຮອໍ້ ຍເອດັ ( ປະເທດໄທປະຈບນັ ) 5. ເມອງນະຄອນ ( ນະຄອນສໂີ ຄດຕະບອງທຸ່ າແຂກເກຸ່ າົ ) 6. ເມອງນຸ່ ານ (ຢຸ່ ປູ ະເທດຈນີ ປະຈບນັ ) 7. ເມອງຈາປາສກັ ແຕຸ່ ລະເມອງມີເຈາົໍ້ ສກັ ດນີ າປກົ ຄອງເອນີໍ້ ວຸ່ າ “ ເຈາົ້ໍ ຄອງນະຄອນ” ໃນນນັໍ້ ຫວົ ເມອງໃຫຍ່ໄຸ ດມ້ໍ ີການຈດັ ຕາແ ໜຸ່ ງບລຫິ ານປົກຄອງອອກເປນັ ດຸ່ ງັ ນ:ີໍ້  ເຈາົ້ໍ ຄອງນະຄອນດາລງົ ຕາແໜຸ່ ງເປັນພະຍາພນົ ໝຸ່ ນ ຫຼ ເຈາົ້ໍ ພນົ ໝຸ່ ນ ມສີ ດິ ທຽມກບັ ເສນາບດີ ມຍີ ດົ ສກັ ດີ ນາ 1.400 ກີບ. 12 ວທິ ະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພດັ ດາວັນ ຈັນທະເພັງ

ວຊິ າ ສງັ ຄມົ ສກຶ ສາ  ເຈາົ້ໍ ຝຸ່ າຍດາລງົ ຕາແໜຸ່ ງເປນັ ຜູຮໍ້ ອງເຈາົໍ້ ຄອງນະຄອນ ເທຸ່ າົ ກບັ ເຈາົ້ໍ ເມອງໃນປະຈບນັ .  ເຈາົ້ໍ ກວານ ດາລງົ ຕາແໜຸ່ ງ ເທຸ່ າົ ກບັ ຕາແສງ ແລະ ພຸ່ ບາ້ໍ ນໃນປດັ ຈບນັ . ເຈາົໍ້ ສກັ ດນີ າທຸ່ ປີ ົກຄອງບາງເມອງກຸ່ ຖກສຸ່ ງົ ໄປຈາກລາຊະຕະກູນທຸ່ ີນະຄອນຫຼວງວຽງຈນັ . ຫວົ ເມອງໃຫຍຸ່ ແຕຸ່ ລະຫວົ ເມອງນນັ້ໍ ມີລະບບົ ການຈດັ ຕງັໍ້ ການປົກຄອງ, ວຽກງານປໍອ້ ງກນັ ຊາດປ້ໍອງກນັ ຄວາມສະຫງບົ , ເສດຖະກດິ , ວດັ ທະນະທາ-ສງັ ຄມົ ເປັນຂອງຕນົ ເອງ. ໄປຄຽງຄຸ່ ກູ ບັ ອານາດການປົກຄອງຂອງເຈາົ້ໍ ຄອງນະຄອນຍງັ ມີເຈາົໍ້ ອປະ ຣາດອກິ 7 ຄນົ . ເຊຸ່ ງີ ພາກນັ ຢຸ່ ູກບັ ເຈາົໍ້ ຊວີ ດິ ທຸ່ ນີ ະຄອນຫຼວງວຽງຈນັ ມໜີ າໍ້ ທຸ່ ີເບຸ່ ງີ ແຍງສດິ ຜນົ ປະໂຫຍດແຕຸ່ ລະເມອງ ທຸ່ ີຕນົ ຮບັ ຜດິ ຊອບແທນເຈາົ້ໍ ຊວີ ດິ . ເຈາົ້ໍ ຄອງນະຄອນແຕຸ່ ລະເມອງຕອ້ໍ ງລາຍງານສະພາບການເມອງ ຂອງຕນົ ໃຫ້ໍແກຸ່ ອປະຣາດທຸ່ ີຢຸ່ ສູ ູນກາງນະຄອນຫວຼ ງວຽງຈນັ ເພຸ່ ອລາຍງານໃຫແໍ້ ກຸ່ ເຈາົ້ໍ ຊວີ ດິ ສລຍິ ະວງົ ສາ ທາມກິ ະຣາດ. ໂດຍຜຸ່ ານ ເຈາົ້ໍ ມະຫາອປະຣາດ ( ອປະຣາດຜູໃ້ໍ ຫຍຸ່ ຫຼ ຮອງເຈາົໍ້ ຊວີ ດິ ). ຮູບທີ 2 ແຜນວາດກາແພງເມອງວຽງຈັນ ສະໄຫມພະເຈ້ໍົາສລິຍະວົງສາ.  ເມອງຂອບດຸ່ ານ ຫຼ ເມອງດຸ່ ານໜາ້ໍ ເມອງຂອບດຸ່ ານ ຫຼ ເມອງດຸ່ ານໜາ້ໍ ໄດແໍ້ ກຸ່ ເມອງທຸ່ ເີ ປັນປ້ອໍ ມດຸ່ ານໜາໍ້ ຂອງອານາຈກັ ລາວລາໍ້ ນຊາໍ້ ງທຸ່ ຕີ ງັໍ້ ຢຸ່ ູຕາມ ເດຊາຍແດນ ແລະ ບາງເມອງສາຄນັ ທຸ່ ຕີ ດິ ກນັ . ເຈາົໍ້ ຄອງເມອງເຫຸ່ າຼົ ນມີໍ້ ີຍດົ ສກັ ຕາແໜຸ່ ງເທຸ່ າົ ກນັ ເຈາົໍ້ ສກັ ດນີ າຫວົ ພນັ ຫຼ ພະຍາຫວົ ພນັ ຖສກັ ດນີ າ 1200 ກີບ. ເມອງຂອບດຸ່ ານນີ້ໍ ມີການປກົ ຄອງຂນ້ໍ ໂດຍກງົ ຕຸ່ ເມອງນະຄອນຫຼວງວຽງ ຈນັ ເມອງນອີ້ໍ າດມຫີ ຼາຍ, ແຕຸ່ ປະກດົ ຊຸ່ ໃນໜງັ ສພນໍ້ ເມອງບູຮານ ມີ 14 ເມອງຄ: ເມອງອູ, ເມອງສບົ ທາ, ເມອງໂສບ, ເມອງຄາ, ເມອງວງັ , ເມອງຊະໂປນ, ເມອງນອງ, ເມອງ ໂສກ (ອດັ ຕະປ) ແລະ ເມອງດຸ່ ານຊາ້ໍ ຍ ( ຈງັ ຫວດັ ເລຍີ ). ນອກນຍີ້ໍ ງັ ມເີ ມອງອກິ ຫຼາຍໆເມອງ ທຸ່ ີປະກດົ ຊຸ່ ໃນສະໄໜບູຮານ ທຸ່ ຕີ ງັ້ໍ ຢຸ່ ູໃນລະຫຸ່ ວາງເມອງໃຫຍຸ່ ທຸ່ ີ ສາ ຄນັ ທຽບເທຸ່ າົ ກບັ ເມອງຂອບດຸ່ ານ 10 ເມອງເຊຸ່ ນັ : ເມອງຊອງ (ວງັ ວຽງ), ເມອງໜອງຫານນອ້ໍ ຍ(ອບນົ ), ເມອງ ຊຽງຊມ (ສາກນົ ນະຄອນ), ເມອງ ຊຽງສາ, ເມອງ ມກດາຫານ, ເມອງ ພູແລຸ່ ນຊາໍ້ ງ(ອດອນ), ເມອງ ບງຶ ບອນ, ເມອງ ທາອ ເທນ, ເມອງ ຄປະທາຍ ແລະ ອຸ່ ນໆ. ນອກນນັ້ໍ ຍງັ ມເີ ມອງສາຄນັ ທຸ່ ີຕງັ້ໍ ຢຸ່ ູລະຫວຸ່ າງ 2 ອານາຈກັ ເຊຸ່ ນັ : ເມອງນະຄອນລາຊະສມີ າ ຖວຸ່ າເປນັ ເມອງ ສອງທາໍ້ ວ, ຢໍ້າວສອງເຂຍີ ເໜອນກັບວຸ່ ານາສອງເໜອງເມອງສອງທາ້ໍ ວ, ເພາະວຸ່ າເປັນເມອງຕງັ້ໍ ຢຸ່ ລູ ະຫຸ່ ວາງອາ ນາຈກັ ລາວລາ້ໍ ນຊາໍ້ ງ ແລະ ອານາຈກັ ອາຍດທະຍາ ເມຸ່ ອໃດອານາຈກັ ລາວລາ້ໍ ນຊາໍ້ ງເຂມັໍ້ ແຂງກຸ່ ຂນໍ້ ກບັ ອານາຈກັ ລາວລາ້ໍ ນ 13 ວທິ ະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພັດດາວນັ ຈນັ ທະເພັງ

ວຊິ າ ສັງຄມົ ສກຶ ສາ ຊາ້ໍ ງ ແລະ ເມຸ່ ອໃດອານາຈກັ ກງສອີ ະຍດທະຍາເຂມັ້ໍ ແຂງກຸ່ ໄປຂນ້ໍ ກັບອາຍດທະຍາ ແລະ ບາງເທຸ່ ອກຸ່ ຂນ້ໍ ກັບສອງ ອານາຈກັ ພອ້ໍ ມໆກນັ ແລະ ບາງເທຸ່ ອກຸ່ ປະກາດຕນົ ເປັນເອກະລາດບຸ່ ຂນໍ້ ກບັ ອານາຈກັ ໃດ. ສະເພາະສະໄໜພະເຈາົໍ້ ສລຍິ ະວງົ ສາທາມກິ ະຣາດ ປກົ ຄອງອານາຈກັ ລາວລາ້ໍ ນຊາໍ້ ງ, ນະຄອນລາຊະສມີ າໄດເໍ້ ປັນຫວົ ເມອງຂນໍ້ ຫຼ ນບັ ຖສອງ ອານາຈກັ ຄຽງຄຸ່ ກູ ນັ ໄປ. ຄ. ກດົ ໝາຍ ແລະ ສານ  ກົດໝາຍ ນອກຈາກນພີໍ້ ະອງົ ຍງັ ເອາົ ໃຈໃສຸ່ ປັບປງທາງດາ້ໍ ນກດົ ໝາຍເພຸ່ ອເຮດັ ໃຫກ້ໍ ານປົກຄອງພນົ ລະເມອງໃນສງັ ຄມົ ມີ ຄວາມເປນັ ລະບຽບຮຽບຮອໍ້ ຍ ສະນນັໍ້ ພະອງົ ຈຸ່ ງເອາົ ໃຈໃສຸ່ ຄນົ້ໍ ຄວາໍ້ ກຸ່ ສາໍ້ ງກດົ ໝາຍ ເພຸ່ ອຄມໍ້ ຄອງສງັ ຄມົ ໃຫມໍ້ ີຄວາມ ເປນັ ລະບຽບຮຽບຮອ້ໍ ຍ ບຸ່ ພຽງແຕຸ່ ຂາ້ໍ ລາຊະການ, ທະຫານ, ຕາຫວຼ ດພນົ ລະເມອງ ແລະ ປະຊາຊນົ ທຸ່ ວົ ປເທຸ່ ົາ ນນັ້ໍ ແມຸ່ ນແຕຸ່ ເຈາົ້ໍ ຊວີ ດິ ເອງກຸ່ ໃຫປ້ໍ ະຕບິ ດັ ກົດໝາຍຢຸ່ າງເຄຸ່ ງັ ຄດັ ທຸ່ ີສດ. ໃນປີ ຄສ 1660 ນກີ້ໍ ດົ ລະໝາຍມສີ ອງສານວນຄ: ສານວນທຸ່ ີຂຽນເປັນກາບກອນເພຸ່ ອປກລະດມົ ມະຫາຊນົ , ຄາພີກດົ ໝາຍນີ້ໍ ຜູແ້ໍ ຕຸ່ ງໃສຸ່ ຊຸ່ ວຸ່ າ “ ຄາພີທາມະຊາດ ” ຜູ ໍ້ ເປນັ ເຈາົໍ້ ການໃນການແຕຸ່ ງກດົ ໝາຍນີໍ້ ແມຸ່ ນເສນາບດຝີ ຸ່ າຍກາງ ເຊຸ່ ງີ ມໜີ າ້ໍ ທຸ່ ຮີ ບັ ຜດິ ຊອບກຸ່ ຽວກບັ ກດົ ໝາຍ ແລະ ສານຕາງເຈາົໍ້ ຊວີ ດິ ແລະ ມີສດິ ລງົ ໂທດຜູຝ້ໍ ຸ່ າຝນກດົ ໝາຍ ແລະ ການທດູ ເຈາົໍ້ ຊວີ ດິ ເພຸ່ ອຕດັ ສນີ ຊຂີ າດບາງບນັ ຫານສາ ຄນັ ໃນຮຸ່ າງກດົ ໝາຍນນັໍ້ ແມຸ່ ນເອາົ ສນີ ທາທາງພດທະສາສະໜາເປັນຕນົໍ້ ຕເຊຸ່ ນັ : ທະສະພສິ ຣາຊະທາ 10 ປະການ ຈດ, ສນີ ຫາ້ໍ ປະການ, ອະຄະຕິ 4 , ພມົ ວຫິ ານ 4 ແລະ ອຸ່ ນໆອກິ . ຕວົ ຢຸ່ າງ: ເພຸ່ ນີ ໄດແ້ໍ ບຸ່ ງຄາພີທາມະຊາດ ( ກດົ ໝາຍ ) ອອກເປນັ 5 ຫອ້ໍ ງ (ຫຼ 5 ພາກ) ຕາມຫກຼັ ສນີ ຫາ້ໍ ທາງພດທະສາສະໜາຄ:  ຫອ້ໍ ງປານາຕບິ າດ ວຸ່ າດວ້ໍ ຍເລຸ່ ອງຄາດຕະກາຕຸ່ າງໆ.  ຫອໍ້ ງອະທນີ ນະທານ ວຸ່ າດວໍ້ ຍເລຸ່ ອງໂຈລະກາຕຸ່ າງໆ( ການກຸ່ ການຮາໍ້ ຍ ຫຼ ສາ້ໍ ງຄວາມບຸ່ ສະຫງບົ ).  ຫອໍ້ ງກາເມສມດິ ສາຈານ ວຸ່ າດວ້ໍ ຍເລຸ່ ງຜດິ ຮດີ ຄອງຜວົ ເມຍ.  ຫອ້ໍ ງມສາວາດ ວຸ່ າດວ້ໍ ຍເລຸ່ ອງການຫຼອກລວງ ແລະ ຕວົ ະລາໍ້ ຍ.  ຫອ້ໍ ງສລາເມລຍະ ວຸ່ າດວໍ້ ຍເລຸ່ ອງການລງົ ໂທດດຸ່ ມຂອງມນເມາົ . ນອກນຍີໍ້ ງັ ມີສີນທາທາງພດທະສາສະໜາຫາຼ ຍອນັ ທຸ່ ີໜນູ ໃຊເ້ໍ ຂາົໍ້ ໃນວຽກງານການກຸ່ ສາ້ໍ ງກດົ ໝາຍ ແລະ ສານຈດປະສງົ ເພຸ່ ອຢາກໃຫກ້ໍ ດົ ໝາຍ ແລະ ສານນນັໍ້ ສກັ ສດິ ແລະ ເປນັ ໜາ້ໍ ເຊຸ່ ອຖແກຸ່ ມະຫາຊນົ ທຸ່ ວົ ໄປແຕຸ່ ຈດປະສງົ ຕນົໍ້ ຕແມຸ່ ນໃຫປໍ້ ະຊາຊນົ ຮບັ ໃຊສ້ໍ ກັ ດີນາຢຸ່ າງຕາຍໃຈ. ການດາເນນີ ຄະດຜີ ູ ກໍ້ ະທາຜດິ ການໄຕຸ່ ສວນ ຫຼ ສອບສວນ ແລະ ຕດັ ສນີ ລງົ ໂທດຜູກໍ້ ະທາຜດິ ນນັ້ໍ ກຸ່ ອນອຸ່ ນໝດົ ຜໄູ ້ໍ ຕຸ່ ສວນ ແລະ ດາເນນີ ຄະດໝີ າຍເຖີງ ເຈາົໍ້ ກວາ້ໍ ນ, ເຈາົ້ໍ ສານ ຕອ້ໍ ງຢຸ່ ໃູ ນສນີ ທາ (ສດັ ຈະທາ) ຢຸ່ າງເຄຸ່ ງັ ຂດັ ບຸ່ ມີອະຄະຕແິ ກຸ່ ຜູໃໍ້ ດຜູໜໍ້ ຸ່ ງ, ບຸ່ ວຸ່ າຂູນນາງຜູມໍ້ ຍີ ດົ ສກັ , ຄບູ າອາຈານ, ເຈາົໍ້ ຊວີ ດິ ທຸ່ ີປົກຄອງແຜຸ່ ນດີນກຸ່ ຕາມ, ຜູເໍ້ ຮດັ ຜດິ ກຸ່ ວຸ່ າໃຫຜໍ້ ດິ , ຜູເໍ້ ຮດັ ຖກກຸ່ ວຸ່ າຖກຶ , ລກັ ສະນະຕດັ ສນີ ຄະດນີ ນັໍ້ ມີຢຸ່ ູ 4 ສະຖານຄ:  ໂທດສະຖານໜກັ ເອນີ້ໍ ວຸ່ າ: ຂນັ ຄຸ່ າຄ.  ໂທດສະຖານກາງເອນີໍ້ ວຸ່ າ: ຂນັ ໄໝ  ໂທດສະຖານເບາົ ເອນີໍ້ ວຸ່ າ: ຂນັ ແປງ  ໂທດສະຖານນອ້ໍ ຍເອນີ້ໍ ວຸ່ າ: ຂນັ ສມົ ມາ 14 ວທິ ະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພັດດາວນັ ຈັນທະເພງັ

ວຊິ າ ສັງຄມົ ສກຶ ສາ  ສານຍດຕທິ າ ສາຍຍດຕທິ າໄດແ້ໍ ບຸ່ ງອອກເປັນສອງສານໃຫຍຸ່ ຄ: ສານຍດຕທິ າວງັ ຫຼວງ ແລະ ສານຍດຕທິ າຮບັ ໃຊປ້ໍ ະຊາ ຊນົ ທຸ່ ວົ ໄປ. ສານທັງສອງນີມໍ້ ີຈດປະສເົ ປົ້າໍ ໝາຍແຕກຕຸ່ າງກນັ ຄ: ສານວງັ ຫຼວງມມີ ີຈດປະສງົ ຕນົ້ໍ ຕເພຸ່ ອເສມີ ສາໍ້ ງ ສະຖານະບດົ ບາດບນັ ດາເຈາົ້ໍ ສກັ ດນີ າ, ຂາ້ໍ ລາຊະການຂນນາງໃນພາລາຊະວງັ ໃນຖານະທຸ່ ີຕນົ ເອງແມານຊນົ້ໍ ຊນັໍ້ ໜຸ່ ງ ທຸ່ ີ ມອີ ານາດວາດສະໜາຢຸ່ ໃູ ນສງັ ຄມົ ນນັ້ໍ , ການຕດັ ສນີ ຄະດີ ກຸ່ ມເີ ປົາ້ໍ ໝາຍແຕກຕຸ່ າງກນັ ໄປ ຈາກຄນົ ທາມະດາສາມັນ. ສານທຸ່ ີຮບັ ໃຊຕ້ໍ ດັ ສນີ ຄະດມີ ະຫາຊນົ ທຸ່ ວົ ໄປນນັໍ້ ກຸ່ ມສີ ອງຂນັ້ໍ ຫຼ ສອງລະດບັ ຄ: ສານປະຊາຊນົ ຢຸ່ ູຂນັໍ້ ສູນກາງ ແລະ ສານປະຊາຊນົ ຢຸ່ ູຂນັໍ້ ທໍອ້ ງຖຸ່ ີນ. ສານປະຊາຊນົ ຂນັ້ໍ ສູນກາງ ມີໜາ້ໍ ທຸ່ ີດາເນນີ ຄະດີອາຍາ ແລະ ຄະດແີ ພຸ່ ງ ຂອງ ມະຫາຊນົ ທຸ່ ວົ ໄປ ໃນນນັໍ້ ໄດຮໍ້ ບັ ອທອນຈາກທ້ໍອງຖຸ່ ີນຕາມລາດບັ ແລະ ມີໜາ້ໍ ທຸ່ ີຈບັ ກມໜກັ ໂທດເຂາົໍ້ ຄກ ແລະ ສຸ່ ງັ ປຸ່ ອຍຕວົ ໜກັ ໂທດ, ຖາ້ໍ ກລະນທີ ຸ່ ສີ າມນບີໍ້ ຸ່ ສາມາດຕດັ ສນີ ໄດ້ໍ ກຸ່ ນາຂນ້ໍ ກາບທນູ ເຈາົໍ້ ມະຫາອປະຫາຼ ດ ແລະ ເຈາົໍ້ ຊວີ ດິ ເພຸ່ ອຂຄວາມພຈິ າລະນາ, ສານທອ້ໍ ງຖຸ່ ີນໝາຍເຖງີ ສານປະຈາເມອງເອນີໍ້ ວຸ່ າ: ສານເມອງ, ຫວົ ໜາໍ້ ສານນີໍ້ ເອນີໍ້ ວຸ່ າ : ສານເມອງ, ມີ 1 ຄນົ . ຜູພໍ້ ພິ າກສານໄຕຸ່ ສວນ ແລະ ຕລາການເອນີ້ໍ ວຸ່ າ “ ຂນພນິ ດິ ໃສ ແລະ ລຸ່ າມເມອງ ” ມີ 4 ຄນົ : ທຸ່ ີຕຸ່ າກວຸ່ າເມອງລງົ ມາແມຸ່ ນສານຝຸ່ າຍຕາແສງ, ບາ້ໍ ນຕາມລາດບັ , ສານທງັ 3 ຂນັ້ໍ ປົກຄອງທຸ່ ີກວຸ່ າມານີໍ້ ບຸ່ ມີໜາໍ້ ທຸ່ ປີ ະຈາ ການ ຕຸ່ ມີເລຸ່ ອງເກີດຂນ້ໍ ກຸ່ ປະຊມເພຸ່ ອຄນົ້ໍ ຄວາໍ້ , ຖາ້ໍ ບຸ່ ຕກົ ລງົ ກນັ ໄດກໍ້ ຸ່ ອທອນຂນ້ໍ ຕາມລາດບັ . 1.2. ວຽກງານປອ້ໍ ງກັນອານາຈກັ ກ. ຮູບການຈດັ ຕງັໍ້ ກອງທບັ ຮູບການຈດັ ຕງັໍ້ ບນັ ຊາກອງທບັ ສະໄໜ ພະເຈາົ້ໍ ສລຍິ ະວງົ ສາ ທາມກິ ະຣາດ ນນັ້ໍ . ຕາມບດົ ບນັ ທກຶ ຄະນະທດູ ການຄາໍ້ ແລະ ນກັ ສອນສາດສະໜາຊາວຕາເວນັ ຕກົ ແລະ ບາງຂມໍ້ ູນໃນໜງັ ສທາມະຊາດບຮູ າໍ້ ນລາວກຸ່ າວວຸ່ າ: ພະອງົ ມກີ າລງັ ປ້ອໍ ງກນັ ເຖງີ 500.000 ຄນົ . ໃນນນັໍ້ ກຸ່ ມີທະຫານຫວຼ ງປະຈາຢຸ່ ນູ ະຄອນ ແລະ ຫວົ ເມອງໃຫຍຸ່ ທຸ່ ຊີ າວເອຣີ ົບ ເອນີ້ໍ ວຸ່ າ “ ມນົ ທນົ ”. ຮູບການຈດັ ຕງັໍ້ ບນັ ຊາວຽກງານກອງທບັ ທງັ ໝົດຂນ້ໍ ກັບ “ ອກັ ຄະມະຫາເສນາບດຝີ ຸ່ າຍຂວາ ”. ມີຍດົ ເປນັ ພະຍາເອນີ້ໍ ວຸ່ າ: ພະຍາເມອງແສນ ສະເພາະຢຸ່ ູສູນກາງຍງັ ມີຄະນະເສນາທກິ ານ 6 ຄນົ , ມີຍດົ ເປັນຊນັ້ໍ ພະຍາ 4 ຄນົ , ອກິ 2 ຄນົ ເປນັ ຜູຊ້ໍ ຸ່ ວຍເສນາທກິ ານມີຄ:  ພະຍາສໂພ ບນັ ຊາການຮບົ .  ພະຍາຄາມູນ ເກນກາລງັ ທະຫານ.  ພະຍາແກ ຈດັ ກອງທບັ ຝຶກແອບໜຸ່ ວຍຮບົ ຕຸ່ າງໆ ມີຝຶກແອບທະຫານ, ຊາ້ໍ ງເສກິ , ມາ້ໍ ເສກິ ແລະ ອຸ່ ນໆ.  ພະຍາວຽງຄາ ລາລຽງສະບຽງອາຫານໃຫກ້ໍ ອງທບັ ທງັ 4 ຄນົ ນ.ີ້ໍ ມີຖານະດອນສກັ ຫຼ ເອນີໍ້ ວຸ່ າມີຂນັ້ໍ ຄຸ່ າ ຄພນັ ສອງຮອໍ້ ຍ (1200).  ອປະຣາຊາ ເປນັ ເສນາທກິ ານຜູຊໍ້ ຸ່ ວຍ.  ໝຸ່ ນສະເໜໃີ ຈເປນັ ເສນາທກິ ານຜູຊໍ້ ຸ່ ວທງັ ສອງຄນົ . ມີຖານະດອນສນັ 800 ເງນີ . ທງັ 6 ຄນົ ທຸ່ ກີ ຸ່ າວມານີ້ໍ ເປັນກາລງັ ຫວຼ ງປໍ້ອງກນັ ອານາຈກັ ພເິ ສດກາລງັ ຫວຼ ງປອໍ້ ງອານາຈກັ ມີໜາໍ້ ທຸ່ ີຕິດຕຸ່ ພວົ ພນັ ກບັ ກອງທບັ ຢຸ່ ູທອໍ້ ງຖຸ່ ີນ ພາຍໃຕກໍ້ ານຊນີ້ໍ າຂອງພະຍາເມອງແສນ, ຖາໍ້ ເກດີ ສງົ ຄາມພະຍາເມອງແສນ ມີສດິ ສຸ່ ງັ ໄປຍງັ ກອງທະຫານທກເລຸ່ າົ ໃນ 7 ຫວົ ເມອງ ເພຸ່ ອອອກຕຸ່ ສກູ ໍ້ ບັ ສດັ ຕູ. ໃນສະໄໜຂອງພະຸົງນແີໍ້ ບຸ່ ງກອງທັບອອກ ເປັນ 6 ເລຸ່ າົ ລບົ ຄ: ເລຸ່ າົ ທະຫານຊາໍ້ ງ, ເລຸ່ າົ ທະຫານມາ້ໍ , ເລຸ່ າົ ທະຫານຍຸ່ າງທາງຕນີ , ເລຸ່ າົ ທະຫານລດົ ມາໍ້ , ເລຸ່ າົ ທະຫານລາລຽງບາລງ ແລະ ເລຸ່ າົ ທະຫານສາຮອງ. 15 ວທິ ະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພັດດາວັນ ຈັນທະເພງັ

ວຊິ າ ສງັ ຄມົ ສຶກສາ ຂ. ທດິ ທາງປໍ້ອງກນັ ອານາຈກັ ທດິ ທາງປອ້ໍ ງກນັ ອານາຈກັ ແມຸ່ ນວຽກງານໜຸ່ ງທຸ່ ີສາຄນັ ແລະ ຮບີ ດຸ່ ວນຂອງພະອງົ . ຍອໍ້ ນສະພາບຢຸ່ ພູ າຍໃນ ແລະ ພາຍນອກໜີບຮດັ ດຸ່ ງັ ນນັ້ໍ ພະອງົ ຈຸ່ ງຶ ໄດຊໍ້ ກຍໃູ ໍ້ ຫໍທ້ ອໍ້ ງຖຸ່ ີນພນໍ້ ຖານ ໂດຍສະເພາະແຕຸ່ ລະຫວົ ເມອງໃຫຍຸ່ ຕອ້ໍ ງ ປບັ ປງກາລງັ ຕວົ ເອງໃຫເໍ້ ຂມັ້ໍ ແຂງຮອບດາ້ໍ ນ ສາມາດປອ້ໍ ງກນັ ເຂດນາ້ໍ ແດນດນີ ຂອງຕນົ ເອງໄດ.ໍ້ ນສີ້ໍ ງັ ເກດໄດຈໍ້ າກການ ເຄຸ່ ອນທບັ ໄປຍງັ ເຂດຊາຍແດນ ເພຸ່ ອປໍອ້ ງກນັ ການແຜຸ່ ອານາດເຂາົໍ້ ມາຂອງສກັ ດີນາອານາຈກັ ອອ້ໍ ມຂາໍ້ ງ, ພະອງົ ດສ້ໍ ຸ່ ງັ ໃຫກ້ໍ າລງັ ຫວຼ ງສມົ ທບົ ກບັ ກາລງັ ທອໍ້ ງຖຸ່ ນີ ເປນັ ເຈາົໍ້ ການດຸ່ ງັ ນນັ້ໍ , ການປະທະກນັ ຢຸ່ ູເຂດຊາຍແດນອອ້ໍ ມຂາໍ້ ງ ເຮດັ ໃຫກ້ໍ າ ລງັ ທບັ ຂອງອານາຈກັ ລາວລາ້ໍ ນຊາ້ໍ ງໄດປ້ໍ ຽບຢຸ່ ູສະເໝີ. ກາລງັ ປ້ອໍ ງກນັ ໃນສະໄໝພະເຈາົໍ້ ສລຍິ ະວງົ ສາ ທາມກິ ະລາດໄດ ເປັນກາລງັ ທບັ ທຸ່ ີເຂມັໍ້ ແຂງທຸ່ ສີ ດໃນປະຫວດັ ສາດຂອງລາວເປັນທຸ່ ເີ ກງຂາມແກຸ່ ຂາໍ້ ເສກິ ສດັ ຕພູ າຍໃນ ແລະ ພານນອກ ເຮດັ ໃຫອ້ໍ ານາຈກັ ລາວລາ້ໍ ນຊາໍ້ ງມີຊຸ່ ສຽງໂດງດງັ . 1.3. ການປບັ ປງທາງດາໍ້ ນເສດຖະກດິ ພນ້ໍ ຖານເສດຖະກດິ ຂອງອານາຈກັ ລາວລາໍ້ ນຊາ້ໍ ງສະໄໝພະເຈາົ້ໍ ສລຍິ ະວງົ ສາ ທາມກິ ະຣາດ ປົກຄອງນນັ້ໍ ແມຸ່ ນຢດຶ ຖອາຊບີ ກະສກີ າເປັນຫຼກັ ໂດຍມກີ ານປູກຝັງ ແລະ ແລະລຽໍ້ ງສດັ ຄຽງຄຸ່ ກູ ນັ . ນອກນນັ້ໍ ຂະແໜງ ການຄາ້ໍ ແລະ ຫດັ ຖະກາກຸ່ ຂະຫຍາຍຄວບຄຸ່ ກູ ນັ ໄປ. ການພະລດິ ສຸ່ ວນໃຫຍຸ່ ເປັນຂອງບກຄນົ ຫຼ ຂອງຄອບຄວົ ແຕຸ່ ຕອງໍ້ ດາ ເນນີ ການພະລດິ ຢຸ່ ໃູ ນຂອບເຂດຕອນດນິ ທຸ່ ເຈາົ້ໍ ຊວີ ດິ ອະນຍາດໃຫ້ໍ, ປະຊາຊນົ ທກຄນົ ຕອ້ໍ ງເສຍພາສເີ ຂາົໍ້ ຄງັ ຫວຼ ງໂ ດຍ ຄດິ ໄລຸ່ ເອາົ ຜນົ ການຜະລດິ ຕາມຈານວນພນົ ໃນຄອບຄວົ ແລະ ຕາມອາຍກະສຽນທຸ່ ີບງົ ໄວໃນກດົ ໝາຍ. ການອອກກດົ ໝາຍດຸ່ ງັ ກຸ່ າວນດີໍ້ ເ້ໍ ປັນທຸ່ ສີ ຸ່ ງົ ເສມີ ກະຕກສກຍໃູ ໍ້ ຫຜໍ້ ູທ້ໍ າການຜະລດິ ມີກາລງັ ໃຈສະແດງອອກບຸ່ ອວຸ່ າ: - ການຄຸ່ ມຄອງທຸ່ ີດນິ ຕອນດນິ ບກຄນົ ໄດກໍ້ ຸ່ ຕາມທຸ່ ີປະປຸ່ ອຍໂດຍບຸ່ ທາການຜະລດິ ນນັໍ້ ຈະມສີ ດິ ພຽງແຕຸ່ 3 ປີ ຖາ້ໍ ກາຍ 3 ປີ ບຸ່ ມາບກເບກີ ສາໍ້ ງສາຈະຖວຸ່ າໝດົ ກາມະສດິ ໃນດນິ ຕອນນນັ້ໍ . - ການເຊຸ່ າົ ດນິ ບກຄນົ ໄດກໍ້ ຸ່ ຕາມທຸ່ ີເຊຸ່ າົ ດນິ ຜູອ້ໍ ຸ່ ນ ເພຸ່ ອທາານຜະລດິ ບຸ່ໄດຂໍ້ າດ ແລະ ເສຍຄຸ່ າເຊຸ່ າົ ໃຫເ້ໍ ປນັ ປະຈາ, ເຈາົໍ້ ຂອງດນິ ບຸ່ ມີສດິ ຖອນດນິ ນາໄປໃຫຜ້ໍ ູອໍ້ ຸ່ ນເປັນເດດັ ຂາດ, ບຸ່ ວຸ່ າບກຄນົ ນນັ້ໍ ຈະມນຖານະບດົ ສກັ ສູງ ປານໃດກຸ່ ຕາມ, ຖາໍ້ ມາບງັ ຄບັ ໃຫຜ້ໍ ູເ້ໍ ຊຸ່ າົ ນາອອກຈາກດນິ ຕອນນນັ້ໍ ເພຸ່ ອໃຫຜ້ໍ ູອໍ້ ຸ່ ນທາການຜະລດິ ບກຄນົ ນນັ້ໍ ຈະ ຖກລງົ ໂທດໜກັ ຂນຶ້ໍ . - ການເສຍສຸ່ ວຍ ກຸ່ ຽວກບັ ການເສບພາສກີ ະສກິ າເຂາົໍ້ ພະຄງັ ຫຼວງນນັ້ໍ , ເວລານໄີໍ້ ດມໍ້ ກີ ານຫຼດຜຸ່ ອນລງົ . ກ. ດາ້ໍ ນກະສກິ າ ປະຊາຊນົ ສະໄໝພະເຈາົໍ້ ສລຍິ ະວງົ ສາ ທາມກິ ະຣາດ (ປກົ ຄອງ) ອາຊບີ ຕນ້ໍ ຕແມຸ່ ນເຮດັ ນາ ແລະ ເຮດັ ໄຮຸ່ ໄປຄຽງ ຄຸ່ ກູ ນັ . ອງີ ຕາມສະພາຍເງຸ່ອນໄຂຂອງທອໍ້ ງຖຸ່ ີນໃຜລາວຢຸ່ ູຂງົ ເຂດທົງພຽງຕາມສອງຝັງແມຸ່ ນາໍ້ ຂອງ ແລະ ສາຂາແມນາໍ້ ຂອງ. ສຸ່ ວນຫຼາບແມຸ່ ນເຮດັ ນາ ແຕຸ່ ບາງປີຟໍາ້ ແລງໍ້ ຈາເປນັ ຕອ້ໍ ງເຮດັ ໄຮຸ່ ເພຸ່ ມີ ເຕມີ ເພຸ່ ອແກຸ່ ໄຂສະພາບອດຶ ຢາກໃນຕຸ່ ໜາໍ້ . ແຕຸ່ ທອ້ໍ ງຖຸ່ ີນເຂດພູດອຍແມຸ່ ນເຮດັ ໄຮຸ່ ເຂາົ້ໍ ປູກເປນັ ຫຼກັ , ປູກທາດແປງ ແລະ ອຸ່ ນໆ ເປັນສາຮອງ. ການເຮດັ ນາ, ເຮດັ ໄຮຸ່ ນຸ່ ສີ ຸ່ ວນໃຫຍຸ່ ອງີ ໃສຸ່ ນາໍ້ ຝົ ນຈຸ່ ງສາມາດເຮດັ ນາປໄີ ດປໍ້ ີ ລະເທຸ່ ອເທຸ່ າົ ນນັໍ້ , ແຕຸ່ ບາງບຸ່ ອນການເຮດັ ເໝອງຝາຍ (ບອນ ເກບັ ນາ້ໍ ) ໄດມໍ້ ຄີ ວາມກາໍ້ ວໜາໍ້ ສາມາດເຮດັ ນາໄດປໍ້ ີ 2 ເທຸ່ ອເຊຸ່ ນັ : ຢຸ່ ູເຂດທງົ ຮາບວຽງຈນັ ເປັນຕນົໍ້ ຕານານອລງັ ຄະທາດ ບຮູ ານກຸ່ າວວຸ່ າຢຸ່ ເູ ຂດເທງິ ບງຶ ທາດຫຼວງເພຸ່ ນີ ເຮດັ ຝາຍກນັ ນາໍ້ ແຕຸ່ ກຸ່ ອນເອນີ້ໍ ວຸ່ າ “ໜອງຄນັ ແທຜີເຊຸ່ ອນາ້ໍ ” ບອນເກບັ ນາ້ໍ ໄວເໍ້ ພຸ່ ອການກະສກິ າ. ໄປຄຽງຄຸ່ ກູ ບັ ການປູກຝັງຍງັ ມີການລຽໍ້ ງສດັ ທຸ່ ປີ ະກດົ ຊຸ່ ໃນກດົ ໝາຍບູຮານມີ: ຊາ້ໍ ງ, ມາ້ໍ , ງວົ , ຄວາຍ, ໝ,ູ ໝາ, ແບ,້ໍ ເປດັ , ໄກຸ່ ... ສຸ່ ວນງວົ ແລະ ຄວາຍນນັໍ້ ລຽ້ໍ ງວສ້ໍ າລບັ ລາກແກຸ່ ແລະ ເປນັ ອາຫານ. 16 ວິທະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພັດດາວັນ ຈັນທະເພັງ

ວຊິ າ ສງັ ຄມົ ສກຶ ສາ ໃນລາຊະການຂອງພະເຈາົໍ້ ສລຍິ ະວງົ ສາ ທາມກິ ະຣາດນີ້ໍ ຍງັ ໄດມໍ້ ກີ ດົ ໝາຍຫາ້ໍ ມບຸ່ ໃຫຂ້ໍ າ້ໍ ງວົ , ຄວາຍຂຸ່ າຍຢຸ່ ູ ຕະຫາຼ ດເວນັໍ້ ເສຍແຕຸ່ ກລະນຈີໍ້ າເປນັ ຕອໍ້ ງຂຸ່ ອະນຍາດຈາກເຈາົ້ໍ ໜາ້ໍ ທຸ່ ຂີ ອງລດັ , ຖາ້ໍ ບຸ່ ໄດຮ້ໍ ບັ ອະນຍາດຈະຖກປບັ ໄໝ 1 ໂຕຕຸ່ 5 ໂຕໃຫເໍ້ ປນັ ຂອງຫວຼ ງ. ຂ. ວຽກງານຫັດຖະກາ - ການຄາ້ໍ ຄຽງຄຸ່ ກູ ບັ ວຽກງານກະສກິ ານນັໍ້ ວຽກງານຫດັ ຖະກາເຊຸ່ ງີ ມມີ າໃນຫາຼ ຍສະຕະວດັ ແລວ້ໍ ຍຸ່ ງິ ໄດຖ້ໍ ກປບັ ປງດີກວຸ່ າ ເກຸ່ າົ ແລະ ມີຄນູ ນະພາບໃໝຸ່ ( ການບນັ ທກຶ ຂອງຊາວຕາເວນຕຸ່ າງປະເທດເຂາົ້ໍ ມາຢ້ຽໍ ມຢາມລາວ ) ວຽກງານຫດັ ຖະ ກາມີຫຼາຍປະເພດເຊຸ່ ນັ : ຫດັ ຖະກາຊຸ່ າງປນັ້ໍ ດນີ ເຜາົ , ຫດັ ຖະກາຕເີ ຫກຼັ , ປນັ້ໍ ຫຸ່ ,ຼ ຕເີ ຄຸ່ ອງເອ,້ໍ ເຄຸ່ ອງປະດບັ , ຫດັ ຖະກາ ຕຸ່ າແຜຸ່ ນແພ, ຫຍບິ ແສຸ່ ວ, ຈກັ ສານ, ການຊຸ່ າງ ແລະ ອຸ່ ນໆ ໄປຄຽງຄຸ່ ກູ ບັ ການຂະຫຍາຍຕວົ . ວຽກງານການຄາໍ້ ໃນ ສະໄໜນນັ້ໍ ໄດຂໍ້ ະຫຍາຍຕວົ . ພວກພຸ່ ຄາໍ້ , ແມຸ່ ຄາໍ້ ມີສດິ ເສລພີ າບໃນການດາເນນີ ທລະກດິ ຫຼາຍຂນໍ້ . ການຄາໍ້ ເວລານນັໍ້ ມີ 2 ປະເພດຄ: ການຄາໍ້ ຂາຍຂອງເອກະຊນົ ແລະ ການຄາໍ້ ຂອງລດັ ສອງປະເພດນໄີ້ໍ ດໍ້ ຂະຫຍາຍຕວົ ຄຽງຄຸ່ ກູ ນັ ໄປແຕຸ່ ວຸ່ າ: ການຄາໍ້ ເອກະຊນົ ນີຈໍ້ ະຕອ້ໍ ງຢຸ່ ູໃຕກໍ້ ານຄອບຄອງຂອງລດັ ບນົ ພ ນ້ໍ ຖານຂອງ ລະບຽບກດົ ໝາຍ. ຮູບທີ 3 ການຄາໍ້ ຂາຍຕຸ່ າງໆໃນຕະຫາຼ ດຂອງອານາຈກັ ລາໍ້ ນຊາໍ້ ງ ໃນສະຕະວດັ ທີ XVII 1.4. ການປັບປງດາໍ້ ນສງັ ຄມົ ແລະ ວັດທະນະທາ ກ. ລກັ ສະນະທາງສງັ ຄມົ ສງັ ຄມົ ລາໍ້ ນຊາໍ້ ງໃນສະໄໝປົກຄອງຂອງເຈາົ້ໍ ສລຍິ ະວງົ ສາ ທາມກິ ະຣາດ ນນັໍ້ ປະກອບຫຼາຍຊນັ້ໍ ຄນົ ທຸ່ ມີ ີຖານະຕາແ ໜຸ່ ງແຕກຕຸ່ າງກນັ ແຕຸ່ ເຮາົ ອາດຈາແນກຊນົ້ໍ ຊນັໍ້ ໃນສງັ ຄມົ ລາວລາ້ໍ ນຊາ້ໍ ງສະໄໜນນັ້ໍ ແບຸ່ ງອອກເປັນ 2 ຊນົ້ໍ ຊນັໍ້ ໃຫຍຸ່ ຄ: ຊນົ້ໍ ຊນັ້ໍ ປກົ ຄອງ ແລະ ຊນົ້ໍ ຊນັ້ໍ ຖກປກົ ຄອງ. ໃນແຕຸ່ ລະຊນົໍ້ ຊນັ້ໍ ນປີ້ໍ ະກອບດວໍ້ ຍຫຼາຍຊນົ້ໍ ຊນັໍ້ ຄ: - ຊນົໍ້ ຊນັ້ໍ ປກົ ຄອງປະກອບດວ້ໍ ຍກະສດັ , ພະສງົ , ຂນນາງ ແລະ ຂາ້ໍ ລາຊະການ. ພວກນເີ້ໍ ປັນຜູມ້ໍ ສີ ດິ ໃນການ ຄອບຄອງດນີ ແດນເປນັ ສຸ່ ວນຕວົ ແລະ ມີສດິ ເໜອປະຊາຊນົ . - ຊນົ້ໍ ຊນັ້ໍ ທຸ່ ຖີ ກປກົ ຄອງປະກອບດວ້ໍ ຍປະຊາຊນົ ສຸ່ ວນໃຫຍຸ່ ທຸ່ ີມຖີ ານະເປນັ ໄພຸ່ ແລະ ຂອ້ໍ ຍຂາໍ້ ພວກນເີໍ້ ປນັ ຜູມໍ້ ີ 17 ວິທະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພັດດາວັນ ຈັນທະເພັງ

ວິຊາ ສງັ ຄມົ ສກຶ ສາ ຊວີ ດິ ຢຸ່ ູພາຍໃຕກໍ້ ານຄມ້ໍ ຄອງຂອງສກັ ດນີ າ ແລະ ເປນັ ຂອ້ໍ ຍຂາໍ້ ຮບັ ໃຊຜໍ້ ູມ້ໍ ຖີ ານະຮຸ່ ງັ ມີໃນສງັ ຄມົ . ພວກບຸ່ າວໄພຸ່ ແລະ ຂອໍ້ ຍຂາໍ້ ນເີ້ໍ ປນັ ຜູອໍ້ ອກແຮງງານໂດຍກງົ ເພຸ່ ອຜະລດິ ລຽໍ້ ງສງັ ຄມົ ແລະ ມີສດິ ຄອບຄອງດນີ ເພຸ່ ອປູກຝັງຕາມຖາໍ້ ນະຄ: ປະຊາຊນົ ທຸ່ ວົ ໄປໃນຄອບຄວົ ໜຸ່ ງ ມີສດິ ຄອບຄອງດນີ ນາເປນັ ຂອງຕນົ ເອງໄດ້ໍ 500 ໄຮຸ່ ຫາ 2000ໄຮຸ່ . ພວກທຸ່ ເີ ປນັ ຂາໍ້ ຂອໍ້ ຍໃນຄອບຄວົ ໜຸ່ ງ ມສີ ດິ ຄອບຄອງດນີ ເປັນຂອງຕນົ ເອງໄດ້ໍ 250 ໄຮຸ່ ຫາ 100 ໄຮຸ່ . ແຕຸ່ ຢຸ່ າງໃດກຸ່ ຕາມເຖງີ ວຸ່ າ ສງັ ຄມົ ລາວລາ້ໍ ນຊາໍ້ ງໃນສະໄໜການປກົ ຄອງຂອງພະເຈາົໍ້ ສລຍິ ະວງົ ສາ ທາມກິ ະຣາດ ນນັ້ໍ ຈະມກີ ານແບຸ່ ງຊນົໍ້ ຊນັໍ້ ຕາມ ຖານະຕາແໜຸ່ ງ ແຕກຕຸ່ າງກນັ ກຸ່ ຕາມແຕຸ່ ການພວົ ພນັ ໃນສງັ ຄມົ ແມຸ່ ນຢຸ່ ູບນົ ພນ້ໍ ຖາ ນລະບຽບກດົ ໝາຍຂອງບາ້ໍ ນເມອງ ແລະ ຫກຼັ ສນີ ທາທາງດາ້ໍ ສາສະໜາ. ຂ. ວດັ ທະນະທາ ແລະ ສລິ ະປະກາ ປະຊາຊນົ ມີພນໍ້ ຖານວດັ ທະນະທາທຸ່ ເີ ປັນເອກະລກັ ຂອງຕນົ ເອງ ບຸ່ ວຸ່ າທາງດາ້ໍ ນວດັ ຖ ທຸ່ ເີ ປນັ ສໄີ ມລ້ໍ າຍມກຸ່ ຄທາງ ດາ້ໍ ນຈດິ ໃຈ. ຄນົ ລາວມນີ ດິ ໃສໂອບອອ້ໍ ມອາລ,ີ ກວາ້ໍ ງຂວາງ (ໃຈບນ), ຊຸ່ ສດັ ຕຸ່ ເພຸ່ ອນມດິ ແລະ ອຸ່ ນໆ. ມີສລິ ະປະ ວດັ ຖສະແດງອອກດາ້ໍ ນຫວົ ຄດິ ປະດດິ ສາ້ໍ ງເຊຸ່ ນັ : ສລິ ະປະ, ສະຖາປັດຕະຍະກາ, ປະຕມິ າກາ ແລະ ຈດິ ຕະກາ ທຸ່ ີ ສວຍສດົ ງດົ ງາມ ໄດສ້ໍ ບທອດມາຮອດປະຈບນັ . ຕາມບດົ ບນັ ທກຶ ຂອງຊາວຕາເວນັ ຕກົ ທຸ່ ີເຂາົໍ້ ມາວຽງຈນັ ເມຸ່ ອປີ ປີ ຄ.ສ 1641 – 1642 ບາງຕອນໄດກ້ໍ ຸ່ າວວຸ່ າ:  ສາສະໜາ ພດທະສາສະໜາສະຕະວດັ ທີ VXII ສະໄໜຂອງພະເຈາົ້ໍ ສລຍິ ະວງົ ສາ ທາມກິ ະຣາດ ໄດມໍ້ ບີ ດົ ບາດມອີ ດິ ທິພົນ ສງູ ສດຢຸ່ ໃູ ນສງັ ຄມົ ລາວສະໄໜສກັ ດນີ າ. ພະສງົ ທາງພດທະສາດສະໜາ ມຍີ ດົ ສກັ ( ສະມະນະສກັ ) ເທຸ່ າົ ກບັ ສກັ ດີ ນາ, ຂນນາງຂນັ້ໍ ຕຸ່ າງໆຂອງອານາຈກັ . ສນີ ທາທາງພດທະສາສະໜາມີອດິ ທພິ ນົ ຸ່ ເູ ໜອຈດິ ໃຈຂອງຄນົ ລາວ ຕງັ້ໍ ແຕຸ່ ຊນົໍ້ ຊນັໍ້ ສງູ ສດລງົ ຮອດປະຊາ ຊນົ ທຸ່ ົວ ໄປ ໄດເ້ໍ ປັນທດິ ສະດພີ ນໍ້ ຖານໃຫແໍ້ ກຸ່ ນກັ ການເມອງການປົກຄອງ, ນກັ ບວດ, ອາຈານ, ນກັ ປະດດິ ຄດິ ແຕຸ່ ງ ແລະ ອຸ່ ນໆ. ໄດກ້ໍ າຍເປນັ ແສງສະຫວຸ່ າງເຍອງທາງໃນການດາລງົ ຊວີ ດິ ປະຈາວນັ ແລະ ເປັນເຄຸ່ ອງວດັ ແທກຄນສມົ ບດັ ຂອງ ຄນົ ໃນສງັ ຄມົ . ໃນການບລຫິ ານອານາຈກັ ເຈາົ້ໍ ຊວີ ດິ ຍງັ ໄດອໍ້ ງີ ໃສຸ່ ສາສະໜາເປັນເຄຸ່ ອງມຊຸ່ ວໃນການປກົ ຄອງ.  ການສກຶ ສາ ເພຸ່ ອພດັ ທະນາອານາຈກັ ໃຫມ້ໍ ີຄວາມຮຸ່ ງເຮຸ່ ອງ ແລະ ເຂມັ້ໍ ແຂງນນັໍ້ ພະອງົ ໄດເ້ໍ ອາົ ໃຈໃສຸ່ ການພດັ ທະນາຄນົ ໃຫໍ້ມີ ຄວາມຮ,ູ ໍ້ ດວ້ໍ ຍເຫດນນັໍ້ ໃນໄລຍະນີ້ໍ ຈຸ່ ງເກດີ ມີນກັ ປາດອາຈານເປັນຈານວນຫຼວງຫາຼ ຍການສກຶ ສາເວລານີ້ໍ ໄດມໍ້ ີ ພນໍ້ ຖານພດທະສາສະໜາຄ: ເອາົ ວດັ ເປັນສະຖານທຸ່ ີສກຶ ສາຫາຄວາມຮຂູ ້ໍ ອງຄນົ ທຸ່ ວົ ໄປ. ພເິ ສດບຸ່ ພຽງແຕຸ່ ລກູ ຂອງເຈາົໍ້ ສກັ ດນີ າ ແລະ ຂນນາງຜູໃ້ໍ ຫຍຸ່ ເທຸ່ າົ ນນັໍ້ ທຸ່ ມີ ໂີ ອກາດຮຸ່ າຮຽນຢຸ່ ລູ າຊະວງັ ຂອງເຈາົ້ໍ ຊວີ ດິ , ຄນົ ທາມະດາກຸ່ ມໂີ ອກາດຄກນັ ຖໍ້າຮຽນໄດດໍ້ ີເດຸ່ ນັ ຈກຂອບເຂດຕນົ ກຸ່ ຖກສຸ່ ງົ ຂນ້ໍ ໄປຮຽນໃນວງັ ແລະ ໃນວດັ ທຸ່ ີສາຄນັ , ຈນົ ກາຍເປັນຄນົ ທຸ່ ີສາ ຄນັ ເຊຸ່ ນັ : ພະຍາ ແສນສລນີ ແລະ ຍາຄຂູ ຫີໍ້ ອມເປັນຕນົໍ້ . ຜູສ້ໍ ດິ ສອນທຸ່ ວົ ໄປ ແມຸ່ ນພະສງົ ສາມະເນນຢຸ່ ູວດັ . ການ ສດິ ສອນບໄຸ່ ດຄ້ໍ ດິ ໄລຸ່ ຄຸ່ າຕອບແທນໂດຍກງົ ເພາະວຸ່ າມີປະຊາຊນົ ມາຖວາຍຢຸ່ ູແລວໍ້ . ເນອ້ໍ ໃນການສດິ ສອນມີຢຸ່ ູ 2 ລກັ ສະນະຄ: ລກັ ສະນະຝຸ່ າຍທາ ຫຼ ເອນີໍ້ ວຸ່ າ “ ຄະດທີ າ ” ແລະ ຫກຼັ ສູດຝຸ່ າຍໂລກເອນີໍ້ ວຸ່ າ “ ຄະດໂີ ລກ ”. ລະບບົ ການຮຽນແບຸ່ ງອອກເປນັ 3 ຂນັໍ້ ຄ: - ຂນັ້ໍ ທຸ່ ີ 1 ຮຽນອກັ ຄະລະວທິ ີຄ: ຮຽນອຸ່ ານ - ຂຽນ ແລະ ວຊິ າການຕຸ່ າງທຸ່ ີກຸ່ ຽວພນັ ກບັ ສາສະໜາ ນອກຈາກ ນຍີໍ້ ງັ ມກີ ານຮຽນສດູ ມນົ ນອໍ້ ຍ ແລະ ກາງອກີ . 18 ວິທະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພດັ ດາວນັ ຈັນທະເພງັ

ວິຊາ ສັງຄົມສກຶ ສາ - ຂນັໍ້ ທຸ່ ີ 2 ຮຽນໄວຍ້ໍ າກອນບາລ,ີ ອະພທິ າ 7 ຄາພີ ແລະ ຍງັ ຮຽນກຸ່ ຽວກບັ ວຊິ າການຊຸ່ າງຕຸ່ າງໆເພຸ່ ອແນໃສຸ່ ປະກອບອາຊບີ ເຊຸ່ ນັ : ຊຸ່ າງແກະສະຫຼກັ , ຊຸ່ າງຫອຼ ມ ແລະ ອຸ່ ນໆ. - ຂນັໍ້ ທີ 3 ເປນັ ຂນັໍ້ ຕອນການຕດັ ສນີ ໃນການຮຽນ ຈະດາເນນີ ການສກຶ ສາໄປຝຸ່ າຍໃດຄ: ຝຸ່ າຍທາ ຫຼ ຝຸ່ າຍໂລກ. ສາຫບຼັ ຄາລະວາດ (ປະຊາຊນົ ທຸ່ ວົ ໄປ) ເມຸ່ ຮຽນສດຂນັ້ໍ ທຸ່ ີ 1 ແລະ ຂນັ້ໍ ທຸ່ ີ 2 ແລວໍ້ ບາງຄນົ ກຸ່ ໄປປະກອບອາຊບີ ອນັ ໃດອນັ ໜຸ່ ງໄດສ້ໍ ະເພາະ ຜູທ້ໍ ຸ່ ຍີ ງັ ມີຄວາມພະຍາຍາມ ຈະສບຕຸ່ ສກຶ ສາຮຸ່ ງຮຽນຂນັໍ້ ຕຸ່ໄປຈະຕອໍ້ ງເລອກເອາົ ວຊິ າໃດໜຸ່ ງໃນ ສາຕະສນີ 18 ປະທານຄ: 1. ຍດທະສາດ ວຊິ າສງັ ຄມົ 2. ຮດັ ຖະສາດ ວຊິ າການປົກຄອງ ຫຼ ບລຫິ ານປະເທດ 3. ນຕິ ສິ າດ ວຊິ າກດົ ໝາຍແບບແຜນປະເພນຮີ ດີ ຄອງ 4. ວານສິ າຊາດ ວຊິ າການຄາໍ້ 5. ອກັ ສອນສາດ ວຊິ າທາງໜງັ ສ 6. ນຣິ ດຕສິ າດ ວຊິ າພາສາຕຸ່ າງປະເທດ 7. ຄະນດິ ສາດ ວຊິ າຄານວນ 8. ໂຊຕສິ າດ ວຊິ າເບຸ່ ງີ ດາວ ຫຼ ດາລາສາດ 9. ພູມີຊາດ ວຊິ າເບຸ່ ງີ ພູມປະເທດ 10. ໂຫລາສາດ ວຊິ າຄານວນນາໍ້ ຟາໍ້ ນາໍ້ ຝົນ 11. ສດັ ຕະສາດ ວຊິ າກຸ່ ຽວກບັ ສດັ 12. ໂຍຄະສາດ ວຊິ າຊຸ່ າງກມົ (ຫຸ່ ຼ) 13. ເຫຕສາດ ວຊິ າຮເູ ້ໍ ຫດຜນົ (ຕກັ ກະສາດ) 14. ເວຊະສາດ ວຊິ າແພດ (ໝຢາ) 15. ສາສະໜາສາດ ວຊິ າທາງສາສະໜາ 16. ມາຍາສາດ ວຊິ າໃຊກ້ໍ ນົ ອບາຍ (ປັດຈບນັ ເອນີໍ້ ວຸ່ າ ວຊິ າຈດິ ຕະສາດ) 17. ຄນັ ທບັ ພະສາດ ວຊິ າດນົ ຕ,ີ ນາກຕະສນີ , ການຂບັ ລາ, ຮອ້ໍ ງ.... 18. ສນັ ຕສິ າດ ວຊິ າແຕຸ່ ງກາບກອນ ແລະ ກາວຕີ ຸ່ າງໆ ຈາກການເອາົ ໃຈໃສຸ່ ທາງດາ້ໍ ນການສກຶ ສານີ້ໍ ຈຸ່ ງຮໍ້ ດັ ໃຫຜ້ໍ ນົ ງານດາໍ້ ນການຂີດຂຽນ ໂດຍສະເພາະພາສາ ແລະ ຍງັ ມີວນັ ນະຄະດມີ ີການຂະຫຍາຍຕວົ ສງູ ບນັ ດາຜນົ ງານແຫຸ່ ງການຂດີ ຂຽນທຸ່ ີດເີ ດຸ່ ນັ ໃນສະໄໜນນັ້ໍ ຍງັ ຄງົ ມຄີ ນູ ຄຸ່ າມາ ຈນົ ຮອດປະຈບນັ ນເີໍ້ ຊຸ່ ນັ : ນທິ ານສຽວສະຫວາດ, ມລູ ະຕດັ ໄຕ, ສນີ ໄຊ, ກາລະເກດ ແລະ ອຸ່ ນໆ.  ສລິ ະະກາຕຸ່ າໆ ໄປຄຽງຄຸ່ ກູ ບັ ການຂະຫຍາຍຕວົ ທາງດາໍ້ ນສລິ ະປະ, ວນັ ນະຄະດ,ີ ວຽກງານສລິ ະປະກາ, ການຄວດັ , ການແຕມ້ໍ , ການຫຸ່ ຼ ແລະ ານປັນ້ໍ ກຸ່ໄດຂ້ໍ ະຫຍາຍຕວົ ສູງ. ນອກຈາກນແີ້ໍ ລວໍ້ ພະອງົ ຍງັ ໄດເໍ້ ອາົ ໃຈໃສຸ່ ໃນການປບັ ປງວຽກງານການຕຸ່ າງປະເທດ ເພຸ່ ອແນໃສຸ່ ປະຕບິ ດັ ນະໂຍ ບາຍຢຸ່ ູຮຸ່ ວກນັ ໂດຍສນັ ຕບິ ຸ່ ແຊກແຊງ, ຮກຮານເຊຸ່ ີງກັນ ແລະ ກັນ. ເປັນມດິ ກບັ ທກອານາຈກັ ອອໍ້ ມຂາໍ້ ງເຊຸ່ ນັ : ສາໍ້ ງສາຍພວົ ພນັ ກບັ ອານາຈກັ ຂະແມ, ດາຍຫວຽດ. 19 ວທິ ະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພດັ ດາວນັ ຈນັ ທະເພງັ

ວຊິ າ ສງັ ຄມົ ສກຶ ສາ 2. ໄລຍະສດທາ້ໍ ຍຂອງເຈາົ້ໍ ສລຍິ ະວງົ ສາ. ສມົ ເດດັ ພະເຈາົໍ້ ສລຍິ ະວງົ ສາ ທາມະກຣິ າດ ຊຸ່ ເດມີ ແມຸ່ ນ ເຈາົໍ້ ສລຍິ ະກມານ ເປັນບດຂອງພະວລະວງົ ສາ ທາມິ ກະຣາດ. ເກດີ ເມຸ່ ອປີ ຄ.ສ 1631ມພີ ຸ່ ແມຸ່ ຮຸ່ ວມອາໍ້ ຍນອ້ໍ ງດຽວກນັ ຄ: ພະອປະຣາດ, ພະໜຸ່ ອມແກວໍ້ (ພະຕຸ່ ອນຄາ), ພະໝຸ່ ອມໄຊ (ວໄິ ຊ), ເຈາົ້ໍ ຊມພູ, ເຈາົ້ໍ ບນູ ຊ,ູ ເຈາໍ້ ປ, ເຈາົ້ໍ ສອໍ້ ຍ ແລະ ເຈາົໍ້ ສລຍິ ະກມມານ ເພຸ່ ີນເອງ. ພະເຈາົໍ້ ສລຍິ ະ ກມມານມລີ າຊະບດ ແລະ ລາຊະທດິ າ 3 ຄນົ ຄ: ເຈາົ້ໍ ລາຊະບດ, ເຈາົ້ໍ ນາງກມມາລ,ີ ເຈາົ້ໍ ນາງສມງັ ຄະລາ. ໃນສະໄໜຂອງພະອງົ ນໄີໍ້ ດມໍ້ ີທາງພວກຫທ້ໍ ຸ່ ີຢຸ່ ູທາງພາໃຕຂ້ໍ ອງຈນີ ໄດລໍ້ ງົ ມາຕເີ ອາົ ເມອງຊຽງຮຸ່ ງ, ແຄວໍ້ ນສບິ ສອງພນັ ນາລ ໍ້ ເຈາົ້ໍ ອນີ ທະກມມານ ຜູປ້ໍ ກົ ຄອງເມອງຊຽງຮຸ່ ງ ໄດພໍ້ ານອ້ໍ ງສາວຊຸ່ ນາງຈນັ ທະກມມາລີ ໜລີ ງົ ມາເພຸ່ ງີ ພະຣາຊະສມົ ພານ ຂອງເຈາົ້ໍ ສລຍິ ະວງົ ສາ ທາມກິ ະຣາດ ທຸ່ ນີ ະຄອນວຽງຈນັ . ເຈາົ້ໍ ລາຊະບດ ໄດອໍ້ ະພເິ ສກສມົ ລດົ ກບັ ນາງຈນັ ທະກມມາລີ ໄດບ້ໍ ດ 2 ຄນົ ຄ: ເຈາົ້ໍ ກຸ່ ງິ ກດິ ສະຫາຼ ດ ແລະ ເຈາົ້ໍ ອນີ ທະໂສມ. ສຸ່ ວນເຈາົ້ໍ ອນີ ທະກມມານນນັໍ້ ດສ້ໍ ມົ ລດົ ກບັ ນາງກຸ່ າ ມບີ ດຊາຍຜູໜ້ໍ ຸ່ ງ ຊຸ່ ເຈາົໍ້ ໝຸ່ ອມນອ້ໍ ຍ ຫຼ ເຈາົໍ້ ອງົ ນອໍ້ ຍ ພາຍລູນ ຕຸ່ ມາຄນົ ທງັ ຫາຼ ຍເອນີ້ໍ ວຸ່ າ: ເຈາົໍ້ ອງົ ນກົ (ເພາະມກັ ຕຸ່ ນກົ ). ເຈາົ້ໍ ສລຍິ ະວົງສາ ທາມກິ ະຣາດ ສະເຫີວຍລາຊາສມົ ບັດໃນປີ ຄ .ສ 1638 ແລະ ໄດໍ້ປົກຄອງ ອານາຈກັ ລາວລາໍ້ ນຊາ້ໍ ງມາໄດໍ້ 57 ປີຄ: ມາເຖີງປີ ຄ.ສ 1659 (ຈລະສງັ ກາດ 1057)ກຸ່ ສນີໍ້ ພະຊນົ ດວ້ໍ ຍ ໂລກຊະລາລວມອາຍໄດໍ້ 82 ປີ ແລະ ບຸ່ ມີ ໂອລດົ ສບແທນລາຊະບນັ ລງັ . ຮູບທີ 4 ພາບສະເກດັ ເຈາ້ໍົ ສລຍິ ະວງົ ສາ ຕອນຂໍນຶ້ ສະເຫວີຍລາດ 1638 ຄາຖາມ. 1. ອານາຈກັ ລາວລາໍ້ ນຊາໍ້ ງສະໄຫມການປົກຄອງຂອງເຈາົໍ້ ສລຍິ ະວງົ ສາ ( ຄ.ສ 1638-1695)ເປັນແນວໃດ? 2. ໄລຍະສດທາໍ້ ຍຂອງເຈາົໍ້ ສລຍິ ະວງົ ສາເປນັ ແນວໃດ? 20 ວິທະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພດັ ດາວນັ ຈນັ ທະເພງັ

ວຊິ າ ສງັ ຄົມສກຶ ສາ ບດົ ທີ 3 ອານາຈກັ ລາວລາ້ໍ ນຊາ້ໍ ງໃນໄລຍະຊດໂຊມ ແລະ ແຕກແຍກ 1. ຄວາມຂດັ ແຍງພາຍໃນອານາຈກັ ລາວລາໍ້ ນຊາ້ໍ ງ ອານາຈກັ ລາວລາ້ໍ ນຊາ້ໍ ງນບັ ແຕຸ່ ກາງສະຕະວດັ ທຸ່ ີ XIV ເຖີງທາ້ໍ ຍສະຕະວດັ ທີ XVII ເປັນອານາຈກັ ທຸ່ ີມີ ອານາເຂດກວາໍ້ ງຂວາງ, ອດມົ ສມົ ບນູ ມຄີ ວາມເຂມັ້ໍ ແຂງຈະເລນີ ຮຸ່ ງເຮອງຮອບດາໍ້ ນ. ມາເຖີງ ປີ ຄ.ສ 1638 ມີການ ແຕກແຍກໃນກຸ່ ມສກັ ດນີ າລາວໄດປ້ໍ ະກົດຕວົ ຂນໍ້ , ແຕຸ່ ຍອ້ໍ ນມີກຸ່ ມຄນົ ທຸ່ ີມກີ າລງັ ເຂມັ້ໍ ແຂງໃຕກໍ້ ານນາພາຂອງ ເ ຈາົ້ໍ ສລຍິ ະວງົ ສາ ທາມກິ ະຣາດ ທຸ່ ີສາມາດກາຈດັ ບນັ ດາກຸ່ ມຄນົ ທຸ່ ເີ ປັນປລະປັກ ຄ: ກຸ່ ມເຈາົ້ໍ ບູນຊູ ແລະ ກຸ່ ມເຈາົໍ້ ຊມົ ພູ ທງັ ສອງກຸ່ ເປັນອາໍ້ ຍນອໍ້ ງຂອງ ເຈາົ້ໍ ສລຍິ ະວງົ ສາ ທາມກິ ະຣາດ. ພາຍຫຼງັ ເຈາົ້ໍ ສລຍິ ະວງົ ສາ ສນີ້ໍ ພະຊນົ ຄວາມແຕກແຍກພາຍໃນກຸ່ ມສກັ ດນີ າລາ້ໍ ນຊາ້ໍ ງດເ້ໍ ກີດຂນ້ໍ ອກີ . ສາເຫດ ແມຸ່ ນເກດີ ມາຈາກຄວາມມກັ ໃຫຍຸ່ໄຝຸ່ ສູງຍາດແຍຸ່ ງກາອານາດໃນລະຫວຸ່ າງເຊອໍ້ ສາຍລາຊະວງົ ດວໍ້ ຍກນັ . ການແຕກ ແຍກຂອງກຸ່ ມສກັ ດນີ າໃນຄງັໍ້ ນີໍ້ ໄດເ້ໍ ກດີ ຂນໍ້ ໃນກຸ່ ມສກັ ດນີ ານະຄອນຫຼວງວຽງຈນັ ກຸ່ ອນ ແລວໍ້ ກຸ່ ໄດຄໍ້ ຸ່ ອຍໆແຜຸ່ ລາມ ອອກໄປຕາມຫວົ ເມອງໃຫຍຸ່ ໃນທຸ່ ວົ ອານາຈກັ . ຕາມການຢັງ້ໍ ຢນທາງປະຫວດັ ສາດໃຫໍ້ຮູວ້ໍ ຸ່ າເມຸ່ ອ ເຈາົ້ໍ ສລຍິ ະວງົ ສາ ທາມກິ ະຣາດ ສນີໍ້ ພະຊນົ ໃນ ປີ ຄ.ສ 1695 ນນັ້ໍ ລວ້ໍ ບຸ່ ມີໃຜຈະມາສບທອດລາຊະບນັ ລງັ ( ບຸ່ ມີລດັ ຊະທາຍາດ ). ພະຍາຫຼວງ ເມອງຈນັ ຜູເໍ້ ປນັ ອກັ ຄະລະ ເສນາບດີຜູ ກ້ໍ າຕາແໜຸ່ ງທຸ່ ີສາຄນັ ເຊຸ່ ນັ : ເປັນຫວົ ໜໍ້າຮກັ ສາຄວາມສະຫງບົ ຝຸ່ າຍຕາຫຼວດ, ທະຫານ ແລະ ຝຸ່ າຍ ພນົ ລະເມອງທງັ ເປນັ ເຈາົໍ້ ກມົ ທຸ່ າຮບັ ຜດິ ຊອບການສຸ່ ງົ ສນີ ຄາ້ໍ ອອກ ແລະ ຂນົ ສຸ່ ງົ ພາຍໃນ ພອ້ໍ ມນນັໍ້ ຍງັ ມຂີ າ້ໍ ລາຊະການ ພາຍນອກດວໍ້ ຍ. ພະຍາຫຼວງເມອງຈນັ ດຍ້ໍ ດຶ ເອາົ ອານາດໄວໃ້ໍ ນກາມ ແລວ້ໍ ສະຖານຕນົ ເປັນຜູສໍ້ າເລດັ ລາຊະການແຜຸ່ ນ ດນີ . ໃນປາຍເດອນເມສາ ຄ.ສ 1695. ໃນນາມເຈາົ້ໍ ກຸ່ ງິ ສະລາດ ແລະ ເຈາົໍ້ ອນີ ທະໂສມ ເຊຸ່ ງີ ເປນັ ບດຫຼານຂອງເຈາົ້ໍ ສລຍິ ະວງົ ສາ ທາມະກຣິ າດ ເປນັ ຜູ ໍ້ ມີສດິ ສບທອດບນັ ລງັ ທຸ່ ີຖກຕອໍ້ ງຕາມລາຊະປະເພນີ ແຫຸ່ ງລາຊະວງົ ມາແຕຸ່ ບູຮານນະການ, ແຕຸ່ ເຈາົ້ໍ ຊາຍທງັ ສອງ ແມຸ່ ນ ຍງັ ຢຸ່ ູໃນໄວເຍາົ ບຸ່ ທັນສາມາດວຸ່ າລາຊະການແຜຸ່ ນດນີ ແທນໄດ.ໍ້ ເມຸ່ ອສະພາບເປັນຄແນວນນັ້ໍ , ພະຍາຫວຼ ງເມອງຈນັ ຈຸ່ ງໄດວ້ໍ າງແຜນໄຕຸ່ ເຕາົ້ໍ ຂນໍ້ ສຸ່ ກູ ານເປັນເຈາົ້ໍ ແຜຸ່ ນດີນລາ້ໍ ນຊາ້ໍ ງ ໂດຍຂອະພເິ ສກ (ສມົ ຣດົ ) ກບັ ເຈາົໍ້ ຍງິ ສມງັ ຄະລາ ຜູ ້ໍ ເປັນລກູ ສາວ ຂອງ ເຈາົ້ໍ ສລຍິ ະວງົ ສາ ທາມກິ ະຣາດ ຜວົ ຂອງນາງເສຍຊວີ ດິ ໄປໄດບ້ໍ ຸ່ ດນົ ນນັໍ້ ແລະ ນາງ ກຸ່ ພວມຖພາ ຄນົ ທຸ່ ສີ ອງຢຸ່ ູ. ຄາສະເໜຂີ ອງພະຍາຫວຼ ງເມອງຈນັ ຖກນາງ ສມງັ ຄະລາປະຕເິ ສດ ແຕຸ່ ເຈາົ້ໍ ພະຍາຍງັ ຕງັໍ້ ຄວາມຫວງັ ໄວໍ້ ຢຸ່ ູ. ນາງສມງັ ຄະລາເຫນັ ວຸ່ າ ການປະຕເິ ສດຂອງຕນົ ອາດນາໄປສຸ່ ູບນັ ຫາຄວາມເປັນຄວາມຕາຍ ແລະ ຍງັ ເຂາົໍ້ ໃຈເລກິ ໄປກວຸ່ ານນັ້ໍ ການຕາຍຂອງຜວົ ນາງ ອາດຈະນອນຢຸ່ ໃູ ນແຜນການນດີ້ໍ ວ້ໍ ຍ. ດຸ່ ງັ ນນັໍ້ , ນາງກຸ່ ໄດປ້ໍ ກຶ ສາຫາລກບັ ເສນາບດບີ າງທຸ່ ານ ທຸ່ ີມີຄວາມຈຸ່ ງົ ຮກັ ພກັ ດຕີ ຸ່ ນາງ ເພຸ່ ອຫາຊຸ່ ອງທາງແກໄ້ໍ ຂ ບນັ ຫານນັໍ້ . ໃນທຸ່ ສີ ດຈນົ ເລອກເອາົ ຫນົ ທາງໜີອອກຈາກວຽງຈນັ ໄປອາໄສຄວາມເມດຕາຈາກພະຄຍູ ອດແກວ້ໍ ທຸ່ ີວດັ ໂພນສະເມກັ , ຝຸ່ າຍພະຄຍູ ອດແກວໍ້ ເຫນັ ວຸ່ າ ການທຸ່ ນີ າງສມງັ ຄະລາ ພອໍ້ ມດວໍ້ ຍພກັ ພວກເຂາົໍ້ ມາອາໄສນາຕນົ ນີໍ້ ຄງົ ບຸ່ ພນົ ອນັ ຕະລາຍ ແລະ ຕນົ ກຸ່ ຈະພອຍມເີ ລຸ່ ອງໜາງໃຈ ກບັ ພະຍາຫວຼ ງເມອງຈນັ ອກີ ດວ້ໍ ຍ. ເພຸ່ ອຫຼີກຈາກບນັ ຫານີໍ້ ພະ ຄຍູ ອດແກວ້ໍ ຈຸ່ ງຶ ໄດຈໍ້ ດັ ສຸ່ ງົ ນາງ ແລະ ພກັ ພວກໄປຢຸ່ ູພູສະງຫໍ້ ຄາ. ເມຸ່ ອນາງໄປຢຸ່ ທູ ຸ່ ນີ ນັ້ໍ ແລວ້ໍ ນາງສມງັ ຄະລາເກີດລູກ ຄນົ ທຸ່ ີສອງ ຊຸ່ ເຈາົໍ້ ໜຸ່ ກະສດັ . 21 ວິທະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພດັ ດາວັນ ຈນັ ທະເພງັ

ວິຊາ ສງັ ຄົມສຶກສາ ຝຸ່ າຍພະຍາຫຼວງເມອງຈນັ ໄດຮ້ໍ ູຂໍ້ ຸ່ າວວຸ່ າ ຄວາມມງໍ້ ຫວງັ ຂອງຕນົ ຖກປະຕເິ ສດ ກຸ່ ຄຽດແຄນ້ໍ ຄດິ ຈະກາຈດັ ນາງ ເສຍກຸ່ ອນແຕຸ່ ກຸ່ ຊາ້ໍ ໄປແລວ້ໍ . ໃນເມຸ່ ອຮູວໍ້ ຸ່ າ ນາງໄດພໍ້ າພກັ ພວກຫຼບົ ໜີອອກຈາກວຽງຈນັ ແລະ ໄດໄ້ໍ ປອາໄສຢຸ່ ກູ ບັ ພະຄູ ຍອດແກວໍ້ ທຸ່ ວີ ດັ ໂພນສະເມກັ ຈຸ່ ງແຕຸ່ ງຄນົ ໄປສບຂຸ່ າວ ແລະ ໄດຮໍ້ ບັ ລາຍງານວຸ່ າ ນາງ ສມງັ ຄະລາ ພອ້ໍ ມດວ້ໍ ຍພັກ ພວກໜອີ ອກໄປຈາກທຸ່ ນີ ນັ້ໍ ແລວ້ໍ ບຸ່ ຮູວໍ້ ຸ່ າໄປຢຸ່ ແູ ຫຸ່ ງຫນົ ໃດ, ການກະທາແບບມກັ ໃຫຍຸ່ໄຝຸ່ ສງູ ຂອງພະຍາຫວຼ ງເມອງຈນັ ໄດສໍ້ າໍ້ ງຄວາມບຸ່ ພໃຈຢຸ່ າງຍຸ່ ງິ ຕຸ່ ກບັ ບນັ ດາເສນາມນົ ຕ,ີ ຂາ້ໍ ລາຊະການ ແລະ ປະຊາຊນົ ຜູຈ້ໍ ງົ ຮກັ ພກັ ດຕີ ຸ່ ລາຊະວງົ ຂອງ ເຈາົ້ໍ ສລຍິ ະວງົ ສາ ທາມກິ ະຣາດ, ເຂາົ ເຈາົ້ໍ ເກີດມຂີ ະບວນການວາງແຜນ ເພຸ່ ອໂຄຸ່ ນລມົໍ້ ພະຍາຫຼວງເມອງຈນັ ລງົ . ຈຸ່ ງຶ ພາກນັ ເຕາົໍ້ ໂຮມກາລງັ ກນັ ຢຸ່ ູເມອງພານພູຊນົ ແຫຸ່ ງອດອນໂດຍຖເອາົ ເຈາົໍ້ ຊາຍອງົ ຫຸ່ ຼ (ລກູ ຊາຍຄນົ ທາອດິ ຂອງນາງສມງັ ຄະລາ) ເປັນແກນກາງໃນການນາພາ. 2. ການຍາດຊງີ ອານາດຂອງກຸ່ ມສກັ ດນີ າລາ້ໍ ນຊາໍ້ ງ ພາຍຫງຼັ ພະຍາຫຼວງເມອງຈນັ ດສໍ້ ະຖາຕນົ ເປນັ ພະເຈາົ້ໍ ແຜຸ່ ນດີນລາວລາໍ້ ນຊາໍ້ ງ ແລວໍ້ ເກີດມີກຸ່ ມຕຸ່ ຕາໍ້ ນທຸ່ ີສາຄນັ ຫາຼ ຍກຸ່ ມ ແຕຸ່ ລະກຸ່ ມກຸ່ ວາງເປາົໍ້ ໝາຍຊງິ ເອາົ ທຸ່ າໄດປ້ໍ ຽບທາງດາໍ້ ນກາລງັ ເພຸ່ ອໂຄຸ່ ນລມົໍ້ ເຈາົໍ້ ແຜຸ່ ນດນີ ພະຍາຫວຼ ງເມອງຈນັ ດຸ່ ງັ ນ:ີ້ໍ  ກຸ່ ມຂອງເຈາົໍ້ ກຸ່ ງິ ສະລາດ ແລະ ເຈາົໍ້ ອນີ ທະໂສມ ຕງັ້ໍ ໜນັ້ໍ ຢຸ່ ູພາກເໜອເຂດເມອງຜງົ , ເມອງລາ, ແຄວ້ໍ ນ 12 ພນັ ນາ.  ກຸ່ ມຂອງເຈາົ້ໍ ນນັ ທລິ າດ ເຈາົ້ໍ ລາຊະວງົ ແຫຸ່ ງເມອງສໂີ ຄດຕະບອງ.  ກຸ່ ມເຈາົ້ໍ ໄຊອງົ ເວ້ໍ ລກູ ຊາຍຂອງເຈາົ້ໍ ຊມົ ພູ ທຸ່ ໜີ ໄີ ປຢຸ່ ູເມອງເວ້ໍ ແຄວໍ້ ນອານາມ ເມຸ່ ອ ຄ.ສ 1638.  ກຸ່ ມຂອງເຈາົໍ້ ໜຸ່ ກະສດັ ຕງັໍ້ ທຸ່ ີໜນັໍ້ ຢຸ່ ູພາກໃຕເ້ໍ ມອງໂຂງ ອນັ ມພີ ະຄຍູ ອດແກວ້ໍ ຢຸ່ ູເບອໍ້ ງຫງຼັ . ບນັ ດາກຸ່ ມສກັ ດນີ າລາວລາໍ້ ນຊາໍ້ ງດຸ່ ງັ ກຸ່ າວນີໍ້ ຕຸ່ າງກຸ່ໄດຕ້ໍ ງັໍ້ ໜາໍ້ ປັບປງກາລງັ ຂອງຕນົ ເອງໂດຍບຸ່ ມີການພວົ ພັນເຖີງ ກນັ ເລຍີ . ແຕຸ່ ລະກຸ່ ມລວໍ້ ນແຕຸ່ ມຄີ ວາມມງູ້ໍ ຫວງັ ຍກົ ກາລງັ ເຂາົ້ໍ ຍດຶ ເອາົ ເມອງວຽງຈນັ . ກຸ່ໄດກໍ້ ຽມກາລງັ ເພຸ່ ອປົກປໍ້ອງ ອານາຈກັ ພອ້ໍ ມທງັ ວາງແຜນກາຈດັ ກຸ່ ມກາລງັ ຕຸ່ າງໆ, ແຕຸ່ ຍອ້ໍ ນບນັ ດາເສນາມນົ ຕບີ ຸ່ ໃຫ້ໍການສະໜັບສະໜນູ . ສຸ່ ວນ ປະຊາຊນົ ກຸ່ ບຸ່ ມີຄວາມນຍິ ມົ ຊມົ ຊອບເຈາົໍ້ ແຜຸ່ ນດນີ ໃຫມຸ່ ເພາະບຸ່ ແມຸ່ ນເຊອໍ້ ສາຍກະສດັ , ຈາກສະພາບຄແນວນນັ້ໍ ການລະດມົ ກາລງັ ປະຊາຊນົ ບຸ່ ຄຸ່ ອຍໄດຮ້ໍ ບັ ຜນົ ພາຍໃນນະຄອນເກີດຄວາມປຸ່ ນັ ປຸ່ ວນເຊຸ່ ນັ : ເກີດການອບົ ພະຍບົ ອອກ ຈາກວຽງຈນັ ປະຊາຊນົ ເບຸ່ ອນຸ່ າຍຕຸ່ ການເກບັ ເກນບວກກັບການໄດຮໍ້ ບັ ຂຸ່ າວການກະກຽມຍກົ ທບັ ມາຕເີ ອາົ ເມອງວຽງ ຈນັ ຂອງກຸ່ ມຕຸ່ າງໆຢຸ່ າງບຸ່ ຂາດໄລຍະ. ນອກນນັໍ້ ຍງັ ມເີ ສນາອາມາດຜູສ້ໍ າຄນັ ຈານວນໜຸ່ ງໄດເ້ໍ ກຍ້ໍ ກຸ່ ອມໃຫພ້ໍ ະຍາຫຼ ວງ ເມອງຈນັ ຍອມສະຫະຼ ສດິ ຜນົ ປະໂຫຍດສຸ່ ວນຕວົ ແລວໍ້ ຍກົ ລາຊະບນັ ລງັ ໃຫໍ້ ເຈາົໍ້ ກຸ່ ງິ ກດິ ສະລາດ ແລະ ເຈາົໍ້ ອນີ ທະ ໂສມ ໃນເລຸ່ ອງນເີ້ໍ ຫນັ ວຸ່ າ ເປນັ ຄວາມວຕິ ກົ ກງັ ວນົ ທຸ່ ສີ ດຂອງພະຍາຫຼວງເມອງຈນັ . ເຈາົໍ້ ໄຊອງົ ເວ້ໍ ຜູຢໍ້ ຸ່ ແູ ຄວນ້ໍ ອານາມ ເມຸ່ ອໄດຮໍ້ ບັ ຂຸ່ າວການສນີ້ໍ ພະຊນົ ຂອງ ເຈາົໍ້ ສລຍິ ະວງົ ສາ ທາມກິ ະຣາດ ແລວໍ້ . ພະຍາຫຼວງເມອງຈນັ ໄດແໍ້ ຍຸ່ ງບນັ ລງັ ແລະ ສະຖາປານາຕນົ ຂນ້ໍ ເປັນເຈາົໍ້ ແຜຸ່ ນດີນລາ້ໍ ນຊາໍ້ ງເຮດັ ໃຫສ້ໍ ະຖານະກາ ນວຽງ ຈນັ ຂາດຄວາມໜນັ້ໍ ຄງົ . ເຈາົໍ້ ໄຊອງົ ເວ້ໍ ກຸ່ ໄດວ້ໍ າງແຜນເຂາົໍ້ ມາສຸ່ ູດນີ ແດນລາ້ໍ ນຊາ້ໍ ງທາງພາກເໜອເຂດ 12 ຈໄທ (ຫວົ ພນັ ທງັ 5 ແລະ ທງັ 6)ເມຸ່ ອເຕາົໍ້ ໂຮມກາລງັ ແລວ້ໍ ຍບັ ເຂາົໍ້ ມາຕງັ້ໍ ທຸ່ ໝີ ັນໍ້ ຢຸ່ ເູ ມອງພວນຊຽງຂວາງ ກຽມພອໍ້ ມເພຸ່ ອ ຍກົ ທບັ ເຂາົ້ໍ ຕເີ ອາົ ວຽງຈນັ . ເວລາທຸ່ ເີ ຈາົ້ໍ ໄຊອງົ ເວໍ້ ປັບປງກາລງັ ຢຸ່ ູເມອງພວນນນັ້ໍ , ສະຖານະການທາງວຽງຈນັ ໄດຜ້ໍ ນັ ແປໄປຢຸ່ າງສບັ ສນົ ແ ລວໍ້ ເພາະກຸ່ ມເຈາົໍ້ ອງົ ຫຸ່ ຼ ເຊຸ່ ງີ ມເີ ສນາມນົ ຕບີ າງຄນົ ໄດໃ້ໍ ຫກ້ໍ ານສະໜບັ ສະໜູນຍກົ ເອາົ ກາລງັ ຈາກເມອງຊມົ ພູ ຂນໍ້ ມາຕເີ ອາົ 22 ວິທະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພດັ ດາວັນ ຈັນທະເພງັ

ວຊິ າ ສັງຄມົ ສກຶ ສາ ວຽງຈນັ ແບບສາຍຟໍ້າແມບ ໂດຍພະຍາຫວຼ ງເມອງຈນັ ບຸ່ ຮູສ້ໍ ກຶ ຕວົ ແຕຸ່ ຢຸ່ າງໃດ, ທງັ ສອງຝຸ່ າຍໄດເ້ໍ ກດີ ສູຮ້ໍ ບົ ກັນແ ບບ ຕະລມບອນ ເຮດັ ໃຫກໍ້ າລງັ ວຽງຈນັ ບຸ່ ສາມາດຕາໍ້ ນທານໄວໄໍ້ ດ,້ໍ ພະຍາຫວຼ ງເມອງຈນັ ເຫນັ ທຸ່ າບຸ່ ດີ ຈຸ່ ງຶ ໄດກ້ໍ ີນງວໍ້ ນຕາຍ ຢຸ່ ໃູ ນວງັ ກຸ່ ອນທຸ່ ີເຈາົໍ້ ອງົ ຫຸ່ ເຼ ຂາົໍ້ ຢຶດວງັ ໄດ,້ໍ ເມຸ່ ອເຈາົໍ້ ອງົ ຫຸ່ ຢຼ ດຶ ວຽງຈນັ ໄດແໍ້ ລວໍ້ ບນັ ດາເສນາມນຕີ ແລະ ປະຊາຊນົ ພອໍ້ ມ ດວ້ໍ ຍພະສງົ ອງົ ຄະເຈາົໍ້ ໄດຈ້ໍ ດັ ພທິ ີລາຊາອະພເິ ສກເຈາົ້ໍ ອງົ ຫຸ່ ຼ ຂນ້ໍ ເປັນເຈາົໍ້ ແຜຸ່ ນດນີ ລາວລາໍ້ ນຊາໍ້ ງຕາມລາຊາປະເພນີ ໃນ ປີ ຄ.ສ 1691. ຝຸ່ າຍເຈາົໍ້ ອງົ ເວ້ໍ ເມຸ່ ອພາຍຫຼງັ ປບັ ປງກາລງັ ຢຸ່ ເູ ມອງພວນສາເລດັ ແລວ້ໍ ເຫນັ ສະຖານະການວຽງຈນັ ໄດປ້ໍ ຸ່ ຽນແ ປງ ໄປອກີ , ຄກຸ່ ມຂອງເຈາົ້ໍ ນນັ ທະລາດ ແຫຸ່ ງເມອງສໂີ ຄດຕະບອງ ໄດຍ້ໍ ກົ ທບັ ກາລງັ ມາເພຸ່ ອໂຄຸ່ ຍລມົໍ້ ພະຍາຫຼວງເມອງ ຈນັ ແຕຸ່ ບຸ່ ຮອດ. ກຸ່ ຮູວໍ້ ຸ່ າເຈາົ້ໍ ແຜຸ່ ນດນີ ວຽງຈນັ ຖກໂຄຸ່ ນລມົໍ້ ລງົ ກຸ່ ອນ ເຖີງຢຸ່ າງໃດກຸ່ ຕາມກາລງັ ຂອງເຈາົໍ້ ນນັ ທລິ າດ ກຸ່ໄດ້ໍ ຍກເຂາົ້ໍ ຕວີ ຽງຈນັ ຕາມເປົາໍ້ ໝາຍສາມາດຢຶດເອາົ ລາຊະວງັ ວຽງຈນັ ໄດແໍ້ ລວ້ໍ ຈບັ ເອາົ ເຈາົໍ້ ອງົ ຫຸ່ໄຼ ປປະຫານຊວີ ດິ ແລວ້ໍ ສະ ຖາຕນົ ຂນ້ໍ ເປນັ ເຈາົໍ້ ແຜຸ່ ນດນີ ວຽງຈນັ . ໃນປີ ຄ.ສ 1965 ເຈາົ້ໍ ໄຊອງົ ເວ້ໍ ໄດຊ້ໍ າບຂຸ່ າວການປຸ່ ຽນແປງຂອງນະຄອນວຽງຈນັ ເຖງີ ສອງຄງັ້ໍ ຈຸ່ ງໄດຊໍ້ ຸ່ ງັ ຊາກາ ລງັ ແລວ້ໍ ເຫນັ ວຸ່ າ ກາລງັ ຂອງຕນົ ເໜອກວຸ່ າຝຸ່ າຍວຽງຈນັ ແລະ ເຫນັ ວຸ່ າປະຊາຊນົ ວຽງຈນັ ເກີດມີຄວາມເບຸ່ ອໜຸ່ າຍ ສງົ ຄາມກາງເມອງຫຼາຍຄງັໍ້ ຫຼາຍຫນົ ແລະ ດພໍ້ າກນັ ອບົ ພະຍບົ ໜີອອກຈາກເມອງຫວຼ ງຫຼາຍ. ດຸ່ ງັ ນນັໍ້ ເຈາົໍ້ ໄຊອງົ ເວໍ້ ໄດ້ໍ ຮບີ ຮອ້ໍ ນຍກົ ເອາົ ກາລງັ ມາຕເີ ອາົ ວຽງຈນັ ໂດຍຜຸ່ ານເມອງນຽກເຂາົ້ໍ ວຽງຈນັ ດາໍ້ ນຕາເວນັ ອອກ. ຝຸ່ າຍເຈາົ້ໍ ນນັ ທະລາດ ເຈາົ້ໍ ແຜຸ່ ນດນີ ລາ້ໍ ນຊາ້ໍ ງກຸ່ ໄດຍໍ້ ກົ ທັບກາລງັ ອອກມາຕານທານຢຸ່ ູນອກກາແພງເມອງ ດາ້ໍ ນ ຕາເວນັ ອອກ ທງັ ສອງຝຸ່ າຍໄດຕໍ້ ຸ່ ສູກໍ້ ນັ ຢຸ່ າງດເດອດ, ຝຸ່ າຍເຈາົໍ້ ນນັ ທະລາດໄດເໍ້ ຫນັ ວຸ່ າ ກາລງັ ຂອງຕນົ ນອໍ້ ຍກວຸ່ າ ຖກຕີ ຖອຍເຂາົ້ໍ ມາໃນກາແພງ ແລວໍ້ ອດັ ປະຕເູ ມອງຂງັ ຕນົ ເອງ. ສຸ່ ວນຝຸ່ າຍເຈາົໍ້ ອງົ ເວໍ້ ໄດຕໍ້ ແີ ຫຍພໍ້ ງັ ກາແພງເມອງໃນທຸ່ ສີ ດ ກຸ່ ສາມາດບກເຖງີ ໃຈກາງເມອງໄດ້ໍ ແລວໍ້ ຈບັ ເອາົ ເຈາົໍ້ ນນັ້ໍ ທິລາດປະຫານຊວີ ດິ . ເມຸ່ ອກອງທບັ ເຈາົໍ້ ໄຊອງົ ເວ້ໍ ຂນ້ໍ ເປັນຜູ ວ້ໍ ຸ່ າລາຊະການແຜຸ່ ນດີນລາວລາ້ໍ ນຊາໍ້ ງໃນປີ ຄ.ສ 1698 ແລວໍ້ ຊງົ ພະນາມວຸ່ າ: ພະເຈາົ້ໍ ໄຊຍະເສດຖາທລິ າດ 2. ເຈາົໍ້ ໄຊອງົ ເວເ້ໍ ປນັ ເຈາົໍ້ ແຜຸ່ ນດນີ ແລວ້ໍ ໄດເ້ໍ ອາົ ແບບຢຸ່ າງການປົກຄອງຂອງ ເຈາົໍ້ ສລຍິ ະວງົ ສາ ທາມກິ ະຣາດ. ຈາກ ນນັໍ້ , ບາໍ້ ນເມອງຈຸ່ ງຄຸ່ ອຍໆກັບຄນສຸ່ ູສະພາບຄວາມເປັນລະບຽບຮຽບຮອ້ໍ ຍ. ປະຊາຊນົ ວຽງຈນັ ທຸ່ ີໄດອໍ້ ບົ ພະ ຍົບໜີ ອອກໄປຈາກວຽງຈນັ ນນັໍ້ ກຸ່ໄດພ້ໍ າກນັ ທະຍອຍກບັ ຄນມາຕງັໍ້ ຖຸ່ ນີ ຖານບາໍ້ ນຊຸ່ ອງ ທາມາຫາກີນເປັນປົກກະຕ.ິ ເຈາົ້ໍ ໄຊ ອງົ ເວເໍ້ ຫນັ ວຸ່ າ ສະຖານະພາບການເປັນແຜຸ່ ນດນີ ຂອງຕນົ ມຄີ ວາມໝນັໍ້ ຄງົ ຈຸ່ ງໄດປ້ໍ ັບປງຕາແໜຸ່ ງຂາໍ້ ລາຊະການ ແລະ ເຈາົ້ໍ ເມອງຕຸ່ າງໆເຊຸ່ ນັ : ແຕຸ່ ງຕງັໍ້ ທາ້ໍ ວນອງ ຜູເ້ໍ ປນັ ນອ້ໍ ງຊາຍ ຂນໍ້ ໄປເປັນເຈາົໍ້ ປກົ ຄອງເມອງຫຼວງພະບາງ, ແຕຸ່ ງຕງັ້ໍ ເອາົ ພະຍາເມອງຈນັ ເປັນແມາທບັ ແລວໍ້ ຈດັ ຕງັໍ້ ກາລງັ ປາບປາມກຸ່ ມທຸ່ ີສະໜບັ ສະໜນູ ເຈາົໍ້ ນນັ ທລິ າດ ຢຸ່ ູເມອງສີໂຄດ ຕະບອງ ແລະ ພະຍາຈາປານະຄອນ ໃຫຍໍ້ ອມຂນ້ໍ ຕຸ່ ວຽງຈນັ ພອ້ໍ ມທງັ ຈບັ ກມເອາົ ເຈາົ້ໍ ໜຸ່ ກະສດັ ທຸ່ ຕີ ງັໍ້ ທຸ່ ີໜນັ້ໍ ຢຸ່ ູເ ຂດ ພາກໃຕ້ໍ ເມອງໂຂງ ໃຫຍ້ໍ ອມຂນ້ໍ ຕຸ່ ວຽງຈນັ ເຊຸ່ ນັ ດຽວກນັ ແຕຸ່ ບຸ່ ສາເລດັ 3. ການແຕກແຍກຂອງອານາຈກັ ລາວລາໍ້ ນຊາ້ໍ ງ 3.1. ອານາຈກັ ລາວລາ້ໍ ນຊາ້ໍ ງແຍກອອກເປນັ 2 ອານາຈກັ ( ຄ.ສ 1707) ໃນຄະນະທຸ່ ເີ ຈາົໍ້ ໄຊອງົ ເວໍ້ ພວມທມເທກາລງັ ລງົ ໄປປາບປາມກຸ່ ມຕຸ່ າງໆຢຸ່ ທູ າງໃຕເໍ້ ຊຸ່ ນັ : ກຸ່ ມຜູນ້ໍ ຍິ ມົ ເຈາົໍ້ ນນັ ທະທລິ າດ ແຫຸ່ ງເມອງນະຄອນ ແລະ ການຕດິ ຕາມຈບັ ກຸ່ ມເຈາົ້ໍ ໜຸ່ ກະສດັ ພອໍ້ ມດວໍ້ ຍພກັ ພວກຂອງນາງ ສມງັ ຄະລາ ທຸ່ ມີ ີທຸ່ າຈະຕງັ້ໍ ຕວົ ເປັນກຸ່ ມໜຸ່ ງ ຢຸ່ ພູ າກໃຕຢໍ້ ຸ່ າງກວາໍ້ ງຂວາງ ເຊຸ່ ງີ ຕງັ້ໍ ຢຸ່ ເູ ຂດເມອງໂຂງ (ແຂວງຈາປາ) ໂດຍຕງັ້ໍ ໃຫພໍ້ ະຍາ 23 ວທິ ະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພັດດາວນັ ຈັນທະເພງັ

ວິຊາ ສງັ ຄມົ ສກຶ ສາ ເມອງຈນັ ເປັນຜູໄໍ້ ລຸ່ ຕດິ ຕາມ ແຕຸ່ ແຜນການຕດິ ຕາມຂອງພະຍາເມອງຈນັ ບຸ່ ສາມາດບນັ ລເປາົໍ້ ໝາຍ, ພະຍາເມອງຈນັ ໄດ້ໍ ຮບັ ຄາສຸ່ ງັ ໃຫນ້ໍ າທບັ ກບັ ຄນມາວຽງຈນັ ຢຸ່ າງຮີບດຸ່ ວນ. ຍອໍ້ ນເກດີ ຄວາມບຸ່ ສະຫງບົ ຢຸ່ ທູ າງພາກເໜອ ດຸ່ ງັ ນນັ້ໍ ການຖອນ ທບັ ຄນຂອງພະຍາເມອງຈນັ ໄດເໍ້ ປັນໂອກາດຂອງເຈາົໍ້ ໜຸ່ ກະສດັ ທາການປັບປງກາລງັ ແລວ້ໍ ກາຍເປນັ ສາເຫດເ ຮດັ ໃຫ້ໍ ແຜຸ່ ນດນີ ລາ້ໍ ນຊາ້ໍ ງແຕກແຍກອອກ ເປັນອານາຈກັ ທຸ່ ສີ າມໃນຂນັ້ໍ ຕຸ່ ມາ. ຝຸ່ າຍເຈາົໍ້ ກຸ່ ງິ ສະລາດ ແລະ ເຈາົໍ້ ອນີ ທະໂສມ ເຊຸ່ ງິ ເປນັ ເຈາົ້ໍ ລາຊະບດຫາຼ ນຂອງ ເຈາົ້ໍ ສລຍິ ະວງົ ສາ ທາມກິ ະຣາດ ໄດໜ້ໍ ີໄປຍອ້ໍ ນຄວາມມກັ ໃຫຍຸ່ ໃຝຸ່ ສງູ ຂອງພະຍາຫວຼ ງເມອງຈນັ ຂນໍ້ ໄປອາໄສຢຸ່ ເູ ມອງຜງົ , ເມອງ ລາ ເປນັ ຖຸ່ ນີ ກາເນດິ ຂອງສມີ ານດາ (ມາຕພູມ) ໃນເຂດ 12 ພນັ ນາ, ເຈາົ້ໍ ຊາຍທງັ ສອງໄດພ້ໍ ະຍາຍາມສາໍ້ ງຄນງາມຄວາມດເີ ພຸ່ ອໄດໃ້ໍ ຫໍ້ຮບັ ການສະໜບັ ສະໜນູ ອູມ້ໍ ຊູໃນການເຕາົ້ໍ ໂຮມກາລງັ ໃນເຂດນນັໍ້ ເຊຸ່ ງິ ມເີ ຈາົ້ໍ ອງົ ຄາ, ເຈາົ້ໍ ລາຊະວງົ ແຫຸ່ ງແຄວ້ໍ ນ 12 ຈໄທ ໃຫ້ກໍ ານສະໜບັ ສະໜູນທຸ່ ີສາຄນັ ພອ້ໍ ມທັງເຈາົ້ໍ ເອກະແຫຸ່ ງແຄວໍ້ ນພວນ ສມົ ທບົ ເປັນກາລງັ ສະໜບັ ສະໜນູ . ໄປພອໍ້ ມໆກບັ ການກຸ່ ສາ້ໍ ງ ແລະ ປັບປງກາລງັ ຢຸ່ ູນນັໍ້ ເຈາົ້ໍ ກຸ່ ງິ ສະລາດ ແລະ ເຈາົໍ້ ອນີ ທະໂສມໄດເໍ້ ປັນຜູຕ້ໍ ດິ ຕາມສະພາບ ທາງວຽງຈນັ ຢຸ່ າງໃກຊ້ໍ ດິ , ທງັ ໄດພໍ້ ອ້ໍ ມກນັ ວາງແຜນຍດຶ ເອາົ ເມອງ ຫຼວງພະບາງ ເປນັ ເມອງລາຊະທານຂີ ອງຕນົ ທງັ ນີ້ໍ ໄດມ້ໍ ີການກະກຽມກາລງັ ພນົ ເຖີງ 60.000 ກວຸ່ າຄນົ . ລງົ ມາຕຫີ ຼວງພະບາງ ໃນປີ ຄ.ສ 1705 ໄດສໍ້ າເລດັ ໂດຍເຮດັ ໃຫເ້ໍ ຈາົໍ້ ນອງ ເຈາົໍ້ ຫຼວງພະບາງບຸ່ ສາມາດຕາໍ້ ນທານໄດໍ້ ຈຸ່ ງໄດອໍ້ ບົ ພະຍບົ ມາວຽງຈນັ . ເມຸ່ ອເຈາົໍ້ ກຸ່ ງິ ສະລາດ ແລະ ເຈາົ້ໍ ອນີ ທະໂສມ ຢດຶ ຫຼວງພະບາງໄດແ້ໍ ລວໍ້ ເຈາົ້ໍ ກງິໍ້ ສະລາກຸ່ໄດສໍ້ ະຖາຕນົ ຂນໍ້ ເປັ ນເຈາົ້ໍ ແຜຸ່ ນດນີ ຫວຼ ງພະບາງ ແລວໍ້ ກຸ່ ໄດຈໍ້ ດັ ລະບຽບການປກົ ຄອງແຜຸ່ ນດນີ ຕາມແບບຂອງ ເຈາົ້ໍ ສລຍິ ະວງົ ສາ ທາມກິ ະຣາດ. ເປາົໍ້ ໝາຍການຢດຶ ຫຼວງພະບາງຂອງເຈາົ້ໍ ກຸ່ ງິ ສະລາດ ແມຸ່ ນຊງີ ເອາົ ທຸ່ າໄດປ້ໍ ຽບ ແລະ ປາບປາມກຸ່ ມອຸ່ ນໆໃຫຍໍ້ ອມ ຮບັ ສກັ ດນີ າຫຼວງພະບາງເປັນໃຈກາງ ໂດຍສະເພາະແມຸ່ ນສກັ ດນີ າວຽງຈນັ . ເຈາົໍ້ ກຸ່ ງິ ສະລາດໄດຈໍ້ ດັ ລະບຽງອານາຈກັ ຂອງຕນົ ແລວໍ້ ປີ 1 ຕຸ່ ມາໄດສໍ້ ຸ່ ງົ ທບັ ໃຫລໍ້ ງົ ໄປຕວີ ຽງຈນັ ເພຸ່ ອບງັ ຄບັ ໃຫ້ໍ ວຽງຈນັ ຂນໍ້ ຕຸ່ ຫຼວງພະບາງ. ແຕຸ່ ຝຸ່ າຍສກັ ດນີ າວຽງຈນັ ບຸ່ ຍນີ ຍອມຈຸ່ ງຶ ເກີດການຕຸ່ ສກູ ້ໍ ັນກາຍເປນັ ສງົ ຄາມກາງເມອງຢຸ່ າງ ດເດອຶ ດ, ປະຊາຊນົ ລາວບນັ ດາເຜຸ່ າົ ຖກຶ ເກນໄປສຮູ ້ໍ ບົ ບາດເຈບັ ລມົ້ໍ ຕາຍເປນັ ຈານວນຫຼວງຫຼາຍ. ດາໍ້ ນໜຸ່ ງກຸ່ ເປັນເຫດ ເຮດັ ໃຫຊ້ໍ ບັ ສມົ ບດັ , ການຜະລດິ ຂອງແຜຸ່ ນດນີ ຖກຶ ສູນເສຍ ແລະ ເບາົ ບາງລງົ . ສງົ ຄາມກາງເມອງທຸ່ ີຊງີ ເອາົ ທຸ່ າໄດປ້ໍ ຽບລະຫວຸ່ າງສກັ ດີນາຫຼວງພະບາງ ແລະ ສກັ ດນີ າວຽງຈນັ ບຸ່ ມີຊຸ່ ອງ ທາງບຸ່ ຍນີ ຍອມກນັ ໄດໍ້ ຕຸ່ າງຝຸ່ າຍ ແມຸ່ ນມກີ າລງັ ທຸ່ ຈີ ະສູຢ້ໍ ັນຕຸ່ໄປ. ໃນນນັໍ້ ກຸ່ ມທຸ່ ີວຕິ ກົ ກງັ ວນົ ໄດແ້ໍ ກຸ່ ຝຸ່ າຍວຽງຈນັ ເຈາົໍ້ ໄຊອງົ ເວ້ໍ ໄດຂ້ໍ ຽນພາລາຊະສານແຕຸ່ ງທດູ ເພຸ່ ອໄປຂຄວາມຊຸ່ ວຍເຫອຼ ຈາກພະເພທາລາຊາເຈາົໍ້ ແຫຸ່ ງກງສອີ ະຍດທະຍາ (ເຈາົ້ໍ ສກັ ດນີ າສະຫຍາມ). ດຸ່ ງັ ນນັ້ໍ ພະເພທາລາຊາ ເຫນັ ເປັນໂອກາດ ທຸ່ ີຈະແຜຸ່ ອດິ ທພິ ນົ ເຂາົ້ໍ ດນີ ແດນລາໍ້ ງຊາ້ໍ ງ ຈຸ່ ງເຕມັ ໃຈໃຫໍ້ ຄວາມຮຸ່ ວມມ ກບັ ສກັ ດນີ າວຽງຈນັ . ແຕຸ່ ອກີ ຢຸ່ າງໜຸ່ ງພດັ ຢ້ໍານກວົ ຖາໍ້ ຫາກວຸ່ າຕນົ ຊຸ່ ວຍເຫອຼ ຝຸ່ າຍວຽງຈນັ , ຫວຼ ງພະ ບາງອາດຈະໄປຂຄວາມຊຸ່ ວຍເຫອຼ ຈາກພະມາໍ້ ອນັ ຈະເປັນການຂະຫຍາຍສງົ ຄາມ ແລະ ອາດຈະນາເອາົ ໄພພບິ ດັ ມາສຸ່ ູ ອາຍທະຍາກຸ່ ເປນັ ໄດ.້ໍ ດຸ່ ງັ ນນັ້ໍ , ພະເພທາລາຊາ ຈຸ່ ງຫນັ ມາໃຊກ້ໍ ນົ ອບາຍໄກຸ່ ເກາຍສະເໜີໃຫເໍ້ ຈາົໍ້ ສກັ ດນີ າລາວທງັ ສອງ ວຽງຈນັ ແລະ ຫວຼ ງພະບາງຄນດຕີ ຸ່ ກນັ ດວ້ໍ ຍວທິ ີການແບຸ່ ງອານາດການປົກຄອງກນັ ຄ: ໄດແ້ໍ ບຸ່ ງແຜຸ່ ນດນີ ອາ ນາຈກັ ລາໍ້ ນຊາ້ໍ ງອອກເປນັ ສອງອານາຈກັ ເພຸ່ ອປກົ ຄອງໃນປີ ຄ.ສ 1707 ຄ: ອານາຈກັ ວຽງຈນັ ຢຸ່ ໃູ ຕກໍ້ ານປກົ ຄອງຂອງເ ຈາົ້ໍ ໄຊອງົ ເວໍ້ ແລະ ອານາຈກັ ຫຼວງພະບາງ ຢຸ່ ພູ າຍໃຕກ້ໍ ານປົກຄອງຂອງເຈາົໍ້ ກຸ່ ງິ ກດິ ສະລາດ. ເມຸ່ ອສອງສກັ ດນີ າເຫນັ ຄາເ ໜີ ແລະ ເປັນທາງອອກທຸ່ ີດ,ີ ໂດຍບຸໄ່ ດຄໍ້ ານງເຖງີ ກນົ ອບາຍແບຸ່ ງແຍກດີນແດນຂອງຊາວຕຸ່ າງຊາດເພຸ່ ອຫວງັ ບຸ່ ນັ ທ ອນ ກາລງັ ແຮງຂອງສກັ ດນີ າລາວໃຫອໍ້ ຸ່ ອນເພຍລງົ ແລະ ຂນ້ໍ ກບັ ຊາດຕຸ່ າງດາໍ້ ວໃນທຸ່ ີສດ. ເມຸ່ ອສກັ ດນີ າລາວທງັ ສອງຝຸ່ າຍ 24 ວທິ ະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພັດດາວນັ ຈນັ ທະເພງັ

ວິຊາ ສັງຄມົ ສກຶ ສາ ເຫນັ ຄາສະເໜີ ກຸ່ໄດສ້ໍ ຸ່ ງົ ທດູ ເຂາົໍ້ ຮຸ່ ວມເຈລະຈາກນັ ຜນົ ການເຈລະຈາປະກດົ ອອກມາດຸ່ ງັ ນ:ີໍ້  ເຂດປກົ ຄອງຫຼວງພະບາງຂອງເຈາົໍ້ ກຸ່ ງິ ສະລາດ ໃຫຖ້ໍ ເອາົ ຕາມລານາໍ້ ຂອງ ນບັ ແຕຸ່ ປາກນາ້ໍ ເຫອງຂນໍ້ ເມອຈນົ ຮອດຜາໄດຜາດຸ່ າງ, ທດິ ເໜອກວມເອາົ ຮອດ 12 ຈໄທຕຸ່ ແດນຈນີ ແລະ ແດນຫວຽດນາມ. ທດິ ຕາເວນັ ຕກົ ແດນພະມາໍ້ ແລະ ທດິ ຕາເວນັ ອອກສຸ່ ຽງເໜອຮອດ 12 ພນັ ນາ.  ເຂດປົກຄອງວຽງຈນັ ຂອງເຈາົໍ້ ໄຊອງົ ເວໍ້ ມີເຂດແດນແຕຸ່ ປາກນາໍ້ ເຫອງລງົ ມາ ທດິ ຕາເວນັ ອອກຕດິ ກບັ ສາຍພູແດນຫວຽດນາມ ກວມເອາົ ແຄວໍ້ ນພວນຊຽງຂວາງ, ທດິ ໃຕຮ້ໍ ອດຫຸ່ ຜຼີ ີກວມເອາົ ດນີ ສອງຝຸ່ ັ ງແມຸ່ ນາ້ໍ ຂອງທງັ ສອງຝາກຝຸ່ ັງ, ທດິ ຕາເວນຕກົ ຕດິ ກບັ ສາຍພູພະຍາພຸ່ ດງົ ພະຍາໄຟ.  ການແບຸ່ ງເຂດລະຫວຸ່ າງ ເຈາົ້ໍ ກຸ່ ງິ ສະລາດ ກບັ ເຈາົ້ໍ ໄຊອງົ ເວໍ້ ໃນປີ ຄ.ສ 1707 ໄດເ້ໍ ປັນຂດີ ໝາຍແຫຸ່ ງການ ແບຸ່ ງແຍກອານາຈກັ ລາ້ໍ ນຊາໍ້ ງວຽງຈນັ ແລະ ອານາຈກັ ລາໍ້ ນຊາໍ້ ງຫຼວງພະບາງ. 3.2. ອານາຈກັ ລາວລາ້ໍ ນຊາໍ້ ງແຍກອອກເປັນ 3 ອານາຈກັ ( ຄ.ສ 1713 ) ອານາຈກັ ລາໍ້ ວລາໍ້ ນຊາໍ້ ງ ຫງຼັ ການແຍກອອກເປັນສອງອານາຈກັ ມາບຸ່ ພຸ່ ເທຸ່ າົ ໃດປີ ກຸ່ ເກີດມກີ ານປະກາດແຍກຕວົ ອອກອານາຈກັ ວຽງຈນັ ຢຸ່ າງເປັນເອກະລາດຢຸ່ ພູ າກໃຕຄ້ໍ : ປະກາດເປັນອານາຈກັ ຈາປາສກັ ຂອງເຈາົໍ້ ໜຸ່ ກະສດັ ໃນປີ ຄ.ສ 1713. ການປະກາດແຍກຕວົ ຂອງຈາປາສກັ ທຸ່ ີບຸ່ ຍອມຂນ້ໍ ຕຸ່ ວຽງຈນັ ແມຸ່ ນມເີ ລຸ່ ອງລາວຕຸ່ ກບັ ພະຄຍູ ອດແກວໍ້ ທຸ່ ີ ວດັ ໂພນສະເມກັ ເພາະເປັນຄນົ ໃຫກໍ້ ານອມ້ໍ ຊູຊຸ່ ວຍໜູນເຈາໍ້ ໜຸ່ ກະສດັ ເພຸ່ ອກຸ່ ສາ້ໍ ງຮາກຖານຢຸ່ ູທາງພາກໃຕໍ້ ຂອງ ອານາຈກັ ລາໍ້ ນຊາ້ໍ ງຈນົ ກາຍເປັນກາລງັ ທຸ່ ີມີຄວາມແຂງແຮງ ຕຸ່ ສກູ ໍ້ ບັ ວຽງຈນັ ພະຄຍູ ອດແກວ້ໍ ຖວຸ່ າເປນັ ພະສງົ ຜູ ໍຊ້ ງົ ຄນູ ວດທ,ິ ມີອດິ ທພິ ນົ ເໜອຈດິ ໃຈຢຸ່ ທູ າງຝຸ່ າຍອງົ ການພະສງົ ແລະ ຝຸ່ າຍປົກຄອງບາໍ້ ນເມອງ. ເມຸ່ ອໄປຕງັ້ໍ ໜນັ້ໍ ຢຸ່ ຈູ າປາສກັ ພະຄໄູ ດທ້ໍ າໜາໍ້ ທຸ່ ີສອງຢຸ່ າງຄ: ທງັ ເປັນຜູນໍ້ າທາງຝຸ່ າຍສາສະໜາ ແລະ ທງັ ວຸ່ າໜາໍ້ ທີ ປົກຄອງບາໍ້ ນເມອງ ນາພາຊາວເມອງສາໍ້ ງສາເມອງຈາປາສກັ ຈນົ ໄດສ້ໍ ະຖາປານາ ເຈາົໍ້ ໜຸ່ ກະສດັ ເປັນເຈາົໍ້ ແຜຸ່ ນດນີ ອານາຈກັ ຈາປາສກັ ດຸ່ ງັ ຕຸ່ ໄປນ:ີໍ້ ຕາມຄວາມເປນັ ມາດາໍ້ ນປະຫວດັ ສາດວຸ່ າ : ພະຄຍູ ອດແກວໍ້ ວດັ ໂພນສະເມກັ ແມຸ່ ນຄນົ ໜຸ່ ງທຸ່ ີພະຍາຫຼວງເມອງ ຈນັ ຖເປັນອປະສກັ ກີດຂວາງກາ ນຂນໍ້ ກາອານາດແຜຸ່ ນດີນຂອງຕນົ ເພາະໃນສຸ່ ວນຕວົ ຂອງພະຄຍູ ອດແກໍ້ວ ກຸ່ ບຸ່ ເຫນັ ດນີ າພະຍາຫວຼ ງເມອງຈນັ ແຕຸ່ ຢຸ່ າງໃດຊາ້ໍ ຍງັ ເປນັ ທຸ່ ເີ ຄາົ ລບົ ນບັ ຖຂອງປະຊາຊນົ ຢຸ່ າງກວາໍ້ ງຂວາງ. ຍຸ່ ງິ ໄປກວຸ່ ານນັ້ໍ ຍງັ ໄດ້ໍ ເປັນຜູຊ້ໍ ຸ່ ວຍເຈາົ້ໍ ຍງິ ສມງັ ຄະລາອອກຈາກການຫວງັ ປອງທາຮາໍ້ ຍຂອງພະຍາຫຼວງເມອງຈນັ ໄດຢໍ້ ຸ່ າງປອດໄພ. ດຸ່ ງັ ນນັໍ້ , ພະຍາຫວຼ ງເມອງຈນັ ໄດມໍ້ ແີ ຜນກາຈດັ ພະຄູຕໄຸ່ ປ ແຕຸ່ ແຜນການນໄີ້ໍ ດຮໍ້ ຸ່ ວົ ໄຫກຼ ຸ່ ອນ ຍອ້ໍ ນມີຜູຈ້ໍ ຸ່ ງົ ຮກັ ພກັ ດຕີ ຸ່ ພະ ຄູນາ ຂຸ່ າວລບັ ນໄີໍ້ ປບອກພະຄູ ຍອ້ໍ ນແນວນນັໍ້ ພະຄຍູ ອດແກ້ວໍ ຈຸ່ ງຶ ຮບີ ຮອໍ້ ນຫຼບົ ໜີອອກຈາກວຽງຈນັ ໄປຕງັ້ໍ ທຸ່ ີໜນັໍ້ ຢຸ່ ພູ າກ ໃຕ.ໍ້ ແລວໍ້ ກາຍເປັນຜູທໍ້ ຸ່ ມີ ບີ ດົ ບາດສາຄນັ ທຸ່ ີສດ ໃນການອບົ ພະຍບົ ຫບຼົ ໜີ ແລະ ການກຸ່ ສາ້ໍ ງກາລງັ ແຍກເອາົ ຈາປາສກັ ອອກຈາກວຽງຈນັ . ຕຸ່ ກບັ ເຈາົໍ້ ໜຸ່ ກະສດັ ເມຸ່ ອເຫນັ ວຸ່ າກອງທບັ ຂອງຝຸ່ າຍວຽງຈນັ ຖອນທັບກບັ ຄນວຽງຈນັ ແລວ້ໍ ເຈາົໍ້ ໜຸ່ ກະສດັ ກຸ່ ໄດໍ້ ຈດັ ການປບັ ປງກາລງັ ເຕາົ້ໍ ໂຮມເອາົ ປະຊາຊນົ ເຂດເມອງໂຂງ, ອດັ ຕະປ, ຈາປາສກັ , ເມອງເຊປົນ ແລະ ເມອງຄາເກດີ . ເມຸ່ ອສາເລດັ ແລວໍ້ ເຈາົໍ້ ໜຸ່ ກະສດັ ກຸ່ໄດເ້ໍ ຄຸ່ ອນກາລງັ ຂນໍ້ ມາຕາມແຜນແລວໍ້ ມາຕງັ້ໍ ທຸ່ ີໜນັ້ໍ ຢຸ່ ພູ ູສະຫງຫໍ້ ຄາ ກຽມຕເີ ອາົ ວຽງ ຈນັ ໃນປີ ຄ.ສ 1708 ສຸ່ ວນເຂດທຸ່ ີໜນັໍ້ ພາກໃຕ້ໍ ໄດມໍ້ ອບໝາຍໃຫພໍ້ ະຄຍູ ອດແກວ້ໍ ເປນັ ຜູດໍ້ ແູ ລ ແລະ ໃນປີດຽວກນັ ນກີໍ້ ອງທບັ ຂອງເຈາົ້ໍ ໜຸ່ ກະສດັ ໄດເ້ໍ ຄຸ່ ອນເຂາົ້ໍ ມາຕງັ້ໍ ຢຸ່ ວູ ຽງຄກ. ເມຸ່ ອເຈາົໍ້ ໄຊອງົ ເວໍ້ ໄດຊ້ໍ າບຂຸ່ າວການເຄຸ່ ອນທບັ ຂອງເຈາົ້ໍ ໜຸ່ ກະສດັ ຂນໍ້ ມາ ໃກຊໍ້ ດິ ກບັ ກາແພງເມອງວຽງຈນັ ຄແນວ 25 ວິທະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພດັ ດາວັນ ຈັນທະເພງັ

ວຊິ າ ສງັ ຄົມສຶກສາ ນນັໍ້ ກຸ່ ຮບີ ຮອໍ້ ນສຸ່ ງົ ກອງທັບອອກໄປຕຸ່ ຕາ້ໍ ນ ຢຸ່ ູທຸ່ ີວຽງຄກສງົ ຄາມໄດດ້ໍ າເນນີ ໄປຢຸ່ າງດເດອດ ເຮດັ ໃຫກໍ້ ອງທບັ ວຽງຈນັ ຖກຕແີ ຫຍຖ້ໍ ອຍອອກມາ ເຖງີ ເມອງຊາຍຟອງໃນທາ້ໍ ຍປີ ຄ.ສ 1709 ແລະ ຫງຼັ ຈາກນນັ້ໍ ເຈາົ້ໍ ໜຸ່ ກະສດັ ໄດເ້ໍ ລຸ່ ງັ ມພະ ເດດັ ເສກິ ເພຸ່ ອຍດເອາົ ເມອງວຽງຈນັ ໃຫໄໍ້ ດແໍ້ ຕຸ່ ບຸ່ ສາເລດັ ຍອ້ໍ ນວຽງຈນັ ມກີ າແພງສງູ ຫາຼ ຍ ແລະ ມລີ ະບບົ ປໍ້ອງກນັ ທຸ່ ີແ ໜນໍ້ ໜາ. ຕຸ່ ຝຸ່ າຍ ເຈາົໍ້ ໄຊອງົ ເວໍ້ ເຫນັ ວຸ່ າ ກາລງັ ຂອງຕນົ ຖກຕແີ ຫຍ້ໍ ຈນົ ເຖງີ ກາແພງເມອງແນວນນັ້ໍ ກຸ່ໄດຮ້ໍ ບີ ຮອ້ໍ ນປັບປງ ແມຸ່ ທບັ ທງັ ຫຼາຍຄ: ເຈາົໍ້ ໂອ ແລະ ເຈາົ້ໍ ບາໍ້ ນທຸ່ າ ຮບັ ຜດິ ຊອບຄວາມປອດໄພ ແລະ ໄດປ້ໍ ບັ ປງກາລງັ ເຫຸ່ ຼົາທບັ ໃ ຫມໍ້ ີ ຄວາມເຂມັ້ໍ ແຂງ, ຈດັ ສຸ່ ງົ ໜຸ່ ວຍກຸ່ ກວນສະກດັ ລດັ ຕີ ເກບັ ເກນເອາົ ສະບຽງຂອງໜຸ່ ວຍເຈາົ້ໍ ໜຸ່ ກະສດັ , ເຮດັ ໃຫເໍ້ ຈາົ້ໍ ໜຸ່ ກະສດັ ຖກຂາດສະບຽງບວກກັບຄວາມໜາວເຢັນ ໄດກ້ໍ າຍເປນັ ອປະສກັ ຢຸ່ າງໜກັ ໜຸ່ ວງ ກາລງັ ທະຫານເກີດຄອນ ແຄນ ຂາດຄວາມຮບັ ຜດິ ຊອບທາງການສູຮໍ້ ບົ ເມຸ່ ອຖກສະພາບຄແນວນນັໍ້ ກອງທບັ ຂອງເຈາົໍ້ ໜຸ່ ກະສດັ ເປນັ ຜູ ຖໍ້ ກຕີ ຖອຍ ຈາກກອງກາລງັ ຝຸ່ າຍວຽງຈນັ ມາຕງັໍ້ ຫຼກັ ທຸ່ ີພູສະຫງຫໍ້ ຄໍ້ າດຸ່ ງັ ກຸ່ າວ (ດຸ່ ງັ ເກຸ່ າົ ). ຝຸ່ າຍພະຄຍູ ອດແກວໍ້ ຜູຄ້ໍ ອຍຕດິ ຕາມຜນົ ການເຄຸ່ ອນທບັ ຂອງເຈາົ້ໍ ໜຸ່ ກະສດັ ເຫນັ ວຸ່ າກອງທບັ ເຈາົໍ້ ໜຸ່ ກະ ສດັ ໄດ້ໍ ຮບັ ຄວາມພຸ່ າຍແພບ້ໍ ຸ່ ສາມາດຍດຶ ເອາົ ວຽງຈນັ ໄດຄໍ້ ແນວນນັໍ້ ຈຸ່ ງຶ ໄດທ້ໍ າການປຶກສາຫາລນາບກຄນົ ຊນັ້ໍ ນາຫາຼ ຍໆຄນົ ຄ: ນາງແພງເປນັ ຕນົ້ໍ . ແລວ້ໍ ຮຽນເຊນີ ເຈາົ້ໍ ໜຸ່ ກະສດັ ພອ້ໍ ມກບັ ກາລງັ ໃຫ້ຄໍ ນມາຈາປາສກັ ໂດຍໄວ ແລະ ເມຸ່ ອນນັໍ້ ກຸ່ ໄດໍ້ ອະພເິ ສກໃຫເ້ໍ ຈາົ້ໍ ໜຸ່ ກະສດັ ຂນ້ໍ ຄອງລາຊາບນັ ລງັ ເປັນເຈາົ້ໍ ແຜຸ່ ນດີນຈາປາສກັ ແລະ ເສນາອາມາດທງັ ຫຼາຍພໍ້ອມກບັ ຊາວເມອງໃຫນ້ໍ າມມະຍດົ ວຸ່ າ : “ ເຈາົໍ້ ສອ້ໍ ຍສມີ ະມດ ພດທະກນູ ” ໃນປີ ຄ.ສ 1713 ແລວໍ້ ໄດປໍ້ ະກາດຄວາມເ ປັນ ເອກະລາດຂອງອານາຈກັ ຈາປາສກັ ອອກຈາກວຽງຈນັ . ມເີ ຂດແດນກວມເອາົ ທດິ ເໜອຕງັໍ້ ແຕຸ່ ຍາງສາມຕນົ້ໍ , ອນົໍ້ ສາມ ຂວຍຫກັ ທອດຍອດຍງັ ( ສາຍພູສາກນົ ນະຄອນ) , ທດິ ຕາເວນັ ອອກແຕຸ່ ສາຍພູຫວຼ ງແດນຫວຽດນາມ ( ສນັ ພໄູ ມລ້ໍ ມົ້ໍ , ສນັ ພູ ປັນນາ້ໍ ), ທດິ ໃຕຕໍ້ ງັ້ໍ ແຕຸ່ ສາມໂບກຕດັ ໃສຸ່ ລານາ້ໍ ແສນຕຸ່ ແດນ ເມອງສະທົມກາປົງສະຫວາຍ ແຫຸ່ ງລາຊາ ອານາຈກັ ຂະເໜນັ ແລະ ທດິ ຕາເວນັ ຕກົ ແຕຸ່ ລາຫວໍ້ ຍນາໍ້ ຂະຍງູ ຕຸ່ ແດນເມອງພມິ າຍ. ລວມຄວາມແລວໍ້ ອານາຈກັ ລາວລາ້ໍ ນຊາໍ້ ງ ໄດດ້ໍ າລງົ ຄງົ ຕວົ ເປນັ ອານາຈກັ ທຸ່ ີມີເອກະລາດອານາດສກັ ດີນາ ລວມ ສນູ . ມາເຖີງຕນົ້ໍ ສະຕະວດັ ທີ XVIII (ຄ.ສ1707) ແຜຸ່ ນດນີ ອານາຈກັ ລາວລາໍ້ ນຊາໍ້ ງຖກແບຸ່ ງອອກເປັນສອງ ຕອນ ແລະ ເຖງີ ປີ ຄ.ສ 1713 ແຜຸ່ ນດອີ ານາຈກັ ລາໍ້ ນຊາໍ້ ງຖກແບຸ່ ງອອກເປັນສາມອານາຈກັ ນອ້ໍ ຍ ຍອໍ້ ນຄວາມມກັ ໃຫຍຸ່ ໃຝຸ່ ສູງ, ແລະ ເຫນັ ແກຸ່ ຜນົ ປະໂຫຍດສຸ່ ວນຕວົ ຂອງບນັ ດາເຫຸ່ າຼົ ຂນູ ນາງສກັ ດນີ າລາວລາ້ໍ ນຊາ້ໍ ງເຖງີ ວຸ່ າແຜຸ່ ນດນີ ຈະຖກແບຸ່ ງ ແຍກແນວນນັໍ້ ກຸ່ ຕາມແຕຸ່ ກຸ່ ບຸ່ ໄດໝ້ໍ າຍຄວາມວຸ່ າ ອານາຈກັ ລາວລາ້ໍ ນຊາ້ໍ ງມຄີ ວາມສະຫງບົ ແລະ ມີຄວາມເປນັ ລະບຽບຮຽບຮອ້ໍ ຍ, ແຕຸ່ ພວກຂນູ ນາງສກັ ດນີ າລາວທງັ ສາມອານາຈກັ ຕຸ່ າງກຸ່ ສະແຫວງຫາຫນົ ທາງ ສາໍ້ ງກາລງັ ເພຸ່ ອ ການຄງົ ຕວົ ດວໍ້ ຍວທິ ກີ ານເຂາົ້ໍ ຂຄວາມຊຸ່ ວຍເຫອຼ ແລະ ຮຸ່ ວມມກບັ ສກັ ດນີ າດຸ່ າງດາໍ້ ວ. ເສກິ ກາງເມອງຊງິ ເອາົ ທຸ່ າໄດປ້ໍ ຽບເພຸ່ ອລະຫງບັ ຄວາມຂດັ ແຍຸ່ ງກນັ ແລະ ກນັ ຂອງກຸ່ ມສກັ ດນີ າລາວທຸ່ ີກຸ່ າວມານນັ້ໍ ບ່ໄຸ ດເ້ໍ ກດິ ຜນົ ດຫີ ຍງັ ໃຫແໍ້ ກຸ່ ແຜຸ່ ນດນີ ລາວ ແລະ ປະຊາຊນົ , ກງົ ກນັ ຂາໍ້ ມ ສງົ ຄາມແກຸ່ ຍາວເທຸ່ າົ ໃດຍຸ່ ງິ ເປນັ ການນາເອາົ ອານາຈກັ ເຂາົ້ໍ ໄປຜູກພນັ ກບັ ຄວາມເປນັ ເມອງຂນ້ໍ ແກຸ່ ສກັ ດີນາຕຸ່ າງດາໍ້ ວເທຸ່ າົ ນນັ້ໍ ແລະ ມນັ ໄດກໍ້ າຍເປນັ ຜນົ ດໃີ ຫໍ້ແກຸ່ ສກັ ດນີ າທຸ່ ີຢຸ່ ູໃກຄ້ໍ ຽງທຸ່ ເີ ຂມັໍ້ ແຂງ ແລະ ເວລາໃດເຂາົ ກຸ່ ພະຍາຍາມຈອ້ໍ ງມອງເບຸ່ ງິ ຄວາມອຸ່ ອນແອຂອງອານາຈກັ ອຸ່ ນໆ ເພຸ່ ອສາໍ້ ງຄວາມເປັນມະຫາອານາຈກັ ແລວໍ້ ກາໍ້ ວຂນໍ້ ເປນັ ລາຊາໃນຂງົ ເຂດ. 26 ວທິ ະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພດັ ດາວັນ ຈນັ ທະເພງັ

ວຊິ າ ສັງຄົມສຶກສາ ຮູບທີ 1 ແຜນທຸ່ ອີ ານາຈກັ ລາວລາ້ໍ ນຊາໍ້ ງໃນສະໄໝແຕກແຍກອອກເປັນສາມອານາຈກັ ສະຕະວັດທີ 18 4. ການຮກຮານ ແລະ ຢດຄອງອານາຈກັ ລາວລາ້ໍ ນຊາໍ້ ງຂອງສກັ ດນີ າສະຫຍາຍ. ໃນຂະນະທຸ່ ີອານາຈກັ ລາວລາ້ໍ ນຊາໍ້ ງພວມເກີດຄວາມຂດັ ແຍຸ່ ງ., ແບຸ່ ງອອກເປັນ 3 ອານາຈກັ ນນັ້ໍ . ສກັ ດນີ າ ສະຫຍາມຊາໍ້ ພດັ ມຄີ ວາມເຂມັໍ້ ແຂງ ໂດຍສະເພາະປົດປຸ່ ອຍດນີ ແດນຂອງຕນົ ອອກເປນັ ເມອງສຸ່ ວຍແກຸ່ ພະມາ້ໍ ສາເລດັ ພະເຈາົໍ້ ຕາກສນີ ໄດປໍ້ ັບປງອານາດການປກົ ຄອງໃຫມໍ້ ຄີ ວາມເຂມັໍ້ ແຂງໃນທກດາ້ໍ ນ, ໂດຍສະເພາະແມຸ່ ນການທະຫານ ຈາກນນັໍ້ ໄດດໍ້ າເນນີ ການແຜຸ່ ຂະຫຍາຍອານາເຂດຮກຮານເຂາົໍ້ ອານາຈກັ ຕຸ່ າງໆທຸ່ ີຢຸ່ ູອອໍ້ ມຂາໍ້ ງເຊຸ່ ນັ : ຄ.ສ 1776 ຮກຮານ ເຂາົ້ໍ ອານາຈກັ ລາ້ໍ ນນາ. ສຸ່ ວນອານາຈກັ ລາວລາໍ້ ນຊາ້ໍ ງ ຍງັ ໄດສໍ້ ບຕຸ່ ຂດັ ແຍຸ່ ງປະຫດັ ປະຫານກນັ ລະຫວຸ່ າງກຸ່ ມສກັ ດນີ າພາຍໃນ ແລະ ກາໍ້ ວ ໄປເຖີງການຊກັ ນາເອາົ ກາລງັ ຈາກຕຸ່ າງດາໍ້ ວເຂາົໍ້ ມາຮກຮານບາ້ໍ ນເມອງຂອງຕນົ , ໂດຍສະເພາະພະວຣະລາດ ທຸ່ ີໜີ ອອກຈາກວຽງຈນັ ໃນເມຸ່ ອກຸ່ ອນໄປເພຸ່ ງິ ກະສດັ ຈາປາສກັ ນນັໍ້ ໄດເໍ້ ກດິ ຄວາມຂດັ ແຍຸ່ ງກັບເຈາົ້ໍ ໄຊຍະກມມານ ( ລກູ ຂອງເຈາົໍ້ ສສີ ະມດ )ເຈາົ້ໍ ແຜຸ່ ນດນີ ແຫຸ່ ງອານາຈກັ ຈາປາສກັ ໃນ ປີ ຄ.ສ 1777 ແລະ ໄດນ້ໍ າເອາົ ກາລງັ ຂອງຕນົ ໄປຕງັ້ໍ ຢຸ່ ູ ດອນມດົ ແດງແລວ້ໍ ແຕຸ່ ງຕງັ້ໍ ລກູ ຊາຍ ຊຸ່ ທາໍ້ ວ ກຸ່ າ ນາເອາົ ເຄຸ່ ອງມງຄນູ ລງົ ໄປທນູ ຂເພຸ່ ງິ ນາເຈາົໍ້ ຊວີ ດິ ສະຫຍາມ. ສຸ່ ວນເຈາົໍ້ ສລິ ິ ບນຍະສານ ເຈາົ້ໍ ຄອງອານາຈກັ ວຽງຈນັ ຊາບຂຸ່ າວວຸ່ າ ພະວຣະລາດ ຜດິ ກບັ ເຈາົໍ້ ໄຊຍະກມມານ ແລວໍ້ ໜໄີ ປຢຸ່ ບູ າໍ້ ນດອນມດົ ແດງ, ພະອງົ ໄດແໍ້ ຕຸ່ ງໃຫພ້ໍ ະຍາສໂພ ນາເອາົ ກາລງັ ທບັ ລງົ ໄປຕບີ າໍ້ ນດອນມດົ ແດງ, ກາລງັ ພະ ວຣະລາດ ຕາ້ໍ ນທານບຸ່ ໄດຈ້ໍ ຸ່ ງຶ ນາທັບມາຕງັ້ໍ ຢຸ່ ູທຸ່ ີວຽງດອນກອງ ແລວໍ້ ໄດແ້ໍ ຕຸ່ ງຄນົ ໄປຂກາລງັ ຈາກເຈາົໍ້ ໄຊຍະກມມານ, ແຕຸ່ ຄາຮອໍ້ ງຂໄດຖ້ໍ ກປະຕເິ ສດ, ພະວຣະລາດ ກຸ່ໄດທ້ໍ າການຕຸ່ ສູຈໍ້ ນົ ເຖີງຂນັໍ້ ເສຍຊວີ ດິ . ສຸ່ ວນທາ້ໍ ວ ກຸ່ າ (ບຊາຍຂອງພະວຣະລາດ) ໄດຫໍ້ ບຼົ ໜໄີ ປພອ້ໍ ມກບັ ພະລາຊະສານລງົ ໄປນະຄອນລາຊະສມີ າ ແລວໍ້ ສຸ່ ງົ ຕ່ໄຸ ປຍງັ ກງທນົ ບູຣີ ເພຸ່ ອຂຄວາມຊຸ່ ວຍເຫຼອຈາກກອງທບັ ສະຫຍາມ. ພະເຈາົໍ້ ຕາກສນີ ພະເຈາົໍ້ ແຜຸ່ ນດນີ ສະຫຍາມຜູ ້ໍ ມຄີ ວາມຕອໍ້ ງການແຜຸ່ ຂະຫຍາຍອານາເຂດຢຸ່ ແູ ລວ້ໍ , ພເມຸ່ ອຊາບຂຸ່ າວຈາກສານທາ້ໍ ວ ກຸ່ າ ກຸ່ ເປັນທຸ່ ເີ ພຸ່ ງິ ພໃຈຢຸ່ າງຍຸ່ ງິ ຈຸ່ ງ ໄດຖໍ້ ເອາົ ໂອກາດນີໍ້ ເຂາົ້ໍ ມາຮກຮານອານາຈກັ ລາວລາ້ໍ ນຊາ້ໍ ງຢຸ່ າງໄວວາ. ໂດຍໄດແ້ໍ ຕຸ່ ງຕງັໍ້ ພະຍາມະຫາກະສດັ ສກຶ ເປັນ ແມຸ່ ທບັ ຍກົ ພນົ ມາທາງບກົ ສມົ ທບົ ກບັ ກາລງັ ຫົວເມອງຝຸ່ າຍຕາເວນັ ອອກ, ລວມກາລງັ ພນົ ເສກິ ເຖງິ 20.000 ກວຸ່ າ ຄນົ , ໃຫພໍ້ ະຍາ ສຣະສີ ຜູເໍ້ ປັນນອໍ້ ງຊາຍຂອງພະຍາມະຫາກະສດັ ສກຶ ຍກົ ທບັ ລງົ ທາງເຮອຜຸ່ ານຂະເໜນເກນເອາົ ພນົ ສກຶ ຂະແມໄດໍ້ 10.00ຄນົ . ຍກົ ທບັ ຂນ້ໍ ມາຕາມລາແມຸ່ ນາໍ້ ຂອງໃນປີ ຄ.ສ 1778, ສຸ່ ວນພະຍາມະຫາກະສດັ ສກຶ ຍກົ 27 ວທິ ະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພັດດາວນັ ຈນັ ທະເພັງ

ວຊິ າ ສງັ ຄົມສຶກສາ ທບັ ມາທາງເມອງລາຊະສມີ າ, ຜຸ່ ານທາງເມອງສລນີ , ເມອງສສີ ະເກດ ມງໍ້ ໜ້ໍາເຂາົ້ໍ ສມົ ທບົ ກບັ ກອງເຮອທຸ່ ີແດນຈາ ປາ ສກັ . ຫຼງັ ຈາກນນັ້ໍ ກອງທບັ ສະຫຍາມ ກຸ່ໄດບໍ້ ກໂຈມຕຕີ ວົ ເມອງຈາປາສກັ ໄດທໍ້ າການຕຸ່ ສູຢໍ້ ຸ່ າງຮນແຮງເຖງີ ວຸ່ າປະຊາ ຊນົ ຊາວຈາປາສກັ ໄດທ້ໍ າການຕຸ່ ສູຕໍ້ າ້ໍ ນທານຢຸ່ າງອາດຫານກຸ່ ຕາມ ເນຸ່ ອງຈາກວຸ່ າກາລງັ ຈາປາສກັ ໜອ້ໍ ຍກວຸ່ າ . ສະນນັໍ້ , ກາ ລງັ ຂອງທະຫານສະຫຍາມ ຈຸ່ ງໄດຢໍ້ ຶດເອາົ ເມອງຈາປາສກັ ໄດໂ້ໍ ດຍງຸ່ າຍດາຍ. ສຸ່ ວນເຈາົໍ້ ໄຊຍະກມມານ ເຈາົ້ໍ ຄອງ ນະຄອນຈາປາສກັ ໄດເ້ໍ ອາົ ຕວົ ຫບຼົ ໜໄີ ປລຢີ້ໍ ຸ່ ດູ ອນໄຊ ແລະ ໃນທຸ່ ີສດ ເຈາົ້ໍ ໄຊຍະກມມານ ກຸ່ໄດຖໍ້ ກກອທບັ ສະຫຍາມ ຈບັ ໄດແໍ້ ລວ້ໍ ບງັ ຄບັ ໃຫຈ້ໍ າປາສກັ ຍອມເປັນເມອງຂນໍ້ ແກຸ່ ສະຫຍາມ. ສຸ່ ວນຝຸ່ າຍຂອງພະຍາສໂພ ແມຸ່ ທບັ ຂອງເຈາົໍ້ ສລິ ບິ ນຍະສານ, ແຫຸ່ ງອານາຈກັ ວຽງຈນັ ໄດຊ້ໍ າບຂຸ່ າວວຸ່ າກ ອງ ທບັ ສະຫຍາມໄດຍໍ້ ກົ ທບັ ມາຢຸ່ າງຫຼວງຫຼາຍ, ໃນຄະນະທຸ່ ຕີ ງັ້ໍ ຢຸ່ ູ ເມອງດອນກອງ ແຂວງ ຈາປາສກັ ແລະ ໄດເ້ໍ ຫນັ ວຸ່ າ ກາ ລງັ ຂອງຕນົ ຈະຕາໍ້ ນທານບຸໄ່ ດໍ້ ຈຸ່ ງຶ ຖອຍທບັ ຄນມາວຽງຈນັ ແລວ້ໍ ຟາ້ໍ ວລາຍງານເຫດການຕຸ່ ເຈາົ້ໍ ສລິ ບິ ນຍະສານ. ເມຸ່ ອ ພະອງົ ໄດຊ້ໍ າບເຫດການຈຸ່ ງຶ ໄດກ້ໍ ະກຽມກາລງັ ເພຸ່ ອປໍ້ອງກນັ ນະຄອນໄວໍ້ ໂດຍໄດແໍ້ ຕຸ່ ງກອງທບັ ອອກໄປຕງັໍ້ ທບັ ກຽມ ຮບັ ມກບັ ຂາ້ໍ ເສກິ ຢຸ່ ູທຸ່ ເີ ມອງພນັ ພາ້ໍ ວ, ເມອງພະໂຄ, ເມອງວຽງຄກ, ເມອງໜອງຄາຍ ຈນົ ເຖີງເມອງນະຄອນພະນມົ . ກອງທບັ ສະຫຍາມໄດຍໍ້ ກົ ທບັ ມາຕເີ ອາົ ນະຄອນພະນມົ ແຕກ, ພະບຣມົ ຣາຊາ (ກຸ່ ແູ ກວໍ້ ) ເຈາົ້ໍ ຄອງນະຄອນເມ ອງ ພະນມົ ໄດນໍ້ າພາຄອບຄວົ ໄປຕງັໍ້ ຄາໍ້ ຍຢຸ່ ູບາ້ໍ ນດອນໜູນໄດໍ້ 5 ເດອນ ກຸ່ ເລີຍເຖີງແກຸ່ ມລະນະກາຢຸ່ ູທຸ່ ີນນັ້ໍ . ສຸ່ ວນ ກອງທບັ ສະຫຍາມຍກົ ທບັ ຂນ້ໍ ມາເມອງໜອງຄາຍ, ເມອງພະໂຄ ແລະ ເມອງວຽງຄກ. ພວກຊາວເມອງທງັ ຫຼາຍໄດ້ໍ ອອກມາຕຸ່ ສປູ ້ໍ ໍ້ອງກນັ ຢຸ່ າງແຂງແຮງ ເຮດັ ໃຫກໍ້ ອງທບັ ສະຫຍາມບຸ່ ສາມາດຍດຶ ເອາົ ເມອງໄດ.້ໍ ເມຸ່ ອສະຫຍາມບຸ່ ສາມາດ ເອາົ ຊະນະດວ້ໍ ຍກາລງັ , ແມຸ່ ທບັ ຂອງສະຫຍາມໄດຫໍ້ ນັ ໄປໃຊກ້ໍ ົນອບາຍອນັ ໂຫດຫຽໍ້ ມ . ພວກເຂາົ ໄດຈ້ໍ ບັ ເອາົ ປະ ຊາ ລາຊະດອນຊາວເມອງໜອງຄາຍເປັນຈານວນຫຼວງຫາຼ ຍມາຕດັ ຄ ແລວ້ໍ ເອາົ ຫວົ ໃສຸ່ ເຮອຈນົ ເຕມັ ແລວ້ໍ ບງັ ຄບັ ໃຫ້ໍ ແມຸ່ ຍງິ ຊາວເມອງໜອງຄາຍພາຍເຮອຂນໍ້ ມາຮອ້ໍ ງຂາຍຫວົ ຄນົ ຢຸ່ ລູ ຽບທຸ່ າເມອງພະໂຄ ແລະ ເມອງວຽງຄກເພຸ່ ອເປັນ ການນາບຂຸ່ ຈູ ດິ ໃຈຊາວເມອງກຸ່ ຄທະຫານລາວລາໍ້ ນຊາໍ້ ງ. ເມຸ່ ອຊາວເມອງເຫນັ ດຸ່ ງັ ນນັ້ໍ ກຸ່ ເກີດຄວາມສະທາ້ໍ ນຢໍ້ານກວົ ພາກນັ ແຕກໜີ. ຍອ້ໍ ນແນວນນັໍ້ ກອງທບັ ສະຫຍາມຈຸ່ ງໄດເໍ້ ຂາົໍ້ ຢຶດເອາົ ເມອງພະໂຄ, ເມອງວຽງຄກໄດຢໍ້ ຸ່ າງງຸ່າຍດາຍ, ຕຸ່ ມາກອງທບັ ສະຫຍາມໄດເໍ້ ຂາົໍ້ ປິດລອໍ້ ມເມອງພນັ ພາ້ໍ ວ, ທະຫານ ແລະ ຊາວເມອງພນັ ພາ້ໍ ວ ໄດພ້ໍ ອ້ໍ ມກນັ ຕຸ່ ສູປ້ໍ ົກປ້ໍອງ ໄວຢ້ໍ ຸ່ າງແໜນໍ້ ໜາ, ກອງທບັ ສະຫຍາມບຸ່ ສາມາດຕເີ ອາົ ເມອງໄດໍ້ ຈນົ ຮອດປີ ຄ.ສ 1779, ສະຫຍາມຈຸ່ ງຢດຶ ເມອງພນັ ພາ້ໍ ວໄດ.ໍ້ ໃນເວລາທບັ ສະຫຍາມປິດລອໍ້ ມເມອງພນັ ພາ້ໍ ວ ແລະ ບກໂຈມຕເີ ມອງວຽງຈນັ ນນັ້ໍ , ເຈາົໍ້ ສລຍິ ະວງົ ເຈາົໍ້ ແຜຸ່ ນດນີ ຫຼວງພະບາງ ໄດມ້ໍ ີພະລາຊະສານໄປບອກພະເຈາົ້ໍ ແຜນດນີ ສະຫຍາມວຸ່ າ ຕນົ ຂານອາສາຊຸ່ ວຍເຂາົ້ໍ ຕວີ ຽງຈນັ ທາງພາກເ ໜອເພຸ່ ອເປນັ ການແກແໍ້ ຄນ້ໍ , ພະເຈາົ້ໍ ສລຍິ ະວງົ ນາເອາົ ທະຫານ 3000 ຄນົ ລງົ ມາຕງັໍ້ ລອ້ໍ ມວຽງຈນັ ໄວທາງດາໍ້ ນຫຼງັ , ພະເຈາົ້ໍ ສລິ ິ ບນຍະສານ ເຫນັ ເສກິ ຂະໜາບເຂາົ້ໍ ມາທາງໜາໍ້ ແລະ ທາງຫຼງັ ບຸ່ ສາມາດຈະຕາ້ໍ ນໄດ້ໍ ຈຸ່ ງໄດປ້ໍ ະເມອງພັນ ພາໍ້ ວ ແລວ້ໍ ຂາໍ້ ມຂອງມາໂຮມຢຸ່ ວູ ຽງຈນັ . ກອງທບັ ສະຫຍາມໄດເໍ້ ຂາົໍ້ ເມອງພນັ ພາ້ໍ ວໄດແ້ໍ ລວ້ໍ ກຸ່ ຂາ້ໍ ມຂອງມາຕງັ້ໍ ຄາໍ້ ຍຢຸ່ ູ ທາງພາກຕາເວນັ ອອກ ຂອງເມອງວຽງຈນັ . ພະເຈາົໍ້ ສລິ ບິ ນຍະສານ ໄດແ້ໍ ຕຸ່ ງໃຫເໍ້ ຈາົໍ້ ນນັ ທະເສນ ( ລາຊະໂອລດົ )ເປນັ ແມຸ່ ທບັ ຄມພນົ ທະຫານອອກາກເມອງໄປຕຄີ າໍ້ ຍທະຫານສະຫຍາມ, ກອງທັບວຽງຈນັ ໄດສໍ້ ະກັດກນັໍ້ ກອງທບັ ສະຫຍາມຢຸ່ າງອາດຫານເປັນເວລາ 4 ເດອນ. ໃນໄລຍະນນັ້ໍ ທະຫານວຽງຈນັ ໄດຖໍ້ ກບາດເຈບັ ແລະ ລມົ້ໍ ຕາຍຢຸ່ າງ ຫວຼ ງຫາຼ ຍ ກງົ ກນັ ຂາໍ້ ມກອງທະຫານສະຫຍາມມກີ າລງັ ພນົ ຫຼວງຫາຼ ຍນນັ້ໍ ຍງັ ມຄີ ວາມເຂມັ້ໍ ແຂງຢຸ່ ູ. ດຸ່ ງັ ນນັ້ໍ , ກອງທບັ 28 ວິທະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພັດດາວນັ ຈັນທະເພງັ

ວຊິ າ ສງັ ຄມົ ສກຶ ສາ ສະຫຍາມຈຸ່ ງສາມາດບກຕເີ ຂາົໍ້ ຕວົ ເມອງໄດ.້ໍ ສຸ່ ວນເຈາົ້ໍ ສລິ ຍິ ະບນສານພອໍ້ ມດວໍ້ ຍເຈາົ້ໍ ອີນ, ເຈາົ້ໍ ພມົ ເຊຸ່ ງິ ເປນັ ລາຊະ ໂອລດົ ແລະ ຄນົ ຊະໜດິ ໄດຫໍ້ ຼບົ ໜີໂດຍໄປທາງເຮອ ເມອງຄາເກດິ , ສຸ່ ວນວຸ່ າເຈາົໍ້ ນນັ ທະເສນ ໄດນໍ້ າພາກອງທະຫານ ວຽງຈນັ ຕຸ່ ສູຕໍ້ ຕີ າ້ໍ ນກອງທບັ ສະຫຍາມທຸ່ ີກາລງັ ຕເີ ຂາົໍ້ ເມອງວຽງຈນັ .ໃນປີ ຄ.ສ 1779 ພວກສະຫຍາມໄດຈໍ້ ບັ ເອາົ ເຈາົໍ້ ນນັ ທະເສນ, ເຈາົໍ້ ອະນວງົ , ລກູ ຊາຍຂອງເຈາົໍ້ ອປະຫາຼ ດຄວງໜາໍ້ , ນາງແກວ້ໍ ຍອດຟາໍ້ ກນັ ລະຍານີ ສກີ ະສດັ ຕີ ຜູເໍ້ ປັນ ພະລາຊະທດິ າຂອງເຈາົໍ້ ສລິ ິ ບນຍະສານ ຕະຫຼອດຮອດພະບຣມົ ມະວງົ ສານວງົ ແລະ ເສນາອາມາດຂາ້ໍ ລະຊະການ ຊນັໍ້ ຜູໃໍ້ ຫຍຸ່ ພອ້ໍ ມດວໍ້ ຍສາວສະໝມົ ນອກ ແລະ ໃນທງັ ໜດົ . ເກບັ ກວດເອາົ ຊບັ ສມົ ບດັ ເງນີ , ຄາ, ສຸ່ ງິ ຂອງທຸ່ ີມີຄຸ່ າ ຕຸ່ າງໆໃນທອໍ້ ງພະຄງັ ຫຼວງ ແລະ ຕາມຫໂຮງບາ້ໍ ນເຮອນຂອງປະຊາຊນົ ວຽງຈນັ ໄປຈນົ ໜດົ ກຽ້ໍ ງ. ຕະຫອຼ ດຮອດພະພດ ທະຮູບອນັ ລາ້ໍ ຄຸ່ າເຊຸ່ ນັ : ພະແກວໍ້ ມລະກດົ ., ພະບາງ...ພອ້ໍ ມກບັ ຄອບຄວົ ຊາວເມອງວຽງຈນັ ຂາ້ໍ ມຂອງໄປໄວທໍ້ ຸ່ ີເມອງ ພນັ ພາໍ້ ວ ແລະ ນອກຈາກນນັໍ້ ແມຸ່ ທບັ ສະຫຍາມໄດບ້ໍ ງັ ຄບັ ໃຫພ້ໍ ະເຈາົໍ້ ສລຍິ ະວງົ ເຈາົໍ້ ແຜຸ່ ນດນີ ຫຼວງພະບາງໃຫ້ໍຍອມ ເປນັ ເມອງຂນໍ້ ແກຸ່ ສະຫຍາມເໜອນກນັ . ເຖງີ ເດອນມງັ ກອນ ຄ.ສ 1780 ແມຸ່ ທບັ ສະຫຍາມໄດແ້ໍ ຕຸ່ ງຕງັໍ້ໃຫພໍ້ ະຍາສໂພ ເປນັ ຜູຮໍ້ ກັ ສານະຄອນວຽງ ຈນັ , ສຸ່ ວນແມຸ່ ທບັ ສະຫຍາມໄດນໍ້ າເອາົ ຄອບຄວົ ລາວພອ້ໍ ມທງັ ລາຊະບດຂອງຂນນາງທາ້ໍ ວພະຍາ, ຊາວຄາ້ໍ ຂາຍ ແລະ ຊບັ ສມົ ບດັ ເຂາົ້ໍ ຂອງຕະຫຼອດຮອດພະແກໍວ້ ແລະ ພະບາງລງົ ໄປບາງກອກ . ເມຸ່ ອໄປເຖີງເມອງສະລະບູລີ ແມຸ່ ທບັ ສະຫຍາມໄດໃໍ້ ຫຄໍ້ ອບຄວົ ລາວຫາຼ ຍໜຸ່ ນຄອບຄວົ ຕງັໍ້ ເຮອນຢຸ່ ູທຸ່ ນີ ນັ້ໍ , ຜູເ້ໍ ປັນເຊອ້ໍ ສາຍກະສດັ ແລະ ຂາ້ໍ ລາຊະການຊນັໍ້ ຜູໃໍ້ ຫຍຸ່ ນນັໍ້ ແມຸ່ ນໃຫໄ້ໍ ປຢຸ່ ບູ າງກອກ. ນບັ ແຕຸ່ ນນັໍ້ ມາອານາຈກັ ລາວທງ 3 ວຽງຈນັ , ຫວຼ ງພະບາງ ແລະ ຈາປາສກັ . ໄດ້ໍ ເສຍຄວາມເປັນເອກະລາດໃຫແໍ້ ກຸ່ ສະຫຍາມ. ຄາຖາມ 1. ຄວາມຂດັ ແຍງພາຍໃນອານາຈກັ ລາວລາໍ້ ນຊາໍ້ ງເປນັ ແນວໃດ? 2. ການຍາດຊງິ ອານາດຂອງກຸ່ ມສກັ ລນິ າລາໍ້ ນຊາ້ໍ ງເປັນແນວໃດ? 3. ການແຕກແຍກຂອງອານາຈກັ ລາວລາ້ໍ ນຊາ້ໍ ງເປນັ ແນວໃດ? 4. ການຮກຮານ ແລະ ຢດຄອງອານາຈກັ ລາວລາໍ້ ນຊາ້ໍ ງຂອງສກັ ດນີ າສະຫຍາມເປນັ ແນວໃດ? 29 ວິທະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພດັ ດາວນັ ຈັນທະເພັງ

ວຊິ າ ສງັ ຄົມສຶກສາ ບົດທີ 4 ອານາຈກັ ລາວລາ້ໍ ນຊາ້ໍ ງໃນລາຊະການຂອງເຈາົໍ້ ອານວງົ 1. ປະຫວດັ ຫຍຂ້ໍ ອງເຈາົໍ້ ອານວງົ . ເຈາົ້ໍ ອານວງົ ເກດີ ເມຸ່ ອປີ ກນ ຈລະສກັ ກະລາດ 1129 (ຄ.ສ 1767) ທຸ່ ພີ ະລາຊະວງັ ນະຄອນວຽງຈນັ ເປນັ ລກູ ຊາບຫຼາໍ້ ຂອງ ເຈາົໍ້ ສລິ ບິ ນຍະສານ. ໄດຖ້ໍ ກຈບັ ໄປທນົ ບລູ ີ ໃນປີ ຄ.ສ 1779 ພອ້ໍ ມກບັ ວງົ ສານວງົ ແລະ ຜູອ້ໍ ຸ່ ນໆ. ໃນເວລານນັ້ໍ ເຈາົ້ໍ ອານວງົ ມອີ າຍພຽງແຕຸ່ 11 ປີ, ໃນປີ ຄ.ສ 1714 ສກັ ດນີ າສະຫຍາມໄດແໍ້ ຕຸ່ ງຕງັໍ້ ເຈາົໍ້ ອນີ ທະວງົ ຂນໍ້ ມາເປນັ ເຈາົໍ້ ຊວີ ດິ ລາວລາໍ້ ນຊາໍ້ ງວຽງຈນັ ແລະ ໄດແໍ້ ຕຸ່ ງຕງັ້ໍໃຫເ້ໍ ຈາົ້ໍ ອານວງົ ເປັນມະຫາອປະລາດ. ຕະຫຼອດໄລຍະເວລາ 10 ປີ ທຸ່ ເີ ຈາົໍ້ ອານວງົ ເປັນມະຫາອປະລາດນນັໍ້ ເພຸ່ ີນໄດສໍ້ ບຕຸ່ ແນວຄວາມຄດິ ຕຸ່ ສູ ໍ້ ເພຸ່ ອຄວາມເປນັ ເອກະລາດຕາມ ເສນັ້ໍ ທາງທຸ່ ີເຈາົໍ້ ນນັ ທະເສນ ພະເສດຖາທຸ່ ີເຄຍີ ປະຕບິ ດັ ມາ ແລະ ຕາມການແນະນາຂອງເຈາົໍ້ ອີນທະວງົ , ພອ້ໍ ມນນັ້ໍ ກຸ່ ໄດດ້ໍ າເນນີ ນະໂຍບາຍເອາົ ໃຈໃສຸ່ ຕຸ່ ສກັ ດນີ າສະຫຍາມຢຸ່ າງສດຄວາມສາມາດ. ເຈາົໍ້ ອານວງົ ໄດຍ້ໍ ກົ ທບັ ໄປຊຸ່ ວຍສກັ ດີນາ ສະຫຍາມຕາ້ໍ ນພະມາ້ໍ ຫາຼ ຍຄງັ້ໍ . ເຈາົໍ້ ອານວງົ ເປນັ ຜູກໍ້ າ້ໍ ຫານ ແລະ ມຄີ ວາມສາມາດຕເີ ອາົ ຊະນະກບັ ພະມາໍ້ ໄດ.້ໍ ດຸ່ ງັ ນນັ້ໍ ເມຸ່ ອເຈາົໍ້ ອນີ ທະວງົ ສນີ້ໍ ພະຊນົ ໃນປີ ຄ.ສ 1804 ແລວໍ້ ເຈາົ້ໍ ຊວີ ດິ ສະຫຍາມຈຸ່ ງຶ ໄດແໍ້ ຕຸ່ ງຕງັ້ໍ ເຈາົ້ໍ ອານວງົ ຂນໍ້ ປກົ ຄອງ ນະຄອນສະຕະນາຄະນະຫດລາວລາ້ໍ ນຊາ້ໍ ງຕຸ່ ໄປ. ໃນປີ ທຸ່ ີຂນໍ້ ເປັນເຈາົ້ໍ ຊວີ ດິ ລາວລາ້ໍ ນຊາ້ໍ ງວຽງຈນັ ນນັ້ໍ ເຈາົ້ໍ ອານວງົ ມີອາຍ 37 ປີ ( ບາງຕານານຮຽກວຸ່ າ ສມົ ເດດັ ພະເຈາົ້ໍ ຊຍະເສດຖາທລິ າດ III ). ພະອງົ ມລີ າຊະບດ ແລະ ລາຊະທດິ າຫຼາຍອງົ ຄ: ເຈາົ້ໍ ສດທສິ ານ (ໂປໍ້), ເຈາົໍ້ ລາຊະວງົ (ເຫງາົໍ້ ), ເຈາົໍ້ ລາຊະບດ (ໂຍ)້ໍ , ເຈາົ້ໍ ເຕ,ໍ້ ເຈາົໍ້ ປານ, ເຈາົ້ໍ ບນັ , ເຈາໍ້ ດວງຈນັ , ເຈາົໍ້ ຄາແພງ, ເຈາົໍ້ ໜຈູ ນີ , ເຈາົ້ໍ ສວນັ ນະຈກັ , ເຈາົ້ໍ ນາງວນັ ຄາ, ເຈາົ້ໍ ນາງຊຽງຄາ, ເຈາົໍ້ ຊຍະສານ, ເຈາົໍ້ ເສອ, ເຈາົໍ້ ໜນັ້ໍ , ເຈາົ້ໍ ຊາ້ໍ ງ, ເຈາົ້ໍ ອຸ່ ງຶ ຄາ, ເຈາົໍ້ ຂດັ ຕຍິ ະ , ເຈາົ້ໍ ພດທະສາດ ແລະ ເຈາົໍ້ ດສິ ະພງົ . 2. ການກອບກເູ ້ໍ ອກະລາດຂອປະຊາຊນົ ລາວພາຍໃຕກໍ້ ານນາພາຂອງເຈາົ້ໍ ອະນວງົ ກ. ການວາງແຜນກອບກູເໍ້ ອກະລາດ ພາຍຫຼງັ ທອໍ້ ນເອາົ ຈາປາສກັ ເຂາົ້ໍ ວຽງຈນັ ສາເລດັ ແລວໍ້ ເຮດັ ໃຫວ້ໍ ຽງຈນັ ມີກາລງັ ພນົ ເພຸ່ ມີ ຂນໍ້ ແລະ ໄດກໍ້ າຍເປັນ ເງຸ່ອນໄຂສາຄນັ ອນັ ໜຸ່ ງໃຫແໍ້ ກຸ່ ການລກຮຂໍ້ ນ້ໍ ຍາດເອາົ ເອກະລາດຄງັ້ໍ ນຍີ້ໍ ງັ ມີອປະສກັ ທຸ່ ີໜກັ ໜຸ່ ວງໃຫແ້ໍ ກຸ່ ກອງທບັ ລາວ ກຸ່ ຄນະຄອນຫຼວງລາຊະສມີ າ ທຸ່ ີພວກສະຫຍາມສາ້ໍ ງຂນໍ້ ໃຫເ້ໍ ປນັ ເມອງໜາໍ້ ດຸ່ ານນນັໍ້ ມກີ ອງທບັ ທັນສະໄໜ ແລະ ເຂມັໍ້ ແຂງສມົ ຄວນເຊຸ່ ງິ ໄດກ້ໍ າຍເປັນອປະສກັ ໃຫແ້ໍ ກຸ່ ການລກຮຂ້ໍ ນໍ້ ຍາດເອາົ ເອກະລາດ. ແຕຸ່ ເຈາົ້ໍ ອະນວງົ ກຸ່ ດຊໍ້ ອກ ຫາ ວທິ ແີ ກໄໍ້ ຂຄ: ໃນປີ ຄ.ສ 1825 ເຈາົ້ໍ ຊວີ ດິ ສະຫຍາມລາຊະການທີສອງພະພດທະເລດີ ຫາຼ້ໍ ນະພາໄລ ໄດສ້ໍ ນີ້ໍ ພະຊນົ , ເຮດັ ໃຫ້ໍ ເກດີ ຄວາມຂດັ ແຍຸ່ ງກນັ ໃນການສບທອດບນັ ລງັ ຕາມທານຽມແລວ້ໍ ແມຸ່ ນເຈາົໍ້ ຟໍາ້ ມງົ ກດຜູເ້ໍ ປັນໂອລດົ ຈະເປັ ນຜູ ໍ້ສບ ທອດແຕຸ່ ຖກໜຸ່ ນເຈສະດາບດ(ີ ພະນງັ ເກາົໍ້ )ຍາດຊງີ ບນັ ລງັ ສາເລດັ ແລະ ຂນໍ້ ເປັນເຈາົໍ້ ຊວີ ດິ ແລວ້ໍ ໄດກໍ້ ຽມງານປງົ ສບົ ພະພດທະເລດີ ຫາຼ້ໍ ໃນປີ ຄ.ສ 1825 ໂດຍເອາົ ຫວົ ເມອງຕຸ່ າງໆລງົ ໄຊຸ່ ວຍ. ເຈາົ້ໍ ອານວງົ ກຸ່ໄດຮ້ໍ ບັ ຄາສຸ່ ງັ ຈາກເຈາົໍ້ ຊວີ ດິ ສະຫຍາມຄນົ ໃໝຸ່ ໃຫເກນ ເອາົ ປະຊາຊນົ ລາວລງົ ໄປຊຸ່ ວຍວຽກງານຢຸ່ ູບາງກອກ . ໃນຕນົ້ໍ ປີ ຄ.ສ 1825 ເຈາົໍ້ ອານວງົ ໄດນ້ໍ າເອາົ ຂະບວນລງົ ປບາງກອກເພຸ່ ອຮຸ່ ວມພທິ ຊີ າປະນາກດິ ສບົ ພະພດທະເລີດຫາຼ້ໍ ນະພາໄລ. ການລງົ ໄປຄາວນເີ້ໍ ຈາົໍ້ ອານວງົ ໄດນໍ້ າພາເສນາອາມາດ ແລະ ໄພຸ່ ພນົ ໂຍທາຕະຫອຼ ດທງັ ເຈາົໍ້ ເມອງຕຸ່ າງໆ ລງົ ໄປ 30 ວິທະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພດັ ດາວັນ ຈັນທະເພັງ

ວິຊາ ສງັ ຄົມສຶກສາ ເປນັ ຈານວນຫຼວງຫຼາຍ. ເມຸ່ ອສາເລດັ ຜນົ ງານລດັ ຊະການເປັນທຸ່ ີຮຽບຮອ້ໍ ຍແລວ້ໍ ເຈາົ້ໍ ຊີວດິ ສະຫຍາມໄດເ້ໍ ກນເອາົ ຄນົ ລາວທຸ່ ລີ ງົ ໄປນາເຈາົ້ໍ ອານວງົ ນນັໍ້ ໄປຕດັ ຕນົໍ້ ຕານ ຢຸ່ ເູ ມອງສພນັ ບູລີ ແລວໍ້ ໃຫແ້ໍ ກຸ່ ລງົ ມາທຸ່ ານາໍ້ ແລະ ໃຫລໍ້ ຸ່ ອງແພໄປ ເມອງສະມດປາການເພຸ່ ອນາໃຊຂໍ້ ວາງຕນັ ປາກນາ້ໍ ບຸ່ ໃຫເ້ໍ ຮອລບົ ອງັ ກິດເຂາົ້ໍ ຕບີ າງກອກ ເພາະວຸ່ າຂຸ່ າວອງັ ກດິ ຈະເຂາົ້ໍ ຕີ ບາງກອກ ຍອໍ້ ນວຸ່ າສະຫຍາມສຸ່ ງັ ໃຫໍ້ຄນົ ລາວໄປຕດັ ຕນົ້ໍ ຕານຢຸ່ ເູ ມອງສະລະບູລວີ ຽກງານນີກໍ້ ຸ່ ນບັ ວຸ່ າເປນັ ວຽກ ງານທຸ່ ີ ໜກັ ໜຸ່ ວງທຸ່ ີສດເພາະມນັ ແມຸ່ ນການບງັ ຄບັ ຄນົ ລາວໂດຍກງົ ເຊຸ່ ງິ ລວ້ໍ ນແຕຸ່ ແມຸ່ ນຕວົ ແທນຂອງບນັ ດາ ແລະ ເມອງຕຸ່ າງໆ ແຕຸ່ ເຈາົ້ໍ ອານວງົ ຈາປັນຕອໍ້ ງຮບັ ແລະ ແຕຸ່ ງໃຫເ້ໍ ຈາົໍ້ ລາຊະວງົ ນາພາຕດັ ຕນົ້ໍ ຕານ ຕາມຄາສຸ່ ງັ ຈນົ ຮອດລະດຝູ ົ ນ ( ເດອນ 4 ລາວ ). ເຈາົໍ້ ອານວງົ ຈຸ່ ງຶ ໄດນໍ້ າພາຂະບວນກບັ ຄນນະຄອນວຽງຈນັ . ກຸ່ ອນຈະກບັ ຄນ ເຈາົ້ໍ ອານວງົ ໄດເໍ້ ຂາົ້ໍ ອາລາເຈາົ້ໍ ຊວີ ດິ ສະຫຍາມຄນົ ໃໝຸ່ ພອ້ໍ ມດຽວກນັ ນເີໍ້ ຈາົ້ໍ ອານວງົ ໄດແ້ໍ ຈງ້ໍ ຕຸ່ ເຈາົ້ໍ ຊວີ ດິ ສະຫຍາມວຸ່ າ: ປະຊາຊນົ ທຸ່ ີຖກກວາດຕອ້ໍ ນມາດນີ ແດນສະຫຍາມນນັ້ໍ ໄດຂ້ໍ ຮອໍ້ ງຢາກກບັ ຄນວຽງຈນັ ແລະ ບາ້ໍ ນເກີດເມອງນອນຂອງຕນົ ເອງຢຸ່ າງຫຼວງຫາຼ ຍ ແຕຸ່ ຂຮບັ ເອາົ ຈານວນໜໍ້ອຍໜຸ່ ງຄ: ຂເອາົ ພວກກອງລະຄອນຊາວ ວງັ ທຸ່ ແີ ມຸ່ ນຄນົ ລາວ ແລະ ຂເອາົ ເຈາົໍ້ ຍງິ ດວງຄາ ເຊຸ່ ງິ ແມຸ່ ນຫາຼ ນຂອງເຈາົ້ໍ ອານວງົ ເອງ ແລະ ຄອບຄວົ ຄນົ ລາວທຸ່ ີຢຸ່ ູ ສະລະ ບລູ ີ ຈານວນໜຸ່ ງທຸ່ ຖີ ກກວາດຕອ້ໍ ນໄປແຕຸ່ ຄງັ້ໍ ເຈາົໍ້ ຕາກສນີ ພນ້ໍ ຍອ້ໍ ນພວກດຸ່ ງັ ກຸ່ າວນີໍ້ ດຂ້ໍ ກບັ ນາເຈາົໍ້ ອານວງົ ຫຼາຍຫນົ . ແຕຸ່ ເຈາົໍ້ ແຜຸ່ ນດນີ ສະຫຍາມບຸ່ ອານຍາດໃຫຈໍ້ ກັ ຢຸ່ າງພະອງົ ຈຸ່ ງຶ ມຄີ ວາມມງ້ໍ ໜນັໍ້ ໃນການກອບກູເ້ໍ ອກະລາດຍຸ່ ງິ ຂນ້ໍ . ໃນການເດນີ ທາງກບັ ມານະຄອນວຽງຈນັ ໃນຄາວນນັໍ້ ເຈາົ້ໍ ອານວງົ ໄດຮ້ໍ ບັ ການຮອ້ໍ ງທກຈາກປະຊາຊນົ ລາວເພຸ່ ີມ ຂນ້ໍ ຢຸ່ າງຫຼວງຫຼາຍ. ພອໍ້ ມດຽວກນັ ນີ້ໍ ເຈາົໍ້ ເມອງຕຸ່ າງໆ ຢຸ່ ຝູ ຸ່ ັງຂວາຂອງແມຸ່ ນາໍ້ ຂອງກພາກນັ ສະໜບັ ສະໜນູ ໃຫ້ໍ ເຈາົ້ໍ ອານ ວງົ ນາພາປະກາດເອກະລາດ. ຫຼງັ ຈາກນນັ້ໍ ກບັ ມາຮອດນະຄອນວຽງຈນັ ໃນທາໍ້ ຍປີ ຄ.ສ 1825 ພະເຈາົ້ໍ ອານວງົ ໄດ້ໍ ເຊນີ ພະບູລມົ ວງົ ສານວງົ ແລະ ຂາໍ້ ລາຊະການຜູໃ້ໍ ຫຍຸ່ ປຶກສາແຜນການ ເພຸ່ ອກອບກເູ້ໍ ອາົ ອດິ ສາຫະຼ ພາບ. ໃຫພໍ້ ນົ້ໍ ຈາກ ການເປນັ ທາດ. ພະບລູ ມົ ວງົ ສານວງົ ແລະ ຂາໍ້ ລາຊະການຜູໃໍ້ ຫຍຸ່ ເຂາົ້ໍ ປຶກສາຄ: ເຈາົ້ໍ ມະຫາອປະລາດຕດິ ສະ, ເຈາົໍ້ ສດ ທະສານ, ເຈາົໍ້ ລາຊະວງົ , ເຈາົໍ້ ລາຊະບດ, ເຈາົ້ໍ ພະຍາເມອງຈນັ , ພະຍາເມອງແສນ, ພະຍາເມອງກາງ, ພະຍາເມອງຊາໍ້ ຍ , ປະຣດັ ເມອງແສນ, ປະຣດັ ເມອງຈນັ , ເພຍຊານນົ ກມົ , ພະລດັ ສະດີ ເມຸ່ ອມາພອໍ້ ມກນັ ແລວ້ໍ ເຈາົ້ໍ ອານວງົ ຈຸ່ ງຶ ໄດ້ໍ ປກຶ ສາວຸ່ າເວລານຢີໍ້ ຸ່ ໃູ ນບາງກອກມີແຕຸ່ ເຈາົໍ້ ນາຍໜຸ່ ມນອ້ໍ ຍທຸ່ ີບຸ່ ມີຄວາມຊານຊິ ານານໃນການເຮດັ ສງົ ຄາມສຸ່ ວນຂນນາງ ຜູໃໍ້ ຫຍຸ່ ກຸ່ ບຸ່ ມີຫາຼ ຍສມີ ໃນການລບົ ກຸ່ ອຸ່ ອນແອຍອ້ໍ ນຫຸ່ ວາງເວນັໍ້ ການເສກິ ມາດນົ ນານ. ບອງກອກດຽວນຈີ້ໍ ຸ່ ງອຸ່ ອນກາລງັ ລງົ ກວຸ່ າແຕຸ່ ກຸ່ ອນຫາຼ ຍ ແລະ ດຽວນບີ້ໍ ນັ ດາຫວົ ເມອງ ຕາມເສນັໍ້ ທາງບຸ່ ມສີ ຸ່ ງີ ກດີ ຂວາງ, ທາງເຈາົໍ້ ເມອງນະຄອນລາຊະສີ ມາກຸ່ ບຸ່ ຢຸ່ ູເມອງນບັ ວຸ່ າເປນັ ໂອກາດດີຂອງພວກເຮາົ ທຸ່ ີຈະປະກາດເອກະລາດບຸ່ ຍອມຂນ້ໍ ກບັ ສກັ ດນີ າສະຫຍາມຕຸ່ ໄ ປ, ປະການໜຸ່ ງກອງທບັ ເຮອອງັ ກດິ ກຸ່ ຈະມາລບົ ກວນປາກນາ້ໍ ບາງກອກໃນມຸ່ ໆນີ້ໍ ເຈາົໍ້ ອານວງົ ສມົ ຄວນແລວ້ໍ ທຸ່ ຈີ ະທາການ ແກແໍ້ ຄນໍ້ , ເຈາົ້ໍ ອປະຸຣີ າດຕດິ ສະຂດັ ຄາໍ້ ນວຸ່ າ: ສະຫຍາມເປນັ ເມອງໃຫຍຸ່ ເຖີງແມຸ່ ນວຸ່ າເຮາົ ຈະຕໄີ ດແ້ໍ ລວ້ໍ ເຫນັ ຈະຕງັ້ໍ ຢຸ່ ູ ບໄຸ່ ດເ້ໍ ພາະລາຊະດອນຈະໂຮມກນັ ເຂາົ້ໍ ເປັນກະບດົ ພວກເຮາົ ຈະໄດຮ້ໍ ບັ ຄວາມລາບາກ ເໜອນຢຸ່ ູເທງີ ຂວາກເທີງໜາມ ເຈາົໍ້ ອານວງົ ຈຸ່ ງຶ ຕອບວຸ່ າ ຖາໍ້ ເຮາົ ຮກັ ສາບຸ່ໄດກ້ໍ ຸ່ ຈະກວາດເອາົ ຄອບຄວົ ຄນົ ລາວຂນໍ້ ມາວຽງຈນັ ແລະ ຈດັ ການປອ້ໍ ງກນັ ຮກັ ສາດຸ່ ານຊຸ່ ອງແຄບທາງພູເຂາົ້ໍ ໄວ,ໍ້ ເພຸ່ ອພວກສະຫຍາມຄງົ ຈະບຸ່ ສາມາດຂນໍ້ ມາຕພີ ວກເຮາົ ໄດໍ້ ເພາະທາງໄກ ແລະ ການດານຫຼາຍ , ການສຸ່ ງົ ສະບຽງອາຫານກຸ່ ລາບາກແມຸ່ ນຈະເຮດັ ເສກິ ຢຸ່ ູເປັນປີ ເຮາົ ກຸ່ ບຸ່ ຢໍ້ານລາຊະດອນບນັ ດາ ຫົວ ເມອງໃຫຍຸ່ ນອ້ໍ ຍທຸ່ ີຂນໍ້ ກບັ ພວກເຮາົ ເວລານກີໍ້ ຸ່ ມຢີ ຸ່ ຮູ ອດ 165 ຫວົ ເມອງເຫນັ ທີຈະໄດຮໍ້ ບັ ໄຊຊະນະແນຸ່ ນອນ. ເມຸ່ ອບນັ ດາທາ້ໍ ວ ແສນພະຍາລາວທງັ ປວງເຫນັ ດເີ ຫນັ ພອໍ້ ມໝດົ ທກຄນົ ແລວໍ້ ເຈາົ້ໍ ອານວງົ ໄດສ້ໍ ຸ່ ງັ ໃຫກ້ໍ ະກຽມ ກອງທບັ ຕຸ່ າງໆ ແບຸ່ ງປັນໜາ້ໍ ທຸ່ ີກນັ ໃຫໄໍ້ ປຂບັ ໄລຸ່ ສະຫຍາມອອກຈາກແຜຸ່ ນດນີ ລາວໃຫໝ້ໍ ດົ ຄ: ແຕຸ່ ງໃຫເ້ໍ ຈາົໍ້ ອປະລາດ 31 ວທິ ະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພດັ ດາວັນ ຈນັ ທະເພງັ

ວິຊາ ສງັ ຄມົ ສຶກສາ ຕດິ ສະເປນັ ແມຸ່ ທບັ ຍກົ ກາລງັ ໄປທາງເມອງກາລະສນີ , ຮອ້ໍ ຍເອດັ , ສວນັ ນະພູມ, ຂອນແກຸ່ ນ, ເຈາົ້ໍ ອປະລາດຕດິ ສະ ໄດຍ້ໍ ກົ ທບັ ໄປເມອງກາລະສນີ . ກຸ່ ອນຍອໍ້ ນເຈາົໍ້ ເມອງກາລາສນີ ໄດແ້ໍ ຍກອອກຈາກວຽງຈນັ ໄປຂນໍ້ ກັບສະຫຍາມ ເມຸ່ ອ ກອງທບັ ໄປຮອດເມອງກາລະສີນເຈາົ້ໍ ອປະລາດໄດສໍ້ ຸ່ ງັ ໃຫໍ້ຈບັ ຕວົ ພະຍາໄຊສູນທອນແພງ ເຈາົ້ໍ ເມອງກາລະສນີ ມາ ປະຫານຊວີ ດິ ໃນທາ້ໍ ຍປີ ຄ.ສ 1825 ແລວໍ້ ນາສບົ ປສຽບໄວກໍ້ າງເມອງ, ສຸ່ ວນສະຫຍາມທຸ່ ີເຂາົໍ້ ມາສກັ ເລກພອ້ໍ ມກັນ ປບົ ໜີ. ບນັ ດາເມອງໃກຄໍ້ ຽງກຸ່ ຍອມກອງທັບຂອງເຈາົໍ້ ອປະລາດຢຸ່ າງງຸ່າຍດາຍ, ເຈາົໍ້ ອປະລາດໄດອໍ້ ບົ ພະຍບົ ບັນດາ ຄອບຄວົ ຫົວເມອງເຫຸ່ ຼົານນັ້ໍ ມາໄວວໍ້ ຽງຈນັ ແລະ ເຫຼອໃຫໍໄ້ ວປ້ໍ ້ໍອງກນັ ເມອງແດຸ່ ຈານວນໜຸ່ ງ, ຍງັ ເຫຼອແຕຸ່ ເມອງ ສວນັ ນະພູມ ເຊຸ່ ງີ ກອງສກັ ເລກສະຫຍາມຍງັ ຕງັໍ້ ຢຸ່ ູ ແລະ ສມົ ທບົ ກບັ ພະສວິ ເຈາົ້ໍ ເມອງສວນັ ນະພູມໃຫກ້ໍ ຽມຕຸ່ ສູກ້ໍ ັບ ກອງທບັ ຂອງເຈາົໍ້ ອປະລາດ, ເຈາົໍ້ ອປະລາດຈຸ່ ງຍກົ ກອງທບັ ໄປປາບປາມເມອງສດທາໍ້ ຍແລວ້ໍ ຕງັໍ້ ກອງທບັ ຢຸ່ ູທຸ່ ີນນັ້ໍ ເພຸ່ ອ ລຖາ້ໍ ຟງັ ຄາສຸ່ ງັ ຈາກກອງທບັ ຫຼວງໃນເວລານນັ້ໍ ເຈາົ້ໍ ອານວງົ ໄດແ້ໍ ຕຸ່ ງຕງັ້ໍ ເຈາົ້ໍ ໜຸ່ ຄາ ຜູເ້ໍ ປັນຫຼານຊາຍໃຫຍໍ້ ກົ ກອງທບັ ໄປ ທາງພາກເໜອລາວ ພອໍ້ ມແມຸ່ ທບັ ທຸ່ ີສາຄນັ ຄ: ຊຽງຜາ, ຄາເກີດ...ໄດຍ້ໍ ກົ ທບັ ໄປຮອດເມອງຫຼວງພະບາງ, ເມອງພວນ , ເມອງຊຽງແສນ ຈນົ ຮອດເມອງຊຽງຮຸ່ ງເພຸ່ ອຂບັ ໄລຸ່ ສກັ ດີນາສະຫຍາມ.ອອກຈາກຫວົ ເມອງລາວໃຫໝ້ໍ ດົ ແລວ້ໍ ປັບປງຫວົ ເມອງລາວຢຸ່ ູພາກເໜອ, ທງັ ໃຫເ້ໍ ກບັ ເກນຄນົ ເຂາົ້ໍ ຮຸ່ ວມກອງທບັ ເພຸ່ ອເອາົ ມາຊຸ່ ວຍວຽງຈນັ ປ້ອໍ ງກນັ ການຮກ ຮານຂອງສະຫຍາມ. ພະອງົ ຍງັ ໄດສ້ໍ ຸ່ ງົ ລາຊະບດໂປໍ້ຍກົ ກອງທັບມາຈາກເມອງຈາປາສກັ ລງົ ໄປທາງເມອງເຂມັ ມະລາດ , ອບນົ , ຍະໂສທອນ, ສສີ ະເກດ, ເດດອດມົ , ໃຫກໍ້ ວາດຕອໍ້ ນເອາົ ຄອບຄວົ ຫວົ ເມອງເຫຸ່ າຼົ ນນັໍ້ ຂນ້ໍ ມາວຽງຈນັ ແລະ ເຫຼອໄວໃ້ໍ ຫປໍ້ ້ອໍ ງກນັ ເມອງຈານວນໜຸ່ ງສາເລດັ ແລວໍ້ ໃຫຮ້ໍ ບີ ຍກົ ກອງທບັ ໃຫຍຸ່ ໄປຊຸ່ ວຍກນັ ຕນີ ະຄອນລາດຊະ ລມີ າ ໃນເດອນ 3 (ຄ.ສ1826). ພໍ້ອມກນັ ນນັ້ໍ ສະເດດັ ເຈາົ້ໍ ອານວງົ ໄດແ້ໍ ຕຸ່ ງພະລາຊະສານ ແລະ ເຄຸ່ ອງມງຄູນບນັ ນາການໃຫນໍ້ ກັ ພູ ມີນກບັ ຂາ້ໍ ລາຊະການ 50 ຄນົ ຖຂນໍ້ ໄປຖວາຍ ພະເຈາົ້ໍ ນນັ້ໍ ຕລາດທຸ່ ີນະຄອນຫຼວງພະບາງເພຸ່ ອຊກັ ຊວນເກຍ້ໍ ກຸ່ ອມ ໃຫຮໍ້ ຸ່ ວມ ມທາການກຊູໍ້ າດດຸ່ ງັ ຕອນໜຸ່ ງຂອງສານກຸ່ າວວຸ່ າ: “ ຮຸ່ ວມກາລງັ ກນັ ບຸ່ ໃຫເ້ໍ ມອງລາວສບຕຸ່ ຂນ້ໍ ກບັ ສະຫຍາມ ແລະ ຖາ້ໍ ສາເລດັ ແລວ້ໍ ກຸ່ ຈະຖວາຍເມອງລາວໃຫເ້ໍ ຈາົ້ໍ ຊີວດິ ຫຼວງພະບາງ ເພຸ່ ອໃຫເ້ໍ ມອງລາວມພີ ຽງແຕຸ່ ເຈາົ້ໍ ດຽວ ແລະ ອນັ ໜຸ່ ງ ອນັ ດຽວກນັ ເໜອນດຸ່ ງັ ແຕຸ່ ກຸ່ ອນ ສຸ່ ວນເຮາົ ເອງ (ເຈາົໍ້ ອານວງົ ) ຈະໄປບວດຢຸ່ ູວດັ ຄ: ພະ ເຈາົໍ້ ຟໍ້າງຸ່ມ” ຝຸ່ າຍນນັ ທາ ຕລາດກຸ່ ໄດຕໍ້ ອບສະໜອງກບັ ຄາຮຽກຮອ້ໍ ງຂອງເຈາົໍ້ ອານວງົ ຄ: ພະອງົ ໄດສໍ້ ຸ່ ງັ ກາລງັ ພນົ ແລະ ສະບຽງອາຫານໄປເມອງ ປາກລາຍເພຸ່ ອເປັນການໜນູ , ທາງຝຸ່ າຍເມອງພວນ ເຈາົ້ໍ ນອໍ້ ຍຊຽງຂວາງ ກຸ່ໄດສໍ້ ຸ່ ງົ ກາລງັ ພນົ ລງົ ມາຊຸ່ ວຍເຈາົ້ໍ ອານວງົ ເຊຸ່ ນັ ກນັ ຮູບທີ 1 ແຜນທຸ່ ີສະແດງການເຄຸ່ ອນທັບກອບກເູໍ້ ອກະລາດໄຕກໍ້ ານນາພາຂອງເຈາໍົ້ ອານວົງ 32 ວທິ ະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພດັ ດາວັນ ຈນັ ທະເພັງ

ວິຊາ ສງັ ຄມົ ສກຶ ສາ ເມຸ່ ອກຽມກອງທບັ ເປນັ ທຸ່ ີຮຽບຮອ້ໍ ຍແລວໍ້ , ສມົ ເດດັ ເຈາົ້ໍ ອານວງົ ກຸ່ໄດຍ້ໍ ກົ ກອງທບັ ອອກຈາກເມອງວຽງຈນັ ຂາ້ໍ ມນາ້ໍ ຂອງໄປຕງັໍ້ ຢຸ່ ເູ ມອງພນັ ພາ້ໍ ວໃນທາໍ້ ຍປີ ຄ.ສ 1825 ເພຸ່ ອພກັ ເຊາົ ກະກຽມ ແລະ ເຝິກແອບກອງທບັ ຮຽບຮອ້ໍ ຍແລວໍ້ ພ ເຖີງເດອນຍຸ່ ແີ ຮມ 13 ຄຸ່ າ, ປີຈ (ຄ.ສ 1826). ເຈາົໍ້ ອານວງົ ໄດສໍ້ ຸ່ ງັ ໃຫ້ໍ ເຈາົ້ໍ ລາຊະວງົ ເປນັ ແມຸ່ ທບັ ຄມ້ໍ ຄອງທ ະຫານ 500ຄນົ ເປັນກອງທບັ ໜາໍ້ , ໃຫຍ້ໍ ກົ ກອງທບັ ລງົ ໄປໂຄລາດກຸ່ ອນ, ສຸ່ ວນກອງທບັ ຫຼວງຈະຍກົ ລງົ ໄປຮອດໂຄລາດໃນ 3 ມຕໍ້ ຸ່ ໜ້າໍ . ກອງທບັ ເຈາົ້ໍ ລາຊະວງົ ໄປຮອດໂຄລາດໃນເເດອນ 3 ແຮມ 3 ຄຸ່ າ ໃນເວລານນັໍ້ ກອງທບັ ຂອງພະຍາ ລາຊະສມີ າພວມຖກລວງ ໃຫຍ້ໍ ກົ ທບັ ໄປຕເີ ມອງ ຂຂນັ , ເຊຸ່ ງິ ພະຍາໄກຼສງົ ຄາມ ເຈາົ້ໍ ເມອງຂນຂນັ ກບັ ທາ້ໍ ວ ກຸ່ ງິ ຫຼາໍ້ ນອ້ໍ ງຊາຍ ຜູເໍ້ ປນັ ຫວຼ ງປະຣດັ ໄດເ້ໍ ຮດັ ກນົ ຕກີ ນັ ເອງ. ແຕຸ່ ພກອງທບັ ຂອງພະຍານະຄອນລາຊະສມີ າໄປຮອດກອງທບັ ພະຍາໄກຼສງົ ຄາມ ແລະ ທາໍ້ ວ ກຸ່ ງິ ຫາຼ້ໍ ໄດພ້ໍ ອໍ້ ມ ກນັ ຕກີ ບັ ຫຼງັ ເຮດັ ໃຫ້ໍກອງທບັ ຂອງພະຍາລາຊະສມີ າແຕກເຂາົ້ໍ ສຸ່ ູແດນຂະແມ, ດຸ່ ງັ ນນັໍ້ ຈຸ່ ງເຮດັ ໃຫ້ໍກອງທບັ ເຈາົໍ້ ລາຊະວງົ ເຂາົ້ໍ ຍດຶ ເອາົ ນະຄອນລາຊະສມີ າໄດໂໍ້ ດຍງຸ່າຍແລວ້ໍ ໄປຕງັໍ້ ຫຼກັ ໜນັໍ້ ຢຸ່ ນູ ອກເມອງດຸ່ ານເໜອທຸ່ ີສາລາກວຽ ນເຊຸ່ ງິ ເປັນທາງສາມແຍກ ເພຸ່ ອຮກັ ສາເຫດການໄດງ້ໍ ຸ່າຍ ເຈາົ້ໍ ລາຊະວງົ ໄດໃໍ້ ຫແໍ້ ສນສລຍິ ະພະຫນົ ຄມພນົ 1.000 ຄນົ ໄປ ກະກຽມເສນັ້ໍ ທາງດງົ ພະຍາໄຟ ເພຸ່ ອໃຫກໍ້ ອງທບັ ຫວຼ ງຍກົ ມາສະດວກ ແລະ ໃຫເ້ໍ ພຍ້ໍ ເມອງຊາໍ້ ຍ ໄປເບກິ ເຂາົ້ໍ ຈາກຄງັ ນະຄອນລາຊະສມີ າມາລຽ້ໍ ງໄພຸ່ ພນົ ກຽມລງົ ໄປສະລະບລູ ີ ແລະສຸ່ ງັ ໃຫເ້ໍ ພຍໍ້ ເມອງຂວາ ກບັ ຊຽງໃຕຄໍ້ ມຄນົ 200 ຄນົ ຍກົ ກອງທບັ ໄປສະລະບູລກີ ຸ່ ອນ ແລະ ສຸ່ ງັ ໃຫໍ້ ທາ້ໍ ວ ມະນ,ີ ທາໍ້ ມພມົ ຄມກອງທບັ 2 000 ຄນົ . ຢຸ່ ຮູ ກັ ສາຄາໍ້ ຍນອກ ເມອງ ນະຄອນລາຊະສມີ າ ສຸ່ ວນເຈາົ້ໍ ລາສະວງົ ຄມຄນົ 3.800 ຄນົ ຕາມຫຼງັ ໄປຕງັ້ໍ ທບັ ຢຸ່ ບູ າ້ໍ ນຂວານຂວາງ ວນັ ທຸ່ ີ 20 ກມພາ ຄ.ສ 1827 ພະຍາເມອງຂວາ ໄດນໍ້ າເອາົ ພະຍາສຣາດຊະວງົ ເຈາົໍ້ ເມອງສະລະບູລີ ກບັ ຫຼວງພນົ ກອງຄາ, ກອງ ຊຽງ, ກອງສງີ , ຂນ້ໍ ມາເຝົາ້ໍ ເຈາົ້ໍ ລາຊະວງົ ຢຸ່ ບູ າໍ້ ນຂວານຂວາງ ເຈາົໍ້ ລາຊະວງົ ສຸ່ ງັ ວຸ່ າ ດຽວນພີໍ້ ວກງັ ກດິ ຈະດຍໍ້ ກົ ທັບເ ຂາົໍ້ ມາຕບີ າງກອກ, ໃຫກ້ໍ ວດຕອໍ້ ນເອາົ ຄອບຄວົ ຄນົ ລາວ ຂນໍ້ ໄປຢຸ່ ູວຽງຈນັ ຈຸ່ ງຈະພົນໍ້ ໄພ, ພວກນາຍກອງ ນາຍໝວດ ເມອງສະລະບູລີ ກຸ່ ຈດັ ການຕາມສຸ່ ງັ , ພາຍໃນຄນດຽວ, ເຈາົໍ້ ລາຊະວງົ ກຸ່ ສາມາດທອໍ້ ນໂຮມເອາົ ຄອບຄວົ ຄນົ ລາວ ເຊຸ່ ງິ ມີຈານວນເຖງີ 2.500 ຄນົ , ແລວ້ໍ ເຄຸ່ ອນມາໂຄລາດ ຈາກນນັໍ້ ເຈາົໍ້ ລາຊະວງົ ຈຸ່ ງຶ ກຽມຍກົ ກອງທບັ ຂນ້ໍ ໄປທາງເ ໜອ ຫຸ່ ຼົມສກັ ເພຸ່ ອຂບັ ໄລຸ່ ສກັ ດນີ າສະຫຍາມໃຫໜ້ໍ ີອອກຈາກດີນລາວໃນດາ້ໍ ນນີ້ໍ ແລະ ກຽມປໍ້ອງກັນ ບຸ່ ໃຫໍກ້ ອງທບັ ສະຫຍາມເຂາົໍ້ ມາທາງດາ້ໍ ນນ.ີໍ້ ຝຸ່ າຍສມົ ເດດັ ເຈາົ້ໍ ອານວງົ ກບັ ເຈາົ້ໍ ສດທສິ ານ ຄນັ ໄດໂໍ້ ອກາດດແີ ລວໍ້ ກຸ່ ຍກົ ທັບໄປຕາມຫຼງັ , ເຈາົ້ໍ ລາຊະວງົ ໄປ ເຖີງເມອງນະຄອນລາຊະສມີ າ ໃນວນັ ທຸ່ ີ 17 ກມພາ ຄ.ສ 1827 ໄດຢໍ້ ດຕງັ້ໍ ຄາ້ໍ ຍຢຸ່ ູບງທະເລ ທາງຕາເວນັ ອອກຂອງ ເມອງດຸ່ ງັ ກຸ່ າວລວມມີຄາ້ໍ ຍໃຫຍຸ່ 7 ຄາ້ໍ ຍ, ມພີ ນົ ຮບົ ປະມານ 80.000 ຄນົ . ຮູບທີ 2 ເຈ້າໍົ ອານວງົ ຊົງຊາໍ້ ງບນັ ຊາການຮມົ ວທິ ະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາ້ໍ ທາ 33 ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພດັ ດາວັນ ຈັນທະເພງັ

ວິຊາ ສັງຄົມສກຶ ສາ ຂ. ການປະລາໄຊຂອງກອງທັບລາ້ໍ ນຊາໍ້ ງ . ພວກສະຫຍາມໄດຮ້ໍ ູຂ້ໍ ຸ່ າວການເຄຸ່ ອນໄຫວຂອງກອງທບັ ລາວແຕຸ່ ທາ້ໍ ຍປີ ຄ.ສ 1825 ຄ: ພາຍຫຼງັ ເຈາົໍ້ ອານວງົ ໄດສໍ້ ຸ່ ງັ ໃຫເໍ້ ຈາົໍ້ ອປະລາດ ຕດິ ສະ ໄປຂບັ ໄລຸ່ ພວກສະຫຍາມ ອອກຈາກຫວົ ເມອງລາວຕຸ່ າງໆ, ພວກສະຫຍາມຈຸ່ ງໄດໍ້ ມາແຕຸ່ ງຕງັໍ້ ຄນົ ອອກໄປສບຂຸ່ າວຫາຼ ຍທາງ ເມຸ່ ອຮູລ້ໍ າຍລະອຽດຂອງກອງທບັ ລາວລາໍ້ ນຊາ້ໍ ງ, ຕຸ່ ມາເຈາົ້ໍ ເມອງກະບນີ ບູລີ ໃຫຫໍ້ ຼວງແພງກມົ ການເມອງຖໃບບອກລງົ ໄປລາຍງານຕຸ່ ເຈາົໍ້ ຊີວດິ ຢຸ່ ູບາງກອກ ແລະ ອກີ ດາໍ້ ນໜຸ່ ງກຸ່ ໄດຮໍ້ ບັ ຂຸ່ າວ ຈາກ ອາຍທະຍາ ໂດຍແມຸ່ ນພະຍາໄຊຍະວຊິ ດິ ຜູຮໍ້ ກັ ສາກງເກຸ່ າົ ໄດສ້ໍ ຸ່ ງົ ໜງັ ສໄປລາຍງານຕຸ່ ເຈາົ້ໍ ຊວີ ດິ ສະຫຍາມມີໃຈຄວາມ ວຸ່ າ: ລາຊະດອນທັງຫຼາຍເຫັນພວກເມອງລາວວຽງຈນັ ລງົ ມາກວາດຕອໍ້ ນເອາົ ຄອບຄວົ ເມອງສະລະບູລຂີ ນ້ໍ ໄປ ຫຼວງຫາຼ ຍ. ເມຸ່ ອຮຂູ ໍ້ ຸ່ າວຈາກຫາຼ ຍທາງວຸ່ າ: ” ເຈາົໍ້ ອານວງົ ລກຂນໍ້ ” ເຈາົໍ້ ຊວີ ດິ ສະຫຍາມຈຸ່ ງໄດສ້ໍ ຸ່ ງັ ໃຫພໍ້ ະອີນພອນເທບ ເຈາົ້ໍ ກມົ ຕາຫວຼ ດຫຸ່ ເຮອໄວຟາ້ໍ ວຂນໍ້ ໄປສບລາຊະການທຸ່ ເີ ມອງສະລະບູລໃີ ຫໍ້ໄດຄໍ້ ວາມໂດຍໄວ, ໃຫຫ້ໍ ວຼ ງສພາຕາທຸ່ ຖີ ໜງັ ສມາຈາກກງເກຸ່ າົ ນນັ້ໍ ເປັນຜູ ໍນ້ າພະຍາອີນທອນເທບ, ເຈາົໍ້ ກມົ ຕາຫຼວດ, ລກູ ເຈາົໍ້ ພະຍານະຄອນລາຊະສມີ າ ກບັ ພະຍາລາຊະເສນາເຈາົໍ້ ກມົ ບນັ ຊກີ ມົ ມະຫາໄທຄມພນົ 60.000 ຄນົ . ແລວ້ໍ ຟໍາ້ ວຂນໍ້ ມາສະລະບູລແີ ລວ້ໍ ໄປໂຄລາ ດ, ໃຫພ້ໍ ະມະຫາລໄທເຈາົ້ໍ ກມົ ຕາຫຼວດຫງຼັ ກບັ ຫວຼ ງເສຍາຄມພນົ 50.000 ຄນົ ຍກົ ຂນ້ໍ ມາທາງປາຈນີ ບລູ ີ ແລະ ເມອງ ກາລະບນີ ບລູ ໃີ ຫພໍ້ ະຍາລາຊະວງັ ສນັ ຄມພວກຈາມອາສາ 400 ຄນົ , ໄປຈດັ ແຈງສອ້ໍ ມແປງເຮອລບົ , ເຮອໄລຸ່ ກຽ ມໄວ້ໍ ຍກົ ທບັ ຂນ້ໍ ມາ.  ການອບົ ພະຍກົ ຄນົ ລາວຈາກເມອງໂຄລາດມາວຽງຈນັ ຫຼງັ ຈານຕງັ້ໍ ຄາໍ້ ຍຮຽບຮອໍ້ ຍແລວ້ໍ ເຈາົ້ໍ ອະນວງົ ໄດສໍ້ ຸ່ ງັ ໃຫພໍ້ ະຍາຍກົ ກະບດົ ເມອງໂຄລາດໄປພບົ ທຸ່ ີຄາ້ໍ ຍແ ລວໍ້ ສຸ່ ງັ ວຸ່ າ ເຈຸຸ່່ າົໍ້ ພະຍານະຄອນລາຊະສມີ າປະພດຶ ຊຸ່ ວົ ເປັນພານສນັ ດານຫຼາຍ ບຽດບຽນໄພຸ່ ຕາໍ້ ນພນົ ລະເມອງໃຫໍ້ໄດໍ້ ຄວາມທກຮອ້ໍ ຍມາດນົ ນານແລວໍ້ , ເຮາົ ມາທາງນມີໍ້ ີຄນົ ເຂາົໍ້ ມາຮອ້ໍ ງທກບຸ່ ໄດຂ້ໍ າດ ດຽວນໄີໍ້ ດອ້ໍ ບົ ພະຍບົ ຄອບຄວົ ເມອງ ນະຄອນລາຊະສມີ າຂນໍ້ ໄປວຽງຈນັ ໃຫກ້ໍ ະກຽມພາຍໃນການດົ 4 ວນັ ແລວ້ໍ ຂນໍ້ ໄປຢຸ່ າງຫີບດຸ່ ວນ. ພາຍຫງຼັ ອບົ ພພຍບົ ຄອບຄວົ ນະຄອນລາຊະສມີ າໝດົ ແລວໍ້ ໃນຕນົໍ້ ເດອນ 4 ເຈາົໍ້ ມະຫາອປະຣາດຕດິ ສະ ໄດສ້ໍ ຸ່ ງົ ພວກສກັ ເລກຈານວນ ຫຼາຍສບິ ຄນົ ໃຫເ້ໍ ຈາົໍ້ ອານວງົ ຢຸ່ ູນະຄອນລາຊະສມີ າ, ເຈາົໍ້ ອານໄດສໍ້ ຸ່ ງັ ໃຫກ້ໍ ມຕວົ ໄວທ້ໍ ງັ ໝດົ ໃຫນໍ້ າແຕຸ່ ຫວົ ໜາໍ້ ຄ: ພະຍາ ສລຍິ ະພກັ ດໃີ ຫເໍ້ ຂາົໍ້ ພບົ ແຕຸ່ ຍອໍ້ ນພະຍາສລຍິ ະພກັ ດີ ຂອຸ່ ອນຍອມທກສຸ່ ງິ ທກຢຸ່ າງ ແລະ ຂລງົ ໄປບາງກອກເພຸ່ ອນາ ເອາົ ຄອບຄວົ ຂນ້ໍ ມາ ແລະ ຈະອບົ ພະຍບົ ໄປຢຸ່ ູວຽງຈນັ , ພອໍ້ ມນພີໍ້ ຍິ າສລຍິ ະພກັ ດີ ໄດມໍ້ ອບພະຍາອຊດິ ພທິ ກັ (ບວົ ) ເຊຸ່ ງີ ເປນັ ພະຍາໄພທອນ (ນອ້ໍ ຍ) ສະມຫານາຍກົ ແລະ ຄະນະທຸ່ ເີ ປັນຕວົ ປະກນັ ເຈາົໍ້ ອານວງົ ພຈິ າລະນາເຫນັ ວຸ່ າ ໃນ ເວລານກີໍ້ ອງທບັ ສະຫຍາມກມົ ພະລາຊະວງົ ບວອນກຍກົ ຂນຶ້ໍ ມາເຖງິ ສະລະບລແີ ລວໍ້ ຈຸ່ ງີ ໃຫພໍ້ ະຍາສລຍິ ະພກັ ດລີ ງົ ໄປ ບາງກອກເພຸ່ ອຖໂອກາດນີແ້ໍ ຈງ້ໍ ໃຫໍ້ບາງກອກຮູວ້ໍ ຸ່ າວຽງຈນັ ບຸ່ໄດໄ້ໍ ປເປນັ ກະບດົ ແຕຸ່ ຍອໍ້ ນຄອບຄວົ ເມອງລາຊະ ສມີ າ, ເມອງສະລະບູລີ ແລະ ເມອງອຸ່ ນໆໄດຮໍ້ ອໍ້ ງທກວຸ່ າ: ເຈາົ້ໍ ເມອງໄດທ້ໍ າການກດົ ຂຸ່ ຂີ ຸ່ ມົ ເຫງັ ຢຸ່ ເູ ປັນປະຈາ, ພວກເຂາົ ສະໆ ມກັ ໃຈຂນ້ໍ ໄປວຽງຈນັ , ຈຸ່ ງຶ ຍກົ ທບັ ມາຮບັ ພວກຄອບຄວົ ປະຊາຊນົ ນຂີ້ໍ ນ້ໍ ໄປ... ແລວໍ້ ເຈາົໍ້ ອານວງົ ກຸ່ ຂຽນໜງັ ສບາໃຫ້ໍ ກອງທບັ ຂອງເຈາົ້ໍ ລາຊະວງົ ຈບັ ພະຍາສລຍິ ະພກັ ດ,ີ ພະຍາສລຍິ ະພກັ ດລີ ງົ ໄປພອໍ້ ມກອງທບັ ຂອງເຈາົ້ໍ ລາຊະວງົ ຢຸ່ ູຄນັ ຍາວ, ເຊຸ່ ງິ ເປັນບຸ່ ອນແຄມ ແລະ ກອງທບັ ເຈາົ້ໍ ລາຊະວງົ ພວມອບົ ພະຍບົ ຄອບຄວົ ເມອງສະລະບູລີຂນໍ້ ມາ, ເຈາົ້ໍ ລາຊະວງົ ສຸ່ ງັ ໃຫຈ້ໍ ບັ ພະຍາສພາວະດຂີ າ້ໍ ເສຍ, ແຕຸ່ ພະຍາຊຽງໃຕ້ໍ ແລະ ທາໍ້ ວເພຍທງັ ຫຼາຍຂດັ ຄາ້ໍ ນ ແລະ ລງົ ຄວາມ ເຫນັ ວຸ່ າ ຄວນປຸ່ ອຍໄປຕາມຄວາມເຫນັ ຂອງເຈາົ້ໍ ອານວງົ ພະຍາສລຍິ ະພກັ ດີ ລງົ ໄປຮອດສະລະບູລກີ ຸ່ ເຂາົ້ໍ ພບົ ພະລາ ຊາ ວງົ ບວອນ ເຊຸ່ ງິ ຕງັ້ໍ ທບັ ພອນຢຸ່ ຫູ ນັ້ໍ ເພຸ່ ອລຖາໍ້ ກອງທບັ ເມອງຕຸ່ າງໆຂນ້ໍ ມາຕວີ ຽງຈນັ ຫຼງັ 34 ວິທະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພດັ ດາວນັ ຈັນທະເພງັ

ວິຊາ ສັງຄົມສກຶ ສາ ຈາກນນັໍ້ ພະຍາສພາວະດຈີ ຸ່ ງີ ລງົ ໄປບາງກອກ.  ພະຍານະຄອນລາຊະສີມາມາວາງແຜນຕຸ່ ສູກໍ້ ບັ ກອງທບັ ວຽງຈນັ ເມຸ່ ອກາລງັ ຂອງພະຍາລາຊະສມີ າ ມາຮອດເຂດເມອງໂຄລາດ ກຸ່ ເຫນັ ຄອບຄວົ ພວມຖກອບົ ພະຍບົ ໄປວຽງ ຈນັ ເຈາົ້ໍ ນະຄອນລາຊະສມີ າ ຈຸ່ ງິ ວາງແຜນໃຫພ້ໍ ະຍາປະຣດັ ນະຄອນລາຊະສມີ າ ເຂາົ້ໍ ອຸ່ ອນນອໍ້ ມ ກບັ ເຈາົ້ໍ ອານວງົ ຈຸ່ ງິ ໄດແ້ໍ ຕຸ່ ງໃຫໍພ້ ະຍາປະຣດັ ແລະ ພະຍາພມົ ຍກົ ກະບດົ ເປັນຜູຄໍ້ ວບຄມຄອບຄວົ ຊາວເມອງຂນໍ້ ມາວຽງຈນັ ພອ້ໍ ມ ທະຫານວຽງຈນັ ຈານວນໜຸ່ , ເມຸ່ ອຄອບຄວົ ເມອງໂຄລາດ ເດນີ ທາງມາເຖງີ ທຸ່ ງົ ສາລດິ ກຸ່ ຂພກັ ເຊາົ ຢຸ່ ູທຸ່ ນີ ນັໍ້ ຊຸ່ ວົ ຄາວ ໂດຍອາ້ໍ ງວຸ່ າ: ມຄີ ວາມອດິ ເມຸ່ ອຍຫາຼ ຍ ແລວໍ້ ພະຍາປະຣດັ , ພະຍາພມົ ກະບດົ ແລະ ພະຍາລງົ ສງົ ຄາມກຸ່ ຫາວທິ ີເພຸ່ ອ ເບຸ່ ອເມາົ ພວກທະຫານວຽງຈນັ ພຮອດເວລາດກຶ ສະງດັ ກອງທບັ ຂອງພະຍາລາຊະສມີ າກຸ່ ເຂາົ້ໍ ມາຕທີ ະຫານວຽງ ຈນັ ແຕກ ແລະ ຢດຶ ເອາົ ຄອບຄວົ ຄນົ ລາວຄນ, ຈາກນນັ້ໍ ກຸ່ ພາກນັ ຈດັ ແຈງຕງັໍ້ ຄາ້ໍ ຍເພຸ່ ອຕຸ່ ສກູ ້ໍ ັບກອງທັບຂອງເຈາົໍ້ ອາ ນວງົ , ສຸ່ ວນພວກທະຫານກຸ່ ມທຸ່ ີໜີມາໄດໍ້ ກຸ່ ລາຍງານຕຸ່ ເຈາົໍ້ ອານວງົ . ເມຸ່ ອຮູວ້ໍ ຸ່ າກອງທັບຕນົ ຖກຫຼອກ ເຈາົ້ໍ ອານວງົ ກຸ່ ໄດໍ້ ແຕຸ່ ງຕງັ້ໍໃຫ້ໍ ເຈາົ້ໍ ສດທສິ ານ, ເຈາົ້ໍ ກຸ່ າພາໍ້ ແລະ ເຈາົໍ້ ປານ ຄມທະຫານ 3.600 ຄນົ ມາຕກີ ອງທບັ ຂອງພະຍານະຄອນ ລາຊະສມີ າ, ການຕຸ່ ສດູ ້ໍ າເນນີ ໄປຢຸ່ າງດເດອດ, ເຈາົໍ້ ສທສິ ານເຫນັ ວຸ່ າ: ກອງທບັ ຂອງນະຄອນລາຊະສມີ າມອີ າວດ ແລະ ກາລງັ ເໜອກວຸ່ າ. ດຸ່ ງັ ນນັໍ້ ຈຸ່ ງຖອຍທບັ ກບັ ມາຫາເຈາົ້ໍ ອານວງົ ລາຍງານເຫດການໃຫຮ້ໍ ທູ ໍ້ ກຢຸ່ າງ. ໃນເວລາດຽວກນັ ນນັ້ໍ ກອງທບັ ຂອງເຈາົໍ້ ລາຊະວງົ ກຸ່ ອບົ ພະຍບົ ຄອບຄວົ ເມອງສະລະບູລເີ ຖີງນະຄອນລາຊະ ສີ ມາ ໄດລ້ໍ າຍງານໃຫເໍ້ ຈາົ້ໍ ອານວງົ ຮວູ ໍ້ ຸ່ າ ໄດອໍ້ ບົ ພະຍບົ ຄອບຄວົ ສະຫຍາມໄດ້ໍ 110 ຄອບຄວົ , ຈນີ ໄດໍ້ 220 ຄອບຄວົ , ລາວດ້ໍ 10.000 ຄອບຄວົ ແລະ ໄດແ້ໍ ຈງໍ້ ໃຫເໍ້ ຈາົ້ໍ ອານວງົ ຮູວໍ້ ຸ່ າ: ເວລານກີ້ໍ ອງທບັ ບາງກອກພວມຍກົ ທບັ ຂນ້ໍ ມາທກ ທາງ ແລະ ໄດໃໍ້ ຊຄໍ້ ນົ ຂຸ່ ມີ າ້ໍ ໄປຈບັ ພຸ່ ຄາ້ໍ ຊາວເຮອເຖີງບາໍ້ ນ ອາລນັ ຍກິ ໄດໍ້ 4 ລາໄຕຸ່ , ຖາມໄດຄ້ໍ ວາມວຸ່ າ: ນາຍຂນເປັນ ແມຸ່ ທບັ ມາຕງັໍ້ ຢຸ່ ກູ ງົ ເກຸ່ າົ ແກຸ່ , ຍກົ ໄປບາ້ໍ ນນະຄອນນາຍກົ , ທາງປາຈນີ ບລູ ີ ແລະ ທາງກະບນີ ບູລ.ີ  ເຈາົ້ໍ ອານວງົ ຈດັ ກອງທັບກຽມປໍ້ອງກັນການຮກຮານຂອງສະຫຍາມ ເມຸ່ ອເຈາົໍ້ ອານວງົ ຮວູ ໍ້ ຸ່ າກອງທບັ ບາງກອກຍກົ ຂນ້ໍ ມາຫາຼ ຍທາງຄແນວນນັ້ໍ , ເຈາົ້ໍ ອານວງົ ຈຸ່ ງໄດໄໍ້ ປປກຶ ສາກບັ ເຈາົໍ້ ສດທິສານ, ເຈາົໍ້ ລາຊະວງົ ແລະ ເຈາົໍ້ ແສນເພຍ້ໍ ກວານນາຍທບັ , ນາຍກອງທງັ ປວງວຸ່ າ: ເຮາົ ຈະຕງັ້ໍ ທບັ ສູກໍ້ ບັ ບາງກອກຢຸ່ ໂູ ຄລາດນນັໍ້ ບຸ່ໄດ.້ໍ ຍອ້ໍ ນທບັ ບາງກອກພວມຍກົ ຂນໍ້ ມາຫາຼ ຍທາງ ເພຸ່ ອສມຕເີ ອາົ ເມອງໂຄລາດຄນ ໂດຍ ສະເພາະເວລານີໍ້ ກອງທບັ ພະຍານະຄອນລາຊະສມີ າ ພວມຕງັ້ໍ ຢຸ່ ູທຸ່ ງົ ສາລດິ , ຖາ້ໍ ເຮາົ ຢຸ່ ໂູ ຄລາດນີໍ້ ຢ້ໍານຈະເປັນເສກິ ຂະ ນາບຫງຼັ ຈາເປັນຕອ້ໍ ງແຍກໄພຸ່ ພນົ ໄປສໃູ ໍ້ ຫຫ້ໍ າຼ ຍທາງເພຸ່ ອໃຫກໍ້ ອງທັບສະຫຍາມແຍກໄປຕແີ ຕຸ່ ລະບຸ່ ອນແລວໍ້ ຝຸ່ າຍເ ຮາົ ຈະຕສີ ະຫຍາມໃຫແໍ້ ຕກໂດຍງຸ່າຍ. ສຸ່ ວນກອງທບັ ຫວຼ ງນນັໍ້ ໃຫຖໍ້ ອຍໄປຕງັ້ໍ ຮບັ ກອງທບັ ສະຫຍາມຢຸ່ ູໜອງບວົ ລາພູ ເຫນັ ຈະດກີ ວຸ່ າເມອງໂຄລາດ. ຫງຼັ ຈາກເປີກສາກນັ ຮຽບຮອໍ້ ຍແລວ້ໍ ເຈາົໍ້ ອານວງົ ຈຸ່ ງໄດສ້ໍ ຸ່ ງົ ໃຫກ້ໍ ອງທະຫານລາວ ຖອຍໃຫໄ້ໍ ປຕງັໍ້ ຢຸ່ ຈູ ດຢດດທະ ສາດຕຸ່ າງໆຄ: ເຈາົ້ໍ ລາຊະວງົ ຍກົ ຂນໍ້ ໄປເມອງຫຸ່ ມຼົ ສກັ ແລວໍ້ ຕງັ້ໍ ຄາ້ໍ ຍໃຫຍຸ່ ຢຸ່ ເູ ມອງຫຸ່ ຼມົ ສກັ , ໃຫເໍ້ ຈາົ້ໍ ສດທສິ ານ ໄປຕງັໍ້ ໜນັ້ໍ ຢຸ່ ູເມອງພູຂຽວ, ເຈາົໍ້ ເມອງພູຂຽວບຸ່ ຍອມອອກມາພບົ . ເຈາົໍ້ ສດທສິ ານຈຸ່ ງສຸ່ ງັ ໃຫນ້ໍ າຍທບັ ນາຍກອງຄມທະຫານ 1.000 ປາຍຄນົ ເຂາົໍ້ ຕເີ ມອງພູຂຽວ ແລວ້ໍ ຈບັ ເອາົ ເຈາົ້ໍ ເມອງໄປຂາ້ໍ ເສຍ ແລວ້ໍ ອບົ ພະຍບົ ເຂາົ້ໍ ມາວຽງຈນັ . ກອງທບັ ເຈາົໍ້ ສດທສິ ານ ໄດຕ້ໍ ງັໍ້ ໜນັໍ້ ຢຸ່ ູເມອງພູຂຽວ. ເຈາົ້ໍ ອານວງົ ສຸ່ ງັ ໃຫກ້ໍ ອງທະຫານກຽມຍາ້ໍ ຍກອງທບັ ໄປເມອງບວົ ລາພູນ ໂດຍ ເຫຼອທະຫານໄວໂໍ້ ຄລາດກອງໜຸ່ ງ ເພຸ່ ອໃຫໍ້ເຜາົ ເລາົໍ້ ເຂາົໍ້ ແລະ ຄາໍ້ ຍທຸ່ ີຕງັ້ໍ ຂນໍ້ ນນັໍ້ . ຫຼງັ ຈາກສຸ່ ງັ ການແລວ້ໍ ຈຸ່ ງຍກົ 35 ວທິ ະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພັດດາວັນ ຈນັ ທະເພງັ

ວິຊາ ສັງຄົມສຶກສາ ກອງທບັ ໃຫຍຸ່ ໆອອກຈາກໂຄລາດ ໃນເດອນ 4 ແຮມ 4 ຄຸ່ າ ເມຸ່ ອມາຮອດໜອງບວົ ລາພູແລວໍ້ ເຈາົໍ້ ອານວງົ ໄດນໍ້ າພາ ຈດັ ຕງັໍ້ ກອງທບັ ໃຫຍຸ່ ຢຸ່ ູໜອງບວົ ລາພູ ໃຫພ້ໍ ະຍານະລນີ ຄມທະຫານ 3.000 ຄນົ , ຢຸ່ ູປະຈາຄາ້ໍ ຍນນັໍ້ , ແລວ້ໍ ເຈາົ້ໍ ອານ ວງົ ຍກົ ກາລງັ ໄປຕງັ້ໍ ຢຸ່ ພູ ູເຂາົໍ້ ສານບຸ່ ອນທາງສອງແງຸ່ທຸ່ ີເປັນເສນັໍ້ ທາງໄປວຽງຈນັ ໃຫພໍ້ ະຍາສໂພ ກບັ ເພຍຊານນົ ເປັນ ນາຍທບັ ຄມທະຫານ 20.000 ຄນົ , ປະຈາຢຸ່ ຫູ ອ້ໍ ມພູເຂາົ້ໍ ສານ ໃຫພໍ້ ະຍາຊຽງສາ ເປນັ ແມຸ່ ທບັ ຄມທະຫານ 5.000 ຄນົ , ໄປຕງັ້ໍ ຄາໍ້ ຍຢຸ່ ູບາ້ໍ ນສະໜົມ, ໃຫ້ໍພະຍາກອງຄາຄມທະຫານ 4.000 ຄນົ , ໄປຕງັ້ໍ ຄາໍ້ ຍຢຸ່ ູຊຸ່ ອງງວົ ແຕກສຸ່ ວນ ກອງທບັ ຂອງມະຫາອປະຣາດຕດິ ສະທຸ່ ຕີ ງັ້ໍ ຢຸ່ ເູ ມອງຍະໂສທອນນນັໍ້ , ເຈາົ້ໍ ອານວງົ ມີໜງັ ສສຸ່ ງົ ໃຫເ້ໍ ຈາົ້ໍ ອປະຣາດຕດິ ສະ ຍກົ ກອງທບັ ໄປຕງັໍ້ ຮກັ ສາຕນົໍ້ ທາງ, ຢຸ່ ູເມອງສວນັ ນະພູມ ເປັນທາງທຸ່ ສີ ດັ ຕຈູ ະມາທາງເມອງກະບນີ ບລູ ີ, ໃຫພ້ໍ ະຍາສ ຂະຄມທບັ ຊາ້ໍ ງ ແລະ ຄວາຍຕຸ່ າງເຄຸ່ ອງສຸ່ ງົ ສະບຽງອາຫານ ແລະ ກະສນູ ດນີ ປນໄປແຈກຢາຍໃຫທ້ໍ ກໆກອງທັບ, ເຈາົໍ້ ອານວງົ ຈດັ ແຈງຕງັ້ໍ ຄາໍ້ ຍ ແລະ ແມຸ່ ທບັ ນາຍກອງຮກັ ສາດຸ່ ານຢຸ່ າງໜນັໍ້ ຄງົ ແລວ້ໍ ຈຸ່ ງີ ໃຫທ້ໍ ະຫານກອງສດທາໍ້ ຍຖອຍຈາກ ໂຄລາດ ໂດຍໄດຈ້ໍ ດັ ທບັ ໄປເພຸ່ ີມເຕມີ ອກີ 4.000 ຄນົ . ເພຸ່ ອຍກົ ຍາໍ້ ຍເຄຸ່ ອງຂອງ ໂດຍຈດັ ແບຸ່ ງອອກເປັນ 3 ທບັ ມາ ຍກົ ຍາໍ້ ຍມາຕງັ້ໍ ຢຸ່ ູທຸ່ ງົ ລາພໃີ້ໍ ກກໍ້ ບັ ໜອງບວົ ລາພູໃນເວລາຕງັ້ໍ ຄາໍ້ ຍຢຸ່ ູນນັ້ໍ ກອງທບັ ລາຊະສມີ ານາໂດຍພະນະຣງົ ສງົ ຄາມ ເຊຸ່ ງີ ຕງັ້ໍ ຄາໍ້ ຍຢຸ່ ູກຸ່ ອນ ໄດບ້ໍ ກໂຈມຕທີ ບັ ລາວລາໍ້ ນຊາໍ້ ງຢຸ່ າງກະທນັ ຫນັ ເຈາົ້ໍ ໂອຈຸ່ ງີ ສຸ່ ງັ ໃຫຖ້ໍ ອຍທບັ ໄປຕງັໍ້ ຢຸ່ ູບາ້ໍ ນຕນີ ເຂາົ ນາ ພູ. ເມຸ່ ອເຈາົ້ໍ ອານວງົ ຮວູ ້ໍ ຸ່ າກອງທບັ ລາຊະສມີ າມາເພຸ່ ີມ ແລະ ມາໃກຄ້ໍ ແນວນຈີໍ້ ຸ່ ງສຸ່ ງັ ໃຫພ້ໍ ະຍານະລນີ ກຽມປອ້ໍ ງກນັ ໜ ອງບວົ ລາພູ ໃຫແ້ໍ ຂງແຮງ ແລະ ໃຫທໍ້ າ້ໍ ວອນີ ທອນ, ທາໍ້ ວສນູ ທອນ ຄມທະຫານ 2.000 ຄນົ , ໄປເພຸ່ ີມເຕມີ ໃຫອ້ໍ ກີ . ພອ້ໍ ມດຽວກນັ ນີ້ໍ ເຈາົໍ້ ອານວງົ ກຸ່ ໃຫຕ້ໍ ງັ້ໍ ຄາໍ້ ຍຂນໍ້ ອກີ ຢຸ່ ທູ ຸ່ ົງສມົໍ້ ປຸ່ ອຍ ໃຫພໍ້ ະຍາຊຽງຂວາ ເປັນນາຍທບຄມທະ ຫານ 5.000 ຄນົ . ເມຸ່ ອຕງັໍ້ ຄາ້ໍ ຍທຸ່ ີພູເຂາົ້ໍ ສານສາເລດັ ແລວໍ້ ຈຸ່ ງີ ໄດຮ້ໍ ຽກເອາົ ເຈາົ້ໍ ສດທສິ ານມາຈາກພູເຂາົ ຂຽວ ແລວໍ້ ແຕຸ່ ງຕງັໍ້ ໃຫໍເ້ ຈາົໍ້ ສດທິສານ ເປັນແມຸ່ ທັບໃຫຍຸ່ ບນັ ຊາທກທບັ , ທກກອງທງັ 7 ຄາ້ໍ ຍ, ແລວໍ້ ສຸ່ ງັ ໃຫໍ້ທໍາ້ ວ ໂອ ຄມທະຫານ 5.000ຄນົ , ໄປຕງັໍ້ ຄາ້ໍ ຍປິດ ທາງທຸ່ ງົ ບກົ ຫວານຮມີ ຝຸ່ ັງແມຸ່ ນາໍ້ ຂອງ ທຸ່ າຂາ້ໍ ມໄປເມອງວຽງຈນັ , ໃຫເໍ້ ຈາົ້ໍ ພີມພສິ ານ ຄມ ທະຫານ 60 ຄນົ , ຂນ້ໍ ຂຸ່ ມີ າ້ໍ ຖໜງັ ສປຫາເຈາົ້ໍ ໜຸ່ ຄາ ທຸ່ ີຖກແຕຸ່ ງຕງັໍ້ ໃຫຍໍ້ ກົ ທບັ ໄປຕເີ ມອງນອ້ໍ ຍໃຫຍຸ່ ຝຸ່ າຍເໜອນນັ້ໍ ໃຫຍ້ໍ ກົ ທບັ ມາຊຸ່ ວຍພະຍາຊຽງຂວາຮກັ ສາຄາໍ້ ຍຢຸ່ ູທຸ່ ງົ ສມົໍ້ ປຸ່ ອຍ, ເຈາົໍ້ ອານວງົ ຈດັ ແຈງປອໍ້ ງກັນດຸ່ ານທາງເຂດແ ດນ ເມອງວຽງຈນັ ນນັໍ້ ທງັ ຊນໍ້ ນອກ ແລະ ຊນັ້ໍ ໃນເປັນການກວດກາຄວາມໜນັ້ໍ ຄງົ .  ສະຫຍາມຈດັ ທບັ ເຂາົ້ໍ ຮກຮານລາວ ຝຸ່ າຍພະເຈາົໍ້ ແຜຸ່ ນດນີ ສະຫຍາມ ຫງຼັ ຈາກເຈາົໍ້ ລາຊະວງົ ໄດໄໍ້ ປກວາດຕອໍ້ ນເອາົ ຄວົ ລາວ ຢຸ່ ູເມອງສະລະບູລີໄປ ໝດົ ແລວ້ໍ ຈຸ່ ງີ ຊາບຈາກພະຍາສລຍິ ະພກັ ດວີ ຸ່ າ: ກອງທບັ ລາວຍກົ ໄປຕກີ ງເທບ ພະອງົ ໄດຈໍ້ ດັ ການປ້ອໍ ງກນັ ພະນະຄອນ ເປັນການໃຫຍຸ່ , ໃຫຕໍ້ ງັໍ້ ຄາ້ໍ ຍອອໍ້ ມພະນະຄອນໄວແໍ້ ຕຸ່ ທງົ ງວົ ລາພອງ (ບວົ ລາໂພງ) ໄປຈນົ ເຖງີ ທຸ່ ງົ ຍາງກະປ,ິ ແລວ້ໍ ໃຫ້ໍ ເກນເອາົ ພນົ ເສກີ ຈາກເມອງຝຸ່ າຍໃຕ,ໍ້ ຝຸ່ າຍເໜອເຂາົ້ໍ ມາໂຮມກັນໃນວນັ ທຸ່ ີ 3 ມີນາ 1827, ຈາກນນັ້ໍ ຈຸ່ ງໃຫ້ໍກົມພະ ລາຊະວງັ ບວອນສະຖານມງົ ຄນົ ເປັນແມຸ່ ທບັ ຂນ້ໍ ມາທາງເໜອສະລະບູລີ ຕງັໍ້ ທບັ ຢຸ່ ທູ ຸ່ າເຮອເຂາົ ພະພດທະບາ ດເພຸ່ ອ ຄອຍຖາໍ້ ທບັ ຫວົ ເມອງຕຸ່ າງໆ, ເມຸ່ ອທບັ ທງັ ຫາຼ ຍມາພອ້ໍ ມກນັ ແລວ້ໍ , ກມົ ພະລາຊະວງັ ບວອນແມຸ່ ທບັ ໃຫຍຸ່ ຈຸ່ ງີ ແຕຸ່ ງຕງັໍ້ ໃຫແໍ້ ມຸ່ ທບັ ຈຸ່ າແສນຍາກອນ, ພະຍາກາໂໜຣາຊະເສນາ, ພະຍາວໄິ ຊທະຣີນທະຣາ, ພະຍານະລງົ ວໄິ ຊ ເປນັ ແມຸ່ ທບັ ໜາ້ໍ ທຸ່ ີໜຸ່ ງ, ກມົ ໝຸ່ ນເສນາບຣຣິ ກັ ເປັນແມຸ່ ທຍັ ໜາ້ໍ ທຸ່ ສີ ອງ, ກມົ ໜຸ່ ນເສນເິ ທບເປັນກອງກາງ, ກອງໜຸ່ ນນະລານຊດິ ກບັ ໜຸ່ ນສະວດັ ວໄິ ຊເປັນປີກຊາໍ້ ຍ, ປີຂວາກມົ ໜຸ່ ນຣາມອສິ ະເຣດ, ກມົ ໝຸ່ ນທເິ ບດບດ,ີ ກມົ ໝຸ່ ນພມົ ພກັ ດ,ີ ພະນະເຣ ທອນຫຣາຊາ ເປັນແມຸ່ ທບັ ຍກົ ຂນ້ໍ ມາທາງດງົ ພະຍາໄຟ ເພຸ່ ອບກຕກີ ອງເຈາົໍ້ ອານວງົ . ໃຫພ້ໍ ະຍາມະຫາໂຍທາຄມທບັ ມອນ ຂນໍ້ ມາທາງດງົ ກາງ, ໃຫພ້ໍ ະຍາອໄພທອນ ຄມທະຫານກງເທບ 5.000 ຄນົ . ຂນໍ້ ມາຖາໍ້ ຢຸ່ ູ ເມອງເພດັ ສະບູນ, 36 ວິທະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພດັ ດາວນັ ຈນັ ທະເພັງ

ວິຊາ ສັງຄົມສກຶ ສາ ໃຫພໍ້ ະຍາເພດັ ວໄິ ຊກບັ ພະຍາໄກໂກສາຄມທະຫານຫວົ ເມອງຝຸ່ າຍເໜອ 3.000 ຄນົ , ຂນໍ້ ມາທາງເມອງພສິ ານໂລກ ເພຸ່ ອບກຕກີ ບັ ກອງທບັ ຂອງເຈາົ້ໍ ລາຊະວງົ ທຸ່ ີຕງັ້ໍ ຄາ້ໍ ຍຢຸ່ ເູ ມອງຫຸ່ ມຼົ ສກັ , ໃຫພໍ້ ະຍາຣາດຊະນກິ ນ, ພະຍາຣາມຄາແຫງ, ພະຍາລອງເມອງ, ພະຍາຈນັ ທະບລູ ີ ຍກົ ທບັ ເມອງພະຕະບອງຂນໍ້ ມາທາງເມອງສລນີ ແລະ ຂນໍ້ ມາທາງເມອງປາຈນີ , ເມອງປະຈນັ ຕະຄານ ອກີ ຈານວນ 4 ທບັ ຄ: ທບັ ພະຍາຣາດຊະສພາວະດ,ີ ທບັ ເຈາົໍ້ ພະຍາພຼະຄງັ , ທບັ ກມົ ໝຸ່ ນພຊິ ດິ ພູເບນ ແລະ ທບັ ກມົ ໝຸ່ ນສລນີ ທະຣະຣກັ ເພຸ່ ອເຂາົໍ້ ຕທີ ບັ ຂອງເຈາົໍ້ ອປະຣາດຕສິ ະ ທຸ່ ີຕງັໍ້ ຢຸ່ ູເມອງສວນັ ະພມ.  ບນັ ດາບນັ້ໍ ຮບົ ຕຸ່ າງໆ ມາເຖງີ ເດອນເມສາປີ ຄ.ສ 1827 ກອງທບັ ຫວຼ ງຂອງສະຫຍາມຍກົ ມາເຖີງເມອງນະຄອນລາຊະສມີ າ ຈາກ ນນັໍ້ ກມົ ພະລາຊະວງັ ບວອນ, ແມຸ່ ທບັ ໃຫຍຸ່ ຂອງສະຫຍາມ ຈຸ່ ງີ ແຕຸ່ ງໃຫພ້ໍ ະຍາຣາດຊະສພວິ ະດີ ເອາົ ທະຫານ 6.000 ຄນົ , ຍກົ ຂນ້ໍ ມາທາງຈາປາສກັ , ພມາເຖີງເມອງພມິ າຍ (ໃນຂງົ ເຂດຈງັ ຫວດັ ລາຊະສມີ າ) ກຸ່ໄດປໍ້ ະຖະກບັ ກອງເຈາົ້ໍ ໂຖ ຝຸ່ າຍເຈາົ້ໍ ອານວງົ , ການສລູ ້ໍ ບົ ແກຸ່ ຍາງຫາຼ ຍວນັ ເຫນັ ວຸ່ າ: ກາລງັ ທະຫານສະຫຍາມຫຼາຍກວຸ່ າກອງທບັ ຂອງເຈາົໍ້ ໂຖກຸ່ ໄດໍ້ ປະຄາ້ໍ ຍແຕກຄນມາເມອງສວນັ ນະພູມເພຸ່ ອສມົ ທບົ ກບັ ກອງທບັ ຂອງເຈາົໍ້ ອປະຣາດຕສິ ະ, ພະຍາຣາດຊະສພາວະດີກຸ່ ຍກົ ມາຕງັໍ້ ຢຸ່ ູເມອງຂອນແກຸ່ ນ ລວໍ້ ສາ້ໍ ງກນົ ອບາຍແຕກແຍກພາຍໃນກອງທບັ ລາວ ໂດຍມີໜງັ ສໄປຫາເຈາົໍ້ ອປະຣາ ດຕິ ສະວຸ່ າ: “ ເມຸ່ ອເຈາົ້ໍ ອປະຣາດລງົ ມາກງເທບ ແຕຸ່ ກຸ່ ອນເຄຍີ ເວາົ້ໍ ວຸ່ າ ເຈາົ້ໍ ອານຈະກະບດົ ນນັ້ໍ ບດັ ນສີ້ໍ ມົ ຈງີ ແລວໍ້ ຂໃຫເໍ້ ຈາົ້ໍ ອາປະຣາດໄປຕເີ ອາົ ເມອງວຽງຈນັ ໃຫໄ້ໍ ດ,້ໍ ທບັ ຫຼວງຈະຍກົ ຂນ້ໍ ໄປສະດວກ ແລະ ເຮາົ ຈະຍກົ ໜນູ ເຈາົ້ໍ ອປະຣາດໄປ ” ຄນັ ເຈາົໍ້ ອປະຣາດຕສິ ະ ໄດຮໍ້ ບັ ໜງັ ສນແີ້ໍ ລວ້ໍ ກຸ່ ມພີ ະໄທສງົ ໄສຢຸ່ າງຍຸ່ ງິ ແລະ ຄດິ ວຸ່ າການທຸ່ ີວຸ່ າພະຍາລາດຊະສພາວະດີ ມໜີ ງັ ສມາເຖງີ ນນັໍ້ ຈະເປນັ ກນົ ອບາຍໃຫເໍ້ ຈາົໍ້ ອານວງົ ໄສຕນົ ແຕຸ່ ເຈາົ້ໍ ອປະຣາດເຫນັ ວຸ່ າ: ຈະອາໄວບໍ້ ຸ່ໄດໍ້ ຈຸ່ ງີ ສຸ່ ງົ ສານມາ ຖວາຍເຈາົໍ້ ອານວງົ ທຸ່ ີພູເຂາົ້ໍ ສານ ເພຸ່ ອສະແດງຄວາມບລສິ ດ. ເຈາົໍ້ ອານວງົ ຮູວ້ໍ ຸ່ າອນັ ນແີໍ້ ມຸ່ ນກນົ ອບາຍຂອງສະຫ ຍາມ ທຸ່ ຍີ ວົ ະເຢາົ້ໍ ໃຫແໍ້ ຕກກນັ , ເຈາົໍ້ ອປະຣາດຕສິ ະ ເຫນັ ກອງທບັ ສະຫຍາມເໜອກວຸ່ າກາລງັ ພົນ ແລະ ອາວດຍດທະພນັ ທງັ ໃຊກໍ້ ນົ ເສກີ ຢຸ່ າງຮອບດາໍ້ ນ ຈຸ່ ງຖອຍທບັ ໄປຕງັ້ໍ ຢຸ່ ູເມອງໜອງຫານ, ເຮດັ ໃຫພ້ໍ ະຍາລາຊະສພາວະດບີ ຸ່ ພໃຈ ຈຸ່ ງີ ຍກົ ກອງທບັ ໄປຕເີ ອາົ ເມອຍະໂສທອນ ແຕຸ່ ຖກປະຊາຊນົ ເມອງຕີຕາ້ໍ ນຄນຢຸ່ າງແຂງແຮງ ແລະ ບຸ່ ຍອມອຸ່ ອນຕຸ່ ພວກເ ຂາົ ແຕຸ່ ຍອໍ້ ນກາລງັ ໜອໍ້ ຍກວຸ່ າຈຸ່ ງີ ສາມາດສູໄ້ໍ ດພໍ້ ຽງ 2 ວນັ ເທຸ່ າົ ນນັໍ້ ກຸ່ ພຸ່ າຍແພໃໍ້ ຫສໍ້ ະຫຍາມ, ສະຫຍາມໄດຈ້ໍ ບັ ເອາົ ຍາດພີໍ້ ນອ້ໍ ງຂອງອປະຣາດຕສິ ະ, ຕະຫອຼ ດຮອດປະຊາຊນົ ຜູຮ້ໍ ກັ ຊາດໄດ້ໍ 160 ຄນົ , ແລວໍ້ ກຸ່ ນາເອາົ ມາເຜາົ ໄຟທງັ ເປັນຢຸ່ ູຂາໍ້ ງ ແມຸ່ ນາໍ້ ຊ,ີ ເປັນການກະທາອນັ ໂຫດຮາໍ້ ຍປຸ່ າເຖຸ່ ອນຕຸ່ ປະຊາຊນົ ລາວລາໍ້ ນຊາ້ໍ ງຜູຮໍ້ ກັ ຊາດ, ເຮດັ ໃຫປໍ້ ະຊາຊນົ ລາວຄຽດ ແຄນໍ້ ຕຸ່ ສະຫຍາມເປັນຢຸ່ າງຍຸ່ ງີ , ແລວ້ໍ ໄປເຂາົໍ້ ກບັ ເຈາົ້ໍ ອປະຣາດຕສິ ະ ຢຸ່ ເູ ມອງໜອງຫານເຮດັ ໃຫກ້ໍ ອງທບັ ພະຍາຊະສພາ ວະດີ ຢາ້ໍ ນກອງທບັ ຂອງເຈາົ້ໍ ອປະຣາດຕດິ ສະ. ກອງທບັ ຫວຼ ງຂອງສະຫຍາມ ໄດແໍ້ ຕຸ່ ງໃຫພໍ້ ະຍາແສນຍາກອນ, ພະຍາກະລາໂໜລາຊະເສນາ, ພະຍາວໄິ ຊ ຍະບຣູ ີນທະຣາ, ພະຍານະຣງົ ຄະວໄິ ຊ ແລະ ໝຸ່ ອມເຈາົ້ໍ ຂນເນນ ຄມຄນົ ໂທດ ແລະ ກອງໂຈມລວມມີ 8.400 ຄນົ , ໃຫເ້ໍ ປັນທບັ ໜາ້ໍ ຍກົ ຂນ້ໍ ມາບກຕຄີ າ້ໍ ຍເມອງໜອງບວົ ລາພູ , ກອງທບັ ສະຫຍາມທງັ 5 ທບັ , ໄດບໍ້ ກຕຄີ າໍ້ ຍພ ະ ຍາ ນະຣີນ ໃນວນັ ອນັ ຄານ ວນັ ທຸ່ ີ 1 ພດຶ ສະພາ 1827 ພະຍານະຣີນ (ແມຸ່ ທບັ ລາວ) ໄດນໍ້ າກາລງັ ທະຫານຕຸ່ ສຢູ ໍ້ ຸ່ າງດເດອດ ແລະ ດບັ ສູນທະຫານສະຫຍາມລມົ້ໍ ຕາຍເປັນຈານວນຫຼວງຫຼາຍເຊຸ່ ນັ : ພະຍາກຽດ, ຫຼວງພກັ ດນີ ລກັ , ຫວຼ ງພພິ ດິ ສມົ ບດັ , ຫວຼ ງພລິ າທກັ , ສະມີງບາບອງົ ວະ, ສະມີງຣາຊະເທວະ, ສະມງີ ນະລາຈອມສວະ...ສຸ່ ວນໄພພນົ ນນັ້ໍ ຖກ ຂາ້ໍ ຕາຍນບັ ບຸ່ ຖວ້ໍ ນ. ແຕຸ່ ເນຸ່ ອງຈາກວຸ່ າທະຫານສະຫຍາມມີກາລງັ ຫາຼ ຍກວຸ່ າ ແລະ ມີກອງໝນູ ມາເພຸ່ ີມບຸ່ ຂາດ, ມາເຖງີ ວນັ ສກ ວນັ ທຸ່ ີ 4 ພດຶ ສະພາ 1827 ຄາໍ້ ຍຂອງພະຍານະຣນີ ກຸ່ ຖກສະຫຍາມຢຶດໄດທ້ໍ ະຫານສະຫຍາມໄດຈ້ໍ ບັ ພະ ຍາ 37 ວິທະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພັດດາວັນ ຈັນທະເພງັ

ວຊິ າ ສັງຄົມສກຶ ສາ ນະຣີນ, ແລວ້ໍ ສຸ່ ງົ ໄປໃຫກ້ໍ ມົ ພະລາຊະວງັ ບວອນ ເຫນັ ສມີ ພະນະຣີນເກຸ່ ງັ ກາ້ໍ ຈຸ່ ງຖາມວຸ່ າ:”ຈະຍອມອຸ່ ອນນອ້ໍ ມຫຼບຸ່ , ຖາໍ້ ຍອມອຸ່ ອນນອໍ້ ມຈະລຽໍ້ ງໄວ”ໍ້ ແຕຸ່ ພະຍານະຣີນໄດຕໍ້ ອບວຸ່ າ :” ເປັນຊາຍຊາດທະຫານຖາ້ໍ ເສຍທີແລວໍ້ ຕອ້ໍ ງຕາຍ ”. ແມຸ່ ທບັ ສະຫຍາມຈຸ່ ງເອາົ ຊາ້ໍ ງໃຊງ້ໍ າແທງພະຍານະຣນີ ຈນົ ສີນ້ໍ ຊີວດິ . ເມຸ່ ອກອງທບັ ສະຫຍາມຕໄີ ດຄໍ້ າໍ້ ຍພະຍາ ນະ ຣີນ ແລວໍ້ ກຸ່ ຍກົ ທບັ ມາຕງັ້ໍ ຢຸ່ ູທຸ່ ງົ ສມົໍ້ ປຸ່ ອຍ ໄກຈາກຊຸ່ ອງເຂາົ້ໍ ສານປະມານ 10 ກໂິ ລແມດັ . ການຕຸ່ ສູຂ້ໍ ອງພະຍານະຣີນໃນຄງັ້ໍ ນີ້ໍ ເປນັ ການອງົ ອາດກາໍ້ ຫານທຸ່ ີສດທຸ່ ຍີ ອມເສຍສະຫະຼ ທກສຸ່ ງີ ທກຢຸ່ າງເພຸ່ ອເປນັ ແວຸ່ ນແຍງອນັ ໃສແຈງ້ໍ ແກຸ່ ລກູ ຫຼານລາວ ໃນພາຍລນ. ກອງທບັ ສະຫຍາມ 3 ທບັ ຄ: ທບັ ພະຍາໄພພູທອນ 5.000 ຄນົ , ທບັ ຂອງພະຍາເພດັ ພໄິ ຊ ແລະ ພະຍາໂຄ ສາ 5.000 ຄນົ ຍກົ ຂນ້ໍ ໄປຕກີ ອງທບັ ຂອງພະເຈາົໍ້ ລາຊະວງົ ຢຸ່ ເູ ມອງຫຸ່ ຼມົ ສກັ ນນັໍ້ . ກອງທບັ ຂອງເຈາົ້ໍ ລາຊະວງົ ດຕໍ້ ຸ່ ສູ ້ໍ ກບັ ກອງທບັ ສະຫຍາມທງັ ສາມກອງຈນົ ສດຄວາມສາມາດ ແຕຸ່ ຍອ້ໍ ນກາລງັ ພນົ ແລະ ອາວດດອໍ້ ຍກວຸ່ າສະຫຍາມຫາຼ ຍ ເຈາົໍ້ ລາຊະວງົ ຈຸ່ ງຈາເປັນຕອໍ້ ງຖອຍທບັ ໜີ ມາຊຸ່ ອງພູເຂາົ້ໍ ສານ ເພຸ່ ອສມົ ທບົ ກບັ ກອງທບັ ຂອງເຈາົ້ໍ ອານວງົ , ພອ້ໍ ມນນັໍ້ ເຈາົໍ້ ເມອງຫຸ່ ຼມົ ສກັ ກຸ່ ພາໄພຸ່ ພນົ ໜຕີ າມມານາຢຸ່ າງຫຼວງຫາຼ ຍ. ພະຍາຊຽງຂວາ ແລະ ເຈາົ້ໍ ໜຸ່ ຄາ ແມຸ່ ທັບລາວທຸ່ ີຄາໍ້ ຍສມົໍ້ ປຸ່ ອຍ ໄດຈໍ້ ດັ ທັບອອກຈາກທຸ່ ງົ ສມົໍ້ ປຸ່ ອຍ ໄປຕີ ກອງທບັ ສະຫຍາມທຸ່ ເີ ຂາົ ມາຕງັໍ້ ຄາໍ້ ຍຢຸ່ ໃູ ກນໍ້ ນັ້ໍ , ໄດສໍ້ ູສໍ້ ດຄວາມສາມາດ ກຸ່ ຕກີ ອງທບັ ສະຫຍາມບຸ່ ແຕກ, ເຈາົໍ້ ໜຸ່ ຄາ ຈຸ່ ງປກສາກບັ ພະຍາຊຽງຂວາ, ຈະຕອໍ້ ງຈດັ ທບັ ໃຫຍຸ່ ອອກຕກີ ບັ ກອງທບັ ສະຫຍາມໃຫແໍ້ ຕກໂດຍໄວ. ຄດິ ດຸ່ ງັ ນນັໍ້ , ຈຸ່ ງ ຈດັ ອອກເປັນ 5 ກອງຄ: ໃຫກ້ໍ ອງຄາເປັນແມຸ່ ທບັ ຄມຄນົ 4.000 ຄນົ ແລວໍ້ ຍກົ ອອກປຕຄີ າ້ໍ ຍສະຫຍາມ, ໃຫພ້ໍ ະຍາ ແສນເປນັ ແມຸ່ ທບັ ກອງຄມພນົ 4.000 ຄນົ . ໃຫຍໍ້ ກົ ໄປເປັນກອງກາ້ໍ ສຕູ ໍ້ າຍ, ດກັ ສະກດັ ຢຸ່ ໃູ ນປຸ່ າ 2 ຝາກທາງຄອຍຕີ ກອງທບັ ສະຫຍາມບຸ່ ໃຫມໍ້ າຊຸ່ ວຍກນັ ໄດ.້ໍ ໃຫພ້ໍ ະຍາເສອຫານເປນັ ແມຸ່ ກອງຄມພນົ 2.000ຄນົ . ແລວໍ້ ໃຫຍ້ໍ ກົ ໄປລດັ ຕນົ້ໍ ທາງທຸ່ ກີ ອງທບັ ສະຫຍາມຈະຍກົ ມາ, ໃຫພ້ໍ ະຍາໄຊສງົ ຄາມ, ເພດັ ສວນັ ແລະ ທາ້ໍ ວໝີ ຄມພນົ 2.000 ຄນົ . ຢຸ່ ູ ຮກັ ສາທຸ່ ງົ ສມົໍ້ ປຸ່ ອຍ ແລວ້ໍ ເຈາົ້ໍ ໜຸ່ ຄາກບັ ພະຍາຊຽງຂວາກຸ່ ຍກົ ທບັ ໃຫຍຸ່ ອອກຈາກຄາ້ໍ ຍທຸ່ ງົ ສມົ້ໍ ປຸ່ ອຍໄປຕກີ ບັ ກອ ງທັບ ສະຫຍາມ, ຝຸ່ າຍສະຫຍາມໄດຍໍ້ ກົ ກາລງັ ອອກສໂູ ໍ້ ດຍພະຍາສະເໜຸ່ ຫາພູ ທອນ ແລະ ພະຍາວສິ ດໂກສາ, ຝຸ່ າຍ ສະຫຍາມຖກປະລາໄຊໃນການສູລ້ໍ ບົ ກາງເດຸ່ ີນພວກເຂາົ ຈຸ່ ງແຕກຖອຍໄປຢຸ່ ູໃນຄາ້ໍ ຍໝດົ . ກອງທບັ ລາວບຸ່ ສາມາດຕີ ຄາໍ້ ຍແຕກ, ມີແຕຸ່ ລອ້ໍ ມຄາໍ້ ຍໄວທ້ໍ ງັ 4 ດາ້ໍ ນໄດຫ້ໍ ຼາຍວນັ , ເຊຸ່ ງີ ກອງທບັ ສະຫຍາມໃກຈໍ້ ະແຕກຸ່ ແູ ລວໍ້ ນນັໍ້ , ກມົ ໜຸ່ ນ ນະເລດໂຍທີ ແລະ ກມົ ໜຸ່ ນເສນບິ ຣິຣັກ ແມຸ່ ທບັ ຝຸ່ າຍສະຫຍາມ ຮູຂໍ້ ຸ່ າວ ຈຸ່ ງິ ຟ້າໍ ວຍກົ ທບັ ມາຊຸ່ ວຍ ພຍກົ ມາຮອດ ປຸ່ າດງົ ຕະຄຽນ ກຸ່ ຖກກອງທບັ ພະຍາແສນຫານກັບພະຍານຸ່ ານມເຫຼັກ ເຊຸ່ ີງຄມພົນ 8 .000 ຄນົ , ດກັ ສະກັດ ສະຫຍາມກາງປຸ່ າເຖງີ ຂນັ້ໍ ຕະລມບອນ ພອ້ໍ ມທງັ ໃຊກ້ໍ ອງທບັ ຊາໍ້ ງເຂາົໍ້ ລອ້ໍ ມກອງທັບສະຫຍາມ ໄວໂ້ໍ ດຍຮອ ບແ ລວໍ້ ບງັ ຄບັ ຊາ້ໍ ງໃຫໍ້ໄລຸ່ ແທງທະຫານສະຫຍາມລມົໍ້ ຕາຍເປັນຈານວນຫຼວງຫຼາຍ, ກອງທບັ ລາວເຖີງຈະສາມາດລອໍ້ ມ ກອງທບັ ສະຫຍາມໄວໄໍ້ ດໍ້ ແລະ ມີກາລງັ ພນົ ຫຼາບກວຸ່ າກຸ່ ຕາມ, ແຕຸ່ ຊາໍ້ ພດັ ຂາດອາວດ ແຕຸ່ ຝຸ່ າຍສະຫຍາມພດັ ມອີ າວດ ທນັ ສະໄໝແບບເອລີ ບົ ໂດຍສະເພາະແມຸ່ ນແມຸ່ ທບັ ນາຍກອງ . ດຸ່ ງັ ນນັໍ້ ສະຫຍາມຈຸ່ ງຍງິ ປນໃສຸ່ ຊາໍ້ ງລາວໃຫແໍ້ ຕກ ຕຸ່ ນ ຖອຍອອກໄປຫຸ່ າງໃນທຸ່ ີສດກຸ່ ຜຸ່ າວງົ ປດິ ລອ້ໍ ມອອກໄປໄດ.ໍ້ ກອງທບັ ເຈາົໍ້ ຂນເນນ ທຸ່ ີເປັນນາຍທບັ ກອງຫຼອນນນັໍ້ ໄດຮໍ້ ຂູ ້ໍ ຸ່ າວວຸ່ າ ເຈາົໍ້ ໜຸ່ ຄາແມຸ່ ທບັ ໃຫຍຸ່ ຍກົ ທບັ ອອກມາຈາກ ຄາ້ໍ ຍແລວໍ້ ຍງັ ເຫຼອແຕຸ່ ທາ້ໍ ວເພຍຄມພນົ ທະຫານຮກັ ສາຄາ້ໍ ຍເຊຸ່ ງີ ໄດໃໍ້ ຊກ້ໍ ົນອບາຍໃຫທ້ໍ ະຫານ 6 ຄນົ ແຕຸ່ ງການປອມ ເປັນທະຫານລາວເຂາົໍ້ ຈດູ ເຜາົ ຄາໍ້ ຍໃນຕອນຄຸ່ າ, ເມຸ່ ອໄຟໄໝລໍ້ ກຂນໍ້ ແລວ້ໍ ຈຸ່ ງເກີດຄວາມສບັ ສນົ , ແລວໍ້ ກອງທບັ ຂອງ ເຈາົໍ້ ຂນເນນ ແລະ ພະຍານະຣງົ ສງົ ຄວາມກຸ່ ບກຕເີ ຂາົ້ໍ ເຮດັ ໃຫຄ້ໍ າ້ໍ ຍລາວທຸ່ ງົ ສມົ້ໍ ປຸ່ ອຍແຕກ. ເມຸ່ ອປີດຄາ້ໍ ຍທຸ່ ງົ ສມົ້ໍ ປຸ່ ອຍ 38 ວທິ ະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພັດດາວັນ ຈນັ ທະເພັງ

ວິຊາ ສັງຄົມສຶກສາ ໄດແໍ້ ລວໍ້ ກມົ ພະລາຊະວງົ ບວອນ ພອ້ໍ ມດວ້ໍ ຍແມຸ່ ທບັ ນາຍກອງກຸ່ ໄດຕໍ້ ງັ້ໍ ຄາໍ້ ຍໃຫຍຸ່ ຢຸ່ ທູ ຸ່ ງົ ສມົໍ້ ປຸ່ ອຍນນັໍ້ . ເມຸ່ ອເຈາົ້ໍ ອານວງົ ທຸ່ ີຕງັໍ້ ຄາ້ໍ ຍຢຸ່ ູຊຸ່ ອງເຂາົ້ໍ ສານນນັໍ້ ຮູວໍ້ ຸ່ າຄາ້ໍ ຍຂອງໜອງບວົ ລາພູ, ຄາ້ໍ ຍທຸ່ ງົ ສມົ້ໍ ປຸ່ ອຍ, ຄາ້ໍ ຍທຸ່ ງົ ລາພີໍ້ ແລະ ຄາໍ້ ຍຫຸ່ ມຼົ ສກັ ແຕກ ຍອໍ້ ນສອູ ໍ້ າວດທັນສະໄໝຂອງສະຫຍາມບ່ໄຸ ດໍ້ ຈຸ່ ງສຸ່ ງັ ໃຫພໍ້ ະຍາໂພກບັ ເພຍຊານນົ ເຊຸ່ ງີ ແມຸ່ ນ ຂນນາງຜູໃ້ໍ ຫຍຸ່ ໃຫຮ້ໍ ບັ ໜາ້ໍ ທຸ່ ີສບຕຸ່ ນາພາກອງທບັ ເຂາົໍ້ ໂຈມຕກີ ອງທບັ ສະຫຍາມຢຸ່ ູທຸ່ ງົ ສມົ້ໍ ປຸ່ ອຍໃຫແໍ້ ຕກ, ສຸ່ ວນເຈາົ້ໍ ອານວງົ ກຸ່ ນາກງລງັ ທະຫານຈານວນໜຸ່ ງກັບຄນມານະຄອນຫຼວງວຽງຈນັ ເພຸ່ ອກກຽມປໍ້ອງກນັ ແລະ ກຽມຍກົ ຍາ້ໍ ຍ ຊບັ ສມົ ບດັ ອນັ ມີຄຸ່ າຕຸ່ າງໆ ອອກຈາກນະຄອນວຽງຈນັ ໄປໄວບໍ້ ຸ່ ອນປອດໄພ ແລະ ກຽມເຮດັ ສງົ ຄາມແບບຍາ ວນານ ຕາ້ໍ ນພວກສະຫຍາມຕຸ່ ໄປ. ຈາກນນັ້ໍ ກຸ່ ເຄຸ່ ອນທັບໄປທາງນະຄອນພະນມົ ຕາມສາຍພູ ພງັ (ສາຍພູນປີ້ໍ ັດຈບັນຊາວ ອສີ ານເອນີ້ໍ ວຸ່ າ: ສາຍທາງເຈາົ້ໍ ອານ ). ຮູບທີ 3 ແຍຸ່ ງຊາໍ້ ງເຈໍາ້ົ ອານວງົ ຝຸ່ າຍພະຍາສໂພກບັ ເພຍຊານນົ ໄດວ້ໍ າງແຜນໂຈມຕຄີ າໍ້ ຍໃຫຍຸ່ ສະຫຍາມທຸ່ ີເຂາົ້ໍ ມາຕງັໍ້ ຢຸ່ ູທຸ່ ງົ ສມົໍ້ ປຸ່ ອຍ ຕາມຄາ ສຸ່ ງັ ຂອງເຈາົໍ້ ອານວງົ ໂດຍມໜີ ງັ ສພະຍາຊຽງສາ ທຸ່ ຕີ ງັ້ໍ ຢຸ່ ບູ າໍ້ ນພະໜມົ , ເຖີງພະຍາໜຸ່ ຄາຕງັໍ້ ຄາ້ໍ ຍຢຸ່ ຊູ ຸ່ ອງງວົ ແຕກ, ເຖງີ ເພຍສລນີ ໃຫຍໍ້ ກົ ໄປຕຄີ າ້ໍ ຍສມົໍ້ ປຸ່ ອຍ, ເມຸ່ ອນດັ ກນັ ພອ້ໍ ມແລວ້ໍ ກອງທບັ ລາວທງັ 3 ກອງ, ກຸ່ ຍກົ ກອງທບັ ມາປິດລອ້ໍ ມ ກອງທບັ ສະຫຍາມຢຸ່ ທູ ຸ່ ງົ ສມົ້ໍ ປຸ່ ອຍທງັ 3 ດາ້ໍ ນ, ພວກສະຫຍາມຍກົ ທບັ ອອກມາຕຸ່ ສູ ໍ້ ແຕຸ່ ຖກກອງທບັ ລາວ ຕແີ ຕກ ຖອຍທບັ ເຂາົໍ້ ໄປໃນຄາໍ້ ຍ, ແຕຸ່ ນນັ້ໍ ມາທະຫານສະຫຍາມກຸ່ ບຸ່ ກາໍ້ ອອກມາລບົ ກາງເດຸ່ ນີ ໄດ,້ໍ ກອງທບັ ລາວລາ້ໍ ນຊາ້ໍ ງປິດ ລອ້ໍ ມໄວໍ້ 7 ວນັ ເຮດັ ໃຫທ້ໍ ະຫານສະຫຍາມອດຶ ອາຫານລມົໍ້ ຕາຍລງົ ເປັນຈານວນຫຼວງຫຼາຍ ຄາ້ໍ ຍທະຫານສະຫຍາມຢຸ່ ູ ທຸ່ ງົ ສມົ້ໍ ປຸ່ ອຍເກອບຈະແຕກຢຸ່ ູແລວໍ້ , ພດເີ ວລານນັໍ້ ກອງທບັ ສະຫຍາມບນັ ຊາໂດຍກມົ ໝຸ່ ນເສນບິ ຣິຣັກ ໄດຍ້ໍ ກົ ຂນ້ໍ ມາຕກີ ອງທບັ ລາວດາ້ໍ ນຫຼັງ ກອງທບັ ລາວລາໍ້ ນຊາໍ້ ງຈຸ່ ງໄດຫໍ້ ັນກາລງັ ມາຕຸ່ ສູກ້ໍ ັບກອງທບັ ຂອງກມົ ໝຸ່ ນເສນບິ ຣິຣັກ, ດຸ່ ງັ ນນັ້ໍ ພວກສະຫຍາມທຸ່ ີຢຸ່ ູໃນຄາ້ໍ ຍຈຸ່ ງິ ແຕກແຫກວງົ ລອ້ໍ ມອອກມາໄດ.້ໍ ເຖີງວນັ ອາທດິ ທີ 13 ພດຶ ສະພາ ຄ.ສ 1827 ກອທບັ ລາວລາ້ໍ ນຊາ້ໍ ງທຸ່ ີຕງັ້ໍ ລອໍ້ ມທັບສະຫຍາມໄວນ້ໍ ນັ້ໍ ກຸ່ ແຕກແຍກກນັ ໄປຄນົ ລະທາງ, ກອງທບັ ພະຍາຊຽງສາ ໄດໍ້ ຖອຍມາຕງັ້ໍ ຢຸ່ ູບາ້ໍ ນໂພນຊຽງ ຫວຸ່ າງແຄມຫວ້ໍ ຍຫຼວງ (ອາເພໂີ ພນພໄິ ຊ), ສຸ່ ວນພະຍາສໂພກບັ ພະຍາຊານນົ ກຸ່ ແຕກ ໄປລວມຢຸ່ ພູ ູເຂາົ້ໍ ສານ. ກມົ ລາຊະວງັ ບວອນແມຸ່ ທບັ ໃຫຍຸ່ ຂອງສະຫຍາມ ຈດັ ທບັ ເຂາົໍ້ ຕຄີ າໍ້ ຍໃຫຍຸ່ ຂອງລາວຢຸ່ ພູ ູເຂາົ້ໍ ສານຫາຼ ຍດາ້ໍ ນຄ: 39 ວິທະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພັດດາວັນ ຈນັ ທະເພງັ

ວິຊາ ສງັ ຄົມສຶກສາ ດາໍ້ ນຕາເວນັ ຕກົ , ດາ້ໍ ນຕາເວນັ ອອກສຸ່ ຽງເໜອ, ດາ້ໍ ນໃຕ.້ໍ ນອກນຍີ້ໍ ງັ ມພີ ະຍາສລນີ ທພລະນີ ຄມພນົ 600 ຄນົ ຮກັ ສາ ຫວໍ້ ຍນາໍ້ ລາທານທກບຸ່ ອນ ບຸ່ ໃຫທໍ້ ະຫານລາວໄດນ້ໍ າ້ໍ ໃຊ,້ໍ ໃຫພໍ້ ະຍາຊະໂຍທາກບັ ພະຍາມະຫາອານາດຄມຄນົ 1000 ຄນົ , ເປນັ ກອງໜນູ ໃຫພໍ້ ະຍາພູທອນ ຄມທະຫານ 1.000 ຄນົ , ຮກັ ສາຄາໍ້ ຍທຸ່ ງົ ສມົ້ໍ ປຸ່ ອຍໄວອໍ້ ກີ ຕຸ່ ມ, ໃຫພໍ້ ະຍາ ປະສດິ ທສິ າດຕາ ເປນັ ກອງເສອປຸ່ າຍກົ ໄປເປັນທບັ ໜາ້ໍ , ໃຫຫ້ໍ ວຼ ງລດິ ສາແດງ ຄມພນົ ທະຫານເອຣີ ບົ ເຊຸ່ ງີ ແມຸ່ ນກອງ ປນໃຫຍຸ່ 300 ຄນົ , ເປນັ ກອງກາໍ້ ສຕູ ໍ້ າຍໄປກບັ ກອງທບັ ຫຼວງ, ໃຫຫ້ໍ ຼວງຜຸ່ ານພພິ ບົ ຄມກອງທະຫານມາ້ໍ 200 ຄນົ , ເປນັ ກອງສບຂຸ່ າວ, ໃຫພໍ້ ະຍາປະກດິ ນລກັ ຄມກອງທະຫານຊາໍ້ ງ 300 ໂຕ, ໃຫບ້ໍ ກຕຄີ າ້ໍ ຍພູເຂາົໍ້ ສານໃຫພໍ້ ້ອໍ ມກັບ ກອງທບັ ອຸ່ ນໆ. ຢຸ່ ູຄາ້ໍ ຍພູເຂາົໍ້ ສານນນັ້ໍ ກອງທບັ ລາວໄດຈໍ້ ດັ ການຕງັ້ໍ ຮບັ ຢຸ່ າງເຂມັ້ໍ ແຂງ, ບນັ ດາຫລບົ ຄາ້ໍ ຍຄຕູ ຸ່ າງໆ ໄດມໍ້ ຂີ ວາກໝ າມ ແລະ ທະຫານປອໍ້ ງກນັ ຢຸ່ ູຄບົ ຖ້ໍວນ, ຍງັ ກວມເອາົ ກອງທບັ ລາວຫວົ ເມອງຂນ້ໍ ມາສມົ ທົບໄດຫໍ້ ຼາຍພນັ ຄນົ ແລະ ທນັ ເວລາ, ພະຍາໂພ ແລະ ເພຍໍ້ ຊານນົ ແລະ ແມຸ່ ທບັ ນາຍກອງທງັ ປວງໄດເໍ້ ຫນັ ພ້ໍອມນາກນັ ວຸ່ າ : ກາລງັ ຂອງຝຸ່ າຍ ສະຫຍາມທຸ່ ຍີ ກົ ຂນໍ້ ມາທາງນີ້ໍ ມີກາລງັ ຫາຼ ຍ ແລະ ມອີ າວດດກີ ວຸ່ າຝຸ່ າຍລາວ ແຕຸ່ ວຸ່ າພວກເຂາົ ຈະສລູ ໍ້ ບົ ໄດບ້ໍ ຸ່ ດນົ , ຍອໍ້ ນ ຍກົ ທບັ ມາໄກ ແລະ ນາສະບຽງອາຫານບຸ່ ພຽງພ, ຢຸ່ າງຫຼາຍກຸ່ ກມ້ໍ ໄດໍ້ 3 ເດອນ, ພວກເຮາົ ກຸ່ ມີແຕຸ່ ຊຸ່ ວຍປໍອ້ ງກັນຄາ້ໍ ຍ ໄວຢ້ໍ ຸ່ າງແຂງແຮງ ແລວໍ້ ສຸ່ ງັ ໃຫກໍ້ ອງລາດຕະເວນຂອງພວກເຮາົ ອອກລດັ ຕກີ ອງລາລຽງຂອງສະຫຍາມບຸ່ ໃຫສ້ໍ ຸ່ ງົ ສະບຽງ ອາຫານໃຫແໍ້ ກຸ່ ກນັ ໄດ,້ໍ ປະມານ 1 ເດອນປາຍກອງທະຫານກຸ່ ຈະຂາດສະບຽງອາຫານ ແລະ ອຸ່ ອນລງົ , ແລວໍ້ ພວກເຮາົ ຈຸ່ ງອອກໂຈມຕກີ ຸ່ ຈະໄດຮໍ້ ບັ ໄຊຊະນະ, ກອງທບັ ລາວລາ້ໍ ນຊາໍ້ ງກຽມປ້ໍອງກນັ ຄາໍ້ ຍໄວສໍ້ ດຄວາມສາມາດ. ເມຸ່ ອກງທບັ ສະຫຍາມຍກົ ຂນ້ໍ ມາລອ້ໍ ມຄາໍ້ ຍລາວເຖີງ 7 ວນັ ແລວ້ໍ , ບຸ່ ເຫນັ ກອງທບັ ລາວຍກົ ອອກມາຕຕີ າມທາ ນຽມເສກິ ໃຫຍຸ່ ຈຸ່ ງີ ຄດິ ຢໍ້ານຕນົ ຖກກນົ ອບາຍຂອງຝຸ່ າຍລາວລາໍ້ ນຊາ້ໍ ງ, ພວກເຂາົ ຈຸ່ ງີ ສຸ່ ງັ ໃຫພ້ໍ ອໍ້ ມພຽງກນັ ບກໂ ຈມຕີ ຢຸ່ າງເປນັ ຂະບວນ, ຝຸ່ າຍລາວລາ້ໍ ນຊາ້ໍ ງໄດຍໍ້ ງິ ໜາໍ້ ໄມ,້ໍ ປນໄຟອອກໃສຸ່ ສະຫຍາມປານຫຸ່ າຝົນ ເຮດັ ໃຫພ້ໍ ວກເຂາົ ລມົ້ໍ ຕາຍ ຢຸ່ າງຫຼວງຫາຼ ຍ, ແຕຸ່ ຍອ້ໍ ນອານາດປນໃຫຍຸ່ , ປນນອໍ້ ຍທຸ່ ທີ ນັ ສະໄໜແບບນາຍທນຕາເວນັ ຕກົ ໃນສະໄໜນນັໍ້ ທຸ່ ີພ ວກ ສະຫຍາມຊອກຊມ້ໍ າໄດເ້ໍ ຮດັ ໃຫເ້ໍ ຂາົ ໄດປ້ໍ ຽບກອງທບັ ລາວຢຸ່ າງຂາດຕວົ ພວກເຂາົ ຈຸ່ ງຕຄີ າໍ້ ຍລາວແຕກທກຄາ້ໍ ຍ. 3. ສາເຫດທຸ່ ເີ ຮດັ ໃຫຂໍ້ ະບວນການຕຸ່ ສູຂ້ໍ ອງເຈາົ້ໍ ອານວງົ ປະລາໄຊ . ອານາຈກັ ລາວລາໍ້ ນຊາໍ້ ນແມຸ່ ນເກີດຂນ້ໍ ແລະ ຂະຫຍາຍຕວົ ຈະເລນີ ຮຸ່ ງເຮອງຢຸ່ ເູ ທີງສອງຝຸ່ ັງຂອງແມຸ່ ນາ້ໍ ຂອງ ເປັນເວລາດນົ ນານ, ປະຊາຊນົ ລາວແມຸ່ ນເປັນຜູມໍ້ ມີ ນເຊອ້ໍ ຮກັ ຊາດ, ຮກັ ເອກະລາດ, ຮກັ ອດິ ສະຫະຼ ພາບແຫຸ່ ງ ຊາດ ຢຸ່ າງດູດດຸ່ ມ, ດຸ່ ງັ ນນັໍ້ ເມຸ່ ອສກັ ດນີ າສະຫຍາມຮກຮານ ແລະ ຢຶດຄອງອານາຈກັ ລາວລາໍ້ ນຊາ້ໍ ງແລວ້ໍ , ປະຊາຊນົ ບນັ ດາເຜຸ່ າົ ຈຸ່ ງໄດລໍ້ ກຂນ້ໍ ຕຸ່ ສູສໍ້ ດັ ຕູຂອງຊາດຢຸ່ າງລຽນຕດິ , ໂດຍສະເພາະແມຸ່ ນຂະບວນການລກຮຂ້ໍ ນໍ້ ຕຸ່ ສູພ້ໍ າ ຍໃຕ້ໍ ການນາພາຂອງເຈາົ້ໍ ອານວງົ ໃນປີ ຄ.ສ 1827-1829, ເຊຸ່ ງີ ການຕຸ່ ສູເໍ້ ທຸ່ ອນນັ້ໍ ແມຸ່ ນໄດມ້ໍ ກີ ານກະກຽມເປັນເ ວລາລ ຫາຼ ຍປີ ປະຊາຊນົ ລາວບນັ ດາເຜຸ່ າົ ແຕຸ່ ເໜອຮອດໃຕໃໍ້ ນທຸ່ ວົ 2 ຟາກຝຸ່ ັງແມຸ່ ນາໍ້ ຂອງ ໄດປໍ້ ະກອບສຸ່ ວນຢຸ່ າງເດດັ ດຸ່ ຽວໜ ຽວແໜນ້ໍ , ພລິ ະອາດຫານ ແລະ ທລະຫດົ ອດົ ທນົ ທຸ່ ີສດ. ຈນົ ພວກສກັ ດນີ າສະຫຍາມກຸ່ ຮບັ ຮອງວຸ່ າສງົ ຄາມ ຄງັໍ້ ນນັ້ໍ ຝຸ່ າຍລາວມີຄວາມເຂມັໍ້ ແຂງຫຼາຍ, ດາ້ໍ ນວດັ ຖສຸ່ ງີ ຂອງ ຂອງລາວບຸ່ ມທີ າງເໜອກວຸ່ າພວກເຂາົ , ອນັ ທຸ່ ເີ ໜອກວຸ່ າພວກ ເຂາົ ມແີ ຕຸ່ ດາ້ໍ ນຈດິ ໃຈຮກັ ຊາດເອກະລາດເທຸ່ າົ ນນັ້ໍ , ປະຊາຊນົ ລາວທກທຸ່ ົວໜາໍ້ ຈຸ່ ງິ ໄດພໍ້ ອ້ໍ ມພາກນັ ລກຮຂ້ໍ ນໍ້ ຢຸ່ າງເ ປັນ ຂະບວນໃຫຍຸ່ . ເພຸ່ ອຂບັ ໄລຸ່ ພວກສະຫຍາມອອກຈາກແຜຸ່ ນດນີ ລາວ, ແຕຸ່ ວຸ່ າຂະບວນການລກຮນ້ໍ ຂນ້ໍ ຕຸ່ ສູນ້ໍ າໂດຍເ ຈາົໍ້ ອານວງົ ຄງັ້ໍ ນນັ້ໍ ເຖງີ ຈະເຂມັ້ໍ ແຂງໃນດາ້ໍ ນຈດິ ໃຈຮກັ ຊາດ, ເອກະລາດພຽງໃດກຸ່ ຕາມແຕຸ່ ກຸ່ ປະລາໄຊໃຫແໍ້ ກຸ່ ພວກສັກດີ ນາສະຫຍາມຍອໍ້ ນອາວດຫາຼໍ້ ສະໄໝກວຸ່ າ. 40 ວິທະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພັດດາວັນ ຈນັ ທະເພງັ

ວິຊາ ສັງຄມົ ສກຶ ສາ ກ. ສາເຫດທຸ່ ີພາໃຫ້ໍປະລາໄຊ. ສາເຫດທຸ່ ີພາໃຫຂ້ໍ ະບວນລກຮຂ້ໍ ນໍ້ ຕຸ່ ສູຂໍ້ ອງປະຊາຊນົ ລາວທຸ່ ີກວາ້ໍ ງໃຫຍຸ່ໄພສານປະລາໄຊນນັໍ້ ມີຫຼາຍສາເຫ ດ, ແຕຸ່ ໃນນນັ້ໍ ສາເຫດສາຄນັ ອນັ ໜຸ່ ງແມຸ່ ນຍອ້ໍ ນຝຸ່ າຍສະຫຍາມມີອາວດທນັ ສະໄໝກວຸ່ າ, ຍອໍ້ ນວຸ່ າສະຫຍາມຊອໍ້ າວດທຸ່ ີ ທນັ ສະໄໝຈາກພວກນາຍທນຕາເວນັ ຕກົ ຢຸ່ າງຫຼວງຫຼາຍ, ສຸ່ ວນລາວລາ້ໍ ນຊາໍ້ ງແມຸ່ ນຫຸ່ າງຈາກທຸ່ າເຮອທາງທະເລ ແລະ ປະເທດທຸ່ ີຕງັ້ໍ ຢຸ່ ູໃກທໍ້ ະເລຊາ້ໍ ພດັ ຜູກຂາດການຄາ້ໍ ອາວດຈຸ່ ງເຮດັ ໃຫຝໍ້ ຸ່ າຍລາວບຸ່ ສາມາດຊອໍ້ າວດທຸ່ ີທນັ ສະໄໜຈາກພາຍ ນອກ, ສຸ່ ວນສະຫຍາມນອກຈາກມີອາວດທຸ່ ທີ ນັ ສະໄໝແລວ້ໍ , ສະຫຍາມຍງັ ຈາໍ້ ງຄນົ ຕຸ່ າງປະເທດເປນັ ຜູ ເໍ້ ຝິກແອບທາງ ທະຫານ. ນອກນນັໍ້ ຍງັ ມທີ ະຫານທາງບາງກອກຍງັ ປະກອບດວ້ໍ ຍທະຫານອຸ່ ນໆເຊຸ່ ນັ : ກອງທະຫານມອນທຸ່ ບີ ນັ ຊາການ ໂດຍກງົ ຂອງຄນົ ເອຣີ ົບ, ການພວົ ພນັ ກບັ ພວກນາຍທນ ແລະ ອານາຈກັ ອອ້ໍ ມຂາໍ້ ງນນັ້ໍ ຝຸ່ າຍລາວຍງັ ເຮດັ ບຸ່ ໄດດ້ໍ ີຍໍອ້ ນ ລາວຕກົ ຢຸ່ ໃູ ນສະຖານະເປນັ ເມອງສຸ່ ວຍຂອງສະຫຍາມ, ອກີ ປະການໜຸ່ ງຜູນ້ໍ າລາວໃນເວລານນັໍ້ ກຸ່ ຍງັ ບຸ່ ສາມາດຊຸ່ ງັ ຊາ ກາລງັ ລະຫວຸ່ າງຕນົ ເອງກບັ ສດັ ຕູໄດຢໍ້ ຸ່ າງຖກຕອ້ໍ ງຊດັ ເຈນ, ຍງັ ເຫນັ ແຕຸ່ ດາໍ້ ນອຸ່ ອນຂອງສດັ ຕູ ແລະ ເຫນັ ດາ້ໍ ນແຂງຂອງ ຕນົ , ສະພາບສາກົນບຸ່ ອານວຍ, ເວລານນັໍ້ ຝຸ່ າຍລາວບຸ່ ມີບຸ່ ອນອີງແໜໍ້ນແກຸ່ ນ ມີແຕຸ່ ດາໍ້ ຍຫວຽດເທຸ່ ົານນັໍ້ , ແຕຸ່ ດາຍຫວຽດເວລານນັໍ້ ກຸ່ ມບີ ນັ ຫາຫຍງ້ໍ ຍາກພາຍໃນຫາຼ ຍປະການ. ສາເຫດຕນົ້ໍ ຕທຸ່ ີສາຄນັ ທຸ່ ສີ ດ ທຸ່ ີພາໃຫປໍ້ ະລາໄຊນນັ້ໍ ແມຸ່ ນຄວາມສາມກັ ຄພີ າຍໃນບຸ່ ທນັ ແໜນ້ໍ ແກຸ່ ນເທຸ່ າົ ທຸ່ ີຄວນ ໂດຍສະເພາະລພຫວຸ່ າງສກັ ດນີ າລາວດວໍ້ ຍກນັ ຄ: ລະຫວຸ່ າງສກັ ດນີ າວຽງຈນັ -ສກັ ດນີ າຫວຼ ງພະບາງ, ສຸ່ ວນສກັ ດນີ າ ຫວຼ ງພະບາງເຖງີ ຈະຮຸ່ ວມໃຈກບັ ເຈາົ້ໍ ອານວງົ ແຕຸ່ ກຸ່ ບຸ່ ເຕມັ ເມດັ ເຕດັ ໜຸ່ ວຍ, ພາຍຫຼງັ ເຫນັ ທຸ່ າປະລາໄຊແລວ້ໍ ເຈາົໍ້ ມນັ ທາຕລາດ ກຸ່ ເຂາົ້ໍ ຂາໍ້ ງສະຫຍາມໂລດ, ມີແຕຸ່ ສກັ ດນີ າຈາປາສກັ ຄ: ເຈາົ້ໍ ລາຊະບດໂຢທ້ໍ ຸ່ ນນັໍ້ ທຸ່ ີໃຫ້ໍການຮຸ່ ວມມຢຸ່ າງ ໝດົ ຈດິ ໝດົ ໃຈ, ສຸ່ ວນສກັ ດນີ າອຸ່ ນໆທຸ່ ເີ ຄີຍຮຸ່ ວມມແຕຸ່ ເບອ້ໍ ງຕນົໍ້ ພເຫນັ ທຸ່ າປະລາໄຊກຸ່ ເຂາົໍ້ ຫາສກັ ດນີ າສະຫຍາມຄກັນ. ອນັ ນນັໍ້ ແມຸ່ ນເຫດການລະບອບສກັ ດນີ າທຸ່ ີເຫນັ ແກຸ່ ຕວົ , ຖຜນົ ປະໂຫຍດສຸ່ ວນຕວົ ສງູ ກວຸ່ າຂອງຊາດ ຈຸ່ ງີ ເຮດັ ໃຫກໍ້ ານ ຕຸ່ ສູຄໍ້ ງັໍ້ ນນັ້ໍ ພບົ ຄວາມປະລາໄຊ. 4. ເຫດການທຸ່ ພີ ົນ້ໍ ເດັນທາງປະຫວດັ ສາດໃນຂະບວນການຕຸ່ ສູຂ້ໍ ອງພະເຈາົໍ້ ອະນວງົ . ເຖີງວຸ່ າຂະບວນການຕຸ່ ສຂູ ໍ້ ອງປະຊາຊນົ ລາວຕາ້ໍ ນສກັ ດນີ າສະຫຍາມ ນາໂດຍເຈາົໍ້ ອານວງົ ຈະປະລາໄຊກຸ່ ຕາມ, ແຕຸ່ ມນັ ແມຸ່ ນຄວາມໝາຍທາງປະຫວດັ ສາດທຸ່ ີສາຄນັ ຕຸ່ ຊາດລາວ, ສະແດງເຖີງມນູ ເຊອໍ້ ຕຸ່ ສຢູ ້ໍ ຸ່ າງອງົ ອາດກາໍ້ ຫານ ແລະ ວລິ ະກາອນັ ລາໍ້ ເລດີ ໃນຄງັໍ້ ນນັ້ໍ ໄດຝ້ໍ ຸ່ ັງຢຸ່ ູໃນຈດິ ໃຈຂອງຄນົ ລາວທກຄນົ , ມນັ ໄດເໍ້ ຮດັ ໃຫລໍ້ ດັ ທຮິ ກັ ຊາດເຂມັໍ້ ເເຂງຍຸ່ ງິ ຂນໍ້ , ປະຊາຊນົ ລາວຍຸ່ ີງຄຽດແຄນ້ໍ ຕຸ່ ສກັ ດີນາສະຫຍາມຜູຢ້ໍ ຶດຄອງຢຸ່ າງເລກີ ເຊຸ່ ີງກວຸ່ າແຕຸ່ ກຸ່ ອນ. ຄວາມສາມກັ ຄຂີ ອງ ປະຊາຊນົ ລາວທຸ່ ີຮຸ່ ວມກນັ ຕຸ່ ສູຕໍ້ າ້ໍ ນສະຫຍາມຢຸ່ າງອງົ ອາດກາ້ໍ ຫານນນັໍ້ ໄດກ້ໍ າຍເປນັ ມູນເຊອໍ້ ອນັ ດງີ າມຈນົ ມາເຖີງ ປັດຈບນັ ນ.ີໍ້ ປະຊາຊນົ ລາວໄດຈ້ໍ ດົ ຈານາ້ໍ ໃຈຮກັ ຊາດໃນສະໄໝເຈາົໍ້ ອານວງົ ຢຸ່ າງບຸ່ ມີວນັ ລມ, ໂດຍສະເພາະເຈາົ້ໍ ອານວງົ ໄດ້ໍ ກາຍເປນັ ແບບຢຸ່ າງແຫຸ່ ງນາ້ໍໃຈຮກັ ຊາດ, ຮກັ ຄວາມເປນັ ເອກະລາດແຫຸ່ ງຊາດເຖີງເພຸ່ ີນຈະຈບັ ໄປເປັນສະຫຍາມແຕຸ່ ອາຍ ປີ, ຖກອບົ ຮມົ ໃຫລ້ໍ ມຊາດລມແຜຸ່ ນດນີ , ແຕຸ່ ພະອງົ ພດັ ກບັ ກາຍເປນັ ຜູຮ້ໍ ກັ ຊາດຢຸ່ າງດູດດຸ່ ມ, ພະອງົ ໄດຕ້ໍ ຸ່ ສູຢໍ້ ຸ່ າງ ບຸ່ ຮອູ ໍ້ ດິ ຮູເໍ້ ມຸ່ ອຍ, ໃນທຸ່ ສີ ດກຸ່ ສນີ້ໍ ພະຊນົ ລງົ ຢຸ່ າງພລິ ະອາດຫານ, ພະອງົ ໄດປ້ໍ ກລະດມົ ນາໍ້ ໃຈຮກັ ຊາດໃຫຝໍ້ ົດເ ດອນຢຸ່ ູ ທກບຸ່ ອນ ເຮດັ ໃຫປ້ໍ ະຊາຊນົ ລາວເຮາົ ເຂາົໍ້ ຮຸ່ ວມກນັ ຕຸ່ ສຢູ ້ໍ ຸ່ າງກວາ້ໍ ງຂວາງ. ນອກຈາກ ເຈາົໍ້ ອານວງົ ແລວ້ໍ ກຸ່ ຍງັ ມີຫຼາຍຄນົ ທຸ່ ໄີ ດສໍ້ າ້ໍ ງວລິ ະກາອນັ ລາ້ໍ ເລດີ ໃນຄງັ້ໍ ນນັ້ໍ ເຊຸ່ ນັ : ເຈາົ້ໍ ສດທສິ ານ, ເຈາົໍ້ ລາຊະວງົ , ເຈາົໍ້ ລາຊະບດ, ພະຍານະຣີນ, ເຈາົໍ້ ເມອງ 41 ວທິ ະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພັດດາວນັ ຈນັ ທະເພັງ

ວິຊາ ສັງຄມົ ສຶກສາ ສມີ ນ, ພະຍາໄກສງົ ຄາມ, ເຈາົໍ້ ເມອງຂຂນັ ແລະ ຜູອ້ໍ ຸ່ ນໆຕະຫອຼ ດຮອດທະຫານ, ປະຊາຊນົ ອກີ ນບັ ບຸ່ ໄຂວຸ່ ລວ້ໍ ນແຕຸ່ ໄດປໍ້ ະກອບສຸ່ ວນຢຸ່ າງອງົ ອາດກາໍ້ ຫານ, ໂດຍສະເພາະແມຸ່ ນພະຍານະຣີນ, ພະຍາໄກສງົ ຄາມ ພອໍ້ ມດວໍ້ ຍກອງທບັ ແລະ ປະຊາຊນົ ທຸ່ ຢີ ຸ່ ໃູ ກເ້ໍ ດຊາຍແດນລາວກັບສະຫຍາມ ແມຸ່ ນໄດສໍ້ າໍ້ ງວລິ ະກາຢຸ່ າງອງົ ອາດກາ້ໍ ຫານທຸ່ ີສດ ໃນສງົ ຄາມ ຄງັໍ້ ນີໍ້ ມນັ ໄດກ້ໍ າຍເປັນແວຸ່ ນແຍງອນັ ໃສແຈງໍ້ ໃຫແໍ້ ກຸ່ ລກູ ຫຼານລາວໃນຕຸ່ ໄປ. ສງົ ຄາມຕຸ່ ສເູ ້ໍ ພຸ່ ອເອກະລາດຄງັໍ້ ນນັ້ໍ ເຖງີ ວຸ່ າຈະປະລາໄຊໃຫແໍ້ ກຸ່ ສດັ ຕູຜູຮ້ໍ ກຮານ ແລະ ຜູນໍ້ າລາວໃນຄງັ້ໍ ນີ້ໍ ໄດຖ້ໍ ກ ພວກສະຫຍາມຈບັ ໄປລງົ ໂທດ, ທລະມານຢຸ່ າງໂຫດຮາ້ໍ ຍປຸ່ າເຖຸ່ ອນ ເພຸ່ ອຫວງັ ດບັ ມອດ ນາ້ໍ ໃຈຕຸ່ ສູຂໍ້ ອງປະ ຊາ ຊນົ ລາວໃຫໝໍ້ ົດໄປ, ແຕຸ່ ຜູ ໍນ້ າລາວຈານວນໜຸ່ ງສາມາດເອາົ ຕວົ ຫຼອດໜີໄປໄດ້ໍ ແລະ ຍງັ ສບຕຸ່ ຕຸ່ ສໄູ ້ໍ ປອກີ ເຊຸ່ ນັ : ເຈາົໍ້ ລາຊະວງົ ໄດສໍ້ ບຕຸ່ ເຄຸ່ ອນໄຫວຕຸ່ ມາອກີ ຫາຼ ຍປີ ໂດຍມີທຸ່ ໜີ ນັ້ໍ ຢຸ່ ແູ ຂວງຄາມຸ່ ວນ, ສະຫວນັ ນະເຂດ... ຂະບວນການຕຸ່ ສູ ້ໍ ໄດຂ້ໍ ະຫຍາຍຕວົ ໃນຮບູ ຂອງຂະບວນຜູມໍ້ ບີ ນູ ອກີ ຫາຼ ຍໄລຍະ, ປະຊາຊນົ ລາວໄດຈ້ໍ ດົ ຈາມນູ ເຊອໍ້ ຕຸ່ ສູຂ້ໍ ອງເຈາົ້ໍ ອານວງົ , ເຈາົ້ໍ ລາຊະວງົ ... ຕະຫອຼ ດມາໂດຍໄດຂໍ້ ຽນເປນັ ພນ້ໍ ວຽງລາຊະວງົ , ພນໍ້ ທອງຄາວຽງຈນັ , ເຮດັ ໃຫມໍ້ ນູ ເຊອ້ໍ ຕຸ່ ສູຄໍ້ ງັ້ໍ ນນັ້ໍ ບຸ່ ມີວນັ ສນີໍ້ ສດ. ພາຍຫງຼັ ສງົ ຄາມປະລາໄຊແລວໍ້ ເຈາົໍ້ ລາຊະວງົ ຍງັ ສບຕຸ່ ຕຸ່ ສບູ ໍ້ ຸ່ ລດົ ລະ. ສຸ່ ງີ ທຸ່ ມີ ີຄວາມໝາຍປະຫວດັ ສາດອີກອນັ ໜຸ່ ງ ກຸ່ ແມຸ່ ນການຊຸ່ ວຍເຫອຼ ຂອງປະຊາຊນົ ຫວຽດນາມຕຸ່ ປະ ຊາ ຊນົ ລາວໃນສະໄໜເຈາົໍ້ ອານວງົ ທງັ ສະໜບັ ສະໜນູ ທາງວດັ ຖ, ຈດິ ໃຈ ແລະ ກາລງັ ທະຫານ. ມນັ ໄດກ້ໍ າຍເປັນມນເ ຊອໍ້ ແຫຸ່ ງການພວົ ພນັ ລາວ - ຫວຽດນາມມາຮອດປະຈບນັ ນ.ີ້ໍ ສງົ ຄາມໃນສະໄໜຂອງເຈາົ້ໍ ອານວງົ ແມຸ່ ນສງົ ຄາມຕຸ່ ສູເໍ້ ພຸ່ ອຄວາມເປັນເອກະລາດ ແລະ ແມຸ່ ນສງົ ຄາມເພຸ່ ອ ຄວາມເປນັ ທາ. ຄາຖາມ 1. ການກອບກເູໍ້ ອກະລາດຂອງປະຊາຊນົ ລາວພາຍໃຕກ້ໍ ານນາພາຂອງເຈາົໍ້ ອານວງົ ເປັນແນວໃດ? 2. ສາເຫດທຸ່ ເີ ຮດັ ໃຫຂ້ໍ ະບວນການຕຸ່ ສຂູ ໍ້ ອງພະເຈາົໍ້ ອະນວງົ ປະລາໄຊເປັນແນວໃດ? 3. ເຫດການທຸ່ ີພນົ້ໍ ເດຸ່ ນັ ທາງປະຫວດັ ສາດໃນຂະບວນການຕຸ່ ສູຂໍ້ ອງເຈາົ້ໍ ອະນວງົ ເປັນແນວໃດ? 42 ວິທະຍາໄລຄຫູ ວຼ ງນາ້ໍ ທາ ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວງົ ໄຊ ພອນສາລ,ີ ປຕ ເພັດດາວັນ ຈນັ ທະເພັງ

ວຊິ າ ສງັ ຄົມສກຶ ສາ ບົດທີ 5 ຂະບວນການຕຸ່ ສູຂ້ໍ ອງປະຊາຊນົ ລາວຕາໍ້ ນສັກດນິ າສະຫຍາມ ແລະ ລຸ່ າເມອງຂຶນໍ້ ຝຣຸ່ ງັ 1. ການຍາດຊງິ ດນິ ແດນຂອງຈກັ ກະພັດຝຣຸ່ ັງ ແລະ ສກັ ດນິ າສະຫຍາມ. 1.1. ການຍາດແຍຸ່ ງລະຫວຸ່ າງຝຣຸ່ ງັ ກບັ ສະຫຍາມ. ພາຍຫຼງັ ທຸ່ ີຈກັ ກະພດັ ລຸ່ າເມອງຂນຶ້ໍ ຝຣຸ່ ັງຢຶດຄອງໄຊງຸ່ອນ ແລະ ກາປູເຈຍ ຫວຽດນາມໄດສ້ໍ ມົ ບູນແລວ້ໍ , ພວກເຂາົ ກສມໃສຸ່ ການກະກຽມຍດຶ ຄອງລາວ. ແຜນການດຸ່ ງັ ກຸ່ າວນພີໍ້ ວກເຂາົ ໄດເ້ໍ ລຸ່ ມີ ຕນົ້ໍ ດວ້ໍ ຍກນົ ອບາຍອນັ ເ ລກິ ແລບທຸ່ ສີ ດຄ: ແຕຸ່ ງຕງັ້ໍ ຄະນະສາຫຼວດແມຸ່ ນຂອງເພຸ່ ອກວດກາພູມປະເທດ) ຊບັ ພະຍາກອນ, ເສນັ້ໍ ທາງ ແລະ ທຸ່ ຕີ ງັໍ້ ຍດທະສາດຕຸ່ າງໆຕະຫຼອດຮອດສບຮູປໍ້ ະຫວດັ ສາດ, ວດັ ທະ ນະທາ, ຮດີ ຄອງປະເພນີ ແລະ ນໄິ ສໃຈຄຂອງຄນົ ລາວ ອກີ ດາ້ໍ ນຫນຸ່ ງຶ ຄເອກອກັ ຄະລາຊະທດູ ຝຣຸ່ ງັ ທຸ່ ປີ ະຈາຢຸ່ ບູ າງກອກ ໄດຕໍ້ ດິ ຕາມທກການເຄຸ່ ອນໄຫວຂອງສະຫຍາມ, ຮບິ ໂຮມເອກະສານທຸ່ ີຢັງ້ໍ ຢນ ຂອບເຂດດນິ ແດນຂອງລາວນອກຈາກນນັ້ໍ ຍງັ ໃຊກໍ້ າລງັ ທະຫານເພຸ່ ອນາບຂຸ່ ສູ ະຫຍາມຄ: ເດອນມງັ ກອນ ປີ ຄ.ສ 1888 ຈກັ ກະພດັ ລຸ່ າເມອງຂນຶ້ໍ ຝຣຸ່ ງັ ໄດເໍ້ ຄຸ່ ອນກາລງັ ທະຫານຂອງ ຕນົ ອອກຈາກຕງົ ແກງເຂາົ້ໍ ຢຶດເອາົ ເຂດສບິ ສອງຈໄທໂດຍແບຸ່ ງເປັນສອງປີກຄ: - ປີກທີ I: ບນັ ຊາໂດຍພນັ ເອກ ແປໂນ ເຄຸ່ ອນກາລງັ ເຂາົໍ້ ທາງແມຸ່ ນທາງເມອງແຖງ (ດຽນບຽນຟູ). - ປີກທີ II: ບນັ ຊາໂດຍພນັ ຕີ ອູຕຣເີ ຄຸ່ ອນກາລງັ ເຂາົໍ້ ທາງທດິ ຕາເວນັ ອອກ. ນອກຈາກນນັ້ໍ , ຈກັ ກະພດັ ຝລຸ່ ງັ ຍງັ ໄດທໍ້ າການເກາະຜິດກັບສະຫຍາມຍຸ່ ທູ າງຫວົ ເມອງລາວ ກາວ (ຫວົ ເມອງທາງໃຕ)ໍ້ , ໃນໄລຍະນນັໍ້ ສະຫຍາມຂນໍ້ ຂຽ້ໍ ວປບັ ປງການປກົ ຄອງໃຫມຸ່ ຢຸ່ າງຮບີ ດຸ່ ວນ ແລະ ຈດັ ສຸ່ ງົ ກອງກາລງັ ບານ ທານອອກໄປປະຈາດຸ່ ານຕຸ່ າງໆ, ສະນນັ້ໍ , ຈຸ່ ງຶ ເກດີ ການປະທະກນັ ທາງທະ ທານຂນຶໍ້ ລະຫວຸ່ າງຝຣຸ່ ງັ ກບັ ສະຫຍາມ ( ຄຽງຄຸ່ ກູ ນັ ນນັໍ້ ຝຣຸ່ ງັ ຍງັ ໄດເໍ້ ຈລະຈາກບັ ອງັ ກດິ ເພຸ່ ອແບຸ່ ງປັນສດິ ຜນົ ປະ ໂຫຍດໃນລຸ່ າແມຸ່ ນາ້ໍ ຂອງການເຈລະຈາເ ປີ ດ ຂນຶ້ໍ ຢຸ່ ເູ ອລີ ບົ ຫາຼ ຍຄງັໍ້ ໃນທຸ່ ສີ ດເຂາົ ກຸ່ ໄດຕ້ໍ ກົ ລງົ ເອາົ ແມຸ່ ນຂອງເປນັ ເສນັ້ໍ ແບຸ່ ງອດິ ທພິ ນົ ຊຸ່ ວົ ຄາວລະຫວຸ່ າງ 2 ປະເທດ ມະຫາອານາດ ແລະ ອງັ ກດິ ຍງັ ໄດຕ້ໍ ກົ ລງົ ໃຫຝໍ້ ຣຸ່ ງັ ໃຊກໍ້ າລງັ ທະຫານບງັ ຄບັ ສະຫຍາມອອກຈາກດນິ ແດນຝຸ່ ັ ງ ຊາ້ໍ ຍ ແມຸ່ ນຂອງ. ຜົນຂອງການເຈລະຈາຄງັ້ໍ ນີໍ້ ເປັນການເປີ ດໂອກາດ ໃຫໍແ້ ກຸ່ ຝຣຸ່ ັງ ໃຊກ້ໍ າລງັ ບງັ ຄບັ ສະຫຍາມ ອອກຈາກ ດນິ ແດນຝຸ່ ັງຊາໍ້ ຍແມຸ່ ນຂອງ, ຈາກນນັ້ໍ , ຝຣຸ່ ງັ ໄດຍ້ໍ ນິ ຄາຂາດໃຫ້ໍສະຫຍາມ ເພຸ່ ອເປັນ ການບງັ ຄບັ ໃຫສ້ໍ ະຫຍາມອອກ ຈາກດນິ ແດນຝຸ່ ັ ງຊາ້ໍ ຍແມຸ່ ນຂອງ ພ້ອໍ ມທງັ ບງັ ຄບັ ໃຊຄໍ້ ຸ່ າເສຍຫາຍ ຕຸ່ າງໆໃນການປະທະກນັ ໃນທກຄງັ້ໍ ຜຸ່ ານມາ, ສະຫຍາມບຸ່ ມີທາງເລອກ ຈາຕອ້ໍ ງໄດຮໍ້ ບັ ທກຄາສະເຫນີ ຂອງ ຝຣຸ່ ງັ . ຮູບທີ 1 ແຜນທຸ່ ອີ ານາຈກັ ລາວລາໍ້ ນຊາ້ໍ ງກຸ່ ອນປີ ຄ.ສ 1893 ວິທະຍາໄລຄູຫວຼ ງນາໍ້ ທາ 43 ຮຽບຮຽງ ໂດຍ ປທ ວົງໄຊ ພອນສາລີ, ປຕ ເພດັ ດາວັນ ຈັນທະເພງັ