เบาหวาน ไม่เป็นไม่รู้

อาหารมื้อเช้าสำ� คญั สดุ ของวัน - อาหารมื้อเช้าช่วยลดความเส่ียงโรคอ้วน หรืออาการด้ือต่อ อนิ ซลู นิ ได้ถงึ 35-50 % - ลดความเสี่ยงที่เก่ียวข้องกับความอ้วน เช่น ความดันโลหิตสูง ไขมนั ในเลือดสูง เป้าหมายที่ 8 หลกี เล่ียงการกนิ อาหารนอกบา้ น อาหารนอกบา้ นมกั เปน็ อาหารจานเดียวใหพ้ ลงั งานสงู เชน่ ขา้ วมนั ไก่ ผัดไท ขา้ วขาหมู เปน็ ตน้ แสดงจำ� นวนนำ้� มันของอาหารจานเดียว - ข้าวไข่เจยี ว = นำ้� มนั 4 ชอ้ นชา - ข้าวผดั หมู = น้�ำมัน 4 ชอ้ นชา - ขา้ วมันไก่ = น้ำ� มนั 3 ช้อนชา - ก๋วยเตย๋ี วผัดไท = น้�ำมนั 6 ช้อนชา ไขมนั มี 3 ประเภท ได้แก่ 1. ไขมนั อิ่มตัว เช่น น้�ำมันปาลม์ นำ้� มนั หมู เนย มาการีน กะทิ 2. ไขมนั ไมอ่ ม่ิ ตวั เชิงเดี่ยว เช่นนำ�้ มันมะกอก น�้ำมนั ร�ำข้าว น�้ำมันงา 3. ไขมันไม่อิ่มตัวเชิงช้อน เช่น น้�ำมันถั่วเหลือง น�้ำมันข้าวโพด น้�ำมันดอกทานตะวัน - เบาหวานควรรับประทานไขมนั วันละไม่เกนิ 3-4 ชอ้ นชา แต่ถ้า อ้วนแล้วตอ้ งการลดน้�ำหนกั ให้เหลือไขมันวันละไม่เกนิ 1-2 ชอ้ นชา 146 เบาหวาน : ไม่เป็นไม่รู้ Knowledge management DM case

สรปุ การกินเพ่อื ลดนำ้� หนกั • ลดข้าว แป้งเหลอื ครึ่ง หรือ 1 ใน 3 • ลดผลไมเ้ หลอื 6-10 คำ� /ม้อื • ลดอาหารเค็ม • กินผักให้มาก • กนิ ปลาหรือเต้าหู้ เน้ือสตั ว์ไม่ติดมนั 4-5 ชอ้ นโต๊ะตอ่ ม้อื • ดมื่ นมพร่อง/ขาดมันเนย 1-2 แก้ว/วนั • งดของทอด ผดั มนั ๆ กะทิ • งดเครื่องดมื่ ที่มีนำ้� ตาล • งดเครื่องดืม่ แอลกอฮอล์ หัวใจของการบริโภคอาหารเพอื่ ลดนำ�้ หนกั ไดแ้ ก่ - 3 เพิม่ เพม่ิ การบริโภคปลา ผัก และเตา้ หู้ ใหพ้ อเพียง - 3 งด งดน�ำ้ หวานหรือของหวาน ของทอด และของมนั - 3 ลด ลดการบริโภคแปง้ ขา้ ว และผลไม้ ตอนท่ี 2 การคิดค่าพลังงานจากอาหารต่อวัน ในรปู แบบธง โภชนาการ บคุ คลทั่วไป วยั ผู้ใหญ่ อาจใชห้ ลกั แบบธงโภชนาการ เปน็ หลกั การจำ� อยา่ งงา่ ย เพือ่ กนิ อาหารให้ได้เหมาะสม ดงั น้ี ขา้ ว แปง้ 8 - 12 ทัพพี ผกั 4 - 6 ทัพพี ผลไม้ 3 - 4 สว่ น นม 1 - 2 แก้ว เบาหวาน : ไม่เป็นไม่รู้ Knowledge management DM case 147

เน้อื สัตว์ 6 - 12 ช้อนกนิ ขา้ ว นำ้� มัน น้�ำตาล เกลอื วนั ละน้อย ๆ ไขมนั 1 ชอ้ นชา 5 กรัม = 45 กโิ ลแคลอรี น�้ำสลัด 1 ช้อนโต๊ะ = 45 กโิ ลแคลอรี น�้ำตาล 1 ชอ้ นชา น.น. 5 กรัม = 20 กโิ ลแคลอรี (นบั พอดี = 4 กรัม = 16 กโิ ลแคลอรี) ตอนที่ 3 การเรียนรคู้ า่ นำ้� ตาล นำ้� มัน เกลอื ทเ่ี หมาะสม น�้ำตาล น้ำ� มัน เกลือ เทา่ ไร “น้�ำตาล” “ไขมัน” • เด็กวยั เรียน 6-13 ปี หญิงวยั ท�ำงาน 25-60 ปี และผ้สู ูงอายุ ( ใช้แรงน้อย) วันละไม่เกิน 4 ช้อนชา (16 กรัม) ไขมัน 5 ชช. (25 กรัม) • วัยรุ่นหญิง – ชาย 14-25 ปี และชายวัยท�ำงาน 25-60 ปี ( ใช้แรงปานกลาง) วันละไม่เกิน 6 ช้อนชา (24 กรัม) ไขมัน 7 ชช. (25 กรัม) • ผู้ใชแ้ รงงานมาก เชน่ เกษตรกร ผู้ใชแ้ รงงาน นกั กฬี า ( ใชแ้ รงมาก) วนั ละไม่เกนิ 8 ชอ้ นชา (32 กรัม) ไขมัน 9 ชช. (25 กรัม) หมายเหตุ : • นำ�้ ตาลทราย 1 ชช. = 4 กรัม, 1 ชต. = 3 ชช. (12 กรัม) • ไขมัน 1 ชช. = 5 กรัม, 1 ชต. = 3 ชช. (15 กรัม) 148 เบาหวาน : ไม่เป็นไม่รู้ Knowledge management DM case

“เกลือ” • โซเดียม ไม่เกินวันละ 2,400 มิลลิกรัม ถ้ามีปัญหาไตไม่เกิน 2,000 มก. • เกลือ 1 ชช = 6 กรัม = โซเดียม 2,000 มก., ผงชรู ส 1 ชช. = โซเดียม 492 มก. ตอนที่ 4 ขนาดสดั ส่วนอาหาร ดตู ามองุ้ มือหญิงวัยผู้ใหญ ่ • ½ ถว้ ยตวง = ½ ลูกเทนนสิ / 1 อุ้งมอื • 1 ถ้วยตวง = 1 ลูกเทนนสิ / 1 ก�ำปั้น • 1 ชอ้ นชา = ขอ้ นว้ิ หวั แมม่ ือ • 1 ช้อนโตะ๊ = 3 ขอ้ นว้ิ หัวแมม่ ือ หรือ 2 ข้อนว้ิ หัวแมม่ ือ (ทั้งนว้ิ ) • เนือ้ สตั ว์ 3 สว่ น = ขนาดกล่องไพ่ / 6 ชอ้ นโตะ๊ (3 ชอ้ นชา = 1 ช้อนโตะ๊ , 16 ช้อนโตะ๊ = 1 ถ้วยตวง) ตอนท่ี 5 ปริมาณน�้ำตาลในอาหารชนดิ ต่างๆ ได้แก่ 1. นำ้� ตาลทราย 1 ชอ้ นชา นำ�้ หนกั ประมาณ 4 กรัม 2. นำ้� ตาลทราย 1 ชอ้ นกินข้าว นำ�้ หนักประมาณ 12 กรัม 3. นำ�้ เชื่อม 1 ชอ้ นกินข้าว มีนำ้� ตาลทราย 12 กรัม 4. นำ้� อดั ลม 1 กระปอ๋ ง(325 ซซี ี.) มนี ำ้� ตาลทราย 60 กรัม 5. กาแฟเยน็ /ชาเย็น (480 ซีซี.) มนี ำ้� ตาลทราย 28 กรัม 6. ขนมหวาน 1 ช้ิน ขนาด 5x5x4 ซม. มนี ้�ำตาลทราย 12 กรัม 7. ขนมหวาน 1 ถ้วยไม่มีกะทิ (150 กรัม) มีน�้ำตาลทราย 15 กรัม 8. ขนมหวาน 1 ถ้วยแบบมีกะท ิ มีนำ�้ ตาลทราย 24 กรัม หมายเหตุ : กรณีคิดค่าน้�ำตาลทราย 1 ช้อนชา เท่ากับ 4 กรัม (คดิ คา่ โดยละเอยี ดบางแหง่ คิด 5 กรัม) เบาหวาน : ไม่เป็นไม่รู้ Knowledge management DM case 149

ตัวอยา่ งการคำ� นวณปริมาณนำ�้ ตาลทราย เช่น 1. นายสะอาด - กินก๋วยเตี๋ยวนำ้� ใส่นำ้� ตาล 2 ช้อนชา (8 กรัม) - กินขนมหวาน 1 ช้นิ มีน�้ำตาล 10 กรัม - กินกาแฟเยน็ ใสน่ ำ้� ตาล 5 ชอ้ นชา (20 กรัม) - กินขนมหวาน 1 ถว้ ย มนี ำ้� ตาล 15 กรัม ดังน้ัน ในวนั นก้ี นิ นำ�้ ตาลทราย = (8+20+15) = 43 กรัม 2. นางสาวออ่ นหวาน - กินชาเย็นมนี ำ้� ตาล 5 ชอ้ นชา (20 กรัม) - กนิ กาแฟรอ้ นใสน่ ำ�้ ตาล 1 ช้อนชา (4 กรัม) ดังนนั้ ในวันน้ี กนิ นำ�้ ตาลทราย 24 กรัม หรือ 6 ชอ้ นชา แบบบันทึกการกนิ น�้ำตาล 1 สปั ดาห์ ที่ ชื่อ - สกลุ วันท่ี 1 วนั ท่ี 2 วนั ท่ี 3 วนั ท่ี 4 วนั ที่ 5 วนั ที่ 6 วนั ที่ 7 รวม หมายเหตุ : การกนิ นำ�้ ตาลทรายแบบน้ี เหน็ ไดช้ ดั ยงั ไมร่ วมถงึ นำ้� ตาลที่แทรกอยใู่ น อาหารตา่ ง ๆ ที่จะเพม่ิ ความหวานที่มกั จะกนิ ไดแ้ ก่ ของหมกั ดอง ขนมเชื่อม ผลไมฯ้ : คนปกติให้กินน้�ำตาลทรายไม่ให้เกิน 6 ช้อนชาต่อวัน ซึ่งบางคน คิดคา่ เฉพาะที่เติมลงไปหรือเครื่องดื่มนำ�้ อัดลมไดถ้ ึง 20 ช้อนชาตอ่ วนั 150 เบาหวาน : ไม่เป็นไม่รู้ Knowledge management DM case

เกรด็ ความรู้ ค�ำว่า “ช้อนโต๊ะ” หมายถึง ขนาดเท่าช้อนกลางไว้ตักอาหาร ซ่งึ ปริมาณเท่ากบั 3 ช้อนชา แตม่ กั คิดเปน็ ช้อนโตะ๊ ที่ใช้ตกั ขา้ วรับประทาน ก็ได้ ซ่ึงมีปริมาณใกล้เคียงกัน แต่น้อยกว่าเล็กน้อย (ถ้าจะให้เห็นภาพ ชัดเจนแน่นอน คือ ภาพช้อนตวงของแห้ง แบบใช้ตวงท�ำอาหารประเภท เบเกอรี่) คำ� วา่ “แคลอรี่” หรือ “กิโลแคลอรี่” อาจใชเ้ รียกยอ่ ๆ แทนกัน หนว่ ยของค่าพลังงานจะเป็น “กิโลแคลอรี่” ตวั ย่อ “Kcal” บางที่จะพบ เขียนวา่ “แคลอรี่” ตัวยอ่ “cal” มกั เปน็ คำ� พูดสัน้ ๆ มากกวา่ (ตามที่ ถกู ต้อง 1 Kilocalorie = 1,000 calories) ตอนท่ี 6 ตัวอย่างอาหารและการคดิ คา่ พลังงาน ผหู้ ญงิ ควรกนิ คาร์โบไฮเดรต 12 - 15 สว่ น (เทา่ กบั 180-225 กรัม) ผชู้ าย ควรกนิ คาร์โบไฮเดรต 15 - 18 สว่ น (เทา่ กบั 225-270 กรัม) พลงั งานท่ีตอ้ งการแตล่ ะวัน ลดน้ำ� หนกั หรือท�ำงานเบามาก คณู 20, งานปานกลาง คณู 25, ชาย หญิงที่เดินบ่อยๆ คณู 30 ตวั ใหญ,่ ใชแ้ รงมาก คณู 40 (หรือคดิ คารบ์ ฯ คอื ประมาณ 50% ของพลงั งานอาหาร) เบาหวาน : ไม่เป็นไม่รู้ Knowledge management DM case 151

การคิดคา่ พลงั งานอาหารอยา่ งง่ายของอาหารแตล่ ะวนั จากอาหารจริง หมวดที่ หมวดอาหาร ส่วน คา่ พลงั งาน (Kcal) 1 ขา้ ว แปง้ ขนมปงั , เสน้ ตา่ ง ๆ 1 ทัพพี 80 น้ำ� ตาล 1 ช้อนชา 20 2 ผลไม้ 1 ส่วน 70 3 ผกั 1 ทัพพี 10 4 เน้ือสัตว์ 1 ช้อนกินขา้ ว 35 (2 ชอ้ นโต๊ะ=1 ส่วน) 5 ไขมนั 1 ช้อนชา 45 6 นม 1 กลอ่ ง 120 ขนาด 200 ซซี ี การคิดค่าพลังงานอาหารอย่างง่าย ใช้การตวงและคูณเป็น ค่าพลังงาน สมมติตัวอย่าง เช่น ข้าวต้มหมู 1 ชาม = ประกอบด้วย ขา้ ว 1 ทัพพี (80 kcal), หมู 5 กอ้ น (5 ชอ้ นกนิ ขา้ ว) (5 ชอ้ นโตะ๊ x 35 = 175 kcal), นำ้� มนั พชื (1 ชอ้ นชา x 45 kcal = 45 kcal), ผกั ชี ผกั อ่ืน ๆ เล็กน้อย (น้อยมาก 0 kcal), นำ้� ตาล (1 ช้อนชา x 20 kcal) รวมค่า พลังงาน 320 kcal หมายเหตุ : ในกรณีนเ้ี ป็นการคิดอย่างง่าย ทางคิดโดยละเอียด ผกั จะแยกเปน็ ประเภท ก. หรือประเภท ข. ชนดิ ใบ หรือชนดิ หัว ผักสกุ หรือผักดบิ แต่ในกรณีผักชีรับประทานกันนอ้ ยอย่แู ลว้ ไมไ่ ด้รับประทาน กนั มากจนเกนิ ไป ไมไ่ ดร้ ับประทานเป็นกิโลกรัมต่อครั้ง ไมค่ วรจ�ำกดั นัก 152 เบาหวาน : ไม่เป็นไม่รู้ Knowledge management DM case

เว้นผักประเภทหัวจะมีแป้งมาก เช่น แครอท ดังน้ัน กรณีที่ท่านใดท�ำ น้�ำผักผลไม้ปั่น ต้องน�ำมาคิดด้วย เช่น เป็นน้�ำฟักทอง ต้องประเมิน ปริมาณฟกั ทองหรือชนดิ ซึ้งจากรา้ นคา้ มีแป้งและน�ำ้ ตาลผสมหรือไม่ : กรณเี นอื้ สัตว์ในที่นค้ี ิดอยา่ งงา่ ย ประเมนิ เป็น 1 ช้อนโตะ๊ เทา่ กบั 35 kcal (1 สว่ น เท่ากบั 70 kcal) ถา้ คิดโดยละเอียด เน้ือสัตว์จะเป็น ประเภทที่มีไขมันแทรกอยู่ต�่ำมาก (ได้แก่ เน้ือปลา, กุ้ง), ต่�ำ (ได้แก่ หมเู นอื้ แดง, เนอ้ื อกไก,่ ปลาทนู า่ ), ปานกลาง (ไดแ้ ก่ ไกท่ อด, หมตู ดิ มนั ), สูง ( ได้แก่ กุนเชี ยง, คอหมู, ไส้กรอกอีสาน, หมูบดปนน�้ำมัน คา่ พลงั งานตอ่ 1 สว่ น (2 ชอ้ นโตะ๊ ) คอื 35, 55, 75, 100 kcal ตามลำ� ดบั เบาหวาน : ไม่เป็นไม่รู้ Knowledge management DM case 153

บรรณานกุ รม ผ่องศรี ศรีมรกต,รศ.ดร.(บรรณาธิการ). การพยาบาลผู้ใหญ่และ ผู้สูงอายุที่มีปัญหาสุขภาพ เล่ม 2 ใน Medical-Surgical Nursing (Joyce M. Black & Jane Hokanson Hawks). พิมพค์ รั้งที่ 7. กรุงเทพฯ:บริษทั ไอกรุ๊ป เพรส จำ� กัด, 2553. ศัลยา คงสมบูรณ์เวช. บ�ำบัดเบาหวานด้วยอาหาร. พิมพ์ครั้งที่ 2 กรุงเทพฯ : อมรินทร์สุขภาพ บริษัทอมรินทร์ พรินติ้งแอนด์ พับลิชชิ่ง จำ� กดั (มหาชน), 2551. สถาบันวิจัยและประเมินเทคโนโลยีทางการแพทย์ กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข. สมุดประจ�ำตัวผู้ป่วยความดันโลหิตสูง : มปท., มปป. ส�ำนักงานประกันสังคมและส�ำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ. สมุดประจ�ำตัวผู้ประกันตน โครงการประกันสังคม รวมพลังลด น้�ำหนัก ป้องกนั โรค ในสถานประกอบการ : มปท., มปป. สุนติ ย์ จันทรประเสริฐ,รศ.พญ.และคณะ. โครงการอบรมผู้ให้ความรู้ โรคเบาหวาน หลักสูตรการเพิ่มประสิทธิภาพและการให้โภชน บ�ำบัดในผ้เู ปน็ เบาหวาน. สมาคมผู้ให้ความรู้โรคเบาหวาน สมาคม นกั ก�ำหนดอาหาร. กรุงเทพฯ : หจก. กราฟฟคิ 1 แอดเวอร์ไทซิง่ , 2552. สมาคมผู้ใหค้ วามรู้โรคเบาหวาน. หนงั สอื ชดุ ตามโครงการเผยแพรค่ วามรู้ เรื่องโรคเบาหวานสปู่ ระชาชน การดแู ลสขุ ภาพเทา้ ในผเู้ ปน็ เบาหวาน. กรุงเทพฯ: หจก.กราฟฟคิ 1 แอดเวอร์ไทมซงิ่ , 2551. 154 เบาหวาน : ไม่เป็นไม่รู้ Knowledge management DM case

Note เบาหวาน : ไม่เป็นไม่รู้ Knowledge management DM case 155

Note 156 เบาหวาน : ไม่เป็นไม่รู้ Knowledge management DM case