ຊິວະທົ່ວໄປ

ສາທາລະນະລດັ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊນົ ລາວ ສນັ ຕພິ າບ ເອກະລາດ ປະຊາທິປະໄຕ ເອກະພາບ ວດັ ທະນະຖາວອນ ຳາ ກະຊວງສຶກສາທິການ ແລະ ກລິ າ ກມົ ສາ້ ງຄູ ວທິ ະຍາໄລຄູ ຫຼວງນາ້ ທາ ຊວີ ະທ່ົວົ ໄປ 2 (ການກາເນດີ ສ່ິ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ , ຈລຸ ງັ , ການຈດັ ແບ່ິ ງສ່ິ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ , ການສາ້ ງອາຫານຂອງພດື , ການສບື ພນັ ແລະ ການ ຈະເລນີ ເຕບີ ໂຕຂອງພດື , ພນັ ທຸສາດກບັ ຫກັ ການຖິ່ າຍທອດລກັ ສະນະທາງພນັ ທຸກາ, ຫກັ ພນັ ທຸສາດໂມເລກຸນ) ແປໂດຍ: ປທ ບນຸ ນາ ຊາງຍະອອນ ກວດແກໂ້ ດຍ: ອຈ ປທ ອາພອນ ວໄິ ລຄາປານ ປທ ຫຼາ້ ແສງແກວ້ ພນັ ລະພາ ສກົ ຮຽນ 2019 - 2020

ຄານາ ເອກະສານຊວີ ະທິ່ ວໄປ 2 ເຫມັ້ ນໄີ້ ດແ້ ປຂນ້ ໂດຍມຈີ ດຸ ມຸງ້ ໝາຍເພ່ິ ອື ໃຊເ້ ປັນເອກະສານປະກອນການຮຽນ ຂອງສາຍຊວີ ະສາດ ແລະ ເຄມສີ າດ. ເນອື້ ໃນຂອງເອກະສານເຫມັ້ ນປີ້ ະກອບດວ້ ຍເນອື້ ໃນທ່ິ ກີ ິ່ ຽວຂອ້ ງກບັ ການສດ ສາລະດບັ ຈລຸ ງັ ຈນໄປຮອດການສດສາການວວິ ດັ ທະນາການ ເຊ່ິ ງິ ເນອື້ ໃນຫກັ ປະກອບມີ ການກາເນດີ ສິ່ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ , ຈລຸ ງັ ແລະ ການແບິ່ ງຈລຸ ງັ , ການຈດັ ແບິ່ ງສ່ິ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ , ການສາ້ ງອາຫານຂອງພດື , ການສບື ພນັ ແລະ ການຈະເລນີ ເຕບີ ໂຕຂອງພດື , ພນັ ທຸສາດກບັ ຫກັ ການຖິ່ າຍທອດລກັ ສະນະທາງພນັ ທຸກາ ແລະ ຫກັ ພນັ ທຸສາດໂມເລກຸນ. ເອກະສານເຫມັ້ ນເີ້ ໝາະສາລບັ ຜຮ້ ຽນຊວີ ະ - ເຄມີ ແລະ ຜສ້ ນໃຈທິ່ ວໄປເພິ່ ອື ປະກອບເຂາ້ ໃນການຮຽນວີ ຊາສະເພາະເປັນຕນ້ ແມິ່ ນລະດບັ ມດັ ທະຍມຈນໄປເຖງິ ລະດບັ ວທິ ະຍາໄລ ແລະ ມະຫາວທິ ະຍາໄລໂດຍສະເພາະຜທ້ ິ່ ີ ລງເລກິ ວຊີ າຊວີ ະ ແລະ ເຄມີ ເປັນຕນ້ . ຂາ້ ພະເຈາ້ ຜຮ້ ຽບຮຽງຫວງັ ຢິ່ າງຍິ່ ງິ ວິ່ າເອກະສານເຫມັ້ ນອີ້ າດຈະເປັນປະໂຫຍດແກິ່ ຜໃ້ ຊຕ້ າມຄວາມເໝາະ ສມ ແລະ ອາດປາສະຈາກບິ່ ໄດເ້ ລິ່ ອື ງຂຂ້ າດຕກບກຜິ່ ອງ ສະນນັ້ ຜນ້ າໃຊທ້ ່ິ ານໃດຫາກພບເຫນັ ຂຂ້ າດຕກບກຜິ່ ອງ ຫື ຂຜ້ ດິ ພາດສາມາດຕານຕິ ສິ ິ່ ງຂິ່ າວເຖງິ ຜຮ້ ຽບຮຽງໄດ້ ແລະ ຂາ້ ພະເຈາ້ ພອ້ ມແລວ້ ທິ່ ຈີ ະນາເອາຂຜ້ ດິ ພາດດ່ິ ງັ ກິ່ າວໄປ ປັບປຸງໃຫເ້ ນອື້ ໃນສມບນດຂີ ນ້ ກວ່ິ າເກ່ິ າ. i

ສາລະບານ ໜາ້ ຄານາ ............................................................................................................................. i ສາລະບານ ...................................................................................................................... ii ບດທີ 1 ການກາເນດີ ສ່ິ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ .............................................................................................1 1. ແນວຄດິ ການກາເນດີ ສິ່ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ...................................................................................1 1.1. ສ່ິ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ເກດີ ຈາກພະເຈາ້ ເປັນຜສ້ າ້ ງ ......................................................................1 1.2. ສ່ິ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ເກດີ ຈາກສ່ິ ງິ ທິ່ ບີ ່ິ ມຊີ ວີ ດິ ..........................................................................1 1.3. ສ່ິ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ເກດີ ຈາກນອກໂລກ .............................................................................2 1.4. ສິ່ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ເກດີ ຈາກສິ່ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ...........................................................................2 1.5. ສ່ິ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ເກດີ ຈາກວວິ ດັ ທະນາການທາງເຄມີ ...........................................................3 1. ການກາເນດີ ໂມເລກຸນ ແລະ ຈລຸ ງັ .....................................................................................3 2. ວວິ ດັ ທະນາການຂອງສ່ິ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ....................................................................................4 2.1. ທດິ ສະດວີ ວິ ດັ ທະນາການ.....................................................................................4 ບດທີ 2 ຈລຸ ງັ ແລະ ການແບິ່ ງຈລຸ ງັ ..........................................................................................6 1. ປະເພດ ແລະ ໂຄງສາ້ ງຂອງກອ້ ງຈລຸ ະທດັ (Structure of Microscope) ................................6 1.1. ກອ້ ງຈລຸ ະທດັ ແບບໃຊແ້ ສງ ...................................................................................6 1.2. ກອ້ ງຈລຸ ະທດັ ແບບເອເລກັ ຕຣງ (Electronic microscope).........................................8 2. ຈລຸ ງັ (Cell) ..........................................................................................................9 2.1. ໂຄງສາ້ ງຂອງຈລຸ ງັ ..............................................................................................9 2.2. ໜາ້ ທ່ິ ີ ແລະ ປະເພດຂອງຈລຸ ງັ ...............................................................................12 2.3. ການແບ່ິ ງຈລຸ ງັ (Cell Division)...........................................................................13 3. ການສາ້ ງຈລຸ ງັ ສບື ພນັ (Gametogenesis) ....................................................................19 3.1. ການສາ້ ງຈລຸ ງັ ສບື ພນັ ໃນສດັ (Animal Gametogenesis) ..........................................19 3.2. ການສາ້ ງຈລຸ ງັ ສບື ພນັ ໃນພດື (Plant Gametogenesis).............................................21 ບດທີ 3 ການຈດັ ແບ່ິ ງສິ່ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ........................................................................................ 24 1. ຫກັ ກການທ່ິ ວໄປທ່ິ ນີ າໃຊໃ້ ນການຈດັ ແບິ່ ງສິ່ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ........................................................ 24 2. ລາດບັ ຂອງການຈດັ ແບິ່ ງສິ່ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ............................................................................ 24 3. ການຈດັ ແບິ່ ງສິ່ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ໃນປັດຈບຸ ນັ ........................................................................... 25 4. ລກັ ສະນະສະເພາະຂອງສ່ິ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ............................................................................. 26 ii

5. ອານາຈກັ ໂປຕສິ ຕາ ................................................................................................. 27 6. ການຈດັ ແບ່ິ ງພດື (Plant Kingdom).......................................................................... 28 7. ການຈດັ ແບິ່ ງສດັ (Animal Kingdom) ....................................................................... 29 ບດທີ 4 ການສາ້ ງອາຫານຂອງພດື ......................................................................................... 30 1. ການປະກອບສາ້ ງຂອງຮິ່ າງກາຍພດື ............................................................................... 30 1.1. ຮາກພດື (Roots) .......................................................................................... 30 1.2. ລາພດື (Stem) ..............................................................................................31 2. ການລາລຽງນາ້ ແລະ ທາດອາຫານໃນພດື ...................................................................... 34 2.1. ການລາລຽງນາ້ ............................................................................................... 34 2.2. ການລາລຽງເກອື ແຮ່ິ ຈານ.................................................................................... 35 2.3. ການລາລຽງທາດອາຫານ.................................................................................... 35 3. ການຄາຍນາ້ ຂອງພດື .............................................................................................. 35 3.1. ຄວາມໝາຍ ແລະ ຄວາມສາຄນັ ຂອງການຄາຍນາ້ ....................................................... 35 3.2. ປະເພດຂອງການຄາຍນາ້ .................................................................................... 36 3.3. ປັດໄຈທິ່ ມີ ຜີ ນຕ່ິ ການຄາຍນາ້ ຂອງພດື ...................................................................... 36 4. ການສງັ ເຄາະແສງຂອງພດື ...................................................................................... 37 4.1. ອງປະກອບຂອງການສງັ ເຄາະແສງ ......................................................................... 39 4.2. ຂະບວນການສງັ ເຄາະແສງ (Photosynthesis Process) ......................................... 42 4.3. ປັດໄຈທິ່ ມີ ຜີ ນຕິ່ ການສງັ ເຄາະແສງ ......................................................................... 46 5. ການຫາຍໃຈຂອງພດື .............................................................................................. 48 ບດທີ 5 ການສບື ພນັ ແລະ ການຈະເລນີ ເຕບີ ໂຕຂອງພດື .............................................................. 49 1. ການສິ່ ງລະອອງເກສອນ (Pollination)........................................................................ 49 1.1. ສ່ິ ງິ ທ່ິ ນີ າສ່ິ ງລະອອງເກສອນ ................................................................................. 49 1.2. ປະເພດຂອງການນາສ່ິ ງລະອອງເກສອນ................................................................... 49 2. ການປະສມພນັ ແລະ ການຂະຫຍາຍຕວຂອງໜ່ິ ລກ.......................................................... 50 2.1. ການປະຕສິ ນທິ .............................................................................................. 50 2.2. ການຂະຫຍາຍໂຕຂອງໜ່ິ ລກ (Embryo) ............................................................... 50 3. ການງອກຂອງເມດັ (Seed germination) ...................................................................51 4. ປັດໄຈທ່ິ ຈີ າເປັນຕ່ິ ການເຕບີ ໃຫຍ່ິ ຂະຫຍາຍໂຕຂອງພດື ........................................................ 52 ບດທີ 6 ພນັ ທຸສາດກບັ ຫກັ ການຖິ່ າຍທອດລກັ ສະນະທາງພນັ ທຸກາ .................................................... 54 iii

1. ປະຫວດັ ແລະ ຄວາມເປັນມາຂອງພນັ ທຸສາດ .................................................................. 54 2. ນກັ ວທິ ະຍາສາດກບັ ຄວາມເປັນມາທິ່ ກີ ່ິ ຽວຂອ້ ງກບັ ວຊິ າພນັ ທຸສາດໂດຍສງັ ເຂບ ............................. 56 3. ເມນເດນ ແລະ ຫກັ ການຖິ່ າຍທອດທາງພນັ ທຸກາ............................................................... 59 3.1. ກດເກນທ່ິ ີ 1 ຂອງເມນເດນກດເກນການແຍກຕວຂອງຢີນ (law of segregation).............. 63 3.2. ກດເກນທິ່ ີ 2 ຂອງເມນເດນ ກດການລວມກິ່ ຸມຢິ່ າງອດິ ສະຫະຂອງຢີນ (law of independent assortment)........................................................................................................ 65 3.3. ວທິ ຫີ າອດັ ຕາສິ່ ວນຂອງຈລຸ ງັ ສບື ພນັ ຈໂີ ນໄທ ແລະ ຟີໂນໄທຂອງລກປະສມ ......................... 67 3.4. ການປະສມທດສອບ (test cross) ແລະ ການປະສມກບັ (back cross) ....................... 70 3.5. ການຖ່ິ າຍທອດທາງພນັ ທຸກາແບບເມນເດນໃນສິ່ ງິ ມຊີ ວີ ດິ ຊະນດິ ອິ່ ນື ໆ................................. 72 4. ພນັ ທຸການອກເໜອື ກດເກນຂອງເມນເດນ ...................................................................... 73 4.1. ການຂ່ິ ມບິ່ ສມບນ (incomplete dominance ຫື partial dominance)...................... 73 4.2. ການຂ່ິ ມຮ່ິ ວມກນັ (co - dominance) ................................................................ 75 4.3. ການຂ່ິ ມເກນີ (over dominance) ..................................................................... 75 4.4 ມນັ ຕເິ ປີນອນັ ລນີ (multiple alleles)...................................................................... 76 4.5 ຢີນມລະນະ (lethal gene) ................................................................................. 78 4.6. ປະຕກິ ລິ ຍິ າການຂ່ິ ມຂອງຢີນຕ່ິ າງຕາແໜິ່ ງ (epistasis)................................................ 79 4.7. ປະຕກິ ລິ ຍິ າທິ່ ບີ ິ່ ກິ່ ຽວຂອ້ ງກບັ ຢີນຕິ່ າງຕາແໜິ່ ງ (non - epistasis interaction) ................. 85 5. ຢີນທ່ິ ຢີ ິ່ ເທງິ ໂຄຣໂມໂຊມດຽວກນັ ................................................................................ 86 6. ການການດເພດ ແລະ ຢີນທິ່ ຢີ ິ່ ເທງິ ໂຄຣໂມໂຊມເພດ .......................................................... 88 6.1. ການການດເພດດວ້ ຍລະບບໂຄຣໂມໂຊມ XX - XY .................................................. 89 6.2. ການການດເພດດວ້ ຍລະບບໂຄຣໂມໂຊມ ZW - ZZ .................................................. 89 6.3. ການການດເພດດວ້ ຍລະບບໂຄຣໂມໂຊມ XX - XO .................................................. 89 6.4. ການການດເພດດວ້ ຍຈານວນຊຸດໂຄຣໂມໂຊມ .......................................................... 89 6.5. ຢີນທ່ິ ຢີ ິ່ ເທງິ ໂຄຣໂມໂຊມເພດ ...............................................................................91 7. ແຜນຜງັ ພນັ ທຸປະຫວດັ ............................................................................................ 96 7.1. ການຖິ່ າຍທອດລກັ ສະນະແບບຢີນລບັ ເທງິ ໂຄຣໂມໂຊມຮ່ິ າງກາຍ...................................... 98 7.2. ການຖິ່ າຍທອດລກັ ສະນະແບບຢີນເດ່ິ ນັ ເທງິ ໂຄຣໂມໂຊມຮ່ິ າງກາຍ..................................... 98 7.3. ການຖິ່ າຍທອດລກັ ສະນະແບບຢີນລບັ ເທງິ ໂຄຣໂມໂຊມ X ............................................ 99 7.4. ການຖ່ິ າຍທອດລກັ ສະນະແບບຢີນເດິ່ ນັ ເທງິ ໂຄຣໂມໂຊມ X ..........................................100 8. ພນັ ທຸສາດແບບປະລມິ ານ ........................................................................................100 iv

ບດທິ່ ີ 7 ຫກັ ພນັ ທຸສາດໂມເລກຸນ .........................................................................................105 1. ທາດພນັ ທຸກາ ......................................................................................................105 2. ຂະບວນການຈາລອງດເີ ອນັ ເອ ................................................................................... 110 3. ການຖອດລະຫດັ ຂອງດເີ ອນັ ເອ ................................................................................. 114 4. ການແປຫດັ ພນັ ທຸກາ.............................................................................................. 119 5. ຄວາມຜດິ ປກກະຕທິ າງພນັ ທຸກາ.................................................................................122 5.1. ການກາຍພນັ ລະດບັ ຢີນ ....................................................................................123 5.2. ການກາຍພນັ ລະດບັ ໂຄຣໂມໂຊມ.........................................................................125 ເອກະສານອາ້ ງອງີ ...........................................................................................................139 v

ບດທີ 1 ການກາເນດີ ສິ່ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ 1. ແນວຄດິ ການກາເນດີ ສິ່ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ສິ່ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວິ ດິ ເກດີ ຂນ້ ເທງິ ໜາ້ ໂລກນປີ້ ະມານ 3.5 ພນັ ລາ້ ນປີກິ່ ອນ ຫງັ ຈາກທ່ິ ເີ ປືອກໂລກເລິ່ ມີ ເຢັນລງ ແລະ ແຂງຕວຫາຍຂນ້ . ໃນອະດດີ ຜິ່ ານມາບນັ ດານກັ ປາດໄດຕ້ ງັ້ ຄາຖາມທິ່ ເີ ປັນຂສ້ ງໄສມາໂດຍຕະຫອດຄື “ສ່ິ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ເທິງໜາ້ ໂລກນີເ້ ກີດຂນ້ ແນວໃດ ແລະ ມີລັກສະນະເປັນແນວໃດ” ຈາກຄາຖາມດິ່ ັງກິ່ າວຈນເຖິງປັດຈຸບັນຍັງບ່ິ ສາມາດຫາຄາຕອບທິ່ ຊີ ດັ ເຈນໄດເ້ ທິ່ ອື ມພີ ຽງແຕິ່ ການຕງັ້ ຂສ້ ມມຸດຖານຂນ້ ມາເພ່ິ ອື ອະທບິ າຍເທ່ິ ານນັ້ . ເຖງິ ຢິ່ າງໃດກ ຕາມໄດເ້ ກດີ ຫາຍແນວຄວາມຄດິ ເຊ່ິ ງິ ແຕິ່ ລະແນວຄດິ ກມເີ ຫດຜນສະເພາະຂອງຕນ. 1.1. ສິ່ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ເກດີ ຈາກພະເຈາ້ ເປັນຜສ້ າ້ ງ ສມມຸດຖານ ຫື ແນວຄວາມຄດິ ນເີ້ ປັນແນວຄດິ ທາງສາສະໜາຄລສິ (ຄລສິ ຕຽນ) ໂດຍເຊິ່ ອື ວິ່ າສິ່ ງິ ທ່ິ ີມຊີ ວີ ດິ ທຸກຊະນດິ ເກດີ ຂນ້ ມາພອ້ ມກນັ ຈາກການສາ້ ງຂນ້ ດວ້ ຍອານາດເໜອື ທາມະຊາດຢ່ິ າງໃດຢິ່ າງໜິ່ ງເຊ່ິ ນັ : ພະເຈາ້ ເປັນຜ້ ບນັ ດານໃຫເ້ ກດີ ສິ່ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ທຸກຊະນດິ . ເຖງິ ຈະມແີ ນວຄວາມເຊ່ິ ອື ແບບນກີ້ ຕາມຈາກສມມຸດຖານດ່ິ ງັ ກິ່ າວໄດເ້ ກດີ ມຄີ າຖາມຕາມມາວິ່ າ ພະເຈາ້ ມຊີ ວີ ດິ ຫື ບິ່ ? ຖາ້ ວ່ິ າພະເຈາ້ ມຊີ ວີ ິດແລວ້ ພະເຈາ້ ນນັ້ ຖືກາເນີດຂນ້ ມາໄດແ້ ນວໃດ? ເຊ່ິ ງິ ຄາຖາມນກີ້ ຍງັ ບິ່ ສາມາດຫາເຫດຜນມາອະທບິ າຍກິ່ ຽວກບັ ການກາເນດີ ຂອງພະເຈາ້ . ດິ່ ງັ ນນັ້ , ຄວາມເຊິ່ ດື ່ິ ງັ ກ່ິ າວ ຈິ່ ງລມ້ ເຫວໄປ. 1.2. ສ່ິ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ເກດີ ຈາກສ່ິ ງິ ທິ່ ບີ ່ິ ມຊີ ວີ ດິ ອາລສິ ໂຕເຕີ (Aristotle, 384 - 322 B.C) ນກັ ປັດຊະຍາຊາວເກຣກັ ໄດຂ້ ຽນບດຄວາມວຊິ າການໂດຍ ກິ່ າວວ່ິ າສິ່ ງິ ທ່ິ ີມຊີ ີວດິ ເກີດຈາກສ່ິ ງິ ທ່ິ ີບ່ິ ມຊີ ວີ ິດ ເຊິ່ ນັ : ປາເກດີ ຈາກຂີຕ້ ມໃນທະເລ, ແມງວັນເກີດຈາກກອ້ ນຊີນ້ ທິ່ ີ ບດເນ່ິ າ, ຈລຸ ນິ ຊເີ ກດີ ຈາກນາ້ ແກງ... ຄວາມເຊ່ິ ອື ດ່ິ ງັ ກ່ິ າວໄດຮ້ ບັ ການສະໜບັ ສະໜນຈາກການທດລອງຂອງ John Needham (1748) ໂດຍການເອານາ້ ແກງລງໃນພາຊະນະແລວ້ ຕມ້ ໃຫຮ້ ອ້ ນພຽງເລັກນອ້ ຍກິ່ ອນຈະປິດຝາໃຫ້ ແຈບ ຫງັ ຈາກນນັ້ ຕງັ້ ປະໄວເ້ ປັນເວລາຫາຍວນັ ປາກດວິ່ າມຈີ ລຸ ນິ ຊເີ ກດີ ຂນ້ ໃນນາ້ ແກງ. ຈາກການທດລອງ ນດິ ແຮມ ສະຫຸບວ່ິ າ: ສ່ິ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ີວດິ ເກດີ ຂນ້ ຈາກສິ່ ງິ ທິ່ ບີ ່ິ ມຊີ ວີ ດິ ເພາະເຊິ່ ອື ວິ່ າໄດທ້ າ ລາຍສິ່ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ອອກໄປໝດດວ້ ຍການ ຕມ້ ແລະ ປອ້ ງກນັ ບ່ິ ໃຫສ້ ິ່ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ອ່ິ ນື ເຂາ້ ໄປດວ້ ຍການປິດຝາ. ຮບທີ 1.1 ການທດລອງຂອງ John Needham 1

1.3. ສ່ິ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ເກດີ ຈາກນອກໂລກ ທິ່ ານ ອາເຣເນຍສ (Arrhenius, 1908) ທ່ິ ສີ ະເໜີຄວາມຄດິ ວ່ິ າໃນໄລຍະທາອດິ ໂລກຍງັ ຮອ້ ນຢ່ິ ສະນນັ້ , ຈິ່ ງເປັນໄປບ່ິ ໄດທ້ ິ່ ຈີ ະມສີ ່ິ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ເກດີ ຂນ້ ເທງິ ໜາ້ ໂລກ ແລະ ອາເຣເນຍສ ໄດສ້ ະເໜີທດິ ສະດີ “Pansperma or Cosmozoa” ໂດຍກ່ິ າວວ່ິ າ “ສິ່ ິງທິ່ ີມຊີ ີວິດເລິ່ ມີ ທາອດິ ມາຈາກນອກໂລກໃນລັກສະນະສະປທິ່ ມີ າຈາກດາວ ເຄາະດວງອິ່ ນື ແລະ ສະປດ່ິ ງັ ກິ່ າວຖກື ສິ່ ງມາຍງັ ໂລກໂດຍແຮງດນັ ຈາກແສງຂອງດາວເຄາະດວງນນັ້ ”. ສມມຸດຖານນີ້ ໄດຮ້ ບັ ການຍອມຮບັ ຈາກນກັ ຊີວະວທິ ະຍາ Dr. Cyril ທ່ິ ໄີ ດສ້ ກສາຄວາມເປັນໄປໄດຂ້ ອງສິ່ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ີວດິ ນອກໂລກ (Exobiologist) ທ່ິ ີໃຫເ້ ຫດຜນວິ່ າເມິ່ ືອສກສາສິນ້ ສ່ິ ວນຂອງອຸ ກະບາດພບວ່ິ າມອີ ງປະກອບຂອງສິ່ ິງທິ່ ີມຊີ ີວິດ. ແນວໃດຕາມໄດເ້ ກີດຄາຖາມຕາມມາວ່ິ າ: ສິ່ ິງທ່ິ ີມີຊີວິດນອກໂລກເກີດຂນ້ ມາໄດແ້ ນວໃດ? ປະກອບກັບ ນກັ ວທິ ະຍາສາດໃນປັດຈບຸ ັນໄດໃ້ ຫເ້ ຫດຜນວິ່ າສ່ິ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ຫື ສະປຂອງສ່ິ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ິດຫາກຖືກສິ່ ງມາຍງັ ໂລກຈະ ຕອ້ ງຜິ່ ານຊນັ້ ບນັ ຍາກາດຂອງໂລກ ດ່ິ ງັ ນນັ້ , ສິ່ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ເຫ່ິ າອາດຈະຖກື ທາລາຍຈາກລງັ ສໃີ ນຊນັ້ ບນັ້ ຍາກາດ. ຈາກ ເຫດຜນດິ່ ງັ ກ່ິ າວເຮດັ ໃຫສ້ ມມຸດຖານນບີ້ ່ິ ສາມາດຫາຂສ້ ະຫຸບທ່ິ ຊີ ດັ ເຈນໄດ.້ 1.4. ສ່ິ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ເກດີ ຈາກສ່ິ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ທ່ິ ານ ຟຣານເຊສໂກ ເຣດີ (Francesco Redi, 1668) ນກັ ຟີຊກິ ແລະ ແພດສາດຊາວອຕິ າລີ ໄດທ້ ດ ລອງໂດຍເອາກອ້ ນຊນີ້ ໃສິ່ ລງໃນກວດປາກກວາ້ ງ 2 ກວດ, ກວດທາອດິ ປິດດວ້ ຍແພພນັ ບາດ ສ່ິ ວນກວດທີ 2 ເປີດ ຝາ ພາຍຫັງທ່ິ ີປະໄວເ້ ປັນເວລາ 2 ອາທດິ ພບວິ່ າ ກວດທ່ິ ເີ ປີດຝາມແີ ມງວນັ ມາວາງໄຂ່ິ ເທງິ ກອ້ ນຊີນ້ ເຊ່ິ ິງຕິ່ ໄຂິ່ ໄດ້ ພດັ ທະນາເປັນໜອນ ສິ່ ວນກວດທິ່ ປີ ິດຝາແມງວນັ ຈະວາງໄຂິ່ ເທງິ ຜາ້ ນນັ້ ເຮດັ ໃຫບ້ ່ິ ມໜີ ອນເກດີ ຂນ້ ເທງິ ກອ້ ນຊນີ້ ຮບທີ 1.2 ການທດລອງຂອງ Francesco Redi ການທດລອງຄງັ້ ນີ້ ເຣດີ ສະຫຸບວິ່ າ ສດັ ທ່ິ ຕີ າຍແລວ້ ບິ່ ສາມາດເຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ໜອນແມງວນັ ໄດ້ ຈິ່ ງເຮດັ ໃຫໃ້ ນ ຂະນະນນັ້ ມກີ ານຍອມຮບັ ແນວຄວາມຄດິ ທິ່ ວີ ິ່ າສິ່ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ຕອ້ ງເກດີ ຈາກສິ່ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ຍກເວນັ້ ຈລຸ ນິ ຊເີ ຊິ່ ນັ : ແບກັ ທເິ ຣຍ ທິ່ ຍີ ງັ ເຊ່ິ ອື ວິ່ າເກດີ ຂນ້ ຈາກສ່ິ ງິ ທ່ິ ບີ ່ິ ມຊີ ວີ ດິ . ແອນທອນ ວນັ ເລເວນັ ຮຸ ກ (Anton Van Leeuwenhoek, 1600) ນກັ ວທິ ະຍາສາດຊາວເດນມາກໄດ້ ປະດດິ ກອ້ ງຈລຸ ະທດັ . ຈາກກອ້ ງຈລຸ ະທດັ ເຮດັ ເຫນັ ສ່ິ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ຂະໜາດນອ້ ຍທ່ິ ເີ ບ່ິ ງິ ບ່ິ ເຫນັ ດວ້ ຍຕາເປິ່ າ ເຊ່ິ ງິ ເລເວນັ ຮຸ ກ ໃຫເ້ ຫດຜນວິ່ າສິ່ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ເຫິ່ ານເີ້ ກດີ ຈາກບນັ ພະບລຸດທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ . ຈາກເຫດການດ່ິ ງັ ກິ່ າວໄດມ້ ກີ ານພສິ ດໂດຍ ແລສໂຊໂຣ ປາແລນສະກີ (Lazzoro Spallanzani, 1770) ນກັ ວທິ ະຍາສາດຊາວອຕິ າລໂີ ດຍເອານາ້ ໃສ່ິ ລງໃນ 2

ພາຊະນະ 2 ກວດ ຫັງຈາກນັນ້ ເອານາ້ ທັງ 2 ກວດໄປຕມ້ ໂດຍອຸ ນຫະພມທິ່ ີສງຈນນາ້ ແກງຟດດນປະມານ 1 ຊິ່ ວໂມງ. ກວດທີ 1 ເປັນກວດຄວບຄຸມເປັດຝາປະໄວ້ ສ່ິ ວນກວດທີ 2 ເປັນກວດທດລອງປິດຝາໃຫແ້ ໜນ້ ເມ່ິ ອື ປະ ໄວປ້ າກດວ່ິ າ ກວດທເີ ປີດຝາມຈີ ລຸ ນິ ຊເີ ກດີ ຂນ້ ໃນແກງ ສິ່ ວນກວດທິ່ ປີ ິດຝາບິ່ ມຈີ ລຸ ນິ ຊເີ ກດີ ຂນ້ . ໃນຊ່ິ ວງກາງສດັ ຕະວດັ ທີ 19 ແນວຄດິ ທິ່ ວີ ິ່ າຈລຸ ນິ ຊເີ ກດີ ຈາກສ່ິ ງິ ທິ່ ບີ ິ່ ມຊີ ວີ ດິ ຈ່ິ ງໄດສ້ ນິ້ ສຸດລງ ເນິ່ ອື ງຈາກໄດມ້ ີ ການທດລອງສະໜັບສະໜນຈາກນກັ ວທິ ະຍາສາດ ລຸຍ ປາເຕີ (Louise Pasteue) ໂດຍເອານາ້ ຕມ້ ຊີນ້ ລງໃນ ກວດຄຍາວທິ່ ມີ ປີ າຍເປີດ ແລະ ໂຄງ້ ເປັນຮບຕວເອສ ຈາກນນັ້ ເອາໄປຕມ້ ເພິ່ ອື ຂາ້ ເຊອື້ ແລະ ປະໄວ້ ຫງັ ຈາກນນັ້ ຫາຍ ມໄື້ ດກ້ ວດເບ່ິ ງິ ພບວິ່ າຍງັ ປອດເຊອື້ ຢ່ິ ເຊ່ິ ງິ ປາເຕີ ໄດໃ້ ຫເ້ ຫດຜນວິ່ າ ລກັ ສະນະຂອງກວດດ່ິ ງັ ກິ່ າວຈລຸ ນິັ ຊທີ ່ິ ປີ ນມານາ ອາກາດບ່ິ ສາມາດຜ່ິ ານເຂາ້ ໄປໄດເ້ ພາະຖກື ດກັ ໄວໃ້ ນບລເິ ວນສ່ິ ວນໂຄງ້ . 1.5. ສ່ິ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ເກດີ ຈາກວວິ ດັ ທະນາການທາງເຄມີ ສິ່ ງິ ທ່ິ ີມຊີ ວີ ດິ ປະກອບດວ້ ຍສິ່ ວນທ່ິ ເີ ປັນທາດເຄມຫີ າຍຊະນດິ ສະນນັ້ , ຕອ້ ງວວິ ດັ ທະນາການມາຈາກການ ປະກອບສາ້ ງຂອງທາດເຄມ.ີ ຈາກຂສ້ ງໄສນມີ້ ກີ ານສນັ ນຖິ ານວ່ິ າໃນໄລຍະທາອດິ ໂລກຢິ່ ໃນສະພາບປາສະຈາກອອກ ຊເີ ຈນ (O2) ແຕິ່ ຈະປະກອບດວ້ ຍກາສ໊ໄຮໂດຣເຈນ ແລະ ທາດອະນງຄະທາດເຊ່ິ ນັ : ແອມໂມເນຍ, ມເີ ທນ ແລະ ອາຍນາ້ ເຊ່ິ ງິ ອາດເປັນຈດຸ ເລິ່ ມີ ຕນ້ ຂອງການເກດີ ມຊີ ວີ ດິ ແລະ ຕ່ິ ມາໄດມ້ ນີ ກັ ເຄມຊີ າວລດັ ເຊຍ ອາເລກັ ຊານເດີ ໄອ ໂອປາລນິ (Alexander I Oparin) ແລະ ນກັ ຊວີ ະສາດຊາວອງັ ກດິ ເຈບີ ເອສ ຮແດນ (J.B.S Haldane) ໄດ້ ອະທິບາຍວິ່ າ “ສິ່ ິງທິ່ ີມີຊີວິດເກີດຈາກວິວັດທະນາການທາງເຄມຢີ ິ່ າງຊາ້ ໆ”. ຈາກອາຕອມຂອງທາດທິ່ ີມີຢິ່ ໃນ ບນັ ຍາກາດຂອງໂລກເຊິ່ ນັ : ອາຕອມ H, O, N ແລະ C ເມິ່ ອື ເກດີ ປະຕກິ ລິ ຍິ າກນັ ຈະໄດທ້ າດອາໂມເນຍ (NH3), ນາ້ (H2O), ມເີ ທນ (CH4) ເປັນຕນ້ . ດິ່ ັງນນັ້ , ບັນຍາກາດຂອງໂລກທາອດິ ຈະປກຄຸມດວ້ ຍອາຍນາ້ ແລະ ກາສ໊ ເຫິ່ ານນັ້ ຫັງຈາກທິ່ ີທາດເຄມເີ ຫິ່ ານີໄ້ ດລ້ ວມຕວກນັ ສະພາບທິ່ ເີ ໝາະສມຈິ່ ງເກດີ ມທີ າດປະສມອງຄະທາດທ່ິ ມີ ອີ ງ ປະກອບງິ່າຍດາຍເຊ່ິ ນັ : ອາຊດິ ອາມໂີ ນ, ອາຊດິ ໄຂມນັ , ນາ້ ຕານ, ເບສພວິ ລນິ ... ເຊ່ິ ງິ ໃຊພ້ ະລງັ ງານຈາກດວງອາທດິ ຫື ປາກດການຕາມທາມະຊາດເຊິ່ ນັ : ຟາ້ ແລບ, ຟາ້ ຜິ່ າ ແຕ່ິ ຕອ້ ງໃຊເ້ ວລານບັ ເປັນພນັ ລາ້ ນປີ. ຈາກສມມຸດຖານຂອງໂອປາລນິ ແລະ ຮແດນ ໄດມ້ ກີ ານພດິ ສດໂດຍນກັ ວະທິຍາສາດຊາວອາເມລກິ າ ຊິ່ ື ສະເຕນເລ ມເີ ລີ ດວ້ ຍການຈາລອງສະພາບບນັ ຍາກາດຂອງໂລກໃນຫອ້ ງທດລອງໂດຍໃຊຫ້ ອດແກວ້ ກມບນັ ຈຸ 5 ລດິ ພາຍໃນມກີ າສ໊ໄຮໂດຣເຈນ, ອາໂມເນຍ (NH3) ແລະ ມເີ ທນ (CH4) ອດັ ຕາສ່ິ ວນ 1:2:1 ແລະ ອາຍນາ້ ທິ່ ໄີ ດ້ ຈາກການຕມ້ ນາ້ ໃນອກີ ພາຊະນະໜິ່ ງ ຈາກນນັ້ ໄດປ້ ່ິ ອຍກະແສໄຟຟາ້ ແລິ່ ນຜິ່ ານເພິ່ ືອເປັນພະລງັ ງານໄປໃນສ່ິ ວນ ປະສມເປັນເວລາ 1 ອາທິດ. ຈກການທດລອງພບວິ່ ານາ້ ໃນຫອກດາ້ ນລ່ິ ຸມປ່ິ ຽນເປັນສະພາບສແີ ດງເຂມັ້ ເມ່ິ ອື ເອາ ວເິ ຄາະພບວິ່ າໄດໂ້ ມເລກຸນຂອງທາດອງຄະທາດທິ່ ປີ ະກອບດວ້ ຍອາຊດິ ອາມໂີ ນເຊ່ິ ງິ ເປັນອງປະກອບຂອງໂປຣຕິນ ແລະ ອາຊດິ ອາມນີ ທ່ິ ບີ ິ່ ແມິ່ ນອງປະກອບຂອງໂປຣຕນິ ແຕ່ິ ທາດເຫິ່ ານລີ້ ວ້ ນແຕ່ິ ເປັນອງປະກອບຂອງສ່ິ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ . 1. ການກາເນດີ ໂມເລກຸນ ແລະ ຈລຸ ງັ ການເກດີ ອະນຸພາກຮບກມ (ເກດີ ຈາກວວິ ດັ ທະນາການຂອງໂປຣຕນີ ອຍ) ຖວື ິ່ າເປັນບາດກາ້ ວສາຄນັ ໃນການ ເກດີ ສ່ິ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ເນ່ິ ອື ງຈາກໜ່ິ ວຍກມມລີ ກັ ສະນະຄາ້ ຍຄກື ບັ ໂຄງສາ້ ງພນື້ ຖານຂອງຈລຸ ງັ ທ່ິ ມີ ເີ ຈຍ້ ຫຸມ້ ເຫນັ ຕວການດ ຂອບເຂດເຊິ່ ິງມລີ ັກສະນະບາງຢ່ິ າງເຊ່ິ ນັ : ມຄີ ວາມຄງຕວ ແລະ ບິ່ ລະລາຍໃນນາ້ , ເພ່ິ ມີ ຈານວນໄດດ້ ວ້ ຍວທິ ກີ ານ ແຕກໜ່ິ , ເພິ່ ມີ ຂະໜາດໄດດ້ ວ້ ຍການດດຊບັ ຈາກພາຍນອກ ອະນຸພາກດ່ິ ງັ ກິ່ າວເອນີ້ ວິ່ າ: ອະນພຸ າກໄມໂຄຣສະແຟ (Microsphere). ໂມເລກຸນຂະໜາດໃຫຍ່ິ ເກດີ ຈາກາການລວມຕວກນັ ລະຫວິ່ າງທາດຊະນດິ ດຽວກນັ ຫື ທາດທ່ິ ມີ ໄີ ຟຟາ້ ບນັ ຈຸ 3

ກງກນຂາ້ ມກນັ . ເມິ່ ອື ມກີ ານຕິ່ ມື ທາດລະລາຍເຂມັ້ ຂຸນ້ ຂອງເກອື ເອານາ້ ອອກຈາກໂມເລກຸນເກດີ ອະນຸພາກທິ່ ເີ ອນີ້ ວ່ິ າ: ຢອດກວເຊີເວດ ຫື ກວແຊກວາ (Coacervate). ອະນຸພາກດ່ິ ງັ ກ່ິ າວມລີ ັກສະນະບາງຢິ່ າງຄາ້ ຍຄກື ບັ ຈລຸ ງັ ເຊ່ິ ນັ : ສາມາດສງັ ເຄາະ ຫື ສະຫາຍທາດບາງຊະນດິ ພາຍໃນອະນຸພາກ. ແຕິ່ ເຖງິ ແມ່ິ ນວ່ິ າ ກວເຊເີ ວດ ແລະ ໄມໂຄຣສະແຟ ຈະມລີ ກັ ສະນະບາງຢ່ິ າງຄາ້ ຍຄກື ບັ ຈລຸ ງັ ຂອງສ່ິ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ກຕາມແຕິ່ ບິ່ ຖືວິ່ າເປັນຈລຸ ງັ ໄດ້ ເພາະອະນຸພາກນບີ້ ິ່ ສາມາດ ສາ້ ງພະລງັ ງານໄດດ້ ວ້ ຍຕນເອງ ຈິ່ ງຕອ້ ງອາໄສພະລງັ ງານຈາກພາຍນອກ ແລະ ອະນຸພາກນຍີ້ ງັ ບິ່ ທນັ ມທີ າດກາມະພນັ ຈ່ິ ງບິ່ ສາມາດຖິ່ າຍທອດລກັ ສະນະທາງກາມະພນັ ໄດ້ ດ່ິ ງັ ນຈີ້ ິ່ ງເອນີ້ ອະນພຸ າກນວີ້ ່ິ າເປັນຈດຸ ເບິ່ ມີ ຕນ້ ຂອງການເກດີ ຈລຸ ງັ ຫື ຈລຸ ັງເລ່ິ ມີ ຕນ້ (Protocell) ໂດຍແຕ່ິ ລະອະນຸພາກເຮັດໜາ້ ທ່ິ ີຄກື ບັ ໜິ່ ວຍໜິ່ ງປາກດຢ່ິ ໃນສ່ິ ິງແວດລອ້ ມ ເມິ່ ອື ອະນຸພາກເຫ່ິ ານນັ້ ມາລວມກນັ ເປັນກ່ິ ຸມຈິ່ ງຄາ້ ຍຄືກບັ ປະຊາກອນໜິ່ ງທິ່ ສີ າມາດນາທາດທ່ິ ມີ ໃີ ນສິ່ ງິ ແວດລອ້ ມໄປໃຊ້ ປະໂຫຍດແກິ່ ຕນ ແລະ ແຕກຕ່ິ າງ ເຊ່ິ ງິ ເມ່ິ ອື ໃດກຕາມທ່ິ ສີ ະພາບແວດລອ້ ມມກີ ານຈາກດັ ທາດ ແລະ ພະລງັ ງານຈະ ນາໄປສິ່ ການຄດັ ເລອື ກບາງອະນຸພາກເອາໄວໂ້ ດຍກິ່ ຸມອະນພຸ າກທ່ິ ຖີ ືກຄດັ ເລອື ກຈະມໂີ ອກາດເພ່ິ ມີ ຈານວນຕິ່ ໄປໃນ ສະພາບແວດລອ້ ມນນັ້ ໆ. ການຄດັ ເລອື ກນເີ້ ປັນການຄດັ ເລອື ກໂດຍທາມະຊາດທິ່ ເີ ປັນດິ່ ງັ ແຮງກະຕຸນ້ ທິ່ ຈີ ະໄປສ່ິ ການ ເກດີ ເປັນຈລຸ ງັ ຂອງສິ່ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວິີ ດິ ຕາມມາ. 2. ວວິ ດັ ທະນາການຂອງສິ່ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ 2.1. ທດິ ສະດວີ ວິ ດັ ທະນາການ ທິ່ ານ ລາມາກ (1744 - 1824) ນກັ ຊວີ ະສາດຊາວຟຣິ່ ັງໄດຄ້ ນ້ ພບທດິ ສະດກີ ່ິ ຽວກບັ ວວິ ດັ ທະນາການຂອງ ສິ່ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ໂດຍກິ່ າວວິ່ າສິ່ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ສາມາດປ່ິ ຽນຈາກຊະນດິ ໜິ່ ງໄປເປັນອກີ ຊະນດິ ໜິ່ ງໄດໂ້ ດຍທ່ິ ານໄດອ້ ະທບິ າຍ ຮບແບບວິວດັ ທະນາການຂອງສິ່ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ີວິດວ່ິ າເປັນການປິ່ ຽນແປງລກັ ສະນະໃຫມ້ ຄີ ວາມຊບັ ຊອ້ ນຫາຍຂນ້ ແລະ ເກດີ ຈາກແຮງຜກັ ດນັ ທິ່ ມີ ຢີ ່ິ ໃນຮ່ິ າງກາຍສ່ິ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ເອງ ແລະ ເກດີ ຈາກອດິ ທຜິ ນຂອງສ່ິ ງິ ແວດລອ້ ມຈ່ິ ງເຮດັ ໃຫສ້ ິ່ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ຈາເປັນຕອ້ ງໃຊ້ ຫື ບ່ິ ໃຊໄວຍະວະ. ດ່ິ ງັ ນນັ້ , ສ່ິ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ຈ່ິ ງຕອ້ ງປ່ິ ຽນແປງລກັ ສະນະ ແລະ ລກັ ສະນະທິ່ ີ ປ່ິ ຽນແປງນັນ້ ຖືກຖ່ິ າຍທອດໄປຍັງຮ່ິຸ ນລກຫານເຊິ່ ິງໄລຍະຕິ່ ມາໄດກ້ າຍເປັນທິດສະດີລາມາກ “Larmark’s theory” ໃນນນັ້ ມີ 2 ຂຫ້ ກັ ຄ:ື - ຫກັ ການໃຊ້ ແລະ ບິ່ ໃຊ:້ ອະໄວຍະວະຂອງສັດທຸກຊະນດິ ທິ່ ີມີການໃຊງ້ ານ ແລະ ເຄ່ິ ອື ນໄຫວຕິ່ ເນ່ິ ອື ງເປັນ ປະຈາ ອະໄວຍະວະດິ່ ງັ ກ່ິ າວຈະຂະຫຍາຍຂະໜາດໃຫຍ່ິ ຂນ້ ຂະນະທ່ິ ອີ ະໄວຍະວະໃດທ່ິ ບີ ່ິ ໄດໃ້ ຊງ້ ານຈະຄ່ິ ອຍໆລບີ ແລະ ເຊ່ິ ືອມລງຈນໃນທິ່ ສີ ຸດອະໄວຍະວະດິ່ ງັ ກ່ິ າວຈະຫຸດຮບຮິ່ າງ ແລະ ສນຫາຍໄປ ເຊິ່ ນັ : ເມິ່ ອື ກ່ິ ອນງມຕີ ນີ ແຕ່ິ ເມິ່ ອື ບ່ິ ຄິ່ ອຍໄດນ້ າໃຊມ້ ນັ ຈິ່ ງສນຫາຍໄປ. - ຫກັ ການຖິ່ າຍທອດລກັ ສະນະທິ່ ໄີ ດມ້ າ: ສ່ິ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ໃດກຕາມທິ່ ມີ ລີ ກັ ສະນະໃໝິ່ ຂນ້ ມາ ຫື ສນຫາຍໄປເນ່ິ ອື ງ ຈາກການຄດັ ເລອື ກໂດຍທາມະຊາດ ລກັ ສະນະນນັ້ ຈະຖກື ຖິ່ າຍທອດໄປຍງັ ຮິຸ່ ນລກເຊ່ິ ນັ : ການເກດີ ຄຍາວຂອງລະ ມງັ . ເບືອ້ ງຕນ້ ລະມງັ ມີຄສັນ້ ແຕ່ິ ແຕ່ິ ເນິ່ ອື ງຈາກຕອ້ ງກນິ ໃບໄມທ້ ່ິ ີຢິ່ ສງຈ່ິ ງຢືດຄເຮັດໃຫຄ້ ຍາວຂນ້ ກວ່ິ າເກິ່ າ ເຊ່ິ ິງ ລກັ ສະນະດ່ິ ງັ ກ່ິ າວເປັນລກັ ສະນະໃໝ່ິ ແລະ ຖິ່ າຍທອດໄປຍງັ ລກຫານ. ທິ່ ານ ດກັ ວນິ (1809 -1882) ນກັ ທາມະຊາດອງັ ກດິ ທ່ິ ຖີ ກື ສາຍານາມວິ່ າເປັນບດິ າແຫ່ິ ງວວິ ດັ ທະນາການ. ທິ່ ານໄດເ້ ດນີ ທາງສາຫວດສ່ິ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ເປັນໄລຍະທາງຍາວໄກ ແລະ ໄດພ້ ບບດຮຽນຢ່ິ າງຫວງ ທິ່ ສີ າຄນັ ທ່ິ ສີ ຸດຄທື ິດ ສະດກີ ານຄດັ ເລອື ກໂດຍທາມະຊາດ ເຊ່ິ ງິ ມເີ ນອື້ ໃນສາຄນັ ດິ່ ງັ ນ:ີ້ - ການເພ່ິ ມີ ພນເກນີ ພ: ສ່ິ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ໃດທິ່ ມີ ຄີ ວາມສາມາດປະລດິ ລກຫາຍຈະມໂີ ອກາດມຊີ ວີ ດິ ລອດສງ. 4

- ການຜນັ ແປ: ສະມາຊກິ ຂອງສ່ິ ງິ ທິ່ ມີ ຄີ ວາມຜນັ ແປຫາຍກຈະໄດປ້ ຽບຫາຍກວ່ິ າ. - ການຕ່ິ ສ່ິ ເພ່ິ ອື ຄວາມຢ່ິ ລອດ: ເນິ່ ອື ງຈາກສະມາຊກິ ຂອງສ່ິ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ມຄີ ວາມຜນັ ແປເຮດັ ໃຫສ້ ່ິ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ບາງໂຕ ອ່ິ ອນແອ ແລະ ບາງໂຕແຂງແຮງ ສະນນັ້ , ໂຕທ່ິ ແີ ຂງແຮງ ແລະ ເໝາະສມທ່ິ ສີ ຸດຈິ່ ງຈະມຊີ ວີ ດິ ຢິ່ ລອດ ແລະ ສບື ພນັ ໃຫລ້ ກຕິ່ ໄປ - ຖ່ິ າຍທອດລກັ ສະນະທິ່ ດີ ເີ ດ່ິ ນັ : ເມ່ິ ອື ເກດີ ມລີ ກັ ສະນະທ່ິ ເີ ໝາະສມ ລກັ ສະນະນນັ້ ຈະຖກື ສບື ທອດຕ່ິ ໆກນັ 5

ບດທີ 2 ຈລຸ ງັ ແລະ ການແບ່ິ ງຈລຸ ງັ 1. ປະເພດ ແລະ ໂຄງສາ້ ງຂອງກອ້ ງຈລຸ ະທດັ (Structure of Microscope) 1.1. ກອ້ ງຈລຸ ະທດັ ແບບໃຊແ້ ສງ ກ. ກອ້ ງຈລຸ ະທດັ ທາມະດາ (Light microscope) ເປັນກອ້ ງຈລຸ ະທດັ ແບບໃຊແ້ ສງຈາກພາຍນອກກອ້ ງເປັນຕນ້ ແມ່ິ ນແສງສະຫວິ່ າງ, ແສງໄຟຟາ້ ຈາກຫອດໄຟ. ປັດຈບຸ ນັ , ກອ້ ງຈລຸ ະທດັ ແບບໃຊແ້ ສງທາມະດາໄດຮ້ ບັ ການພດັ ທະນາໃຫມ້ ປີ ະສດິ ທພິ າບດຂີ ນ້ ກວ່ິ າເກິ່ າໂດຍຈະໃຊ້ ໄຟຟາ້ ໃຫຕ້ ວເຄ່ິ ອື ງ ຫື ໃຊແ້ ບດັ ເຕຣີ ີ. ກອ້ ງແບບນປີ້ ະກອບມເີ ລນສອງຊຸດຄ:ື ເລນໃກວ້ ດັ ຖຸ ແລະ ເລນໃກຕ້ າ ເຊິ່ ງິ ມີ ກາລງັ ຂະຫຍາຍຫາຍກວ່ິ າ 2000 ເທ່ິ າ ຫື ເທ່ິ ອື . ສະນນັ້ , ກອ້ ງແບບນຈີ້ ່ິ ງໃຊເ້ ພ່ິ ອື ສິ່ ອງວດັ ຖຸທິ່ ມີ ຂີ ະໜາດໜອ້ ຍຫາຍ ເພິ່ ອື ໃຫເ້ ຫນັ ລາຍລະອຽດຂອງວດັ ຖຸ ແລະ ສກສາບນັ ດາອງປະກອບເຫ່ິ ານນັ້ . ຮບທີ 2.1 ໂຄງສາ້ ງ ແລະ ສ່ິ ວນປະກອບທ່ິ ສີ າຄນັ ຂອງກອ້ ງຈລຸ ະທດັ ແບບໃຊແ້ ສງທາມະດາ 1) ເລນໃກຕ້ າ (Ocular lens or Eyepiece) ເປັນພາກສິ່ ວນທ່ິ ເີ ຮດັ ໜາ້ ທ່ິ ີຂະຫຍາຍພາບທິ່ ີເກດີ ຈາກເລນ ວດັ ຖຸ (Objective) ເຊ່ິ ງິ ເລນໃກຕ້ າມີກາລັງຂະຫຍາຍຫາຍລະດັບຄື: 5 ເທິ່ າ (5x), 10 ເທ່ິ າ (10x), 15 ເທ່ິ າ (15x). 2)ລາກອ້ ງ (Body tube) ຢິ່ ຕ່ິ ຈາກເລນໃກຕ້ າ ເຮດັ ໜາ້ ທິ່ ສີ ່ິ ງພາບຈາກເລນວດັ ຖຸມາຫາເລນໃກຕ້ າ. 3)ລໝ້ ນເລນ (Revolver or Nosepiece) ໃຊສ້ າລບັ ໝນເພິ່ ອື ປັບກາລງັ ຂະຫຍາຍຂອງເລນ. 4)ເລນວດັ ຖຸ (Objective) ເປັນເລນທ່ິ ຂີ ະຫຍາຍພາບໃນຂນັ້ ທາອດິ ເຊ່ິ ງິ ຈະມເີ ປັນຊຸດແຕິ່ ລະອນັ ມີ ກາລງັ ຂະຫຍາຍທິ່ ຕີ ິ່ າງກນັ ເຊິ່ ນັ : Ocular (ເລນໃກຕ້ າ) Objectives (ເລນຕາ) magmification at eye point (ລວມພາບທ່ິ ເີ ຫນັ ) 10 X 4 X (low power) 40 X 10 X 10 X (low power) 100 X 10 X 40 X (high power or high dry) 400 X 6

10 X 100 X (oil immersion) 1000 X 5) ແຂນກອ້ ງ (Arm) ຮບັ ນນາ້ ໜກັ ເມ່ິ ອື ເວລາຖື ຫື ເຄິ່ ອື ນຍາ້ ຍກອ້ ງ. 6) ແທ່ິ ນວາງວດັ ຖຸ (Stage) ໃຊວ້ າງສະໄລດ໌ ແລະ ວດັ ຖຸທິ່ ຕີ ອ້ ງການສິ່ ອງ. 7) ເຫກັ ໜບີ ສະໄລດ໌ (Stage Clips) ສາລບັ ໜບີ ສະໄລດ໌ ແລະ ວດັ ຖຸໃຫຕ້ ດິ ກບັ ຖານກອ້ ງ. 8) ແວ່ິ ນປັບແສງ (Diaphragm) ເປັນມ່ິ ານເປີດ-ປິດຮຮບັ ແສງສາມາດປັບຂະໜາດຂອງຮຮບັ ແສງ. 9) ປິ່ ຸ ມປັບພາບຫຍາບ (Coarse Adjustment Knob) ໃຊເ້ ລ່ິ ືອນຕາແໜງຂອງແທ່ິ ນວາງວັດຖຸ ຂນ້ ລງ ເມ່ິ ອື ຢ່ິ ໃນໄລຍະໂຟກາສກຈະສາດມາດເຫນັ ພາບໄດ.້ 10) ປິ່ ຸມປັບພາບລະອຽດ (Fine Adjustment Knob) ຢ່ິ ຖັດຈາກປິ່ ຸມປັບພາບຫຍາບອອກມາດາ້ ນນອກ ໃນຕາແໜ່ິ ງດຽວກນັ ເມ່ິ ອື ປັບດວ້ ຍປ່ິ ຸມປັບພາບຫຍາບແລວ້ ຈິ່ ງໝນປິ່ ຸມປັບພາບລະອຽດເພິ່ ອື ໃຫໄ້ ດພ້ າບ ຄມຊດັ (ຈະແຈງ້ ) ຫາຍຂນ້ . 11) ຖານກອ້ ງ (Base) ເຮດັ ໜາ້ ທ່ິ ຮີ ບັ ນາ້ ໜກັ ຂອງກອ້ ງ. 12) ແຫ່ິ ງກາເນດີ ແສງ (Light Source) ເປັນແຫ່ິ ງໃຫແ້ ສງຂອງກອ້ ງ ເພ່ິ ອື ສ່ິ ອງຜ່ິ ານວດັ ຖຸ. 13) ເລນລວມແສງ (Condenser) ຢ່ິ ກອ້ ງແຖນວາງວດັ ຖຸ ເປັນເລນລວມແສງເພິ່ ືອລວມແສງຜິ່ ານໄປຍງັ ວດັ ຖຸທິ່ ຢີ ່ິ ເທງິ ສະໄລດ໌ ສາມາດເລິ່ ອື ນຂນ້ ລງໄດໂ້ ດຍມປີ ິ່ ຸມປັບ. ❖ ວທິ ກີ ານນາໃຊ:້ ກອ້ ງຈລຸ ະທດັ ແບບໃຊໄ້ ຟຟາ້ ມວີ ທິ ກີ ານໃຊດ້ ່ິ ງັ ນ:ີ້ - ວາງຖານກອ້ ງໃນພນື້ ພຽງ ເພ່ິ ອື ເຮດັ ໃຫກ້ ອ້ ງຕງັ້ ຊ່ິ .ື - ໝນເລນໃກວ້ ດັ ຖຸ ໂດຍເອາກາລງັ ຂະຫຍາຍຕິ່ າສຸດມາຍິ່ ຊ່ິ ກື ບັ ລາກອ້ ງ. - ປັບແວ່ິ ນປັບແສງ (Diaphragm) ກອ້ ງແທ່ິ ນວາງວດັ ຖຸໃຫແ້ ສງສະທອ້ ນເຂາ້ ກອ້ ງເຕມັ ສ່ິ ວນ. - ເອາສະໄລດ໌ ມາວາງລງເທງິ ແຖນແລວ້ ໜີບໂດຍໃຫວ້ ັດຖຸ ຢິ່ ຊິ່ ືກບັ ຈຸດສະທອ້ ນແສງ (Focus) ຖາ້ ບ່ິ ຊິ່ ື ແມ່ິ ນໃຫປ້ ັບປິ່ ຸມແທິ່ ນວາງວດັ ຖຸ ຫື ຍາ້ ຍສະໄລດ໌ ແລະ ໝນເລນວດັ ຖຸດວ້ ຍກາລງັ ຂະຫຍາຍ 10X ກ່ິ ອນ. - ເບິ່ ງິ ຜິ່ ານເລນໃກຕ້ າລງຫາສະໄລດພ໌ ອ້ ມທງັ ໝນປ່ິ ຸມປັບພາບຫຍາບ ລາກອ້ ງຈະເຄິ່ ອື ນທ່ິ ຂີ ນ້ ແລະ ລງເຂາ້ ຫາເລນໃກວ້ ດັ ຖຸປັບເລອື້ ຍໆ ຈນກວ່ິ າຈະເຫນັ ວດັ ຖຸ ເມ່ິ ອື ເຫນັ ກິ່ ປັບປິ່ ຸມພາບລະອຽດ. - ຖ້າຕອ້ ງການຂະຫຍາຍພາບໃຫໃ້ ຫຍ່ິ ຂ້ນໃຫໝ້ ນເລນໃກວ້ ັດຖຸ ທິ່ ີມີກາລັງຂະຫຍາຍສງຂນ້ ຕາມ ລາດບັ ເຊິ່ ນັ : 10x, 40x, 100x … ເຂາ້ ມາແນວລາກອ້ ງ ແລະ ບ່ິ ຕອ້ ງຍາ້ ຍສະໄລດອ໌ ກີ ແລວ້ ໝນປ່ິ ຸມປັບ ພາບລະອຽດເພິ່ ອື ໃຫໄ້ ດພ້ າບທ່ິ ຊີ ດັ ເຈນຫາຍຂນ້ . - ຫງັ ຈາກນນັ້ ທິ່ ານສາມາດອະທບິ າຍ, ຊແີ້ ຈງ້ , ແຕມ້ (Sketch) ຮບທິ່ ທີ ່ິ ານເຫນັ ໄດ.້ - ພາຍຫັງສາເລັດ ໃຫປ້້ ັບກາລງັ ຂະຫຍາຍຈາກເລນວັດຖຸ , ເລນໃກຕ້ າ, ພາບຫຍາບ, ພາບລະອຽດ, ຄິ່ າ ຕິ່ າງໆ ຄນື ຄເື ກ່ິ າ, ເອາສະໄລດອ໌ ອກ, ປິດໄຟ, ອະນາໄມ ້ ເກບັ ມຽ້ ນກອ້ ງ ຂ. ກອ້ ງຈລຸ ງັ ທດັ ສະເຕຣີ ໂີ ອສຄບ (Stereoscopiques microscope) ເປັນກອ້ ງຈລຸ ະທດັ ທ່ິ ມີ ເີ ລນປະກອບພາໃຫເ້ ກດີ ພາບ 3 ມຕິ .ິ ກອ້ ງຊະນດິ ນໃີ້ ຊຂສ້ ກສາວດັ ຖຸທ່ິ ມີ ຂີ ະໜາດ ໃຫຍ່ິ ບິ່ ສາມາດແຍກລາຍລະອຽດດວ້ ຍຕາເປ່ິ າ. 7

ຮບທີ 2.2 ກອ້ ງຈລຸ ງັ ທດັ ສະເຕໂຣສຄບ (Stereoscopiques microscope) ❖ ວທິ ກີ ານນາໃຊ:້ ຕງັ້ ໄລຍະຫ່ິ າງລະຫວ່ິ າງເລນໃກຕ້ າກບັ ຕາຂອງຜໃ້ ຊທ້ ງັ ສອງຂາ້ ງໃຫພ້ ເໝາະເພິ່ ອື ໃຫຈ້ ພາບທ່ິ ເີ ບ່ິ ງິ ເຫນັ ຢິ່ ໃນວງດຽວກນັ . ປັບໂຟກາສຂ໌ າ້ ງດຽວກ່ິ ອນແລວ້ ຈິ່ ງປັບຂາ້ ງໜ່ິ ງທິ່ ກີ ະບອກເລນໃກຕ້ າ. ຖາ້ ຕອ້ ງການສກສາຈດຸ ໃດຈດຸ ໜ່ິ ງໃຫປ້ ັບໂຟກາສຈາກເລນໃກວ້ ດັ ຖຸທິ່ ມີ ກີ າລງັ ຂະຫຍາຍສງກິ່ ອນ. 1.2. ກອ້ ງຈລຸ ະທດັ ແບບເອເລກັ ຕຣງ (Electronic microscope) ກອ້ ງຈລຸ ະທດັ ແບບນເີ້ ພິ່ ນິ ພບັ ເອເລກັ ຕຣງທ່ິ ເີ ຄິ່ ອື ນທ່ິ ເີ ຊ່ິ ງິ ສະແດງຄຸນສມບດັ ເປັນຄນື້ ຄາຍແສງຈ່ິ ງສາມາດໃຊ້ ລາກອ້ ງເອເລກັ ຕຣງທ່ິ ມີ ຄີ ວາມຖ່ິ ີສງມາໃຊແ້ ທນ. ກອ້ ງຈລຸ ະທດັ ຊະນດິ ນພີ້ ດັ ທະນາຂນ້ ມາເພິ່ ອື ສກສາໂຄງສາ້ ງລະດບັ ໂມເລກຸນ ເຊ່ິ ງິ ມກີ າລງັ ຂະຫຍາຍແຕິ່ 500 ເທິ່ ອື ຂນ້ ໄປ. ຮບທີ 2.3 ຮບກອ້ ງຈລຸ ະທດັ ອເີ ລກັ ຕຣອນ 8

2. ຈລຸ ງັ (Cell) ຈລຸ ງັ ແມິ່ ນຫວໜິ່ ວຍພນື້ ຖານທິ່ ນີ ອ້ ຍສຸດຂອງສິ່ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ . ທຸກໆສ່ິ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ລວ້ ນແຕິ່ ປະກອບສາ້ ງມາຈາກ ຈລຸ ງັ ເຊິ່ ງິ ມໜີ າ້ ທິ່ ຕີ ່ິ າງໆພາຍໃນຮ່ິ າງກາຍເຮດັ ໃຫຮ້ ່ິ າງກາຍສາມາດເຮດັ ວຽກໄດຢ້ ິ່ າງເປັນລະບບ. 2.1. ໂຄງສາ້ ງຂອງຈລຸ ງັ 1) ຂອບຈຸລງັ (Cell Wall) ແລະ ສານເຄືອບຈລຸ ງັ (Cell Coat) ພບໃນຈລຸ ງັ ຂອງພດື ແລະ ຈລຸ ັງຂອງ ເອກະຈລຸ ງັ ຫື Prokaryotic Cell. 2) ເຈຍ້ ຫຸມ້ ຈລຸ ງັ (Cell Membrane) ເປັນໂຄງສາ້ ງທິ່ ປີ ະກອບດວ້ ຍສານພນື້ ຖານ 2 ຊະນດິ ຄ:ື ທາດໂປຣ ຕນິ (30-40%) ແລະ ໄຂມນັ (50-70%). ມໜີ າ້ ທິ່ ສີ າຄນັ ໃນຫາຍໆດາ້ ນແກ່ິ ຈລຸ ງັ ເຊ່ິ ນັ : ການດຂອບເຂດ ແລະ ຫ່ິ ຫຸມ້ ພາກສ່ິ ວນຕິ່ າງໆພາຍໃນຈຸລັງ, ອະນຸຍາດສານຜ່ິ ານເຂາ້ -ອອກຈຸລັງ, ແລກປິ່ ຽນທາດສານລະຫວິ່ າງຈຸລັງກັບ ສະພາບແວດລອ້ ມອອ້ ມຂາ້ ງ ແລະ ຊິ່ ວຍຊກັ ນາໄຟຟາ້ ລະຫວິ່ າງພາຍໃນ ແລະ ນອກຈລຸ ງັ . ຮບທີ 2.4 ເຈຍ້ ຫຸມ້ ຈລຸ ງັ 3) ທາດຈລຸ ງັ (Cytoplasm ຫື cytosol) ທາດຈລຸ ງັ ເປັນອງປະກອບທ່ິ ສີ າຄນັ ຂອງຈລຸ ງັ , ມລີ ກັ ສະນະເປັນທາດແຫວໜຽວເຊ່ິ ງິ ຢິ່ ລະ ຫວ່ິ າງກາງເຈຍ້ ຫຸມ້ ແລະ ແກິ່ ນຈລຸ ງັ . ພາຍໃນທາດຈລຸ ງັ ຈະປະກອບດວ້ ຍບນັ ດາອານຸອງປະກອບ (Organells) ແລະ ອະນຸພາກ ຕ່ິ າງໆທ່ິ ເີ ຮດັ ໜາ້ ທິ່ ຫີ າຍຢິ່ າງປະສານກນັ ຢ່ິ າງຫວງຫາຍເຊິ່ ນັ : ກ. ຕາໜ່ິ າງທາດໃນປະຖມມະເຊອື້ (Endoplasmic Reticulum; ER) ມີ 2 ຊະນດິ ຄ:ື - ຕາໜິ່ າງທາດໃນປະຖມມະເຊອື້ ຊະນດິ ຊາ (Rough Endoplasmic Reticulum; RER) ເປັນຕາ ໜ່ິ າງທາດໃນທິ່ ມີ ລີ ກັ ສະນະເປັນຖງຍາວຫາຍຊນັ້ ພບັ ຊອ້ ນກນັ ແລະ ມໄີ ຣໂບໂຊມຕດິ ເກາະຢ່ິ ຕາມຜວິ ໜາ້ ເຊິ່ ງິ ເຮດັ ໜາ້ ທິ່ ໃີ ນການສງັ ເຄາະທາດໂປຕລນິ ເພ່ິ ອື ສ່ິ ງອອກໄປນອກຈລຸ ງັ . - ຕາໜິ່ າງທາດໃນປະຖມມະເຊືອ້ ຊະນິດກຽ້ ງ (Smooth Endoplasmic Reticulum; SER) ເປັນຕາໜິ່ າງທາດໃນທິ່ ີມລີ ກັ ສະນະເປັນຖງຍາວຫາຍຊນັ້ ພັບຊອ້ ນກນັ ແຕ່ິ ບິ່ ມໄີ ຣໂບໂຊມຕດິ ເກາະຢ່ິ ຕາມຜວິ ໜາ້ ເຊ່ິ ງິ ເຮດັ ໜາ້ ທ່ິ ໃີ ນການສງັ ເຄາະທາດໄຂມນັ ທ່ິ ເີ ປັນສະເຕຣອຍ. ຂ. ກອລຈບີ ດີ ຫກື ອລຈຄີ ອມເພລກ (Golgi Body or Golgi Complex) ເປັນແພສນິ້ ສ່ິ ວນບາງໆຮຽງ ກນັ ຢິ່ ເປັນຊນັ້ ປະມານ 5 - 15 ຊນັ້ ຄາ້ ຍຄຈື ານຮຽງຊອ້ ນກນັ ໃນຂອບຂອງຖງທິ່ ຄີ າ້ ຍຄຈື ານນຈີ້ ະມຖີ ງນອ້ ຍໆແຕກ ກ່ິ ງິ ອອກເປັນຫາຍສາຂາ. ກອລຈບີ ດີ ມໜີ າ້ ທິ່ ຫີ າຍປະການເຊິ່ ນັ : ເປັນບິ່ ອນຮບັ ໂປຣຕນິ ທິ່ ສີ າ້ ງຈາກ RER ແລວ້ ສາ້ ງ 9

ຄາຣ໌ໂບໄຮເດຣດ ໃຫກ້ າຍເປັນ Glycoprotein ກິ່ ອນສງອອກຈາກຈຸລັງ, ສາ້ ງທາດເມືອກ (Mucilage), ເປັນແຫ່ິ ງເກບັ ສະສມສານອາຫານທິ່ ຈີ ລຸ ງັ ສາ້ ງຂນ້ ແລະ ກ່ິ ຽວຂອ້ ງກບັ ການແບ່ິ ງຈລຸ ງັ . ຄ.ໄລໂຊໂຊມ (Lysosome) ໄລໂຊໂຊມມລີ ກັ ສະນະເປັນກອ້ ນມນ ເປັນອະນຸອງປະກອບທ່ິ ພີ ບສະເພາະ ໃນຈຸລັງສດັ ເຊ່ິ ງິ ກາເນີດຈາກກອລຈບີ ດີ ມຂີ ະໜາດເສັນ້ ຜ່ິ າສນກາງປະມານ 0.5 - 1.5μ������ ພາຍໃນຈະບັນຈແຸ ມ່ິ ແປ້ງ Hydrolytic Enzyme ຫາຍກວ່ິ າ 12 ຊະນດິ . ມໜີ າ້ ທ່ິ ໃີ ນການຍິ່ ອຍສານອາຫານພວກຄາຣໂ໌ ບໄຮເດຣດ, ໂປຣຕນິ , ໄຂມນັ ແລະ ອາຊດິ ນຍຸ ເກລອກິ . ນອກນນັ້ , ຍງັ ຍິ່ ອຍຈລຸ ງັ ຕວແກ່ິ ຕວ ແລະ ສິ່ ງິ ແປກປອມທ່ິ ເີ ຂາ້ ສ່ິ ຈລຸ ງັ . ງ. ເມດັ ເປ່ິ າ (Vacuole) ເປັນອານຸພາກທິ່ ມີ ລີ ກັ ສະນະເປັນເມດັ ໃຫຍິ່ , ມເີ ຈຍ້ ຫິ່ ຸມຊນັ້ ດຽວ, ຢ່ິ ພາຍໃນມີ ທາດແຫວ, ມຂີ ະໜາດ, ຮບຮິ່ າງ ແລະ ໜາ້ ທິ່ ແີ ຕກຕ່ິ າງກນັ ໄປຕາມແຕ່ິ ລະຊະນດິ ຂອງຈລຸ ງັ ເຊິ່ ນັ : - Contractile Vacuole ເຮດັ ໜາ້ ທິ່ ີໃນການຖິ່ າຍເທນາ້ ແລະ ທາກເສດເຫອື ອອກຈາກຈລຸ ງັ ພບໃນ ສດັ ເອກະຈລຸ ງັ ຈາພວກໂປຣໂຕໂຊນາ້ ຈດື . - Food Vacuole ເປັນເມດັ ເປ່ິ າສະສມອາຫານພາຍໃນຈຸລັງພບທງັ ໃນສດັ ເອກະ ແລະ ພະຫຸຈລຸ ງັ ເຊ່ິ ນັ : ໂປຣໂຕຊວ, ໄຮດຣາ, ສດັ ຟອງນາ້ ... - Sap Vacuole ເປັນເມດັ ເປ່ິ າໃນຈລຸ ງັ ພດື ທິ່ ຊີ ່ິ ວຍປັບຄວາມສມດຸນພາຍໃນຈລຸ ງັ . ຈ. ໄມໂຕຄອນເດຣຍ (Mitochondria) ເປັນອະນຸອງປະກອບທ່ິ ມີ ຮີ ບຮິ່ າງລກັ ສະນະເປັນທ່ິ ອນສວ້ ຍ ຫື ຮບໜິ່ ວຍກມ, ປະກອບດວ້ ຍເຈຍ້ ຫຸມ້ 2 ຊນັ້ ຄ:ື ຊນັ້ ໃນ ແລະ ຊນັ້ ນອກ. ມຊີ ່ິ ອງຫວ່ິ າງລະຫວ່ິ າງຊນັ້ ໃນ ແລະ ຊນັ້ ນອກມທີ າດແຫວບັນຈຸຢ່ິ . ເຈຍ້ ຫຸມ້ ຊນັ້ ໃນເຮັດໜາ້ ທິ່ ີໃນການສາ້ ງພະລງັ ງານໃຫແ້ ກ່ິ ຈລຸ ງັ . ພາຍໃນໄມໂທຣຄອນ ເດຣຍມສີ ານກາມະພນັ ຮບວງ (Circular DNA) ແລະ ມໄີ ຣໂບໂຊມຢ່ິ ນາອກີ . ສ. ເມດັ ສີ (Plastid) ເປັນອານອຸ ງປະກອບທ່ິ ພີ ບສະເພາະໃນພດື ແລະ ເທາ (ຍກເວນັ້ ເທາສຂີ ຽວປນຟາ້ ). ໂດຍທິ່ ວໄປແລວ້ ເພ່ິ ນິ ແບິ່ ງເມດັ ສອີ ອກເປັນ 3 ປະເພດຫກັ ຄ:ື - Leucoplast ເປັນເມດັ ສທີ ິ່ ບີ ່ິ ມສີ ີ ຫມື ສີ ຂີ າວ ພບຕາມຈລຸ ງັ ຜວິ ໜາ້ ຂອງໃບ ແລະ ຈລຸ ງັ ສະສມອາຫານ. - Chromoplast ເປັນເມດັ ສຊີ ະນດິ ທ່ິ ມີ ສີ ີ ຫວື ງວດັ ຖຸ (Pegment) ຫາຍຊະນດິ ເຊ່ິ ນັ : ສສີ ມ້ , ສີແດງ, ສມີ ່ິ ວງ, ສເີ ຫອື ງ, ສນີ າ້ ຕານ ພບໃນກບີ ດອກ, ໃບພດື ທ່ິ ມີ ສີ ເີ ຫິ່ ານີ້ ແລະ ໃນໝາກໄມສ້ ຸກທິ່ ມີ ສີ ສີ ນັ ຕິ່ າງໆ. - ເມັດສີຂຽວ (Chloroplast) ປະກອບດວ້ ຍເຈຍ້ ຫຸ ້ມ 2 ຊັນ້ . ພາຍໃນມີ ເມັດສີຂຽວສະ ຫວ່ິ າງ (Chlorophyll) ຈານວນຫວງຫາຍທ່ິ ເີ ຮດັ ໜາ້ ທິ່ ໃີ ນການສງັ ເຄາະແສງ. ນອກຈາກນ,ີ້ ຍງັ ມພີ ວກ Karothynoid, Phycobilin ເຫິ່ ານເີ້ ປັນຕນ້ ພບໃນອະໄວຍະວະຂອງພດື ທຸກຊະນດິ ທິ່ ມີ ສີ ຂີ ຽວ. ຊ. ໄຣໂບໂຊມ (Ribosome) ເປັນອະນຸອງປະກອບທິ່ ີມຂີ ະໜາດນອ້ ຍທິ່ ສີ ຸດມເີ ສນັ້ ຜິ່ າສນກາງປະມານ 25nm ມີລັກສະນະເປັນເມັດກມປະກອບດວ້ ຍ 2 ໜິ່ ວຍຍິ່ ອຍ (Subunit) ທ່ິ ີຂນ້ ກັບໜ່ິ ວຍໃຫຍິ່ (Large Subunit). ໄຣໂບໂຊມ ມທີ ງັ ໜິ່ ວຍທິ່ ຢີ ິ່ ອດິ ສະຫະ ແລະ ຮຽງຕິ່ ກນັ ຢ່ິ . ໄຣໂບໂຊມທ່ິ ບີ ິ່ ຂນ້ ກບັ ຕາໜິ່ າງທາດໃນມໜີ າ້ ທິ່ ໃີ ນການ ຊິ່ ວຍຂະບວນການສງັ ເຄາະໂປຣຕນິ ຮ່ິ ວມກບັ ສານກາມະພນັ . ຍ. ເຊນທຣີໂອນ (Centriole) ພບໃນຈລຸ ງັ ສັດ ແລະ ຈຸລງັ ໂປຣຕິສບາງຊະນດິ . ມລີ ັກສະນະເປັນຮບທ່ິ ກມ 2 ອນັ ວາງໃນລວງຕງັ້ ສາກກນັ ແຕ່ິ ລະອນັ ປະກອບດວ້ ຍ Microtubule ຮຽງກນັ ເປັນວງກມ 9 ກິ່ ຸມ ແຕິ່ ລະ ກິ່ ຸມມີ 3 Microtubules ຢ່ິ ລຽນກນັ ອອ້ ມໃຈກາງ. Microtubule ເປັນສານປະກອບພວກໂປຣຕນິ ທ່ິ ຫີ ດຢືດໄດ້ 10

ດີ ແລະ ມບີ ດບາດກິ່ ຽວກບັ ການເຄ່ິ ອື ນທ່ິ ຂີ ອງທຸກອງປະກອບພາຍໃນຈລຸ ງັ ເຮດັ ໃຫສ້ ານຕ່ິ າງໆໝນວຽນພາຍໃນຈຸ ລງັ ຢິ່ າງທ່ິ ວເທງິ . ລໂີ ຊໂຊມ ມໜີ າ້ ສາຄນັ 2 ປະການຫກັ ຄ:ື - ກິ່ ຽວຂອ້ ງກັບການສາ້ ງເສັນ້ ໄມໂທທິ (Mitotic Spindle) ທິ່ ີຊິ່ ວຍຂັບດັນໂຄຣໂມໂຊມ ໃຫມ້ ກີ ານ ເຄິ່ ອື ນທິ່ ໃີ ນຂະບວນການແບິ່ ງຈລຸ ງັ (ໃນຈລຸ ງັ ສດັ ) ສິ່ ວນພດື ຈະມີ Polar Cap ປິ່ ຽນແທນ. - ເປັນ Basal Body ທ່ິ ສີ າ້ ງ ແລະ ຄວບຄຸມການເຄິ່ ອື ນທ່ິ ຂີ ອງຂນລອຍ ແລະ ຫາງລອຍ. ດ. ໄມໂຄຣທບລ (Microtubule) ເປັນຫອດໂປຣຕນິ ທ່ິ ປີ ະກອບມາຈາກໂມເລກຸນໂປຣຕນິ Tubulin. ມີ ໜາ້ ທິ່ ໃີ ນການຄວບຄຸມການໄຫວຽນຂອງທາດຈລຸ ງັ ກ່ິ ຽວຂອ້ ງກບັ ການເຮດັ ວຽກຂອງຂນລອຍ ແລະ ຫາງລອຍ, ລາລຽງຖງບນັ ຈສຸ ານອອກຈາກຈລຸ ງັ . ຕ. ໄມໂຄຣຟິລາເມນ (Microfilament) ມລີ ກັ ສະນະເປັນຫອດນອ້ ຍຄາ້ ຍຄື Microtubule ແຕ່ິ ຂອ້ ນຂາ້ ງ ນອ້ ຍກວິ່ າ ເຊ່ິ ງິ ປະກອບມາຈາກສາຍໄຍໂປຣຕນິ . Actin ມໜີ າ້ ທິ່ ຊີ ່ິ ວຍໃນການເຄິ່ ືອນໄຫວຂອງຈຸລງັ , ຊິ່ ວຍແຍກ ທາດຈຸລັງອອກເປັນສອງສ່ິ ວນໃນເວລາແບິ່ ງຈຸລັງ, ຊ່ິ ວຍໃຫຈ້ ຸລັງກາ້ ມຊນີ້ ຫດຢືດຕວ, Actin Microfilament ຊ່ິ ວຍໃນການເຄິ່ ອື ນທ່ິ ຂີ ອງ mRNA ຈາກແກິ່ ນໄປຍງັ Ribosome ໃນທາດຈລຸ ງັ . 4) ແກິ່ ນຈລຸ ງັ (Nucleus) ເປັນສນກາງການຄວບຄຸມຂະບວນການຕ່ິ າງໆພາຍໃນຈລຸ ງັ ແລະ ພາຍໃນແກິ່ ນຈະ ບນັ ຈບຸ ນັ ດາສານກາມະພນັ ທິ່ ເີ ຮດັ ໜາ້ ທິ່ ສີ າຄນັ ທິ່ ສີ ຸດຂອງຈລຸ ງັ . ແກ່ິ ນຈະປະກອບດວ້ ຍອງປະກອບ ດ່ິ ງັ ນ:ີ້ ກ. ເຈຍ້ ຫຸມ້ ແກ່ິ ນ (Nuclear membrane) ເຈຍ້ ຫຸມ້ ແກິ່ ນຈະມຊີ ນັ້ ທ່ິ ກີ ນ້ 2 ຊນັ້ ແລະ ໃນແຕິ່ ລະຊນັ້ ຈະ ມຮີ ນອ້ ຍໆ (Nuclear Spore) ກະຈ່ິ າຍຢ່ິ ທິ່ ວໄປ ເຊິ່ ງິ ພວກມນັ ເປັນຊ່ິ ອງທາງທ່ິ ເີ ປີດໃຫທ້ າດສານພາຍໃນແກ່ິ ນ ແລະທາດຈລຸ ງັ ສາມາດເຊິ່ ອື ມຕິ່ ແລະແລກປິ່ ຽນກນັ ໄດສ້ ະດວກ. ຂ. ໂຄຣມາຕນິ (Chromatin) ມລີ ກັ ສະນະເປັນເສນັ້ ໄຍຫາຍໆເສນັ້ ພນັ ກຽ້ ວກນັ ເປັນສາຍຢ່ິ ພາຍໃນແຕິ່ ລະ ສາຍຈະບນັ ຈສຸ ານກາມະພນັ DNA ທິ່ ເີ ຮດັ ໜາ້ ທິ່ ຄີ ວບຄຸມລກັ ສະນະທາງກາມະພນັ . ຄ. ທາດແກ່ິ ນ (Nuclear Sap) ເປັນທາດແຫວພາຍໃນແກ່ິ ນເຮດັ ໜາ້ ທິ່ ສີ ະສມນາ້ ແລະ ສານອາຫານ. ງ. ແກິ່ ນກາງ (Nucleolus) ເປັນແກ່ິ ນກາງທ່ິ ສີ ະສມ ແລະ ສາ້ ງສານປະກອບເປັນ ໄຣໂບໂຊມສ່ິ ງ ອອກມາ ຍງັ ທາດຈລຸ ງັ ໂດຍຜິ່ ານຮນອ້ ຍທິ່ ຢີ ິ່ ໃນເຈຍ້ ຫຸມ້ ແກິ່ ນ. 11

ຮບທີ 2.5 ຈລຸ ງັ ພດື ແລະ ສດັ ຕາຕາລາງ 2.1 ຄວາມແຕກຕິ່ າງກນັ ຂອງຈລຸ ງັ ພດື - ສດັ ຈລຸ ງັ ພດື ຈລຸ ງັ ສດັ ມຮີ ບຮິ່ າງເປັນລິ່ ຽມ ມຮີ ບຮ່ິ າງມນ ບິ່ ມຂີ ອບ ແຕ່ິ ມສີ ານເຄອື ບຈລຸ ງັ ມຂີ ອບຈລຸ ງັ ບ່ິ ມຄີ ໂຣພາສ ມຄີ ໂຣພາສພາຍໃນຈລຸ ງັ ມເີ ຊນັ ທໂີ ອນໃຊໃ້ ນການແບ່ິ ງຈລຸ ງັ ບ່ິ ມເີ ຊນັ ທຣໂີ ອນ ແວຄວິ ໂອນມຂີ ະໜາດນອ້ ຍເບ່ິ ງິ ເຫນັ ໄດຍ້ າກ ແວຄວິ ໂອນມຂີ ະໜາດໃຫຍິ່ ເບ່ິ ງິ ເຫນັ ໄດຊ້ ດັ ເຈນ ບ່ິ ມໄີ ລໂຊໂຊມ ມໄີ ລໂຊໂຊມ ຕາຕາລາງ 2.2 ຫວໜ່ິ ວຍທ່ິ ໃີ ຊວ້ ດັ ແທກຂະໜາດຂອງຈລຸ ງັ ຫວໜ່ິ ວຍ ຂະໜາດ ຊງັ ຕແີ ມດັ (cm) ມລິ ແິ ມດັ (mm) 100 102 ໄມໂຄຣແມດັ (µm) 1,000 103 ນາໂນແມດັ (nm) 100,000 105 10,000,000 107 2.2. ໜາ້ ທິ່ ີ ແລະ ປະເພດຂອງຈລຸ ງັ ສິ່ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ມທີ ງັ ຈລຸ ງັ ດຽວ ແລະ ຫາຍຈລຸ ງັ ແຕ່ິ ລະຊະນດິ ມໜີ າ້ ທ່ິ ສີ ະເພາະທ່ິ ແີ ຕກຕິ່ າງກນັ ໄປຕາມໂຄງສາ້ ງ ແລະ ຊະນດິ ຂອງສ່ິ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ເຊ່ິ ນັ : ຈລຸ ງັ ປະສາດ ມໜີ າ້ ທ່ິ ຮີ ັບຄວາມຮສ້ ກ ແລະ ນາສ່ິ ງກະແສປະສາດ, ຈລຸ ງັ ເມດັ ເລອື ດຂາວມໜີ າ້ ທ່ິ ກີ ນື ສິ່ ງິ ແປກປອມ ແລະ ສາ້ ງພມຕາ້ ນທານ, ຈລຸ ງັ ປ່ິ ອງອາກາດ ເຮດັ ໜາ້ ທິ່ ໃີ ນການຄາຍນາ້ ຂອງພດື , ຈລຸ ງັ ຂນດດຂອງລາໄສອ້ ່ິ ອນ ເຮດັ ໜາ້ ທິ່ ດີ ດນາ ແລະ ສານອາຫານ, ຈລຸ ງັ ເມດັ ເລອື ດແດງ ຂນສງອອກຊເີ ຈນ-ສານ 12

ອາຫານໄປສິ່ ຈລຸ ງັ ແລະ ສິ່ ງທາດອາຍອອກ, ຈລຸ ງັ ຕບັ ຂບັ ສານພດິ ແລະ ສະສມທາດນາ້ ຕານ, ຈລຸ ງັ ພາເຣນຄມີ າເຮດັ ໜາ້ ທ່ິ ໃີ ນການສງັ ເຄາະແສງ, ຈລຸ ງັ ແພໜງັ ປກ ຫິ່ ຫຸມ້ ແລະ ປອ້ ງກນັ ສ່ິ ວນຕ່ິ າງໆຂອງພດື . ຈລຸ ັງ ມຢີ ່ິ 2 ປະເພດໃຫຍ່ິ ຄື: ຈລຸ ັງກິ່ ອນແກ່ິ ນ (Prokaryotic cell) ໄດແ້ ກິ່ ອານາຈກັ ໂມນີຣາ ແລະ ຈຸ ລງັ ຢຄາໂອດ (Eukaryotic cell) ໄດແ້ ກິ່ ສ່ິ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ຫາຍຈລຸ ງັ ເຊິ່ ນັ : ເທາ, ອານາຈກັ ເຫດັ , ພດື ແລະ ສດັ . 2.3. ການແບ່ິ ງຈລຸ ງັ (Cell Division) ການແບ່ິ ງຈລຸ ງັ ເປັນຂະບວນການເພິ່ ມີ ທະວຂີ ອງບນັ ດາຈລຸ ງັ ທິ່ ມີ ຢີ ິ່ ແລວ້ ໃຫໄ້ ດຫ້ າຍຂນ້ ຫປື ່ິ ຽນແທນບນັ ຈລຸ ງັ ທ່ິ ໝີ ດ ອາຍຸ ແລະ ຕາຍໄປແລວ້ ເຊ່ິ ິງຂະບວນດ່ິ ັງກິ່ າວເກດີ ຂນ້ ກບັ ທຸກໆຮ່ິ າງກາຍທ່ິ ີມຊີ ວີ ດິ ແລະ ມນັ ກມລີ ກັ ສະນະທິ່ ສີ ບັ ຊອ້ ນຫາຍພສມຄວນ. ສ່ິ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ລວ້ ນແຕິ່ ປະກອບສາ້ ງຂນ້ ມາດວ້ ຍຈລຸ ງັ . ແຕ່ິ ລະຈລຸ ງັ ລວ້ ນແຕ່ິ ມຊີ ວີ ດິ ແລະ ມຄີ ວາມສາມາດໃນການ ເພິ່ ມີ ຈານວນຂນ້ ເລອື້ ຍໆ ດວ້ ຍການແບິ່ ງນເີ້ ອງຈ່ິ ງເຮດັ ໃຫພ້ ດື ສດັ ມກີ ານຈະເລນີ ເຕບີ ໂຕແຕິ່ ນອ້ ຍຫາໃຫຍິ່ . ຂນັ້ ຕອນ ທາອດິ ກຈະເລິ່ ມີ ພຽງຈລຸ ງັ ດຽວກ່ິ ອນແລວ້ ຈິ່ ງເພ່ິ ມີ ຂນ້ ຈນເປັນຮ່ິ າງກາຍ. ວງຈອນຈລຸ ງັ (Cell Cycle) ເປັນຊິ່ ວງເວລາທ່ິ ຈີ ລຸ ງັ ເກດີ ການແບ່ິ ງຕວ ມີ 2 ໄລຍະຄ:ື ▪ Interphase ເປັນໄລຍະທິ່ ກີ ຽມເງິ່ອື ນໄຂກິ່ ອນຈະເກດີ ການແບິ່ ງ ມຫີ າຍຂນັ້ ຕອນດວ້ ຍກນັ ເຊ່ິ ນັ : - ໄລຍະ G1 ຫື 1st Gap Phase ເປັນໄລຍະກິ່ ອນການສາ້ ງ DNA,ຈລຸ ງັ ມກີ ານຈະເລນີ ເຕບີ ໂຕເຕມັ ສິ່ ວນ ແລະ ມກີ ານສານສານທິ່ ຈີ າເປັນໃນການສາ້ ງ DNA ຕິ່ ໄປ. - ໄລຍະ S ຫື Synthesis Phase ເປັນໄລຍະທິ່ ີມກີ ານສງັ ເຄາະ DNA, ໄລຍະນີ້ DNA ຈະເພິ່ ມີ ຂນ້ 1 ເທ່ິ າຕວ (ຍອ້ ນ DNA ເປັນສ່ິ ວນປະກອບຂອງຂອງໂຄຣໂມໂຊມ ຫື ແມ່ິ ນໂຄຣໂມໂຊມນນັ້ ເອງ) ດ່ິ ງັ ນນັ້ , ຈິ່ ງເປັນໄລຍະທ່ິ ມີ ກີ ານຈາລອງໂຄຣໂມໂຊມເພິ່ ມີ ຂນ້ 1 ເທິ່ າຕວເຊິ່ ນັ ກນັ . ໄລຍະ G2 ຫື 2nd Gap Phase ເປັນໄລຍະຫງັ ການສາ້ ງ DNA, ມກີ ານສາ້ ງສານອິ່ ນື ທິ່ ຈີ າມາຕິ່ ມື , ໄລຍະນຈີ້ ລຸ ງັ ຈະມອີ ງປະກອບຕ່ິ າງໆເພ່ິ ມີ ເປັນເທ່ິ າຕວ ແລະ ມຄີ ວາມພອ້ ມທິ່ ຈີ ະແບິ່ ງແກິ່ ນ (karyokinesis) ແລະ ທາດຈລຸ ງັ (Cytokinesis) ຕ່ິ ໄປ. ▪ M-phase (mitotic phase) ເປັນໄລຍະທ່ິ ມີ ກີ ານແບິ່ ງແກ່ິ ນ ແລະ ທາດຈລຸ ງັ . 13

ຮບທີ 2.6 ວດັ ຖະຈກັ ຂອງຈລຸ ງັ 2.3.1.ການແບ່ິ ງຈລຸ ງັ ໂດຍທາງອອ້ ມ ຫື ແບິ່ ງແບບຮກັ ສາສໂີ ສມ (Mitosis) ໃນຮິ່ າງກາຍຂອງພດື ແລະ ສດັ ຂນັ້ ສງຍາມໃດກມຈີ ລຸ ງັ ຢ່ິ ສອງປະເພດຄ:ື ຈລຸ ງັ ຮິ່ າງກາຍ ແລະ ຈລຸ ງັ ເພດ ຫຈື ລຸ ງັ ສບື ພນັ . ການແບິ່ ງຈລຸ ງັ ແບບທາງອອ້ ມເປັນຂະບວນການແບິ່ ງຈາກ 1 ຈລຸ ງັ ເດມີ ໃຫກ້ າຍເປັນ 2 ຈລຸ ງັ ໃໝິ່ ທ່ິ ມີ ຮີ ບຮ່ິ າງ , ລກັ ສະນະ, ຂະໜາດ ແລະ ອງປະກອບຄຈື ລຸ ງັ ເດມີ ທຸກປະການ. ການແບິ່ ງຈລຸ ງັ ຈະມກີ ານແບ່ິ ງທງັ ທາດ ແລະ ແກິ່ ນຈຸລງັ ໄປພອ້ ມໆກນັ . ການແບ່ິ ງແບບນຈີ້ ະມກີ ານເພ່ິ ີມຈານວນແບບທະວຄີ ນຂນ້ . ການແບິ່ ງສໂີ ສມຈາກ 2n ກາຍເປັນ 4n ເຊິ່ ງິ ເອນີ້ ວິ່ າ: ການແບິ່ ງທິ່ ຍີ ງັ ຮກັ ສາສໂີ ສມ ຫໂື ຄຣໂມໂຊມໄວ.້ ການແບິ່ ງນມີ້ ີ 2 ໄລຍະຄ:ື 1) ໄລຍະກຽມພອ້ ມ (Interphase) ໄລຍະກະກຽມ (Interphase) - ເປັນໄລຍະທ່ິ ຍີ າວທ່ິ ສີ ຸດເພາະມກີ ານແລກປິ່ ຽນທາດ ແລະ ພະລງັ ງານສງເພ່ິ ອື ລຖາ້ ການແບ່ິ ງ DNA ມກີ ານຈາລອງຕວ ແລະ ປະກອບເປັນໂຄຣມາຕດິ ທ່ິ ເີ ໝອື ນເດມີ ທຸກປະການ. - ເຊນທຣໂີ ອລ ແບ່ິ ງເປັນສອງອນັ ແລະ ເປັນໄລຍະທິ່ ໂີ ຄຣໂມໂຊມຍາວທ່ິ ສີ ຸດ. • ກິ່ ອນຈາລອງ DNA ຫື G1 (first gap phase) - ຈລຸ ງັ ຜະລດິ ວດັ ຖຸດບິ ເຊິ່ ນັ : ໂພຣຕນີ ແລະ ເອນັ ໄຊມເ໌ ພ່ິ ອື ກຽມໃຊເ້ ຂາ້ ໃນການຈາລອງ DNA - ມກີ ານເກດີ ຂະບວນການເມຕາໂບລດິ ສງທິ່ ສີ ຸດ ຈິ່ ງເອນີ້ ວ່ິ າ: Metabolism state • ສງັ ເຄາະ S , Synthesis phase ຫື ຊິ່ ວງຈາລອງ DNA ຫື ໂຄຣໂມໂຊມ - ມກີ ານສາ້ ງ DNA ໃໝ່ິ ຂນ້ ທິ່ ມີ ລີ ກັ ສະນະຄເື ກິ່ າ, ໂຄຣໂມໂຊມແຕິ່ ລະສາຍເພ່ິ ມີ ຂນ້ 2 ເທິ່ າ - ໂຄຣໂມໂຊມແຕິ່ ລະສາຍຈະຈບັ ຄິ່ ກນັ ຫື ຕດິ ກນັ ຢິ່ ຈດຸ centromere - ຂະໜາດຂອງແກິ່ ນຈລຸ ງັ ກ່ິ ຈະເພມີ້ ຂນື້ (ໃຫຍິ່ ກວິ່ າເກ່ິ າ) • ກະກຽມເຂາ້ ສ່ິ ໄລຍະໃໝິ່ ຫື G2 (second gap phase) ພກັ ການເຄ່ິ ອື ນໄຫວເພ່ິ ອື ກຽມເຂາ້ ສິ່ ໄລຍະຕ່ິ ໄປຂອງຂະບວນການແບິ່ ງຈລຸ ງັ 14

2) ໄລຍະແຍກຈລຸ ງັ ອອກຈາກກນັ (Mitotic phase) ກ. ໄລຍະຕນ້ (Prophase) - ເຈຍ້ ຫຸມ້ ແກິ່ ນຈລຸ ງັ ສນຫາຍໄປ, ໂຄຣໂມໂຊມຄກື ນັ ເຂາ້ ຫາກນັ ແລະ ກຽ້ ວພນັ ກນັ . - ສາຍໂຄຣໂມໂຊມຈະຫດຕວສນັ້ ເຂາ້ ແລະ ໜາຂນ້ . - ໂຄຣໂມໂຊມຄກື ນັ ຈບັ ຄ່ິ ເຂາ້ ກນັ ຈ່ິ ງມີ 4 ໂຄຣມາຕດີ . ໃນຈລຸ ງັ ສດັ ເຊນທຣີໂອນຈະແຍກຢິ່ 2 ຂວ້ ຂອງຈຸ ລັງກງກັນຂາ້ ມກນັ ແລະ ອອ້ ມຮອບ ເຊນທຣີໂອນຈະມີ spindle fiber ຍນື ອອກມາຢິ່ າງຫວຫາາຍ ເຊ່ິ ງິ ເອນີ້ ວ່ິ າ: aster ເສນັ້ ໄຍເຫ່ິ ານເີ້ ຮດັ ໜາ້ ທິ່ ເີ ຄິ່ ອື ນຍາ້ ຍ ໂຄຣມາຕນິ . ຂ. ໄລຍະກາງ (metaphase) - Mitotic ຫື spindle fiber ຈະຫດຕວດງໂຄຣໂມໂຊມຄືກນັ ແຕ່ິ ລະຄ່ິ ມາຮຽງກນັ ຢ່ິ ຈຸດກາງຂອງຈລຸ ງັ ແລະ ໂຄຣໂມໂຊມຫດສນັ້ ທິ່ ສີ ຸດ. ເໝາະຕ່ິ ການແຍກ ແລະ ການເຄິ່ ອື ນທິ່ ຂີ ອງໂຄຣໂມໂຊມ. - ໄລຍະນຈີ້ ະເຫນັ ໂຄຣໂມໂຊມຊດັ ເຈນທິ່ ສີ ຸດ ເຊ່ິ ງິ ສະດວກໃນການຈດັ ລຽງເປັນຄິ່ , ການນບັ ຈານວນ,ການ ສກສາຮບຮິ່ າງ ແລະ ຄວາມຜດິ ປກກະຕຂິ ອງໂຄຣໂມໂຊມ. - ຕອນທາ້ ຍຂອງໄລຍະນໂີ້ ຄຣໂມໂຊມ ຈະເລ່ິ ມີ ຄາຍອອກຈາກກນັ . ຄ. ໄລຍະຫງັ (Anaphase) - Mitotic fiber ຈະຫດຕວສນັ້ ຍິ່ ງິ ຂນ້ ແລະ ດງໂຄຣມາຕດິ ຂອງທຸກໂຄຣໂມໂຊມແຍກຈາກກນັ . - ເຊນໂທຣແມທ່ິ ຄີ າຍຕວອອກຈະໄປຈບັ ກບັ ຄ່ິ ໂຄຣມາຕດິ ແລະ ແຍກກນັ ໄປຢ່ິ ຄນລະສນ້ ຂອງຈລຸ ງັ . - ໂຄຣມາຕດິ ແຕ່ິ ລະເສນັ້ ຈະເຮດັ ໜາ້ ທິ່ ເີ ປັນໂຄຣໂມໂຊມໃໝິ່ (Daughter Chromosome) ດ່ິ ງັ ນນັ້ , ໄລຍະນພີ້ າຍໃນຈລຸ ງັ ຈ່ິ ງມໂີ ຄຣໂມໂຊມແຍກເປັນສອງເທ່ິ າກນັ . ງ. ໄລຍະທາ້ ຍ (Telophase) - Daughter Chromosome ຫື ໂຄຣໂມໂຊມລກ ຈະແຍກອອກຫ່ິ າງກນັ ຫາຍຂນ້ (ຈາກການຫດຕວ ຂອງ spindle fiber) ຈນໄປຢ່ິ ຄນລະຂວ້ ຂອງຈລຸ ງັ ໃນໃຈກາງຈລຸ ງັ ໃໝິ່ . - ສອງຈລຸ ງັ ທ່ິ ເີ ກດີ ໃໝິ່ ມເີ ຈຍ້ ຫຸມ້ ແລະ ມຈີ ານວນໂຄຣໂມໂຊມເທ່ິ າກນັ (ເທິ່ າກບັ ຈລຸ ງັ ກ່ິ ອນແບ່ິ ງ) ແລວ້ ກເປັນຈລຸ ງັ ໃໝິ່ ທິ່ ສີ ມບນ ແລະ ສນິ້ ສຸດການແບິ່ ງ. - 15

ຮບທີ 2.7 ຂນັ້ ຕອນການແບິ່ ງຈລຸ ງັ ແບບໄມໂທຊສິ ແຜນວາດຂະບວນການແບ່ິ ງຈລຸ ງັ ແບບ ໄມໂທຊສິ ຄງັ້ ທີ 1 2n 2n 2n 2.3.2. ການແບ່ິ ງຈລຸ ງັ ໂດຍທາງກງ (Meiosis) ການແບິ່ ງແບບຜ່ິ ອນສີໂສມເປັນການແບິ່ ງແກ່ິ ນຈຸລັງເພິ່ ືອສາ້ ງເຊລສືບພັນ, ເປັນການແບິ່ ງທ່ິ ີມກີ ານຫຸດ ຈານວນ ໂຄຣໂມໂຊມລງຈາກ 2n. n ເຊິ່ ງິ ເປັນກນໄກໜິ່ ງທິ່ ຊີ ິ່ ວຍໃຫຈ້ ານວນໂຄຣໂມໂຊມຄງທິ່ ເີ ທິ່ າກນັ ໃນລກຫານ ທຸກຮິ່ ຸ ນ, ການແບິ່ ງຈລຸ ງັ ແບບນຈີ້ ະເກດີ ຂນ້ ໃນໄວຈະເລນີ ພນັ ຂອງສິ່ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ແລະ ມນັ ກິ່ ຈະເກດີ ຂນ້ ໃນອະໄວຍະ ວະສບື ພນັ ເທ່ິ ານນັ້ . ຈະມກີ ານແບ່ິ ງ 2 ຄງັ້ ຕດິ ຕິ່ ກນັ ຄ:ື 1). ໄມ ໂ ອ ຊິສ I (Meiosis I) ຫື Reductional Division ໄລ ຍ ະນີ້ໂຄ ຣ ໂມ ໂຊ ມ ທ່ິ ີເປັ ນ ຄ່ິ ກັນ (homologous Chromosomes) ຈະມາຈບັ ຄ່ິ ກນັ ແລະ ແຍກຈາກກນັ ໄປຢິ່ ຄນລະຂວ້ ແລວ້ ໄດ້ 2 ຈລຸ ງັ ທິ່ ີມີ ໂຄຣໂມໂຊມເປັນ ແຮບພລອຍດ໌ (Haploid) ຫື (n) ກ. ໄລຍະກະກຽມ I (Interphase I) ເປັນໄລຍະທິ່ ຍີ າວທ່ິ ສີ ຸດເພາະຈະມກີ ານແລກປ່ິ ຽນທາດ ແລະ ພະລງັ ງານສງເພິ່ ອື ລຖາ້ ການແບິ່ ງ (ຄແື ບບທາງອອ້ ມ). ຂ. ໄລຍະຕນ້ I (Prophase I) ມີ 5 ໄລຍະຍ່ິ ອຍເຊ່ິ ນັ : ▪ ເລບໂທທີນ (Leptotene) ເປັນໄລຍະທິ່ ໂີ ຄຣໂມໂຊມມລີ ກັ ສະນະເສນັ້ ຍາວໆສານພນັ ກນັ ໃນນວິ ເຄລຍເອນີ້ ວ່ິ າ: Chromonema. ▪ ໄຊໄກທນີ (Zygotene): - homologous Chromosomes ຈະມາຈບັ ຄິ່ ເຂາ້ ໂດຍແນບຊດິ ກັນຕາມລວງຍາວຂອງໂຄຣໂມ ໂຊມ. ການຈບັ ຄິ່ ກນັ ນເີ້ ອນີ້ ວິ່ າ: ໄຊແນບຊສິ (Synapsis). - ໂຄຣໂມໂຊມທິ່ ແີ ນບຊດິ ກນັ ນເີ້ ອນີ້ ວ່ິ າ: ໄບແວເລນ (Bivalents) ▪ ແພຄທີ ນີ (Pachytene) - ໂຄຣໂມໂຊມເປັນເສນັ້ ໜາຂນ້ ແລະ Bivalents ມີ 4 ໂຄຣມາຕດິ ເຊິ່ ງິ ເອນີ້ ສະພາບນວີ້ ິ່ າ: Tetrad. - ໂຄຣມາຕດິ ທິ່ ເີ ປັນທ່ິ ອນດຽວກນັ ເປັນ Sister chromatid ສິ່ ວນໂຄຣມາຕດິ ທ່ິ ປີ ະກອບໃນໂຄຣໂມ ໂຊມຕິ່ າງທິ່ ອນກນັ ເປັນ Non sister chromatid. ▪ ດໂີ ພລທນີ (Diplotene) 16

- ໂຄຣໂມໂຊມຄືກນັ ແຕິ່ ລະອັນຈະມີ 2 ໂຄຣມມາຕີດແຍກອອກຈາກກນັ ແກນຍາວໂດຍສະເພາະທ່ິ ີ ເຊນໂທຣແມ ແຕິ່ ກຍງັ ມສີ ິ່ ວນທ່ິ ຕີ ດິ ກນັ ຢ່ິ (chiasma) - ເກີດມີການແລກປິ່ ຽນສນິ້ ສ່ິ ວນຂອງໂຄຣມາຕດິ ລະຫວ່ິ າງໂຄຣໂມໂຊມທ່ິ ີເປັນຄ່ິ ຄກື ນັ ຫື ການສັບ ໄຂວິ່ ກນັ ເອນີ້ ວ່ິ າ: ຄຣອສຊງິ ໂອເວີ (Crossingover). - ການເກີດ Crossingover ຈະມີການສະຫັບສິນ້ ສ່ິ ວນຂອງໂຄຣມາຕດິ ຂນ້ ຜນເຮດັ ໃຫ້ DNA ຫgື ene ຢິ່ ໃນໂຄຣໂມໂຊມມກີ ານຮຽງຕວກນັ ໃໝິ່ ເຊິ່ ງິ ເປັນຂະບວນການທ່ິ ພີ າໃຫເ້ ກດີ ການຜນັ ແປ ທາງລກັ ສະນະຕ່ິ າງໆຂອງສິ່ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ . ຮບທີ 2.8 ການສບັ ໄຂ່ິ ວຂອງໂຄຣໂມໂຊມ (ພເິ ສດ) ຖາ້ ເປັນການແລກປິ່ ຽນສນິ້ ສິ່ ວນຂອງໂຄຣມາຕດິ ລະຫວ່ິ າງໂຄຣໂມໂຊມທິ່ ບີ ິ່ ເປັນຄິ່ ຄກື ນັ ຈະເອນີ້ ວ່ິ າ: Translocation ເຊິ່ ງິ ເປັນຜນໃຫເ້ ກດີ ການຈດັ ກ່ິ ຸມໃໝິ່ ຂອງຢີນ (gene recombination) ຄກື ານຊບັ ໄຂິ່ ວ. ▪ ໄດອະຄເີ ນສຊສິ (Diakenisis) - ໂຄຣໂມໂຊມຈະຍິ່ ງິ ຫດຕວຫາຍຂນ້ - ໂຄຣໂມໂຊມທິ່ ີແນບຊດິ ກນັ (Bivalents) ຈະແຍກຕວອອກຈາກກນັ ແລະ ເຈຍ້ ຫຸມ້ ແກ່ິ ນເລິ່ ີມ ສະຫາຍ ເຮດັ ໃຫ້ Bivalents ກະຈິ່ າຍໄປທ່ິ ວກາງຈລຸ ງັ . ຮບທີ 2.9 ຂນັ້ ຕອນ 5 ໄລຍະຍ່ິ ອຍຂອງ prophase 1 ຄ. ໄລຍະກາງ I (metaphase I): - ເຈຍ້ ຫຸມ້ ແກ່ິ ນເລິ່ ມີ ສະຫາຍ ແລະ ມີ mitotic spindle ກິ່ ຕວຂນ້ ຄກື ບັ ການແບິ່ ງແບບ ໄມໂທຊສິ . - ໂຄຣໂມໂຊມຄກື ນັ ແຕິ່ ລະຄ່ິ ມາຮຽງກນັ ຢິ່ ຈດຸ ກາງຂອງຈລຸ ງັ ແລະ ຫດຕວສນັ້ ທ່ິ ສີ ຸດ. 17

- ເຊນໂທຣແມຂອງແຕລະຄ່ິ ທ່ິ ແີ ນບຊດິ ກນັ ຈະແຍກອອກຈາກກນັ ໄປຕາມທດິ ກງກນັ ຂາ້ ມກນັ . ງ. ໄລຍະຫງັ I (Anaphase I): - ໂຄຣໂມໂຊມແຕ່ິ ລະຄິ່ ຈະແຍກກນັ ໄປຢ່ິ ຄນລະສນ້ ຂອງຈລຸ ງັ ເປັນການແຍກຄ່ິ ໂຄຣໂມໂຊມຄກື ນັ . - ແຕ່ິ ລະໂຄຣໂມໂຊມທິ່ ແີ ຍກອອກຈະຍງັ ມີ 2 ໂຄຣມາຕດິ ແລະ ຍງັ ຕດິ ກນັ ທ່ິ ເີ ຊນໂຕຣແມ. - ໄລຍະນີ້ຈານວນໂຄຣໂມ ໂຊມ ພາຍໃນຈຸລັງຍັງເປັ ນ 2n ຄືເກິ່ າເພາະໂຄຣໂມ ໂຊມ ທິ່ ີຄືກັນ (homologous Chromosomes) ຍງັ ຢ່ິ ໃນຈລຸ ງັ ດຽວກນັ ຄເື ກິ່ າ. ຈ. ໄລຍະທາ້ ຍ I (Telophase I): - ໂຄຣໂມໂຊມທັງ 2 ກິ່ ຸມແຍກກນັ ຈນເຖິງຂວ້ ຈລຸ ງັ ເຮດັ ໃຫຈ້ ານວນໂຄຣໂມໂຊມເຄ່ິ ງິ ໜິ່ ງ n. ແລະ ແຕິ່ ລະເສນັ້ ມີ 2 ໂຄຣມາຕດີ . 2). ໄມໂອຊສິ II (Meiosis II) ຫື Equational division ເປັນຂນັ້ ຕອນທ່ິ ໂີ ຄຣມາຕດິ ຂອງແຕ່ິ ລະໂຄຣໂມໂຊມເປັນ ແຮບພລອຍດທ໌ ່ິ ແີ ຍກອອກຈາກກນັ ໄປຢ່ິ ຄນລະສນ້ ຈລຸ ັງເຊ່ິ ງິ ມຂີ ະບວນການຕ່ິ າງໆຄກື ບັ ການແບິ່ ງແບບໄມໂຕຊິສ ຕ່ິ າງແຕ່ິ ຂນັ້ ນຈີ້ ະບ່ິ ມກີ ານຈາລອງສໂີ ສມຂນ້ ມາໃໝ່ິ ເມິ່ ອື ສາເລດັ ຂັນ້ ນຈີ້ ະເກີດ 4 ຈຸລັງ ແລະ ແຕ່ິ ລະສໂີ ສມກຍງັ ເປັນແຮບພລອຍ໌ (ເມິ່ ອື ຈຸລງັ ເພດຜ້ ແລະ ແມິ່ ເກີດ ປະຕສິ ນທກິ ນັ ຈິ່ ງກາຍເປັນ ດພີ ລອຍ. ມີ 4 ໄລຍະຄ:ື ກ. ໄລຍະຕນ້ II (Prophase II): ບິ່ ມແີ ນບຊດິ , ໄຄແອສມາ ແລະ ການສບັ ໄຂ່ິ ວແຕິ່ ຢ່ິ າງໃດ. ຂ. ໄລຍະກາງ II (metaphase II): ໂຄຣໂມໂຊມຄກື ນັ ແຕ່ິ ລະຄິ່ ມາຮຽງກນັ ຢິ່ ຈດຸ ກາງຂອງຈລຸ ງັ . ເຊນໂທຣ ແມເລ່ິ ມີ ແບິ່ ງຕວເພິ່ ອື ຊິ່ ວຍໃຫໂ້ ຄຣມມາຕດິ ແຍກອອກຈາກກນັ . ຄ. ໄລຍະຫງັ II (Anaphase II): ໂຄຣໂມໂຊມແຕ່ິ ລະຄ່ິ ຈະແຍກກນັ ໄປຢ່ິ ຄນລະສນ້ ຂອງຈລຸ ງັ . ງ. ໄລຍະທາ້ ຍ II (Telophase II): ສອງຈລຸ ງັ ທ່ິ ເີ ກດີ ໃໝ່ິ ມເີ ຈຍ້ ຫຸມ້ , ມຈີ ານວນໂຄຣໂມໂຊມເຄ່ິ ງິ ໜິ່ ງ n ແລະ ແຕິ່ ລະເສນັ້ ມີ 2 ໂຄຣມາຕດີ . ຜນໄດຮ້ ບັ ຈາກ 1 ຈລຸ ງັ ທິ່ ມີ ີ 2n ໂຄຣໂມໂຊມເບອື້ ງຕນ້ ໄດກ້ າຍເປັນ 4 ຈລຸ ງັ ໃໝ່ິ ທ່ິ ມີ ີ n ໂຄຣໂມໂຊມ. ແຜນວາດຂະບວນການແບ່ິ ງຈລຸ ງັ ແບບ ໄມໂອຊສິ 2n 18

ຄງັ້ ທີ 1 2n 2n ຄງັ້ ທີ 2 nn nn ຕາຕາລາງທີ 2.3 ທຽບລະຫວິ່ າງການແບ່ິ ງຈລຸ ງັ ແບບທາງກງ ແລະ ທາງອອ້ ມ ການແບ່ິ ງຈລຸ ງັ ໂດຍທາງອອ້ ມ (Mitosis) ການແບິ່ ງຈລຸ ງັ ໂດຍທາງກງ (Meiosis) - ແມິ່ ນການແບິ່ ງເພິ່ ອື ສາ້ ງເປັນຈລຸ ງັ ຮ່ິ າງກາຍ. - ແມິ່ ນການແບິ່ ງຈລຸ ງັ ເພ່ິ ອື ສາ້ ງເປັນຈລຸ ງັ ສບື ພນັ . - ຜນຈາກການແບິ່ ງຈລຸ ງັ ເລິ່ ມີ ຕນ້ 1 ຈລຸ ງັ ໄດ້ 2 ຈລຸ ງັ - ຜນຈາກການແບິ່ ງຈລຸ ງັ ເລ່ິ ີມຕນ້ 1 ຈຸລັງໄດ້ 4 ຈລຸ ັງ ລກ. ລກ. - ມກີ ານແບ່ິ ງທາດຈລຸ ງັ ພຽງ 1 ຄງັ້ . - ມກີ ານແບິ່ ງຈທຸ າດລງັ 2 ຄງັ້ . - ຈລຸ ງັ ລກມຈີ ານວນໂຄຣໂມໂຊມເທິ່ າກບັ ໂຄຣໂມ - ຈລຸ ງັ ລກມຈີ ານວນໂຄຣໂມໂຊມເທິ່ າກບັ ເຄິ່ ງິ ໜ່ິ ງຂອງ ໂຊມຂອງຈລຸ ງັ ແມິ່ (2n). ໂຄຣໂມໂຊມຂອງຈລຸ ງັ ແມ່ິ (n). - ໂຄຣມາຕດິ ແຍກອອກຈາກກນັ ໃນໄລຍະຫງັ ຫແື ອ - ໂຄຣມາຕິດແຍກອອກຈາກກນັ ໃນໄລຍະຫັງ ຫືແອ ນາເຟສ 2. ນາເຟສ. - ບິ່ ມກີ ານຈບັ ຄິ່ ຂອງໂຄຣໂມໂຊມຄກື ນັ - ມກີ ານຈບັ ຄ່ິ ຂອງໂຄຣໂມໂຊມຄກື ນັ - ບ່ິ ເກດີ ມຄີ ຣອສຊງິ ໂອເວ.ີ - ຈລຸ ງັ ລກສາມາດແບິ່ ງແບບໄມໂທຊສິ ຕິ່ ໄປ. - ເກດີ ມຄີ ຣອສຊງິ ໂອເວ.ີ - ຈຸລັງລກ ສາມ າດແບິ່ ງແ ບບໄມ ໂອຊິສຕ່ິ ໄປ ແ ຕ່ິ ສາມາດແບິ່ ງແບບໄມໂທຊສິ ໄດ.້ 3. ການສາ້ ງຈລຸ ງັ ສບື ພນັ (Gametogenesis) ຈລຸ ງັ ທ່ິ ຖີ ືກສາ້ ງມາຈາກຂະບວນການແບ່ິ ງຈລຸ ັງແບບໄມໂອຊສິ ຍງັ ບິ່ ທນັ ເປັນຈລຸ ງັ ສບື ພນັ ທິ່ ສີ ມບນເທິ່ ອື ໂດຍ ສະເພາະໃນຈລຸ ງັ ພດື ຈະຕອ້ ງມກີ ານແບິ່ ງແບບໄມໂທຊສິ ເກດີ ຂນ້ ອກີ ກິ່ ອນທິ່ ຈີ ະປ່ິ ຽນແປງໄປເປັນຈລຸ ງັ ສບື ພນັ ຫສື ະ ປ ແຕ່ິ ສາລບັ ສັດ ຈຸລັງທ່ິ ີຖືກສາ້ ງມາຈາກຂະບວນການແບ່ິ ງຈຸລງັ ແບບໄມໂອຊິສຈະປ່ິ ຽນແປງໄປເປັນຈລຸ ງັ ສືບພັນ ໂດຍກງ. 3.1. ການສາ້ ງຈລຸ ງັ ສບື ພນັ ໃນສດັ (Animal Gametogenesis) 1) ການສາ້ ງອະສຸຈິ (Spermatogenesis) ການສາ້ ງຈຸລັງສືບພັນຂອງສັດລຽ້ ງລກດວ້ ຍນ້ານມຈະເລ່ິ ີມຕັນ້ ດ້ວຍຈຸລັງທິ່ ີມີ 2n ຫື ຈຸລັງດີພລອຍ (Diploid primordial cell) ຫືຈຸລັງສະເປີມາໂທໂກນຽມ (Spermatogonium) ທິ່ ີຢິ່ ໃນທ່ິ ສາ້ ງອະສຸ ຈຂິ ອງ ແກິ່ ນອນັ ທະ (Seminiferous tubules) ຈະແບ່ິ ງຈລຸ ັງແບບທາງອອ້ ມ (Mitosis) ຫາຍໆຄງັ້ ໄດກ້ ິ່ ຸມຈຸລງັ ຂອງ Spermatogonium ຈຸລງັ ເຫ່ິ ານມີ້ ກີ ານຈະເລີນເຕີບໂຕ ແລະ ປ່ິ ຽນແປງໄປເປັນກິ່ ຸມຈລຸ ງັ ສະປມາໂທໄຊຂນັ້ ໜິ່ ງ (Primary Spermatocyte) ເຊິ່ ງິ ມຈີ ານວນໂຄຣໂມໂຊມເປັນດພີ ລອຍ 2n ຄເື ກິ່ າ ຕິ່ ຈາກນນັ້ ແຕິ່ ລະຈຸລງັ ຂອງ ກ່ິ ຸມຈລຸ ງັ ສະປມາໂທໄຊຂນັ້ ໜິ່ ງມກີ ານແບິ່ ງຈລຸ ງັ ແບບທາງກງ (Meiosis) ເມິ່ ອື ສນິ້ ສຸດໄມໂອຊສິ 1 ຈະໄດຈ້ ລຸ ງັ ສະປ ມາໂທໄຊຂັນ້ ສອງ (Secondary Spermatocyte) 2 ຈລຸ ງັ ເຊິ່ ິງມີຈານວນໂຄຣໂມໂຊມເປັນແຮບ ພລອຍ n 19

(Haploid) ເມ່ິ ອື ສິນ້ ສຸ ດໄມໂອຊິສ 2 ຈະໄດ້ 4 ຈຸລັງ ເຊິ່ ິງແຕິ່ ລະຈຸລງັ ເອີນ້ ວິ່ າ: ສະເປີມມາຕີດ (Spermatid) ແລະ ມີຈານວນໂຄຣໂມໂຊມ ເປັນແຮບພລອຍ (n) ສະເປີ ມມ າຕີດມາປິ່ ຽນແປງໄປເປັນສະປມ າໂທຊວ (Spermatozoa) ແລະ ກາຍເປັນອະສຸຈິ (Sperm) ຕິ່ ໄປ. ຮບທີ 2.10 ຂນັ້ ຕອນການສາ້ ງອະສຸຈິ 2) ການສາ້ ງຈລຸ ງັ ໄຂິ່ (Oogenesis) ການສາ້ ງຈລຸ ງັ ໄຂິ່ ຂອງສດັ ລຽ້ ງລກດວ້ ຍນາ້ ນມຈະເລ່ິ ມີ ຕນ້ ດວ້ ຍຈລຸ ງັ ດພີ ລອຍ (Diploid primordial) ຫຈື ຸ ລງັ ໂອໂອໂກນຽມ (Oogonium) ທ່ິ ີຢ່ິ ໃນຮງັ ໄຂ່ິ ແລະ ມກີ ານຈະເລີນເຕີບໂຕປິ່ ຽນແປງໄປເປັນໂອໂອໄຊຂັນ້ ໜ່ິ ງ (Primary Oocyte) ເຊິ່ ງິ ຈະແບິ່ ງຈລຸ ງັ ແບບໄມໂອຊສິ ເມິ່ ອື ສນິ້ ສຸດໄມໂອຊສິ 1 ຈະໄດ້ 2 ຈລຸ ງັ ທິ່ ມີ ຂີ ະໜາດບິ່ ເທ່ິ າ ກນັ ເນິ່ ອື ງຈາກການແບິ່ ງທາດຈລຸ ງັ ບ່ິ ເທິ່ າກນັ ແຕ່ິ ລະຈລຸ ງັ ມຈີ ານວນໂຄຣໂມໂຊມເປັນແຮບພລອຍ (n). ຈລຸ ງັ ລກທ່ິ ມີ ີ ຂະໜາດໃຫຍິ່ ກວິ່ າໝິ່ ເອນີ້ ວ່ິ າ: ໂອໂອໄຊຂນັ້ ສອງ (Secondary Oocyte) ແລະ ຈລຸ ງັ ທິ່ ມີ ຂີ ະໜາດນອ້ ຍເອນີ້ ວ່ິ າ: ໂພລາບດຂີ ນັ້ ໜິ່ ງ (Primary polar body). ໂອໂອໄຊຂນັ້ ສອງ ຈະແບ່ິ ງຈລຸ ັງຕິ່ ໄປໃນຂນັ້ ໄມໂອຊສິ 2 ໄດ້ 2 ຈຸ ລງັ ທ່ິ ມີ ຂີ ະໜາດບິ່ ເທ່ິ າກນັ ອກີ ເອນີ້ ວ່ິ າ: ໂອໂອຕດິ (Ootid) ແລະ ຈລຸ ັງທ່ິ ີມຂີ ະໜາດນອ້ ຍກວິ່ າເອນີ້ ວ່ິ າ: ໂພລາບດີ ຂນັ້ ສອງ (Secondary polar body) ໂພລາບດຂີ ນັ້ ສອງຈະແບິ່ ງຕວຕ່ິ ໄປໃນຂນັ້ ໄມໂອຊສິ 2 ໄດ້ 2 ຈລຸ ງັ , 2 ຈຸ ລງັ ນຈີ້ ະສະຫາຍຕວໄປ ສ່ິ ວນໂອໂອຕດິ (Ootid) ຈະປິ່ ຽນແປງກາຍເປັນໂອວາ (Ovum) ແລະ ໄຂ່ິ (Egg) ໃນທິ່ ີ ສຸດ. 20

ຮບທີ 2.11 ຂນັ້ ຕອນການສາ້ ງອະສຸຈິ ແລະ ໄຂິ່ 3.2. ການສາ້ ງຈລຸ ງັ ສບື ພນັ ໃນພດື (Plant Gametogenesis) 1) ການສາ້ ງລະອອງເກສອນ (Microsporogenesis) ຈະເກດີ ຂນ້ ໃນຖງລະອອງ (anther) ຢິ່ ພາຍໃນຖງລະອອງຈະມຈີ ລຸ ງັ ກ່ິ ຸມໜ່ິ ງ ແຕິ່ ລະຈລຸ ງັ ໃນກ່ິ ຸມເອນີ້ ວ່ິ າ: ຈຸລັງໄມໂຄຣສະປມາເຕີ (Microspore Mather Cell) ຫື ໄມໂຄຣສະປໂຣໄຊ (Microsporocyte) ທິ່ ີມີ ຈານວນຫວງຫາຍ. ໄມໂຄຣສະປໂຣໄຊ ມຈີ ານວນໂຄຣໂມໂຊມເປັນດພີ ລອຍ (2n) ເມິ່ ອື ເຖີງເວລາ ຈລຸ ງັ ນຈີ້ ະແບິ່ ງ ທາງກງ ຫືໄມໂອຊິສ (Meiosis) ໄດ້ 4 ຈຸລັງ ເອີນ້ ວິ່ າ: ໄມໂຄຣສະປ (Microspore). ຈຸລັງໄມໂຄຣສະປ (Microspore) 3 ຈລຸ ງັ ຈະສະຫາຍຕວໄປ. ຈາກນນັ້ , ຈລຸ ງັ ໄມໂຄຣສະປ ທ່ິ ຍີ ງັ ເຫອື 1 ຈລຸ ງັ ຈະມກີ ານແບິ່ ງຕວ ແບບທາງອອ້ ມ (Mitosis) ໄດ້ 2 ແກ່ິ ນ; ແກິ່ ນໜ່ິ ງຄ:ື ເຈເນດີ ຣທບີ ນວິ ເຄລຍ (Generative Nucleus) ແລະ ອກີ ແກິ່ ນໜິ່ ງຄ:ື ທບ ນວິ ເຄລຍ (Tube nucleus) ຫື Vegetative Nucleus. ຫງັ ຈາກນນັ້ , ເຈເນດີ ຣທບີ ນວິ ເຄລຍ ຈະແບ່ິ ງຕວແບບທາງອອ້ ມອກີ ແຕິ່ ບິ່ ແບ່ິ ງທາດຈລຸ ງັ ແລວ້ ໄດ້ 2 ສະເປີມນວິ ເຄລຍ (Sperm Nucleus) ຈລຸ ງັ ພວກນມີ້ ກີ ານປິ່ ຽນແປງຮບຮິ່ າງເຊ່ິ ງິ ມລີ ກັ ສະນະທິ່ ແີ ຕກຕ່ິ າງກນັ ໄປຕາມແຕ່ິ ລະຊະນດິ ຂອງພດື ແຕິ່ ຈລຸ ງັ ທງັ ສອງ ແກ່ິ ນນເີ້ ພ່ິ ນິ ເອນີ້ ວ່ິ າ: ລະອອງເກສອນຜ້ (Pollen Grain). ເມ່ິ ອື ກບັ ຖງລະອອງ ຫກື ບັ ສອນຜ້ ແກິ່ ຕວແລວ້ ເປືອກ ຫຸມ້ ລະຫວິ່ າງຖງຈະຂາດຕາມລວງຍາວ ແລະ ລະອອງທິ່ ເີ ປັນເມດັ ນອ້ ຍໆເຫ່ິ ານຈີ້ ະປິວອອກມາ. 21

ຮບທີ 2.12 ຂນັ້ ຕອນການສາ້ ງເມດັ ລະອອງ 2) ການສາ້ ງໄຂິ່ ຫຈື ລຸ ງັ ສບື ພນັ ເພດແມິ່ ການສາ້ ງຈລຸ ງັ ສບື ພນັ ເພດແມິ່ ຂອງພດື ມດີ ອກເກດີ ຂນ້ ທິ່ ຮີ ວຍໄຂິ່ ຫື ຮງັ ໄຂິ່ (Ovary) ເຊ່ິ ງິ ຢິ່ ພາຍໃນມເີ ມດັ ໄຂິ່ ຫໃື ບໄຂິ່ (Ovule) ໃນເມດັ ໄຂ່ິ ຈະມຫີ າຍຈລຸ ງັ ແຕ່ິ ຈະມຈີ ລຸ ງັ ໜ່ິ ງທ່ິ ໃີ ຫຍິ່ ກວ່ິ າໝິ່ ເຊ່ິ ງິ ເອນີ້ ວ່ິ າ: ຈລຸ ງັ ເມກາສະປມາ ເຕີ (Megaspore Mother Cell) ຫເື ມກາສະປໂຣໄຊ (Megasporocyte). ຈລຸ ັງນຈີ້ ະມກີ ານແບ່ິ ງຕວແບບ ທາງກງ (Meiosis) ແລວ້ ໄດ້ 4 ຈລຸ ງັ , ແຕ່ິ ລະຈລຸ ງັ ມສີ ໂີ ສມເທິ່ າກບັ n ຫງັ ຈາກນນັ້ 3 ຈລຸ ງັ ການດທດິ ຈະຫາຍໄປ ຍງັ ເຫອື ພຽງຈລຸ ງັ ດຽວເອນີ້ ວ່ິ າ: ເມກາສະປ (Megaspore). ຕ່ິ ມາ 1 Megaspore ຈະແບິ່ ງຕວທາງອອ້ ມ 3 ຄງັ້ ໂດຍບ່ິ ມກີ ານແບ່ິ ງທາດຈລຸ ງັ ຈະໄດຢ້ ່ິ 8 ແກ່ິ ນ ແຕ່ິ ລະ ແກິ່ ນເປັນແຮບພລອຍທັງໝດ ເຊິ່ ງິ ມຖີ ງໜ່ິ ລກ (Embryo sac) ຫິ່ ຫຸມ້ ໄວ,້ ບລເິ ວນປາຍຂອງຖງໜິ່ ລກມຮີ ເປີດ ໄມໂຄຣໄຟ (Micropyle). ຈານວນ 8 ແກ່ິ ນຈລຸ ງັ ທິ່ ຢີ ່ິ ໃນຖງໜ່ິ ລກແຍກເປັນ 3 ກິ່ ຸມຄ:ື - ກ່ິ ຸ ມ ທີ 1 ມີຈານວນ 3 ແ ກິ່ ນ ຢິ່ ບລິເວນຮເປີ ດຂອງຖ ງໜິ່ ລກ ຫືເບື້ອງປາກ ໄຂິ່ ຫືໄມ ໂຄຣໄຟ (Micropyle) ໃນ 3 ແກ່ິ ນນ:ີ້ 2 ແກິ່ ນເອນີ້ ວ່ິ າ: ຈລຸ ງັ ຂາ້ ງຄຽງ ຫໄື ຊເນກີ ດີ (synergid) ແລະ 1 ແກິ່ ນທ່ິ ມີ ຂີ ະ ໜາດໃຫຍ່ິ ກວ່ິ າໝຄື ໄຂ່ິ (egg). ໄຊເນກີ ດີ ເຮດັ ໜາ້ ທິ່ ໃີ ຫເ້ ມດັ ລະອອງປະຕສິ ນທກິ ບັ ໄຂິ່ . - ກ່ິ ຸມທີ 2 ມຈີ ານວນ 3 ແກ່ິ ນເຊນັ ດຽວກນັ ເຊິ່ ງິ ຮຽງຕວຢິ່ ບລເິ ວນເບອື້ ງກງກນັ ຂາ້ ມກບັ ປາກໄຂິ່ ຫໄື ມໂຄ ຣໄຟ ເອນີ້ ວິ່ າ: ແອນຕໂີ ພດ (Antipodals) ເຮດັ ໜາ້ ທິ່ ກີ ານດທດິ . - ກິ່ ຸມທີ 3 ເຊ່ິ ງິ ມຈີ ານວນ 2 ແກິ່ ນ (ຈາກ 1 ແກ່ິ ນຂອງຈລຸ ງັ ແຕິ່ ລະເບອື້ ງຈະເຄ່ິ ອື ນເຂາ້ ຫາໃຈກາງຂອງສອງ ສນ້ ລວມກນັ ເປັນ 2 ແກ່ິ ນເອນີ້ ວ່ິ າ: ໂພລານວິ ເຄລຍ (Polar Nucleus). ໂພລານວິ ເຄລຍ ເຮດັ ໜາ້ ທິ່ ໃີ ນການ ປະຕສິ ນທຄິ ຮື ່ິ ວມກບັ ໄຂິ່ . 22

ຮບທີ 2.12 ຂນັ້ ຕອນການສາ້ ງໄຂ່ິ 23

ບດທີ 3 ການຈດັ ແບ່ິ ງສິ່ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ເນ່ິ ອື ງຈາກສິ່ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ທິ່ ອີ າໄສຢິ່ ໃນໂລກເຮາມຈີ ານວນຫວງຫາຍ (ມຫີ າຍກວິ່ າ 1.5 ລາ້ ນຊະນດິ ) ແລະ ມີ ຄວາມແຕກຕິ່ າງກນັ ທາງດາ້ ນຮບຮ່ິ າງພາຍນອກ ແລະ ໂຄງສາ້ ງພາຍໃນ. ດິ່ ັງນັນ້ , ເພ່ິ ືອເປັນການອານວຍຄວາມ ສະດວກໃນການສກສາ ແລະ ການເອນີ້ ຊ່ິ ໃື ຫເ້ ປັນເອກະພາບກນັ ໃນຂອບເຂດທິ່ ວໂລກ ນກັ ຊວີ ະວິທະຍາຈ່ິ ງໄດ້ ຈາແນກ ແລະ ຈດັ ສ່ິ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ເຫິ່ ານນັ້ ອອກເປັນຊະນດິ , ສະກຸນ, ຕະກຸນ, ເຜິ່ າ, ເຫິ່ າ, ສາຂາ, ອານາຈກັ ແລະ ຕງັ້ ຊິ່ ື ໃຫແ້ ຕິ່ ລະຢ່ິ າງເປັນລະບບຈະແຈງ້ . ທງັ ນກີ້ ເພາະວິ່ າບັນດາສ່ິ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ທັງຫາຍແມ່ິ ນມຄີ ຸນປະໂຫຍດໃນຫາຍດາ້ ນ ໃຫແ້ ກ່ິ ມະນຸດເຮາເຊິ່ ນັ : ດາ້ ນການສກສາ, ດາ້ ນສ່ິ ງິ ແວດລອ້ ມ, ດາ້ ນການກະເສດ, ອາຫານ, ການແພດ... 1. ຫກັ ກການທ່ິ ວໄປທິ່ ນີ າໃຊໃ້ ນການຈດັ ແບ່ິ ງສ່ິ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ລກັ ສະນະທ່ິ ໃີ ຊໃ້ ນການຈາແນກສິ່ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ອອກເປັນໝວດໝິ່ ມີ ດ່ິ ງັ ນ:ີ້ 1) ລກັ ສະນະໂຄງສາ້ ງພາຍນອກ ແລະ ພາຍໃນ: ໂດຍພຈິ າລະນາໂຄງສາ້ ງຂອງສິ່ ງິ ທມີ ຊີ ວີ ດິ ທິ່ ມີ ຄີ ວາມສາພນັ ໃກຊ້ ດິ ກນັ ໃຫຢ້ ່ິ ໃນຈາພວກດຽວກນັ ຄ:ື - ໂອໂມໂລກາສ ອແກນ (Homologous Organ) ໝາຍເຖງິ ອະໄວຍະວະທ່ິ ເີ ຕບີ ໃຫຍ່ິ ມາແຕິ່ ຕນ້ ກາເນດີ ດຽວກນັ ແຕິ່ ເຮດັ ໜາ້ ທິ່ ແີ ຕກຕ່ິ າງກນັ ເຊ່ິ ນັ : ປີກຂອງເຈຍກບັ ຂາໜາ້ ຂອງສດັ ສ່ິ ຕີ ນີ . - ອານາໂລກາສ ອແກນ (Analogous Organ) ໝາຍເຖງິ ອະໄວຍະວະທິ່ ເີ ຕບີ ໃຫຍ່ິ ມາແຕິ່ ຕນ້ ກາເນດີ ຕິ່ າງ ກນັ ແຕ່ິ ເຮດັ ໜາ້ ທ່ິ ຄີ ກື ນັ ເຊິ່ ນັ : ປີກຂອງນກກບັ ປີກແມງໄມ.້ - ໂຄງສາ້ ງພາຍນອກ (ອະໄວຍະວະໃດໜ່ິ ງ) ຂອງສັດບາງຊະນດິ ມີລັກສະນະຄາ້ ຍຄກື ນັ ເຊິ່ ັນ: ຄປີ າກບັ ຄີ ປາວານ. ຖາ້ ພຈິ າລະນາລະອຽດພບວິ່ າກະດກຄປີ າວານຄາ້ ຍຄກື ະດກແຂນຂອງຄນຫາຍກວິ່ າກະດກຄຂີ ອງປາ. 2) ການເຕບີ ໃຫຍ່ິ ໃນລະດບັ ໜິ່ ລກ: ເປັນລກັ ສະນະໜ່ິ ງທິ່ ໃີ ຊເ້ ປັນເກນໃນການຈດັ ຈາແນກໝວດໝ່ິ ຂອງສິ່ ງິ ທມີ ີ ຊວີ ດິ ໂດຍພຈິ າລະນາຈາກສ່ິ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ທິ່ ມີ ຄີ ວາມສາພນັ ໃກຄ້ ຽງກນັ ຈະມຮີ ບແບບການເຕບີ ໃຫຍ່ິ ຂອງໜິ່ ລກຄາ້ ຍຄື ກນັ ເຊ່ິ ນັ : ສດັ ມກີ ະດກສນັ ຫງັ ຈາພວກປາ, ກບ, ນກ ແລະ ຄນ ຕອນເປັນໜ່ິ ລກຈະມຟີ ນັ ຟມື ຄກື ນັ . 3) ຫກັ ຖານທາງວວິ ດັ ທະນາການ: ການສກສາຊາກດກດາບນັ ຂອງສິ່ ງິ ມຊີ ວີ ດິ ຊ່ິ ວຍໃຫຮ້ ບ້ ນັ ພະບລຸດຂອງສິ່ ງິ ມີ ຊວີ ດິ ໃທທນປັດຈບຸ ນັ ໄດ.້ 4) ຫກັ ການດາ້ ນອງປະກອບສາ້ ງຊວີ ະເຄມີ ແລະ ການຖິ່ າຍທອດທາງກາມະພນັ : ປັດຈຸບັນນກັ ວິທະຍາສາດ ອງີ ໃສ່ິ ອະໄວຍະວະ ແລະ ສານເຄມພີ າຍໃນຈລຸ ງັ ເພ່ິ ອື ຈາແນກສ່ິ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ເຊິ່ ນັ : ຄລໂລພາສ, ອາຊດິ ນຍເກຜຮອກິ , ໂປຣຕນິ , ອງປະກອບອ່ິ ນື ໆຂອງຈລຸ ງັ ແລະ ການຖ່ິ າຍທອດລກັ ສະນະທາງກາມະພນັ . ນອກນນັ້ , ຍງັ ພຈິ າລະນາເຖິງ ພດຕກິ າ, ການພວພນັ ກບັ ສ່ິ ງິ ແວດລອ້ ມ ແລະ ການແຈກຢາຍປະຊາກອນ. 2. ລາດບັ ຂອງການຈດັ ແບິ່ ງສິ່ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ນກັ ວທິ ະຍາສາດໄດຈ້ ດັ ລາດບັ 7 ຂນັ້ ຄ:ື ອານາຈກັ (Kingdom) ສາຂາ (Phylum) ຫື ດວີ ເິ ຊນິ (Division) ສາລບັ ພດື ເຫ່ິ າ (Class) ເຜິ່ າ (Order) ຕະກຸນ (Family) 24

ສະກຸນ (Genus) ຫື ເຊກເຊນິ (Section) ສາລບັ ພດື ຊະນດິ (Species) ນອກຈາກນີ,້ ນກັ ວທິ ະຍາສາດຍັງໄດຈ້ ດັ ລາດັບຂັນ້ ຂອງສິ່ ິງທ່ິ ີມຊີ ີວິດໃນແຕິ່ ລະຂັນ້ ລງໄປອີກໃຊຄ້ າສັບ: ສາຮອງ (Sub) ແລະ ເໜອື ກວ່ິ າ (Super) ເຂາ້ ມາຕ່ິ ມື ໃສິ່ ທາງໜາ້ ຂອງແຕິ່ ລະຂນັ້ . ຕວຢິ່ າງ: ການຈດັ ຈາແນກໝວດໝິ່ ຂອງຕນ້ ໝາກມີ້ ອານາຈກັ (Kingdom): Plantae ພດື ດວີ ເິ ຊນິ (Division): Anthophyta ພດື ດອກ ເຫ່ິ າ (Class): Angiospermae ພດື ແກ່ິ ນຫຸມ້ ເຜ່ິ າ (Order): Rosales ກຸຫາບ ຕະກຸນ (Family): Moraceae ມອນ ເຊກເຊນິ (Section): Artocarpus ໝາກມີ້ ຊະນດິ (Species): Artocarpus heterophyllus Lamk ໝາກມີ້ 3. ການຈດັ ແບິ່ ງສ່ິ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ໃນປັດຈບຸ ນັ ສິ່ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ອອກເປັນ 5 ອານາຈກັ ໃຫຍິ່ ດິ່ ງັ ນ:ີ້ 1) ອານາຈກັ ໂມນຣິ າ (Monera) ເປັນພວກຈລຸ ງັ ຮ່ິ າງກາຍດຽວ (Prokaryote) ຕວແທນທິ່ ສີ າຄນັ ໄດແ້ ກ່ິ : ຈຸ ລະພກ (Bacteria) ຊະນດິ ຕ່ິ າງໆ ແລະ ເທ່ິ າສຂີ ຽວແກມ້ ຟາ້ (Cyanophyta). 2) ອານາຈກັ ໂປຣຕິສຕາ (Protista) ມີທັງເອກະຈຸລັງ ແລະ ພະຫຸຈຸລັງ ຕວແທນໄດແ້ ກ່ິ : ເທາ (Algae) ຊະນດິ ຕ່ິ າງໆ, ລາເມອື ກ (Myxomycota) ແລະ ປະຖມມະສດັ (Protozoa). 3) ອານາຈກັ ເຫດັ (Fungi) ມທີ ງັ ເອກະຈລຸ ງັ ແລະ ພະຫຸຈລຸ ງັ ບິ່ ສາມາດສາ້ ງອາຫານເອງໄດ້ ຕວແທນໄດແ້ ກິ່ : ຢີສ (Yeast), ຣາ, ໂໝກ, ເຫດັ ເທາ (Lichen) ຊະນດິ ຕິ່ າງໆ, ເຫດັ ຊະນດິ ຕິ່ າງໆ. 4) ອານາຈກັ ພດື (Plantae) ໄດແ້ ກ່ິ ພດື ຊະນດິ ຕິ່ າງໆເຊິ່ ນັ : ພດື ບິ່ ມທີ ່ິ ລາລຽງ, ພດື ມທີ ິ່ ລາລຽງແຕ່ິ ບິ່ ມດີ ອກ, ພດື ໃບລຽ້ ງດ່ິ ຽວ ແລະ ໃບລຽ້ ງຄ່ິ , ພດື ແກິ່ ນແປືອຍ ແລະ ພດື ແກິ່ ນຫຸມ້ ເປັນຕນ້ . 5) ອານາຈກັ ສດັ (Animalia) ໄດແ້ ກ່ິ ສດັ ມກີ ະດກສນັ ຫງັ ແລະ ບິ່ ມກີ ະດກສນັ ຫງັ ຊະນດິ ຕິ່ າງໆ 25

4. ລກັ ສະນະສະເພາະຂອງສ່ິ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ສິ່ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ຈະມອີ ງປະກອບ, ໂຄງສາ້ ງແນວໃດກ່ິ ຕາມຕອ້ ງປະກອບດວ້ ຍຄຸນລກັ ສະນະ 7 ຢ່ິ າງຄ:ື - ສ່ິ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ປະກອບສາ້ ງມາຈາກຈລຸ ງັ (Compose of Cell): ເຖິງແມິ່ ນວິ່ າສິ່ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ຈະມຮີ ບຮິ່ າງໜ້ າລກັ ສະນະທິ່ ແີ ຕກຕ່ິ າງກນັ ແລະ ມຂີ ະໜາດບິ່ ເທ່ິ າກນັ ກຕາມ ແຕິ່ ສິ່ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ເຫິ່ ານລີ້ ວ້ ນແຕ່ິ ປະກອບສາ້ ງມາຈາກ ຫວໜ່ິ ວຍໂຄງສາ້ ງພນື້ ຖານທ່ິ ມີ ຂີ ະໜາດນອ້ ຍສຸ ດທິ່ ເີ ອນີ້ ວິ່ າ: ຈລຸ ງັ . ຍກເວນັ້ , ພວກໄວຣສັ , ໄວຣອຍ ທິ່ ເີ ປັນພຽງ ອະນພຸ າກ. - ສິ່ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ມກີ ານແລກປ່ິ ຽນທາດ ແລະ ພະລງັ ງານ (Metabolism): ການແລກປິ່ ຽນທາດ ແລະ ພະລງັ ງານເປັນຂະບວນການທາງຊວີ ະເຄມທີ ິ່ ເີ ກດີ ຂນ້ ພາຍໃນຈລຸ ງັ ຂອງສ່ິ ິງທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ເຊ່ິ ງິ ຈາເປັນຕິ່ ການສາ້ ງແພຈລຸ ງັ , ອະ ໄວຍະວະ, ສອ້ ມແຊມຈລຸ ງັ ທິ່ ຫີ າຍໄປ ແລະ ຂະຫຍາຍພນັ . ຂະບວນການແລກປ່ິ ຽນທາດ ແລະ ພະລງັ ງານທິ່ ເີ ກີດ ຂນ້ ໄດແ້ ກ່ິ ການຫາຍໃຈ. - ສິ່ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ມກີ ານເຕບີ ໃຫຍິ່ ແລະ ພດັ ທະນາການ (Growth and Development): ສິ່ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ມີ ການເພິ່ ມີ ຂະໜາດ ແລະ ຈານວນຂອງຈລຸ ງັ ແລະ ສ່ິ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ເຫ່ິ ານນັ້ ຈະມພີ ດັ ທະ ນາການຕາມໄວອາຍຸຂອງມນັ ຈນຮອດເກນສງສຸດຂອງອາຍຸມນັ ຈິ່ ງຈະຢຸດແລວ້ ເຊິ່ ອື ມຫາຍ. - ສ່ິ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ມກີ ານເຄ່ິ ອື ນເໜງັ ຫື ເຄິ່ ອື ນທ່ິ ີ (Movement): ສິ່ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ລວ້ ນແຕ່ິ ສາມາດເຄ່ິ ອື ນເໜງັ ຫື ເຄ່ິ ືອນທິ່ ໄີ ດເ້ ຊິ່ ນັ : ສດັ ຂນັ້ ສງມກີ ານຄານ, ແລ່ິ ນ, ບນິ ... ສິ່ ວນສັດເອກະຈລຸ ັງບາງຊະນດິ ມກີ ານເຄິ່ ອື ນທ່ິ ີດວ້ ຍການ ຫດຢືດຂອງກາ້ ມຊນີ້ , ຂນລອຍ, ຫາງລອຍ... 26

- ສ່ິ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ມກີ ານຕອບສະໜອງຕິ່ ສ່ິ ງິ ກະຕຸນ້ (Refection): ສິ່ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ມກີ ານຕອບສະໜອງຕ່ິ ສ່ິ ງິ ກະ ຕຸນ້ ຕ່ິ າງໆເຊ່ິ ນັ : ແສງ, ຄວາມຮອ້ ນ, ຄວາມເຢັນ... - ສ່ິ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ມກີ ານແຜິ່ ພນັ (Reproduction): ການແຜິ່ ພນັ ຫື ສບື ພນັ ຂອງສິ່ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ຈະມຢີ ິ່ 2 ແບບ ຄ:ື ແບບອາໄສເພດ ແລະ ບິ່ ອາໄສເພດ. ແບບບ່ິ ອາໄສເພດສິ່ ວນຫາຍພບນາຮິ່ າງກາຍເອກະຈລຸ ງັ , ການແຜິ່ ພນັ ແບບ ອາໄສເພດຈະມນີ າຮິ່ າງກາຍພະຫຸຈລຸ ງັ ເປັນສິ່ ວນໃຫຍິ່ . - ສ່ິ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ີວດິ ມກີ ານປັບຕວ (Adaptation): ສິ່ ງິ ແວດລອ້ ມເປັນປັດໄຈໜ່ິ ງທ່ິ ຕີ ັດສິນຕ່ິ ການຄງຕວ ແລະ ຂະຫຍາຍຕວຂອງສິ່ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ . ເມ່ິ ອື ສ່ິ ງິ ແວດລອ້ ມປິ່ ຽນແປງ ຖາ້ ສິ່ ງິ ມຊີ ວີ ດິ ຕອ້ ງການຢິ່ ແມ່ິ ນຈະຕອ້ ງປັບຕວ. ສິ່ ງິ ທິ່ ີ ມຊີ ວີ ດິ ທ່ິ ມີ ກີ ານປັບຕວວຢິ່ າງ ເໝາະສມ ແລະ ທນັ ກບັ ສະພາບແວດລອ້ ມທ່ິ ເີ ປັນຢ່ິ ໄດແ້ ມິ່ ນສ່ິ ງິ ມຊີ ວີ ດິ ນນັ້ ຈະຍງັ ຄງ ຢິ່ ແລະ ອອກລກແຜິ່ ຫານຕິ່ ໄປ. ກງກນັ ຂາ້ ມ, ຖາ້ ສ່ິ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ຊີວດິ ຫາກປັບຕວບ່ິ ທນັ ຫື ບ່ິ ເໝາະສມ ມນັ ກຈະ ຕາຍ ແລະ ຖກື ສນພນັ ໄປໃນທ່ິ ສີ ຸດ (ທດິ ສະດກີ ານຄດັ ເລອື ກໂດຍທາມະຊາດຂອງ ທ່ິ ານ ດກັ ວນິ ) 5. ອານາຈກັ ໂປຕສິ ຕາ ສ່ິ ງິ ມຊີ ວີ ດິ ໃນອານາຈກັ ໂປຕສິ ຕາມລີ ກັ ສະນະສາຄນັ ຄສື ິ່ ວນຫາຍຈະເປັນສ່ິ ງິ ມຊີ ວີ ດິ ເອກະຈລຸ ງັ ຫື ຫາຍຈລຸ ງັ ແຕ່ິ ຈລຸ ງັ ຍງັ ບ່ິ ມກີ ານລວມຕວເປັນແພຈລຸ ງັ ຄກື ບັ ພດື ແລະ ສດັ . ສ່ິ ງິ ມຊີ ວີ ດິ ໃນອານາຈກັ ນບີ້ າງຊະນດິ ຍງັ ມລີ ກັ ສະນະ ທງັ ຂອງພດື ແລະ ສດັ ຮິ່ ວມກນັ ຄື ມຄີ ໂຣຟີລ ( Chlorophyll ) ເຊິ່ ນັ ດຽວກບັ ພດື ແຕ່ິ ມໂີ ຄງສາ້ ງທິ່ ໃີ ຊໃ້ ນການ ເຄ່ິ ອື ນທ່ິ ໄີ ດເ້ ຊ່ິ ນັ ດຽວກບັ ສດັ ດ່ິ ງັ ນນັ້ ນກັ ວທິ ະຍາສາດຈິ່ ງຈດັ ສ່ິ ງິ ມຊີ ວີ ດິ ຈາພວກນອີ້ ອກຈາກອານາຈກັ ສດັ ແລະ ອານາຈກັ ພດື ❖ ລກັ ສະນະສາຄນັ ຂອງສິ່ ງິ ມຊີ ວີ ດິ ໃນອານາຈກັ ໂປຕສິ ຕາ - ຮ່ິ າງກາຍປະກອບດວ້ ຍຈລຸ ັງ Eukaryote ມໂີ ຄງສາ້ ງງິ່າຍໆບ່ິ ສັບຊອ້ ນ, ສິ່ ວນຫາຍປະກອບດວ້ ຍສິ່ ງິ ມີ ຊວີ ດິ ເອກະຈລຸ ງັ ບາງຊະນດິ ມຫີ າຍຈລຸ ງັ ລວມກນັ ເປັນກ່ິ ຸມ ເອນີ້ ວ່ິ າ: ໂຄໂລນີ (Colony) ຫື ເປັນສາຍຍາວ ແຕ່ິ ຍງັ ບິ່ ທນັ ໄດເ້ ຮດັ ໜາ້ ທ່ິ ລີ ວມກນັ ເປັນແພຈລຸ ງັ ຫື ອະໄວຍະວະ ເຊ່ິ ງິ ແຕິ່ ລະຈລຸ ງັ ສາມາດເຮດັ ໜາ້ ທິ່ ຂີ ອງ ຄວາມເປັນສິ່ ງິ ມຊີ ວີ ດິ ໄດຢ້ ິ່ າງຄບຖວ້ ນ - ບິ່ ມໄີ ລຍະຕວອິ່ ອນ ເຊ່ິ ງິ ແຕກຕິ່ າງຈາກພດື ແລະ ສດັ ທ່ິ ມີ ໄີ ລຍະຕວອິ່ ອນກິ່ ອນຈະເປັນຕວເຕມັ ໄວ - ແບບແຜນການດາລງຊວີ ດິ ມທີ ງັ ຊະນດິ ທິ່ ເີ ປັນຜຜ້ ະລດິ , ເປັນຜບ້ ລໂິ ພກ ແລະ ຜຍ້ ິ່ ອຍສະຫາຍທາດອງຄະ ທາດ - ການເຄ່ິ ອື ນທິ່ ມີ ບີ າງຊະນດິ ເຄ່ິ ອື ນທິ່ ໂີ ດຍອາໃສຂນລອຍ, ຫາງລອຍ ຫື ຕນີ ປອມ ແຕິ່ ບາງຊະນດິ ກ່ິ ເຄ່ິ ອື ນທ່ິ ີ ບ່ິ ໄດ້ - ການສບື ພນັ ມທີ ງັ ແບບອາໄສເພດ ແລະ ບ່ິ ອາໄສເພດ ❖ ສິ່ ງິ ມຊີ ວີ ດິ ໃນອານາຈກັ ໂປຕສິ ຕາມທີ ງັ ໝດ 9 ສາຂາ: 1. ສາຂາໂປໂຕຊວ Phylum Protozoa 2. ສາຂາເຫດັ ເມອື ກ Division Myxomycophyta 3. ເທາອກີ 7 ສາຂາ ຄ:ື Division Chlorophyta 4. Division Euglenophyta 5. Division Charophyta 27

6. Division Phaeophyta 7. Division Chrysophyta 8. Division Pyrrophyta4 9. Division Rhodophyta 6. ການຈດັ ແບິ່ ງພດື (Plant Kingdom) ພດື ເປັນສິ່ ິງທ່ິ ີມີຊວີ ິດທິ່ ີມຄີ ວາມສາຄັນຢິ່ າງມະຫາສານ ເພາະເຮດັ ໜາ້ ທິ່ ີເປັນຜສ້ າ້ ງອາຫານໃຫແ້ ກິ່ ລະບບ ນເິ ວດໃນໂລກ. ນອກນນັ້ , ພດື ຍງັ ໃຫຄ້ ຸນປະໂຫຍດຫາຍຢ່ິ າງແກ່ິ ມະນຸດເຮາ, ບິ່ ວິ່ າທາງກງ ແລະ ທາງອອ້ ມ. ພືດໃນໂລກມີຫາຍຊະນິດເຊ່ິ ິງມຮີ ບຮິ່ າງ, ຂະໜາດ, ລັກສະນະ ແລະ ການແຈກຢາຍທ່ິ ີແຕກຕິ່ າງກັນ ປັດຈບຸ ນັ ພດື ທງັ ໝດທິ່ ຖີ ກື ຄນ້ ພບມປີ ະມານ 250 000 − 300 000 ຊະນດິ ມກີ ານແບ່ິ ງຕາມຫາຍສາຂາດ່ິ ງັ ນ:ີ້ 1) ສາຂາພດື ບ່ິ ມທີ ິ່ ລາລຽ້ ງ (Division Bryophyta): ຕວແທນທ່ິ ສີ າຄນັ ໄດແ້ ກິ່ : ໄຄ (moss), ລເີ ວນີ ເວດ (liverwort) ແລະ ຮອນເວີດ (hornwort). ເປັນພດື ທິ່ ຍີ ງັ ບິ່ ທັນມທີ ່ິ ລາລຽ້ ງ, ມຂີ ະໜາດນອ້ ຍ, ອາໄສຢິ່ ໃນນາ້ ແລະ ບິ່ ອນຊິ່ ຸມຊິ່ ນື , ບ່ິ ທນັ ມຮີ າກ, ລາຕນ້ ແລະ ໃບທິ່ ແີ ທຈ້ ງິ . 2) ສາຂາພືດມີທິ່ ລາລ້ຽງແຕ່ິ ບ່ິ ມີດອກ (Division Pterophyta): ຕວແທນທ່ິ ີສາຄັນໄດ້ແກິ່ ຜັກ ກ ດ ຊະນດິ ຕິ່ າໆ (fern). ລກັ ສະນະເດິ່ ນັ ແມ່ິ ນພດື ພວກນສີ້ າ້ ງສະປໂດຍຍງັ ບິ່ ທນັ ມແີ ກິ່ ນ ແລະ ໝາກ. ປັດຈບຸ ນັ ຜກັ ກດ ມປີ ະມານ 170 ສະກຸນ, 12 000 ຊະນດິ . 3) ສາຂາພດື ທ່ິ ລາລຽ້ ງຂນັ້ ຕາ ( Division Psilophyta): ພດື ກິ່ ຸມນສີ້ ິ່ ວນຫາຍສນພນັ ໄປແລວ້ ຍງັ ພຽງຫວາຍ ທະນອ້ ນ (psilotum). ຫວາຍທະນອ້ ຍຈະມທີ ິ່ ລາລຽ້ ງຢິ່ ໃນລາຕນ້ ເທ່ິ ານນັ້ . 4) ສາຂາລໂີ ຄໄຟຕາ (Division Lycophyta): ຫຍາ້ ຖອດປອ້ ງ, ຫຍາ້ ຕນີ ກບັ ແກ.້ .. ເປັນພດື ທິ່ ມີ ຮີ າກ, ລາ ແລະ ໃບທິ່ ແີ ທຈ້ ງິ ມຢີ ປະມານ 200 ຊະນດິ . 5) ສາຂາຕນ້ ແປກ (Division Coniferophyta): ຕນ້ ແປກສອງໃບ, ແປກສາມໃບ... ສິ່ ວນຫາຍເປັນພດື ຢື ນ ຕ້ນ ມີຂ ະ ໜ າດ ໃຫ ຍິ່ ທ່ິ ີ ສຸ ດ ແ ລ ະ ສ ງທິ່ ີ ສຸ ດ . ພື ດ ສ າຂ ານີ້ບ າງຄັ້ງກ ຈັດ ຢ່ິ ໃ ນ ກິ່ ຸ ມ ພື ດ ແ ກ່ິ ນ ເປື ອ ຍ (gymnosperm) 28

6) ສາຂາແປະກວ້ ຍ (Division Ginkgophta): ຕນ້ ແປະກວ້ ຍ ແຈກຢາຍຕາມເຂດອາກາດໜາວ, ເປັນຕນ້ ໃຫຍິ່ ຄາ້ ຍຄພື ດື ມດີ ອກ ແລະ ຈດັ ໃນພດື ແກິ່ ນເປືອຍ. 7) ພືດດອກ (Division Anthophyta): ເປັນພດື ແກ່ິ ນຫຸມ້ (angiosperm) ມີອງປະກອບຄບຖວ້ ນມີ ຈານວນຫາຍທິ່ ສີ ຸ ດ ມີ 300 ຕະກຸນ, 12,500 ສະກຸນ ແລະ 275 000 ຊະນດິ . ມີ 2 ກ່ິ ຸມຄ:ື ພດື ໃບລຽ້ ງດິ່ ຽວ ແລະ ພດື ໃບລຽ້ ງຄິ່ . ຄວາມແຕກຕ່ິ າງກນັ ລະຫວິ່ າງພດື ໃບລຽ້ ງດຽວ ແລະ ພດື ໃບລຽ້ ງຄ່ິ ລ ລກັ ສະນະ ພດື ໃບລຽ້ ງດິ່ ຽວ ພດື ໃບລຽ້ ງຄິ່ ໃບລຽ້ ງ ເສນັ້ ກາງໃບ ມີ 1 ໃບລຽ້ ງ ມີ 2 ໃບລຽ້ ງ ລາຕນ້ ຈດັ ລຽງແບບຂະໜານກນັ ຈດັ ລຽງແບບຕາໜາງປະສານກນັ ຮາກ ເປັນຂ,້ ປອ້ ງຊດັ ເຈນ ສິ່ ວນຫາຍບ່ິ ເປັນຂ້ ຫື ເຫນັ ບິ່ ຊດັ ເຈນ ທ່ິ ລາລຽ້ ງວາງບ່ິ ເປັນລະບຽບ ທ່ິ ລາລຽ້ ງວາງເປັນລະບຽບ ມີລະບບຮາກຝອຍ ມີພຽງຮາກຝອຍ ລະບບຮາກແກວ້ (ມີຮາກແກວ້ ແລະ ແລະ ບມຮີ າກແກວ້ ຮາກຝອຍ 7. ການຈດັ ແບິ່ ງສດັ (Animal Kingdom) ອານາຈກັ ສດັ ເປັນອານາຈກັ ຂອງສ່ິ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ເຊິ່ ງິ ນບັ ແຕ່ິ ພວກຈລຸ ງັ ດຽວ ແລະ ຫາຍຈລຸ ງັ ເປັນສິ່ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ິດ ລຽ້ ງຊບີ ແບບອາໄສ ເຊ່ິ ງິ ມກີ ານເຄ່ິ ອື ນໄຫວຢ່ິ າງຊດັ ເຈນໂດຍອາໄສກາ້ ມຊນີ້ ແລະ ລະບບຕ່ິ າງໆພາຍໃນຮິ່ າງກາຍທ່ິ ີ ເຮດັ ວຽກຢິ່ າງເປັນລະບບ. ການສບື ພນັ ສິ່ ວນຫາຍແມິ່ ນອາໄສເພດ, ອານາຈກັ ສດັ ໄດແ້ ບິ່ ງອອກເປັນຫາຍສາຂາ, ຫາຍ ເຫ່ິ ນເຜິ່ າ, ຫາຍໆຊະນດິ ຕາມຄວາມແຕກຕ່ິ າງກນັ . ສິ່ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ໃນອານາຈກັ ສດັ ໄດແ້ ບິ່ ງອອກເປັນ 9 ສາຂາໃຫຍ່ິ ເຊ່ິ ນັ : 1) ສາຂາສດັ ຟອງນາ້ (Porifera) ເຊ່ິ ນັ : ຟອງນາ້ ແກວ້ , ຟອງນາ້ ຫນີ ປນ. ເປັນສດັ ທິ່ ອີ າໄສຢິ່ ທະເລ. 2) ສາຂາສດັ ໄສຖ້ ງ ( Coelenterata or Nidaria) ເຊ່ິ ນັ : ປາກະລັງ, ແມງຍຸມ້ ຫວະ, ໄຮດຣາ, ດອກໄມ ້ ທະເລ, ໂປລບີ ... ເປັນຕນ້ . 3) ສາຂາຂກີ້ ະເດອື ນແປ (Plathelminthes) ເຊິ່ ນັ : ແມ່ິ ທອ້ ງແປ, ພະຍາດໃບໄມ ້ (fluke)… 4) ສາຂາຂກີ້ ະເດອື ນກມ (Nemathoda) ເຊິ່ ນັ : ແມິ່ ທອ້ ງກມ, ແມ່ິ ທອ້ ງໄສມ້ າ້ ... 5) ສາຂາຂກີ້ ະເດອື ນປອ້ ງ (Anelida) ເຊ່ິ ນັ : ຂກີ້ ະເດອື ນດນິ , ປີງ, ທາກ, ... 6) ສາຂາສດັ ອ່ິ ອນແຫວ (Molusca) ເຊ່ິ ນັ : ຫອຍຊະນດິ ຕ່ິ າງໆ, ປາມກ, ແມງລນີ້ ໝາ... 7) ສາຂາສດັ ຕນີ ຂ້ (Arthopoda) ເຊ່ິ ນັ : ປ, ກຸງ້ , ແມງໄມນ້ າໆຊະນດິ , ຂເີ້ ຂບັ , ບງ້ ກ.ື້ .. 8) ສາຂາສດັ ໜງັ ໜາມ (Echiderpota) ເຊິ່ ນັ : ດາວທະເລ, ເໝນັ້ ທະເລ... 9) ສາຂາສດັ ສາຍສນັ ຫງັ (Chordata) ເຊ່ິ ນັ : ປາ, ກບ, ແຂ,້ ນກ, ຄວາຍ, ງວ, ຄນ... 29

ບດທີ 4 ການສາ້ ງອາຫານຂອງພດື 1. ການປະກອບສາ້ ງຂອງຮ່ິ າງກາຍພດື ການລາລຽງໃນພດື ແມ່ິ ນຂະບວນການຂນສິ່ ງນາ້ , ຮໂມນ, ເກອື ແຮິ່ ຈານ ແລະ ສານອາຫານຕິ່ າງໆຈາກສິ່ ວນ ໜິ່ ງໄປຍງັ ອກີ ສ່ິ ວນໜ່ິ ງຂອງຮິ່ າງກາຍພດື ເຊ່ິ ນັ : ການຂນສ່ິ ງນາ້ ແລະ ແຮ່ິ ທາດຈະເລິ່ ີມຈາກດນິ ສ່ິ ຮາກ,ຜິ່ ານລາຕນ້ ແລະ ໄປຖງິ ພາກສິ່ ວນໃບແລວ້ ເກດີ ການຄາຍນາ້ . ການຂນສິ່ ງທາດອາຫານທິ່ ໄີ ດຈ້ າກການສງັ ເຄາະແສງຈາກໃບໂດຍ ແພຈລຸ ງັ ຫື ທ່ິ ອາຫານ (Phloem) ສິ່ ລາຕນ້ ແລະ ສ່ິ ວນຕິ່ າງໆ. ສະນນັ້ ບນັ ດາອະໄວຍະວະຂອງພດື ຈິ່ ງເຮດັ ໜາ້ ທ່ິ ີ ການລາລຽງພອ້ ມໆກນັ ແລະ ມບີ ດບາດສາຄນັ ຕິ່ ການຈະເລນີ ເຕບີ ໂຕຂອງຮ່ິ າງກາຍພດື . 1.1. ຮາກພດື (Roots) ຮາກຄອື ະໄວຍະວະ ຫື ສ່ິ ວນປະກອບຂອງພດື ບິ່ ມຂີ ,້ ປອ້ ງ, ຕາ, ໃບ ເຊິ່ ງິ ຂະຫຍາຍຕວລງສ່ິ ພນື້ ດນິ ຕາມ ແຮງດງດດຂອງໜິ່ ວຍໂລກ. ຮາກກາເນດີ ມາຈາກຈຮາກຂອງຕນ້ ອິ່ ອນ ແລະ ຂະຫຍາຍເປັນຮາກແກວ້ , ຮາກແກວ້ ສາມາດແຕກແໜງອອກໄປອກີ ເປັນຮາກແໜງ. ❖ ໂຄງສາ້ ງຂອງຮາກພດື ຮາກເມ່ິ ອື ງອກຈາກເມດັ ແລວ້ ຈະມກີ ານຂະຫຍາຍຕວຕິ່ ໄປຈາກການສກສາພບວິ່ າປາຍຮາກປະ ກອບດວ້ ຍ ແພຂະຫຍາຍທິ່ ມີ ກີ ານແບິ່ ງຕວຄວບຄິ່ ກບັ ການຂະຫຍາຍຂະໜາດຂອງຈລຸ ງັ ມຜີ ນເຮດັ ໃຫຮ້ າກຍາວເພ່ິ ມີ ອອກແລວ້ ຖກື ດນັ ລງດນິ ເລິ່ ອື ຍໆໃນເວລາທ່ິ ແີ ພຂະຫຍາຍຈະເລິ່ ອື ນລງສ່ິ ສ່ິ ວນປາຍຮາກຕະຫອດເວລານນັ້ ຈລຸ ງັ ຢ່ິ ສ່ິ ວນເທງິ ຈະ ຄ່ິ ອຍໆປິ່ ຽນແປງເປັນແພຖາວອນເພ່ິ ອື ເຮດັ ຫນາ້ ທິ່ ແີ ຕກຕ່ິ າງກນັ ອອກໄປ. ກ. ເຂດໝວກຮາກ (Root cap): ເປັນສ່ິ ວນຫຸບຢິ່ ປາຍສຸ ດຂອງຮາກ.ເຮດັ ຫນາ້ ຊ່ິ ວຍປ້ອງກນັ ເຈຍ້ ຫຸມ້ ທິ່ ຢີ ່ິ ຖດັ ເຂາ້ ໄປ ເພ່ິ ອື ບິ່ ໃຫໄ້ ດຮ້ ບັ ອນັ ຕະລາຍຈກີ ຂາດໃນຂະນະທິ່ ຊີ ລິ ງໄປໃນດນິ . ຂ. ເຂດຈລຸ ງັ ເຕີບໃຫຍ່ິ (Meristometic zone): ເປັນບລເິ ວນທິ່ ຖີ ັດຈາກໝວກຮາກຂນື້ ມາ ຈາກໝວກ ຮາກປະມານ 1 - 2 ມມ ປະກອບດວ້ ຍເຈຍ້ ຫຸມ້ ເຕບີ ໃຫຍິ່ ທິ່ ມີ ກີ ານແບ່ິ ງຕວແບບໄມໂຕຊິ ສຕະຫອດເວລາຈນເຮດັ ໃຫເ້ ພ່ິ ມີ ຈານວນຈລຸ ງັ ຂອງປາຍຮາກ ຫາຍຂນ້ ຮບຮ່ິ າງຈລຸ ງັ ບລເິ ວນນມີ້ ລີ ກັ ສະນະ ຄກື ນັ . ຄ. ເຂດຈລຸ ງັ ຢດຂະຫຍາຍຕວຕາມລວງຂວາງ (Blongation zone): ຈລຸ ງັ ບລເິ ວນນເີ້ ຕບີ ໃຫຍ່ິ ມາຈາກຈຸ ລງັ ໃນບລເິ ວນເຈຍ້ ຫຸມ້ ເຕີບໃຫຍິ່ ແລະ ຢຸດການແບິ່ ງຕວ ແລະ ມກີ ານຂະຫຍາຍຂະໜາດຕາມລວງຍາວເພິ່ ມີ ຂນ້ ຈິ່ ງຄິ່ ອຍໆຂະຫຍາຍຕວຕາມລວງກວາ້ ງອກີ ຫນອ້ ຍຫນິ່ ງ. ງ. ບລເິ ວນທິ່ ີຈລຸ ງັ ຈະເລນີ ເຕີບໃຫຍ່ິ ເຕມັ ທິ່ ີ ຫື ຂນຮາກ: ເປັນບລເິ ວນທ່ິ ຈີ ລຸ ງັ ປ່ິ ຽນຮບຮິ່ າງເພ່ິ ອື ເຮດັ ຫນາ້ ທິ່ ີ ສະເພາະໄວແ້ ກ່ິ : ເອພເີ ດມີ ດິ ເປັນເຈຍ້ ຫຸມ້ ຢິ່ ວງນອກ ເຊ່ິ ງິ ປະກອບດວ້ ຍກິ່ ຸມທ່ິ ລາລຽງ: ຊແີ ລມ ແລະ ໂພເເອມັ , ຂນ ຮາກມອີ າຍຸໃນພດື ບາງຊະນດິ ອາຍຸ 2 - 3 ມື້ ຫື ອາດຫາຍກວິ່ ານນັ້ 2 - 3 ອາທດິ . 30

ຮບທີ 4.1 ສິ່ ວນປະກອບຕ່ິ າງໆຂອງຮາກພດື ❖ ໜາ້ ທິ່ ຂີ ອງຮາກ - ດດນາ້ ແລະ ເກອື ແຮິ່ ຈານຈາກດນິ ລວມທງັ ທາດອາຫານທ່ິ ພີ ດື ສະສມໄວໃ້ ນຮາກຂນື້ ໄປສ່ິ ພາກສ່ິ ວນຕ່ິ າງໆ ຂອງລາຕນ້ . - ເຮດັ ໜາ້ ທ່ິ ຢີ ດລາຕນ້ ໃຫຕ້ ດິ ແໜນ້ ກບັ ພນື້ ດນິ - ເປັນແຫ່ິ ງສະສມອາຫານ - ເປັນແຫິ່ ງສາ້ ງຮອກໂມນເພິ່ ອື ໃຊເ້ ຂາ້ ໃນການຈະເລນີ ເຕບີ ໂຕ ແລະ ຂະຫຍາຍຕວຂອງລາຕນ້ , ຍອດ ແລະ ພາກສ່ິ ວນຕ່ິ າງໆຂອງພດື . À»ñ©Î¾û 굆 ©ô ªò©ì¿ªí-ùªÉ ©ò ÁÎû-¡®ñ ²œ-©-ò 1.2. ລາພດື (Stem) ລາຕນ້ ຂອງພດື ແມິ່ ນສິ່ ວນທ່ິ ຂີ ະຫຍາຍຂນື້ ສ່ິ ວນເທງິ ໜາ້ ດນິ ຕາ້ ນກບັ ແຮງດງດດຂອງໜ່ິ ວຍໂລກ, ເປັນສິ່ ວນທິ່ ີ ມສີ ິ່ ວນປະກອບທ່ິ ມີ ປີ ອ້ ງ, ຂ,້ ຕາ ແລະ ໃບ. ❖ ໂຄງສາ້ ງຂອງລາພດື ກ. ໂຄງສາ້ ງຂອງລາພດື ໃບລຽ້ ງຄິ່ ລາຕນ້ ຂອງພດື ໃບລຽ້ ງຄ່ິ ຕດັ ຕາມລວງຂວາງທ່ິ ມີ ກີ ານຂະຫຍາຍຂນັ້ ໜິ່ ງ ປະກອບດວ້ ຍແພຕິ່ າງໆດ່ິ ງັ ນ:ີ້ 1) ແພໜງັ ປກຂນັ້ ໜ່ິ ງ (Epidermis): ເປັນແພຢຊນັ້ ນອກສຸດປະກອບດວ້ ຍແພຈລຸ ງັ ຊນັ້ ດຽວ, ລາຕນ້ ພດື ບາງຊະນດິ ຈະມຂີ ນ ຫື ຕ່ິ ອມຍ່ິ ນື ອອກມາເພິ່ ອື ປ້ອງກນັ ອນັ ຕະລາຍຈາກການລະເຫຍີ ອາຍນາ້ ຂອງຈຸລງັ , ລາຕນ້ ອ່ິ ອນຈະພບມຈີ ລຸ ງັ ປ່ິ ອງອາກາດຕາມຊນັ້ Epidermis ເຄອື ບຢ່ິ ທາງນອກ. 2) ຄເທກັ (Cortex): ປະກອບດວ້ ຍຈລຸ ງັ ຫາຍຊະນດິ ເຊິ່ ງີ ຢ່ິ ລະຫວິ່ າງເອປີເດມີ ສິ ແລະ ທ່ິ ລາລຽງ - ໂກລນີ ຄມີ າ ກະຈາຍຢິ່ ເພ່ິ ອື ໃຫລ້ າແຂງແຮງ. - ພາເຣນຄມີ າ ເປັນຊນັ້ ທ່ິ ຢີ ່ິ ຖດັ ຈາກຊນັ້ ໂກເລນັ ຄມີ າເຂາ້ ໄປໃນຈລຸ ງັ ເປືອກຂນັ້ ໜ່ິ ງໃນລາຕນ້ ທິ່ ຍີ ງັ ອ່ິ ອນ ຈະ ມຄີ ໂລພລາສຊິ່ ວຍໃນການສງັ ເຄາະແສງ. 31

3) ຊນັ້ ໃນສຸດຂອງເປືອກຂນັ້ ໜິ່ ງເປັນເອນັ ໂດເດມີ ສິ ຊນັ້ ດຽວທິ່ ມີ ເີ ຈຍ້ ຫຸມ້ ຈລຸ ງັ ໜາ ແລະ ມຈີ ລຸ ງັ ຊມື ຜິ່ ານຢ່ິ ລະຫວິ່ າງເອນັ ໂດເດມີ ສິ ໃນລາຕນ້ ຈະສງັ ເກດເຫນັ ຊນັ້ ນອກເອນັ ໂດເດມີ ສິ ຢ່ິ າງຊດັ ເຈນ. 4) ທິ່ ກາງ (Stele): ເປັນແພຈລຸ ງັ ປະກອບດວ້ ຍແພຈລຸ ງັ ທ່ິ ປີ ະກອບດວ້ ຍທິ່ ລາລຽງຮຽງຕວເປັນວງຮອບລາ ຕນ້ ເປັນລະບຽບໂດຍມເີ ພຣີໄຊເກລີ , ໂຟລເອມຂນັ້ ໜິ່ ງ ແລະ ໂຟລເລມຂນັ້ ໜິ່ ງຢິ່ ດາ້ ນນອກ ແລະ ໄຊ ເເລມຢິ່ ດາ້ ນໃນ. ຢ່ິ ລະຫວ່ິ າງໄຊເລມ ແລະ ໂຟລເອມມຈີ ລຸ ງັ ພາເຣນຄມີ າທ່ິ ຍີ ງັ ເປັນແພຂະຫຍາຍຂອງແພ ລາລຽງຂນັ້ ສອງໄດແ້ ກ່ິ ແບບທິ່ ມີ ີ Phloem ຕດິ ຢິ່ ກບັ ໄຊເເລມ ພບໃນລາຕນ້ ໃບລຽງຄ່ິ ສ່ິ ວນຫາຍ, ທ່ິ ກາງ ແບບນຈີ້ ະບ່ິ ຕດິ ກນັ ຕະຫອດມນັ ຈະຂາດກນັ ແຕິ່ ລະວງມນ, ແຕ່ິ ລະວງນອ້ ຍ ແລະ ແຕິ່ ລະວງໃຫຍິ່ ຈະມີ Interfascicular ຂນັ້ . 5) ໃຈກາງ (Pith): ເປັນແພຊນັ້ ໃນສຸດຂອງລາຕນ້ , ປະກອບດວ້ ຍຈລຸ ງັ ພາເຣນຄມີ າເປັນສິ່ ວນໃຫຍ່ິ , ເຮດັ ໜ້ າທິ່ ສີ ະສມອາຫານ, ລາພດບາງຊະນດິ ປະກອບມທີ າດລກິ ນນິ ສະສມຢ່ິ ນາເຮດັ ໃຫພ້ ດື ແຂ່ິ ງແກ່ິ ນ. ຢ່ິ ລະຫວິ່ າງທ່ິ ຊກັ ນາຍງັ ພບເຫນັ ເມດັ ຊກັ ນາທິ່ ເີ ຮດັ ໜາ້ ທິ່ ສີ ະສມອາຫານ ແລະ ຊ່ິ ວຍລາລຽງເກອື ແຮ່ິ ຈານພອ້ ມ ທງັ ອາຫານໄປທາງຂາ້ ງ ທ່ິ ກາງອາດຈະມຄີ ໂລພາສຕດິ ຢິ່ ນາແຕ່ິ ໃນພດື ສິ່ ວນຫາຍທິ່ ກາງຈະຖກື ທາລາຍ ໃນຂະນະເຕບີ ໃຫຍິ່ . ❖ ໜາ້ ທ່ິ ຂີ ອງລາ ລາພດື ມໜີ າ້ ທິ່ ຕີ ນ້ ຕດິ່ ງັ ນີ້ : - ເປັນແກນກາງສາລບັ ຄາ້ ຊກິ່ ງິ ງິ່າ, ໃບ, ດອກ, ໝາກ ແລະ ສາມາດແຕກອອກຮບັ ແສງເພິ່ ອື ໃຊໃ້ ນການສັງ ເຄາະແສງ. - ເປັນຕວກາງສາລບັ ລາລຽງນາ້ , ເກອື ແຮ່ິ ລວມທງັ ທາດອາຫານຕິ່ າງໆໄປທຸກພາກສິ່ ວນຂອງພດື . - ສາ້ ງແພຈລຸ ງັ ພາກສ່ິ ວນຕ່ິ າງໆຂອງພດື ໃໝິ່ ເຊິ່ ນັ : ໃບ, ດອກ, ໝາກ. 1.3. ໃບພດື (Leaves) ໃບ (Leaf) ຄອື ະໄວຍະວະສ່ິ ວນໜິ່ ງຂອງພດື ທ່ິ ຂີ ະຫຍາຍອອກໄປດາ້ ນຂາ້ ງໂດຍມຕີ າແໜິ່ ງຢິ່ ຕາມ ຂຂ້ ອງລາ ຕນ້ ແລະ ກ່ິ ງິ ງ່ິາ ເພິ່ ອື ເຮດັ ຫນາ້ ທິ່ ເີ ປັນບິ່ ອນສາ້ ງອາຫານ. ໃບສ່ິ ວນຫາຍຈະມສີ ຂີ ຽວຍອ້ ນບນັ ຈຸ ທາດສຄີ ໂຣຟີລເປັນ ສິ່ ວນໃຫຍ່ິ . ມຮີ ບຮ່ິ າງ ແລະ ຂະໜາດແຕກຕິ່ າງກນັ ຕາມແຕ່ິ ລະຊະນດິ ຂອງພດື . ❖ ໂຄງສາ້ ງຂອງໃບ ສ່ິ ວນປະກອບຂອງໃບມີ 3 ສ່ິ ວນຄ:ື ແຜິ່ ນໃບ (blade), ກາ້ ນໃບ ( peticle ) ແລະ ຫໃບ (stpuie) 32

ຮບທີ 4.2 ສ່ິ ວນປະກອບຕິ່ າງໆຂອງໃບພດື 1 ) ແຜິ່ ນໃບ (blade lamina) ມກັ ແຜິ່ ເປັນມຂື ະໜາດໃຫຍິ່ ແລະ ຮບຮິ່ າງຕ່ິ າງກນັ . • ເສັນ້ ໃບ (vein) ໃຫສ້ ງັ ເກດເສັນ້ ກາງໃບ (midrib) ເຊິ່ ີງຕ່ິ ເປັນເນອື້ ດຽວກບັ ກາ້ ນໃບຈາກ ເສນັ້ ກາງໃບ ແຍກອອກເປັນເສນັ້ ໃບເຊ່ິ ງີ ຈະ ແຍກແໜ່ິ ງອອກໄປອກີ ເປັນເສນັ້ ແໜ່ິ ງໃບ (vientet). • ການຈດັ ລຽງຂອງໃບ (venation) - ເສນັ້ ໃບແບບຂະໜານ (parallel venation): ພບໃນພດື ໃບລຽ້ ງດິ່ ຽວແບ່ິ ງເປັນລຽງຕາມລວງຍາວຂອງ ໃບ (planatelu parallel venation) ແລະ ເສນັ້ ໃບຂະໜານກນັ ຕາມທາງຂວາງຂອງໃບ. ສ່ິ ວນຂອງພດື ໃບລຽ້ ງ ຄ່ິ ເປັນແບບຕາຂ່ິ າຍ (netted ຫື recticulated venation) ເຊິ່ ງິ ມສີ ອງແບບຄ:ື ກ) ແບບຕາຂ່ິ າຍຂນນກ (pinnatelynettedvenation) ເຊ່ິ ນັ : ໝາກຂາມ... ຂ) ຕາຂ່ິ າຍແບບຮບມື (pinnatelynettedvenation) ເຊ່ິ ນັ : ໃບໝາກຫິ່ ຸງ, ໃບໝາກມ່ິ ວງ... 2) ກາ້ ນໃບ (peticle ): ກາ້ ນໃບຕດິ ກບັ ທາ້ ຍໃບຍກເວນັ້ ບາງຊະນດິ ກາ້ ນໃບຕດິ ໃຈກາງຫດື າ້ ນໃນຂອງແຜ່ິ ນ ໃບ, ກາ້ ນໃບ ສນັ້ ຍາວ ຫື ບ່ິ ມີ ກາ້ ນໃບເລຍີ . ກາ້ ນໃບສ່ິ ວນຫາຍມລີ ັກສະນະກມໃບພືດໃບລຽ້ ງດິ່ ຽວບາງຊະນດິ ກາ້ ນໃບແພຫຸມ້ ລາຕນ້ ເອນີ້ ວິ່ າ: ກາບໃບ (leaf sheath) 3) ຫໃບ (stipule): ຫໃບເປັນໄລຍະຫ່ິ າງຢ່ິ ບິ່ ອນກາ້ ນໃບຖາ້ ເປັນຫໃບຂອງໃບຍ່ິ ອຍ (striple). ❖ ໜາ້ ທິ່ ຂີ ອງໃບ: ໃບເປັນອະໄວຍະວະທິ່ ສີ າຄນັ ຂອງພດື ເຊິ່ ງິ ມໜີ າ້ ທິ່ ຫີ ກັ ດ່ິ ງັ ນ:ີ້ - ເຮດັ ໜາ້ ທ່ິ ໃີ ນການສງັ ເຄາະແສງ. - ເຮດັ ໜາ້ ທິ່ ໃີ ນການຫາຍໃຈ. - ເຮດັ ໜາ້ ທິ່ ໃີ ນການຄາຍນາ້ ນອກຈາກໜາ້ ທິ່ ຂີ າ້ ງເທງິ ແລວ້ ໃບພດື ຍງັ ປິ່ ຽນຮບເພ່ິ ອື ເຮດັ ໜາ້ ທິ່ ສີ ະເພາະຢ່ິ າງອິ່ ນື ເປັນຕນ້ ແມິ່ ນ: - ໃບເກາະ: ໃບທິ່ ປີ ່ິ ຽນເປັນມເື ກາະເພ່ິ ອື ຢືດ ແລະ ຊລ້ າຕນໃຫສ້ າມາດໄຕິ່ ສງຂນ້ ສງໄດເ້ ຊິ່ ນັ : ມເື ກາະຂອງເຄອື ໝາກອ, ເຄອື ໝາກແຕງ, ເຄອື ໝາກສະໄລ, ເຄອື ຜກັ ຕານນິ ... - ໃບສະສມອາຫານ: ເປັນໃບທິ່ ເີ ຮດັ ໜາ້ ທ່ິ ໃີ ນການສະສມອາຫານເຊ່ິ ນັ : ຫວາ້ ນຫາງແຂ,້ ກບີ ຫວຫອມ ແລະ ກບີ ຂອງກະທຽມ. - ໃບແຜ່ິ ພນັ : ເຮດັ ໜາ້ ທ່ິ ໃີ ນການແຜ່ິ ພນັ ເຊິ່ ນັ : ໃບສມ້ ເສາ, ກຸຫາບຫນີ ... - ໃບຈບັ ອາຫານ: ເປັນໃບທ່ິ ເີ ຮດັ ໜາ້ ທິ່ ີຈບັ ແມງໄມຂ້ ະໜາດນອ້ ຍຂອງຈາພວກພດື ທ່ິ ກີ ນິ ສັດເປັນອາຫານ ເຊ່ິ ນັ : ໃບຕນ້ ໝເ້ ຂາ້ ໝແ້ ກງລງີ , ຕນ້ ຢາດນາ້ ຄາ້ ງ... - ໃບໜາມ (Leaf spine): ເປັນໃບທິ່ ປີ ິ່ ຽນແປງໄປເປັນໝາມເພ່ິ ືອໃຊເ້ ປັນມປື ້ອງກັນອນັ ຕະລາຍ ຕ່ິ າງໆ ຈາກສດັ ຕຫສື ດັ ທ່ິ ຈີ ະມາກນິ ແລະ ປອ້ ງກນັ ການລະເຫຍີ ຂອງນາ້ ອາດປ່ິ ຽນແປງມາຈາກສ່ິ ວນໃດ ສ່ິ ວນຫນິ່ ງື ຂອງໃບກ່ິ ໄດເ້ ຊ່ິ ັນ: ຕນ້ ຟັນຟືມປາໜ ປ່ິ ຽນແປງມາຈາກຂອບໃບ ແລະ ຫໃບ, ໜາມຂອງຕນ້ ກະບອງເພັດ ປິ່ ຽນແປງມາຈາກໃບຂອງໃບລານ ແລະ ໜາມຂອງໝາກນດັ . 33

- ໃບເກດັ (Scale leaf): ເປັນໃບທິ່ ປີ ິ່ ຽນແປງມາເປັນເມດັ ນອ້ ຍໆໃບເກດັ ມກັ ບິ່ ມຄີ ໂລຟິວເຊ່ິ ນັ ໃບເກັດ ຂອງຂງິ , ຂິ່ າ ແລະ ເຜອື ກ. - ໃບປະດບັ (Bract): ເປັນໃບພດັ ປ່ິ ຽນແປງພເິ ສດເພິ່ ອື ຮອງຮບັ ດອກໂດຍຢ່ິ ບິ່ ລເິ ວນກາ້ ນດອກສ່ິ ວນຫາຍມີ ສຂີ ຽວແຕິ່ ມຫີ າຍຊະນດິ ທ່ິ ມີ ສີ ອີ ່ິ ນື ໆສວຍງາມຄາຍດອກເຊິ່ ນັ : ໃບນາງກວກັ , ໃບດອກເຈຍ້ .... ຜກັ ຕານນິ ໝາກສະໄລ ຫວາ້ ນຫາງແຂ້ ຕນ້ ສມ້ ເສາ້ ເທາເຂາ້ ໜຽ້ ວ ຢາດນາ້ ຄາ້ ງ ກະບອງເພດັ ໝເ້ ຂາ້ ໝແ້ ກງລງີ ຂ່ິ າ ນາງກວກັ ຮບທີ 4.3 ບນັ ດາພດື ຊະນດິ ຕິ່ າງໆ 2. ການລາລຽງນາ້ ແລະ ທາດອາຫານໃນພດື 2.1. ການລາລຽງນາ້ ນກັ ຮຽນຈະເຄີຍພບເຫັນພດື ໃນກິ່ ຸມດຽວກນັ ທ່ິ ີມຂີ ະໜາດ ແລະ ຄວາມສງແຕກຕ່ິ າງກນັ ແຕິ່ ກສາມາດ ລາລຽງນາ້ ແລະ ສານອາຫານເພ່ິ ອື ໄປໃຊປ້ ະໂຫຍດໄດ.້ ໂດຍປກກະຕແິ ລວ້ ສານລະລາຍພາຍໃນຈລຸ ງັ ຂອງຮາກຈະ ມຄີ ວາມເຂມັ້ ຂຸ ນ້ ສງກວ່ິ າພາຍນອກ ດ່ິ ງັ ນນັ້ , ນາ້ ໃນດນິ ກຈະແຜ່ິ ຜິ່ ານເຈຍ້ ຫຸມ້ ຈລຸ ງັ ເຂາ້ ສິ່ ຈລຸ ງັ ຂອງຮາກ. ການລາລຽງ ນາ້ ລະຫວ່ິ າງຈລຸ ງັ ໃນຮາກອາດເກດີ ຂນ້ ແບບ ອໂພພລາສ (Alpoplast) ເປັນການລາລຽງນາ້ ຕາມເຈຍ້ ຫຸມ້ ຫື ຊ່ິ ອງ ຫວິ່ າງລະຫວ່ິ າງຈລຸ ງັ ແລະ ແບບຊມິ ພລາສ (Symplast) ເປັນການລາລຽງນາ້ ຈາກຈລຸ ງັ ໜິ່ ງໄປຍງັ ອກີ ຈລຸ ງັ ໜ່ິ ງຈນ ເຂາ້ ເຖງິ ທ່ິ ສິ່ ງນາ້ (xylem) ເມ່ິ ອື ນາ້ ເຂາ້ ໄປຮອດໄຊເລມແລວ້ ກຈະອາໄສແຮງດດຈາກການຄາຍນາ້ ເພ່ິ ອື ລາລຽງນາ້ ຂນ້ ສິ່ ພາກສິ່ ວນເທງິ ການລາລຽງນາ້ ໃນໄຊເລມຈະເກດີ ຂນ້ ໄດດ້ ກີ ຕ່ິ ເມ່ິ ອື ນາ້ ໃນໄຊເລມມຕີ ິ່ ເນ່ິ ອື ງກນັ ບິ່ ຂາດສາຍ ດ່ິ ງັ ນນັ້ , ຈ່ິ ງຈາເປັນຕອ້ ງມແີ ຮງຢືດໜຽວລະຫວິ່ າງໂມເລກຸນນາ້ ນາກນັ ເອນີ້ ວ່ິ າ: Cohesion ແລະ ແຮງຢືກໜຽວລະຫວິ່ າງ ໂມເລກຸນຂອງນາ້ ກບັ ເຈຍ້ ຫຸມ້ ຈລຸ ງັ ຂອງທ່ິ ໄຊເລມ ເອນີ້ ວິ່ າ: Adhession. ຫາກແຮງດງດດການຄາຍນາ້ ແຮງກວ່ິ າ Cohesion ຈະພາໃຫເ້ ກດີ ສາຍນາ້ ບ່ິ ຕິ່ ເນ່ິ ອື ງເກດີ ຟອງອາກາດຂນ້ ເຊິ່ ງິ ຈະຂດັ ຂວາງການຄາຍນາ້ ແນວໃດກຕາມໃນກລະນທີ ່ິ ພີ ດື ບິ່ ມກີ ານຄາຍນາ້ ນາ້ ຍງັ ຄງເຄິ່ ອື ນເຂາ້ ສ່ິ ທິ່ ນາ້ ແລະ ການ ລາລຽງກຈະເກດີ ຂນ້ ໂດຍອາໄສແຮງດນັ ຂອງຮາກ (Root pressure) ເຊ່ິ ງິ ຈະດນັ ນາ້ ຂນ້ ໄປບບີ ອດັ ຟອງອາກາດທ່ິ ີ ເກດີ ຂນື້ ເນ່ິ ອື ງຈາກແຮງດງຈາກການຄາຍນາ້ ທ່ິ ຫີ າຍໄປ (ຢຸດ). ໃນພາວະ ຫື ສະພາບທ່ິ ີພືດຢຸ ດການຄາຍນາ້ ຫາກນາ້ ໃນດິນພຽງພ ຈະເຮັດໃຫ້ພືດບາງຊະນິດເກີດ Guttation ເປັນປາກດການທິ່ ນີ າ້ ມລີ ກັ ສະນະເປັນຢອດໄຫອອກທາງປາຍສຸດຂອງທ່ິ ໄຊເລມໃນບລເິ ວນຂອບໃບ ຫື ປາຍໃນ ດິ່ ງັ ນນັ້ , ຈິ່ ງມກັ ພບເຫນັ ຢອດນາ້ ດິ່ ງັ ກ່ິ າວເລອື້ ຍໆເຊ່ິ ນັ : ໃບຫຍາ້ , ໃບບອນ... 34

2.2. ການລາລຽງເກອື ແຮ່ິ ຈານ ໃນຮ່ິ າງກາຍຂອງພດື ປະກອບດວ້ ຍທາດ C, H ແລະ O ໃນປະລມິ ານ 96% ແລະ ເກອື ແຮ່ິ ອິ່ ນື ອກີ 4%. ເກອື ແຮ່ິ ເປັນອງປະກອບໃນສານອາຫານຂອງພດື ເຊ່ິ ງິ ມຄີ ວາມຈາເປັນຕ່ິ ການຈະເລນີ ເຕບີ ໂຕຂອງພດື ເຊິ່ ງິ ແບ່ິ ງອອກ ເປັນ 2 ຈາພວກຄ:ື ແຮ່ິ ທາດຫກັ ຫື ຕອ້ ງການໃນປະລມິ ານຫາຍມ:ີ N, P, K, Ca, Mg ແລະ S ແລະ ແຮິ່ ທາດ ທ່ິ ຕີ ອ້ ງການໃນປະລມິ ານໜອ້ ຍມ:ີ B, Fe, Cu, Zn, Mn, Mo, Cl.. ໃນພດື ນອກຈາກຈະລາລຽງນາ້ ຜ່ິ ານຊນັ້ ຄເທກັ ຂອງຮາກເຂາ້ ສິ່ ທິ່ ສ່ິ ງນາ້ ແລວ້ ຍງັ ລາລຽງແຮິ່ ທາດຕິ່ າງໆທ່ິ ພີ ດື ນາ ໄປໃຊໃ້ ນຂະບວນການດາລງຊວີ ດິ . ການລາລຽງເກອື ແຮິ່ ຈະຊບັ ຊອ້ ນຫາຍກວິ່ າການລາລຽງນາ້ ເພາະເຈຍ້ ຫຸມ້ ຈລຸ ງັ ຈະບິ່ ອະນຍຸ າດໃຫທ້ າດຜ່ິ ານເຂາ້ -ອອກຈລຸ ງັ ຢິ່ າງເສລ.ີ ການລາລຽງກເກອື ແຮິ່ ໃນພດື ມຢີ ິ່ 2 ແບບ ຫື ວທິ ຄີ :ື 1) ການລາລຽງແບບບ່ິ ໃຊພ້ ະລງັ ງານ (Passive transport): ໂດຍສານອາຫານ ຫື ແຮ່ິ ທາດຈະຖກື ລາລຽງຈາກບິ່ ອນທິ່ ມີ ຄີ ວາມເຂມັ້ ຂຸ ນ້ ສງໄປຫາບ່ິ ອນທິ່ ມີ ຄີ ວາມເຂມັ້ ຂຸ ນ້ ຕິ່ າເຊ່ິ ນັ : ການແພ່ິ ກະຈິ່ າຍ(Diffusion) ແລະ ການຊມື ຕອງ (Osmosis) ເປັນຕນ້ . 2) ການລາລຽງແບບໃຊພ້ ະລງັ ງານ (Active transport): ເປັນຂະບວນການລາລຽງ ຫື ຂນສ່ິ ງທາດຜ່ິ ານເຈຍ້ ຫຸມ້ ຈລຸ ງັ ຈາກບລເິ ວນທິ່ ມີ ຄີ ວາມເຂມັ້ ຂຸນ້ ຕິ່ າໄປຫາບ່ິ ອນທ່ິ ີ ມຄີ ວາມເຂມັ້ ຂຸນ້ ສງໂດຍອາໄສພະລງັ ງານ. 2.3. ການລາລຽງທາດອາຫານ ສານອາຫານຂອງພືດທິ່ ີນາໃຊໃ້ ນການດາລງຊີວິດໄດມ້ າຈາກຂະບວນການສັງເຄາະແສງເຊິ່ ິງເກີດຂນ້ ຢ່ິ ພາກສ່ິ ວນໃບແລວ້ ລາລຽງໄປຍງັ ສິ່ ວນຕ່ິ າງໆເຊ່ິ ນັ : ລາຕນ້ ແລະ ຮາກ ມກັ ສະສມໃນຮບທາດນາ້ ຕານ ສະນນັ້ , ຮາກ ໃນດນິ ທ່ິ ບີ ິ່ ສງັ ເຄາະແສງແຕ່ິ ສະສມທາດແປ້ງ (Starch) ໄວເ້ ຊ່ິ ນັ : ຫວມ່ິ ນັ ເພາ, ມິ່ ນັ ຕນ້ ຕນ້ , ເຜອື ກ... ສະແດງວ່ິ າ ຕອ້ ງມກີ ານລາລຽງນາ້ ມາໄວທ້ ິ່ ຮີ າກ. ປີ 1686 Marcell Malpighi ໄດທ້ ດລອງລອກເປືອກໄມອ້ ອກໂດຍໃຫຮ້ ອຍລອກມຫີ ວິ່ າງປະມານ 2 ຊມ. ເມ່ິ ອື ປິ່ ອຍໃຫໄ້ ມຈ້ ະເລນີ ໃນໄລຍະໜ່ິ ງພບວິ່ າຮອຍລອກເບືອ້ ງເທິງພິ່ ອງອອກ ສະແດງວ່ິ າຕອ້ ງມກີ ານສະສມ ສານອາຫານຢ່ິ ບ່ິ ອນດ່ິ ງັ ກ່ິ າວ. ໃນປີ 1930ທິ່ ານ E. Munch ນກັ ວທິ ະຍາສາດ ຊາວເຢຍລະມນັ ອະທິບາຍຂະບວນການລາລຽງອາຫານ ວິ່ າ: ສິ່ ວນໜິ່ ງຂອງນາ້ ຕານທ່ິ ພີ ດື ສາ້ ງຂນ້ ຈາກຂະບວນການສງັ ເຄາະແສງຂອງພດື ຈະຖືກລາລຽງອອກມາໃນໄຊໂທພ ລາສຊມແລວ້ ປິ່ ຽນເປັນນາ້ ຕານຊໂຄລສ ຈາກນນັ້ , ຊໂຄສຈະເຄ່ິ ືອນຍາ້ ຍອອກຈາກຈຸລັງໄປຍງັ ທ່ິ ສ່ິ ງອາຫານ ຫື ໂຟເອມ (Phloem) ແລວ້ ເກດີ ແຮງດນັ ໃຫທ້ າດນາ້ ຕານໄປຕາມທິ່ ໂຟເອມ ເພິ່ ອື ໄປສິ່ ພາກສ່ິ ວນອ່ິ ນື ໆ ຫື ຂະບວນ ການເກດີ ກດິ ຈະກາຕ່ິ າງໆພາຍໃນຮ່ິ າງກາຍພດື ຫື ອາດຈະເກບັ ສະສມໄວໃ້ ນຮບຂອງທາດອາຫານ 3. ການຄາຍນາ້ ຂອງພດື 3.1. ຄວາມໝາຍ ແລະ ຄວາມສາຄນັ ຂອງການຄາຍນາ້ ນາ້ ເປັນວດັ ຖຸດບິ ທິ່ ພີ ດື ນາໃຊເ້ ຂາ້ ໃນຂະບວນການສງັ ເຄາະແສງ ເປັນຕວເຂາ້ ຮິ່ ວມປະຕກິ ລິ ຍິ າຕິ່ າງໆພາຍໃນ ຮ່ິ າງກາຍ, ປະກອບສິ່ ວນເຮດັ ໃຫອ້ ະໄວຍະວະຂອງພດື ມຄີ ວາມເບງັ ບານບິ່ ຫິ່ ຽວແຫງ້ . ສະນນັ້ , ຈ່ິ ງ ນບັ ວ່ິ ານາ້ ເປັນ ທາດອະນງຄະທາດທິ່ ມີ ຄີ ວາມຈາເປັນຕິ່ ຮິ່ າງກາຍຂອງພດື ແລະ ບນັ ດາສິ່ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ອ່ິ ນື ໆ. 35

ການຄາຍນາ້ ເປັນຂະບວນການປິ່ ອຍນາ້ ຫສື ນເສຍນາ້ ຂອງພດື ຫງັ ຈາກທ່ິ ພີ ດື ດດຊມື ແລະ ລາລຽງນາ້ ໄປສິ່ ພາກສິ່ ວນຕິ່ າງໆ. ໃນຂະບວນການສງັ ເຄາະແສງພດື ຈະໃຊນ້ າ້ ໃນປະລມິ ານ 1-2% ສິ່ ວນທິ່ ເີ ຫອື 98-99% ແມ່ິ ນ ຈະຄາຍອອກສິ່ ພາຍນອກ. ໃນການຄາຍນາ້ ນີ້ 90% ແມ່ິ ນຈະຖກື ປ່ິ ອຍອອກມາທາງຈລຸ ງັ ປິ່ ອງອາກາດທິ່ ຢີ ່ິ ພາກສ່ິ ວນ ເນອື້ ໃບ ແລະ ເຫອື ນນັ້ ແມິ່ ນຈະຄາຍອອກຜິ່ ານຮອຍແຕກ, ກ່ິ ງິ ກາ້ ນ, ຮາກ, ດອກ ຫໝື າກຂອງພດື ບາງຊະນດິ . ປກກະຕຮິ ່ິ າງກາຍພດື ຈະດດນາ້ ຢິ່ ຕະຫອດເວລາ. ດິ່ ງັ ນນັ້ , ນາ້ ຈະເຂາ້ ສິ່ ຮາກຂອງພດື ເປັນຈານວນຫວງຫາຍ ຈິ່ ງເປັນສາເຫດເຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ແຮງດນັ ທາດແຫວໂດຍຜິ່ ານທິ່ ລາລຽງນາ້ (Xylem) ຂນ້ ສ່ິ ລາຕນ້ ແລະ ໃບ ແລະ ຄາຍ ອອກໃນຈລຸ ງັ ປ່ິ ອງອາກາດໃນລກັ ສະນະເປັນຢອດນາ້ ນອ້ ຍໆ. ການຄາຍນາ້ ຂອງພດື ຈະເກດີ ຂນ້ ທງັ ກບັ ພດື ທິ່ ຢີ ່ິ ພນື້ ນາ້ ແລະ ເທງິ ບກເຊິ່ ງິ ການຄາຍນາ້ ນມີ້ ຄີ ວາມສາຄນັ ຕິ່ ພດື ໃນຫາຍຢິ່ າງເຊ່ິ ນັ : - ຄວບຄຸມການເຄ່ິ ອື ນທ່ິ ຂີ ອງນາ້ ໃນພດື . ບິ່ ເຮດັ ໃຫນ້ າ້ ໝດໄປ. - ຄວບຄຸມການລາລຽງແຮິ່ ທາດ ແລະ ສານອາຫານ. - ຊິ່ ວຍຄວບຄຸມອຸນຫະພມ. - ຊ່ິ ວຍໃຫຈ້ ລຸ ງັ ມຄີ ວາມຊິ່ ຸມຢິ່ ຕະຫອດ. 3.2. ປະເພດຂອງການຄາຍນາ້ ໂດຍທ່ິ ວໄປແລວ້ ນ້າທ່ິ ີຖືກ ພືດດດເອາໄປຈະຄາຍອອກ ມ າໃນພາວະອາຍນາ້ ແລະ ພາວະຢາດນ້າ (Guttation) ແຕ່ິ ອງີ ໃສ່ິ ລກັ ສະນະຂອງການແຜ່ິ ເປັນສ່ິ ວນໃຫຍ່ິ . ການຄາຍນາ້ ຈະມີ 3 ຮບແບບຄ:ື - ການຄາຍນາ້ ທ່ິ ກີ າຈດັ ນາ້ ອອກມາຈາກໃບ ເຊ່ິ ງິ ມຢີ ິ່ ຕາມເນອື້ ໃບເປັນການຄາຍນາ້ ປະລມິ ານຫາຍ. - ການຄາຍນາ້ ທ່ິ ກີ າຈດັ ນາ້ ອອກມາທາງເນອື້ ໃບຜິ່ ານທາດກຕິ ນິ ເປັນການຄາຍນາ້ ໃນປະລມິ ານໜອ້ ຍ. - ການຄາຍນາ້ ອອກທາງຮອຍແຕກແຫງ້ . 3.3. ປັດໄຈທິ່ ມີ ຜີ ນຕິ່ ການຄາຍນາ້ ຂອງພດື ກ. ແສງສະຫວິ່ າງ: ພດື ຈະນາເອານາ້ ໄປໃຊໃ້ ນການສງັ ເຄາະແສງ. ຂ. ອຸນຫະພມ: ມຜີ ນເຮດັ ໃຫນ້ າ້ ລະເຫຍີ ອາຍໄດງ້ ິ່າຍ ແລະ ໄວຂນ້ . ຄ. ຄວາມຊ່ິ ຸມ: ມຄີ ວາມກ່ິ ຽວຂອ້ ງກບັ ການເປີດ-ປິດ ຂອງຈລຸ ງັ ປິ່ ອງອາກາດ. ງ. ລມ: ເປັນຕວພດັ ເອາອາຍນາ້ ທິ່ ຖີ ືກຄາຍອອກມາເຊ່ິ ງິ ເປັນຜນເຮດັ ໃຫພ້ ດື ຄາຍນາ້ ເລອື້ ຍໆ. ແຕ່ິ ຖາ້ ມລີ ມ ແຮງເກນີ ໄປພດື ຈະປິດປ່ິ ອງອາກາດເພິ່ ອື ຫຸດອດັ ຕາການສນເສຍນາ້ . ຈ. ປະລມິ ານຂອງນາ້ ໃນດນິ : ຖາ້ ນາ້ ໃນດນິ ພຽງພການລາລຽງນາ້ ກຈະຫາຍ ແຕ່ິ ຖາ້ ນາ້ ໃນດນິ ໜອ້ ຍການຄາຍ ນາ້ ກຈະຫຸດລງ ເພາະເມ່ິ ອື ດິນແຫງ້ ກບ່ິ ມນີ າ້ ທິ່ ຈີ ະລາລຽງໄປຫາໃບ. ດິ່ ງັ ນນັ້ , ໃບຈ່ິ ງຄາຍນາ້ ຕາມຄວາມສາມາດດດ ນາ້ ຂອງຮາກ. ສ. ຄວາມກດດນັ ອາກາດ: ຄວາມກດດນັ ສງພດື ຈະຄາຍນາ້ ໜອ້ ຍ ຖາ້ ຄວາມກດດນັ ຕິ່ າຈະຄາຍນາ້ ຫາຍ. ຊ. ລກັ ສະນະ ແລະ ໂຄງສາ້ ງຂອງໃບ: ຄວາມໜາແໜນ້ ຂອງຈລຸ ງັ ປ່ິ ອງອາກາດ, ຮບຮິ່ າງຂອງໃບ. 36

4. ການສງັ ເຄາະແສງຂອງພດື ການສັງເຄາະແສງເປັນຂະບວນການຂັນ້ ຕນ້ ທິ່ ີພືດສີຂຽວນາພະລັງງານຈາກແສງຕາເວັນມາສັງເຄາະເປັນ ພະລງັ ງານເຄມໃີ ນຮບແບບຂອງສານອາຫານ ຈາກວດັ ຖຸ ດບິ ຄື ຄາຣບ໌ ອນດີອອກໄຊດ໌ (CO2) ແລະ ນາ້ (H2O) ມ າສ້າງເປັ ນ ທ າດ ຄ າຣ໌ໂບ ໄຮ ເດ ຣ ຕ໌ (Carbohydrate) ໂດ ຍ ມີເມັດ ສີຂ ຽ ວ ສ ະ ຫ ວ່ິ າງ ຫື ຄ ລ ໂຣ ຟີ ລ (Chlorophyll) ແລະ ແມິ່ ແປ້ງ (Enzyme) ເຂາ້ ຮ່ິ ວມ. ຜນຜະລິດທິ່ ີໄດຈ້ າກການສງັ ເຄາະແສງ ນອກຈາກຈະ ເປັນທາດຄາຣໂ໌ ບໄຮເດຣຕແ໌ ລວ້ ຍງັ ຜະລດິ ຫື ປດປ່ິ ອຍອອກຊເີ ຈນ (O2) ອອກມາອກີ . ທາດອາຫານທ່ິ ີໄດຈ້ າກຂະບວນການສັງເຄາະແສງຂອງພືດນອກຈາກຈະເປັນອາຫານໃຫຜ້ ຜ້ ະລິດເອງ (Autotroph) ແລວ້ ຍງັ ຕອບສະໜອງອາຫານໃຫແ້ ກ່ິ ບນັ ດາສິ່ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ີວດິ ອ່ິ ນື ທ່ິ ີບ່ິ ສາມາດສາ້ ງອາຫານດວ້ ຍເອງໄດ້ (Heterotroph) ເຊ່ິ ນັ : ສດັ ທຸກຊະນດິ ນບັ ທງັ ມະນຸດເຮານາ. ນອກຈາກໃຊເ້ ປັນອາຫານມະນຸດເຮາຍງັ ໃຊປ້ ະໂຫ ຍາຈາກພດື ໃນດາ້ ນອ່ິ ນື ໆອກີ ຢິ່ າງຫວງຫາຍ. ຜນຜະລດິ ຂາ້ ງຄຽງຂອງການສງັ ເຄາະແສງຄື O2 ເຊິ່ ງິ ເປັນທາດທິ່ ຈີ າເປັນຕິ່ ສິ່ ງິ ທິ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ເກອື ບທຸກຊະນດິ ເຂາ້ ໃນຂະບວນການຫາຍໃຈ ແລະ ການເຜາໄໝ້ສານອາຫານເພ່ິ ືອໃຫໄ້ ດພ້ ະລັງງານໃນການດາລງຊີວິດ ແລະ ການເຄິ່ ອື ນໄຫວກດິ ຈະກາຕິ່ າງໆ. ຈາກການຄນ້ ຄວາ້ ພບວິ່ າຖາ້ ບິ່ ມກີ ານສງັ ເຄາະແສງຂອງພດື ແລວ້ ອອກຊເີ ຈນ (O2) ທິ່ ມີ ຢີ ່ິ ໃນບນັ ຍາກາດໃນປະລມິ ານ 21% ນຈີ້ ະຖກື ສ່ິ ງິ ທ່ິ ມີ ຊີ ວີ ດິ ນາໃຊໝ້ ດພາຍໃນເວລາພຽງ 2000 ປີ. ດິ່ ງັ ນນັ້ , ຂະບວນການສງັ ເຄາະແສງນອກຈາກຈະສາ້ ງອາຫານແລວ້ ຍງັ ຮກັ ສາຄວາມສມດນຂອງອາກາດ, ໃຫ້ O2 ມປີ ະລມິ ານຄງທິ່ ີ ແລະ ຮກັ ສາລະດບັ CO2 ໃນບນັ ຍາກາດບິ່ ໃຫສ້ ງຂນ້ ຈນເປັນອນັ ຕະລາຍຕ່ິ ສດັ ແລະ ມະນຸດ. 1). ຕນ້ ສດັ ຕະວດັ ທີ XVII (1648) Jean Baptiste Van Helmont ນກັ ວທິ ະຍາສາດຊາວເບລຢຽມ ທດລອງປກຕນ້ ຫິວ້ ທ່ິ ີມນີ າ້ ໜກັ 5 ປອນໃສິ່ ໃນຖັງທ່ິ ີບນັ ຈດຸ ນິ ແຫງ້ ເຊິ່ ງິ ມນີ າ້ ໜກັ 200 ປອນ. ລະຫວິ່ າງການທດ ລອງທິ່ ານໄດຫ້ ດນາ້ ເປັນປະຈາທຸກໆມເື້ ປັນໄລຍະເວລາ 5 ປີ ເຫນັ ວິ່ າຕນ້ ຫວິ້ ຈະເລນີ ເຕບີ ໂຕໃຫຍ່ິ ຫາຍ, ເມ່ິ ອື ນາຕນ້ ຫວິ້ ທ່ິ ບີ ິ່ ມດີ ນິ ຕດິ ຮາກໄປຊງັ ເຫນັ ວິ່ າມນີ າ້ ໜກັ 169 ປອນ ແລະ ນາດນິ ໃນຖັງໄປຊງັ ຍງັ ເຫອື 198 ປອນ ເຊ່ິ ງິ ຫຸດລງ ຈາກເດມີ ພຽງ 2 ປອນເທ່ິ ານນັ້ . ທ່ິ ານໄດສ້ ະຫຸບຜນການທດລອງວິ່ ານາ້ ໜກັ ຂອງພດື ທິ່ ເີ ພິ່ ມີ ຂນື້ ໄດຈ້ າກນາ້ ທ່ິ ຫີ ດໄປ ນນັ້ ເອງ. ເຖິງແມິ່ ນແນວຄວາມຄດິ ຂອງທິ່ ານຈະຜດິ ພາດ ກເປັນແນວທາງດາ້ ນຄວາຮກ້ ່ິ ຽວກບັ ການສງັ ເຄາະແສງໃຫ້ ຜທ້ ່ິ ສີ ກສາຕິ່ ໄປ. ຮບທີ 4.4 ການທດລອງຂອງ Van Helmont 37

2). ຕິ່ ມາປີ 1772 Joseph Priestley ນກັ ວທິ ະຍາສາດຊາວອງັ ກດິ ໄດເ້ ຮດັ ການທດລອງໂດຍຈດທຽນ ໄຂໄວໃ້ ນໂອງແກວ້ ມຜີ ນເຮດັ ໃຫໜ້ ຕາຍ ແຕ່ິ ເມິ່ ອື ປກພດື ໃນໂອງແກວ້ ຢິ່ ໄລຍະໜ່ິ ງໃຫອ້ າກາດໃນໂອງແກວ້ ກາຍເປັນ ອາກາດດເີ ຊິ່ ງິ ບິ່ ເຮດັ ໃຫທ້ ຽນໄຂມອດລງທນັ ທ.ີ ການທດລອງທີ 1 (a) ຈດທຽນໃນໂອງແກວ້ ຢິ່ ໜອ້ ຍໜິ່ ງທຽນມອດ (b) ອກີ ໂອງໜິ່ ງໃສິ່ ໜ່ິ ຢິ່ ໜອ້ ຍໜ່ິ ງໜຕາຍ, ທຽນມອດ ຮບທີ 4.5 ການທດລອງຂອງ Joseph Priestley ການທດລອງທີ 2 Priestley ນາເອາພດື ສຂີ ຽວໃສິ່ ໃນໂອງແກວ້ ທິ່ ເີ ຄຍີ ຈດທຽນໄຂເອາໄວກ້ ່ິ ອນແລວ້ ປະໄວເ້ ປັນ ເວລາ 10 ວນັ ເມິ່ ອື ຈດທຽນໃນໂອງແກວ້ ນນັ້ ໃໝ່ິ ປາກດວ່ິ າ ທຽນໄຂລຸກໄໝໂ້ ດຍບິ່ ມອດທນັ ທ.ີ ຮບທີ 4.6 ຮບການທດລອງຂອງ Priestley ຈາກການທດລອງຂອງ ພລສິ ເຕລ ສະແດງວິ່ າພດື ສາມາດປິ່ ຽນອາກາດເສຍໃຫກ້ າຍເປັນອາກາດດໄີ ດ.້ 3). ປີ 1779 Jan Ingan Housz ນກັ ວທິ ະຍາສາດຊາວເດນັ ມາກ ໄດເ້ ຮດັ ການທດລອງຄາ້ ຍຄກື ບັ ພລສິ ເຕລ ແລະ ພສິ ດໃຫເ້ ຫນັ ວິ່ າ ການທດລອງຂອງ ພລສິ ເຕລ ຈະໄດຜ້ ນຄທື ຽນໄຂລຸກໄໝຕ້ ະຫອດເວລາກຕິ່ ເມິ່ ອື ພດື ໄດຮ້ ບັ ແສງພຽງພ. ຈາກຄວາມຮທ້ າງດາ້ ນເຄມເີ ຊິ່ ງິ ໄດພ້ ດັ ທະນາຂນ້ ຢ່ິ າງໄວວາ ໃນໄລຍະໃກຄ້ ຽງກບັ ພລສິ ເຕລ ແລະ ຮສ ທດ ລອງນນັ້ ພບວ່ິ າກາ໊ ສທ່ິ ເີ ກດີ ຈາກການລຸກໄໝ້ ແລະ ກາ໊ ສທິ່ ເີ ກດີ ຈາກການຫາຍໃຈອອກຂອງສດັ ນນັ້ ເປັນກາ໊ ສຊະນດິ ດຽວກນັ ຄື ກ໊າສຄາຣບ໌ ອນດີອອກໄຊ (CO2). ສ່ິ ວນກ໊າສທ່ິ ຊີ ິ່ ວຍໃນການລຸກໄໝ້ ແລະ ຊິ່ ວຍໃນການຫາຍໃຈຄື ກາ໊ ສອອກຊເີ ຈນ (O2) ສະແດງວິ່ າເມ່ິ ອື ພດື ໄດຮ້ ບັ ແສງ ພດື ຈະນາໃຊກ້ ໊າສຄາຣບ໌ ອນດອີ ອກໄຊ ເຂາ້ ໄປ ແລະ ປ່ິ ອຍ ກ໊າສອອກຊເີ ຈນ ອອກມາ. ຕາມແນວຄວາມຄດິ ຂອງ ຮສ ເຫັນວິ່ າການຈະເລນີ ເຕີບໂຕຂອງພດື ເຮດັ ໃຫພ້ ດື ມນີ າ້ ໜກັ ເພິ່ ມີ ຂນ້ ເຊິ່ ງິ ສ່ິ ວນໃຫຍ່ິ ເປັນຜນມາຈາກການສງັ ເຄາະທາດອງຄະທາດ ແລະ ນາ້ ໜກັ ຂອງພດື ທິ່ ເີ ພ່ິ ມີ ຂນ້ ໄດຈ້ າກ CO2 ທ່ິ ພີ ດື ໃຊເ້ ຂາ້ ໄປນນັ້ ເອງ. 38

ຈາກການທດລອງສະຫຸບຜນໄດວ້ ິ່ າພດື ຄາຍກ໊າສອອກຊເີ ຈນອອກໃບໃນຂະນະທໄີ ດຮ້ ບັ ແສງ. ສິ່ ງິ ທິ່ ສີ ງໄສຕ່ິ ໄປຄພື ດື ມຂີ ະບວນການປ່ິ ອຍກາ໊ ສອອກຊເີ ຈນອອກມາແນວໃດ? 4). ປີ 1804 Nicolas Theodore de Soussure ນກັ ວທິ ະຍາສາດຊາວສະວດິ ໄດສ້ ກສາທດລອງ ພບວິ່ າພດື ມກີ ານດດກ໊າສຄາຣບ໌ ອນດອີ ອກໄຊໄປໃຊໃ້ ນຂະບວນການສງັ ເຄາະແສງ ທ່ິ ສີ ອດຄ່ິ ອງກບັ ການສກສາຂອງ ທິ່ ານ ຮສ ທິ່ ເີ ວາ້ ວ່ິ າ ພດື ໄດຮ້ ບັ ທາດຄາຣບ໌ ອນຈາກກ໊າສຄາຣບ໌ ອນດອີ ອກໄຊເພ່ິ ອື ປິ່ ຽນໃຫຢ້ ່ິ ໃນຮບຂອງທາດອງຄະ ທາດ ແລະ ຍງັ ປິ່ ອຍກ໊າສອອກຊເີ ຈນອອກສິ່ ບນັ ຍາກາດໃນຂະນະທພີ ດື ໄດຮ້ ບັ ແສງ. ເດີ ໂຊຊ ຍງັ ທດລອງໃຫເ້ ຫນັ ວິ່ ານາ້ ໜກັ ຂອງພດື ທ່ິ ີເພ່ິ ມີ ຂນ້ ຫາຍກວິ່ ານາ້ ໜກັ ຂອງ CO2 ທິ່ ພີ ດື ໄດຮ້ ບັ ທ່ິ ານຈ່ິ ງສະຫຸບວ່ິ ານາ້ ໜກັ ຂອງພດື ທິ່ ເີ ພິ່ ີມ ຂນ້ ບາງສ່ິ ວນເປັນນາ້ ໜກັ ຂອງນາ້ ທ່ິ ພີ ດື ໄດຮ້ ບັ ອກີ . ຈາກການທດລອງໂດຍວເິ ຄາະທາງເຄມໃີ ນເວລາຕ່ິ ມາພບວ່ິ າ ທາດອງຄະທາດທ່ິ ໄີ ດຮ້ ບັ ຈາກຂະບວນການສງັ ເຄາະແສງຂອງພືດເປັນທາດປະສມປະເພດຄາຣ໌ໂບໄຮເດຣດ (Carbohydrate compound) ແລະ ໄດເ້ ອີນ້ ຂະບວນການດ່ິ ັງກ່ິ າວວິ່ າ: ຂະບວນການສາ້ ງອາຫານຂອງພດື (Plants Food Making Process). ໃນຕ່ິ ມາ ນັ ກ ວິ ທ ະ ຍ າ ສ າດ ໄດ້ເອີ້ນ ຂ ະ ບ ວ ນ ກ ານ ສ້າງອ າ ຫ ານ ຂ ອ ງພື ດ ທິ່ ີ ໃ ຊ້ແ ສ ງນີ້ວ່ິ າ : ກ າ ນ ສັ ງເຄ າ ະ ແ ສ ງ (Photosynthesis). 5).ທິ່ ານ F.F Blackman ນກັ ສະລລິ ະສາດພດື ຊາວອງັ ກດິ ໄດລ້ າຍງານວ່ິ າການສງັ ເຄາະແສງໃນພດື ກ່ິ ຽວ ກັບ 2 ປະຕິກິລິຍາສາຄັນຄື: ປະຕິກິລິລິຍາທ່ິ ີໄວຕິ່ ແສງເອີ້ນວ່ິ າປະຕິກິລິລຍາແສງ (Ligth Reaction or Photochemical Reaction) ແລະ ປະຕກິ ລິ ຍິ າທ່ິ ີບິ່ ໄວຕ່ິ ແສງເອນີ້ ວິ່ າປະຕກິ ລິ ຍິ າມດື (Dark Reaction or Enzmatic Reaction). ປະຕກິ ລິ ຍິ າແສງກ່ິ ຽວຂອ້ ງກບັ ການແຕກຕວຂອງນາ້ ໄດໄ້ ຮໂດຣເຈນໄອອອນ, ອອກຊີ ເຈນ ແລະ ອເີ ລກັ ຕຣອນ 2 ອານຸພາກ ເມ່ິ ອື ໄດຮ້ ບັ ພະລງັ ງານຈາກແສງ. ສາລບັ ປະຕກິ ລິ ຍິ າມດື ທ່ິ ບີ ່ິ ກ່ິ ຽວຂອ້ ງກບັ ອດິ ທຜິ ນຂອງແສງໂດຍກງ ຫື ປະຕກິ ລິ ຍິ າມດື ນນັ້ ກ່ິ ຽວຂອ້ ງກບັ ການ ປິ່ ຽນຄາຣບ໌ ອນດອີ ອກໄຊ (CO2) ໃຫເ້ ປັນທາດປະສມຄາຣບ໌ ອນໃນຮບອງຄະທາດຄື ຄາຣໂ໌ ບໄຮເດຣດ ຫື ນາ້ ຕານ ນນັ້ ບ່ິ ຈາເປັນຕອ້ ງອາໄສແສງໂດຍກງແຕິ່ ອາໄສພະລັງງານແສງທິ່ ີໄດຈ້ າກປະຕິກິລຍິ າແສງ. ບນັ ຫານີ້ ທິ່ ານ M. Calvin ແລະ A.Benson (1940 - 1950) ໄດສ້ ກສາຄນ້ ຄວາ້ ກ່ິ ຽວກບັ ປະຕກິ ລິ ຍິ ານໄີ້ ວຢ້ ິ່ າງຫວງຫາຍ ຈິ່ ງເອນີ້ ເອນີ້ ປະຕກິ ລິ ຍິ ານີວ້ ່ິ າ ວງຈອນແຄລວນິ (Calvin Cycle) ຫື ວງຈອນແຄລວນິ -ເບນຊອນ (Calvin-Benson Cycle) ໃນປັດຈບຸ ນັ ນຍິ ມກນັ ເອນີ້ ວ່ິ າ ວງຈອນການຣີດວິ ຄາຣບ໌ ອນໂດຍການສງັ ເຄາະແສງ (Photosynthetic Carbon Redduction Cycle, PCR-cycle) ດິ່ ັງນັນ້ , ປະຕິກິລິຍາການສັງເຄາະແສງຂອງພືດຂັນ້ ສງຈ່ິ ງ ສາມາດຂຽນເປັນສມຜນໄດດ້ ິ່ ງັ ນ:ີ້ 4.1. ອງປະກອບຂອງການສງັ ເຄາະແສງ 1) ເມດັ ສີ ຫື ຄລໂຣພລາສ (Chloroplast) 39

ຄລໂຣພລາສ ເປັນອານຸອງປະກອບຂະໜາດນອ້ ຍທ່ິ ສີ າຄນັ ຂອງຈລຸ ງັ ພດື ເຮດັ ໜາ້ ທ່ິ ກີ ່ິ ຽວກບັ ການສງັ ເຄາະ ແສງໂດຍກງ. ຄລໂຣພລາສ ມຮີ ບຮ່ິ າງ ແລະ ຂະໜາດແຕກຕ່ິ າງກນັ ໄປຕາມແຕິ່ ລະຊະນດິ ຂອງພດື . ບາງຊະນດິ ມີ ຮບຮິ່ າງກມ, ວງຮ,ີ ຮບໄຂ່ິ , ຮບຈານ ຫື ຖວ້ ຍ ເປັນຕນ້ . ໃນພດື ຂນັ້ ສງຄລໂຣພລາສມຮີ ບຮ່ິ າງກມ ຍາວປະມານ 3- 6 μ������, ຍາວປະມານ 2-3 μ������ ແລະ ໜາ 1-2 μ������. ປະກອບດວ້ ຍເຈຍ້ ຫຸມ້ 2 ຊນັ້ ຄ:ື ເຈຍ້ ຫຸມ້ ຊນັ້ ນອກ (Outer mambrane) ທິ່ ມີ ລີ ກັ ສະນະກຽ້ ງ ແລະ ເຈຍ້ ຫຸມ້ ຊນັ້້ ໃນ (Inner mambrane) ທລີ ກັ ສະນະພບັ ຊອ້ ນໄປມາ ເປັນຮບຮ່ິ າງຊບັ ຊອ້ ນຝັງຢິ່ ໃນທາດແຫວທ່ິ ເີ ອນີ້ ວິ່ າ: ສະໂຕຣມາ (Stroma). ເຈຍ້ ຫຸມ້ ແຕ່ິ ລະຊນັ້ ປະກອບດວ້ ຍທາດໂປຣຕນິ ແລະ ໄຂມນັ ປະເພດຟສຟລປີ ິດ. ເຈຍ້ ຫຸມ້ ຊນັ້້ ໃນທິ່ ຕີ ດິ ກບັ ສະໂຕຣມາຈະມໂີ ຄງສາ້ ງເຊ່ິ ອື ມຕ່ິ ກບັ ລະບບເຈຍ້ ຫຸມ້ ພາຍໃນໄທລາຄອຍ (Thylakoid) ແລະ ເຈຍ້ ຫຸມ້ ທ່ິ ຍີ ່ິ ນື ເຂາ້ ໄປຊນັ້ ໃນນເີ້ ອນີ້ ວິ່ າ: ລາເມລາ (Lamela) ເຊ່ິ ງິ ລາເມລາອາດຈະມກີ ານມວ້ ນພບັ ຊອ້ ນໄປມາເປັນຊນັ້ ໆ ແຕ່ິ ລະຊນັ້ ກາຍເປັນໄທລາຄອຍ (Thylakoid). ສາລບັ ໄທລາຄອຍ ມກີ ານຊອ້ ນກນັ ເປັນຊຸດເອນີ້ ວິ່ າ: ກຣານາ (Granum). ກຣານາ ຈະຕ່ິ ກນັ ເປັນລະບບມສີ ະໂຕຣມາລາເມລາ (Stroma Lamela) ເປັນຕວເຊ່ິ ອື ມ. ພາຍໃນໄທລາຄອຍ ຈະປະກອບດວ້ ຍວງວດັ ຖຸ, ເອນັ ໄຊມ໌ ແລະ ທາດຮບັ ສິ່ ງອເີ ລກັ ຕຣອນທ່ິ ກີ ່ິ ຽວຂອ້ ງກບັ ການດດ ແລະ ເກບັ ພະລງັ ງານແສງ ແລະ ປິ່ ຽນເປັນພະລງັ ງານເຄມ.ີ ຮບທີ 4.7 ສະແດງໂຄງສາ້ ງພາຍໃນຂອງຄລໂຣພລາສ 2) ວງວດັ ຖຸສງັ ເຄາະແສງ (Photosynthetic Pigment) ໃນພດື ສຂີ ຽວຈະປະກອບດວ້ ຍວງວດັ ຖຸຈາພວກ ຄລໂຣຟີລ (Chlorophyll) ທິ່ ເີ ຮດັ ໜາ້ ທິ່ ີສາຄນັ ໃນການ ດດແສງ ແລະ ກະຕຸນ້ ປະຕກິ ລິ ຍິ າໃຊແ້ ສງໃນຂະບວນການສງັ ເຄາະແສງ. ນອກຈາກນ,ີ້ ຍງັ ມວີ ງວດັ ຖຸ ຊະນດິ ອິ່ ນື ໆ ໄດແ້ ກ່ິ : ແຄໂຣທິນອຍ (Carotenoid) ທິ່ ີມສີ ີສມ້ , ໄຟໂຄບລີ ິນ (Phycobilin) ມີສຟີ ້າ ແລະ ໄຟໂຄອຣີ ີທລິນ (Phycoerythrin) ທິ່ ີ ມີສີແ ດງຕ າມ ລ າດັບ. ວງວັດ ຖຸ ເຫິ່ ານີ້ຈັດເປັ ນ ວ ງວັດ ຖຸ ປະກ ອ ບ (Accesseory Pigment) ເຮດັ ໜາ້ ທ່ິ ຮີ ບັ ແສງ ແລະ ສິ່ ງພະລງັ ງານກະຕຸນ້ ໃຫຄ້ ລໂຣຟີລທິ່ ຢີ ິ່ ຖດັ ໄປ. ຄລໂຣຟີລ (Chlorophyll) ເປັນວງວດັ ຖຸສຂີ ຽວທ່ິ ພີ ບຫາຍໃນພດື , ມຫີ າຍຊະນດິ ເຊ່ິ ນັ : ຄລໂຣເອ, ບ,ີ ຊີ ແລະ ດີ ເປັນຕນ້ . ຄລໂຣຟີລ ແຕິ່ ລະຊະນດິ ຈະມີຄຸນລັກສະນະ ແລະ ໂຄງສາ້ ງທ່ິ ແີ ຕກຕ່ິ າງກນັ ເຮດັ ໃຫຄ້ ວາມ ສາມາດໃນການດດແສງຊ່ິ ວງຄນື້ ຕ່ິ າງໆແຕກຕ່ິ າງກນັ ໄປນາ. ຄລໂຣຟີລ ມໂີ ຄງສາ້ ງທິ່ ປີ ະກອບດວ້ ຍ 2 ສິ່ ວນຄ:ື ສິ່ ວນ ຫວເປັນສິ່ ວນທິ່ ມີ ກັ ນາ້ (Hydrophilic) ເຮດັ ໜາ້ ທ່ິ ດີ ດພະລງັ ງານແສງ ສ່ິ ວນນເີ້ ປັນໂຄງສາ້ ງໄພໂຣລແບບວງແຫວນ 4 ວງ ໂດຍມີ Mg++ ເປັນແກ່ິ ນກາງ ແລະ ສ່ິ ວນຫາງທ່ິ ເີ ປັນໄຮໂດຣຄາຣບ໌ ອນຊ່ິ ວຍຍດວງວດັ ຖຸກບັ ລະບບແສງ. ຕາຕາລາງທີ 4.1 ເມດັ ສທີ ິ່ ມີ າດດດຄນື້ ແສງຊະນດິ ຕິ່ າງໆ 40

ຊະນດິ ຂອງເມດັ ສີ ຊິ່ ວງແສງທ່ິ ດີ ດຄນື້ ແສງ (nm) ຊະນດິ ຂອງພດື ຄຣໂລຟິລ ຄລໂລຣຟິລ ເອ 450, 680 (P450 ແລະ P680) ພດື ຂນັ້ ສງທຸກຊະນດິ ແລະ ເທາ ຄລໂລຣຟິລ ບີ 480, 640, 650 ພດື ຂນັ້ ສງທຸກຊະນດິ ແລະ ເທາສຂີ ຽວ ຄລໂລຣຟິລ ຊີ 645 ໄດອາຕອມ ແລະ ເທາສນີ າ້ ຕານ ຄລໂລຣຟິລ ດີ ເທາສແີ ດງ ຄາໂຣທນິ ອຍ ເບຕາ ຄາໂຣທນິ 425, 450, 480 ພດື ຂນັ້ ສງ ແລະ ເທາສິ່ ວນໃຫຍ່ິ ອານຟາ ຄາໂຣທນິ 420, 440, 470 ລທໂີ ອນ 425, 445, 475 ພດື ສິ່ ວນໃຫຍິ່ ແລະ ເທາບາງຊະນດິ ໄວໂອລາແຊນໂທລ 425, 450, 475 ເທາສຂີ ຽວ, ສແີ ດງ ແລະ ພດື ຂນັ້ ສງ ຟໂຄແຊນໂທລ 425, 450, 475 ພດື ຂນັ້ ສງ ແກມມາ ຄາໂຣທນິ ໄດອາຕອມ ແລະ ເທາສນີ າ້ ຕານ ໄຟໂຄບລີ ນີ ແບກັ ທເີ ຣຍ ໄຟໂຄອທີ ຣີ ີນ ໄຟໂຄໄຊຍານນິ 490, 546, 576 ເທາສແີ ດງ ແລະ ເທາສຟີ າ້ 618 ເທາສນີ າ້ ຕານ, ເທາສແີ ດງບາງຊະນດິ 3) ພະລງັ ງານແສງ ແຫິ່ ງພະລງັ ງານແສງທ່ິ ສີ າຄນັ ທ່ິ ສີ ຸດຄື ດວງອາທິດ ຫື ດວງຕາເວນັ ແສງມຄີ ຸນສມບດັ ເປັນຄນື້ ແມ່ິ ເຫກັ ໄຟຟ້າ (Electromagnetic wave) ເຊິ່ ງິ ມຄີ ວາມຍາວຄນື້ ທ່ິ ຕີ ິ່ າງກນັ ແສງອາທດິ ທິ່ ສີ ິ່ ອງມາຍງັ ພນື້ ໂລກມຄີ ວາມຍາວຄນື້ ລະຫວ່ິ າງ 200-5000 nm ສາມາດແບິ່ ງອອກເປັນ 3 ປະເພດຄ:ື ແສງຊ່ິ ວງຄືນ້ ສັນ້ (Short wave) ມຄີ ວາມ ຍາວຄນື້ ຕິ່ າກວິ່ າ 380 nmໄດແ້ ກິ່ ແສງອນັ ຕຣາໄວໂອເຣດ, ເອກັ ສເລ, ລງັ ສແີ ກມມາເປັນຕນ້ ແສງຊ່ິ ວງຄນື້ ສນັ້ ເຫ່ິ ານີ້ ເປັນແສງທິ່ ມີ ອີ ນັ ຕະລາຍຕ່ິ ຊວີ ດິ ແລະ ຊນັ້ ໂອໂຊນໃນບນັ ຍາກາດສາມາດດດກນື ແລະ ຫຸດອນັ ຕະລາຍທ່ິ ເີ ກດີ ຈາກ ຊິ່ ວງຄືນ້ ສັນ້ ເຫິ່ ານີໄ້ ດ້ ສ່ິ ວນແສງທິ່ ີມີຄວາມຍາວຄືນ້ ຫາຍກວິ່ າ 760 nm ຈດັ ເປັນແສງຊິ່ ວງຄືນ້ ຍາວ (Long wave) ໄດແ້ ກິ່ ແສງຟາເຣດ, ອນິ ຟາເຣດ ເຊ່ິ ງິ ຖາ້ ມກີ ານສະສມຂອງແສງເຫິ່ ານຫີ້ າຍຈະເຮດັ ໃຫປ້ ິ່ ຽນເປັນພະລງັ ງານ ຄວາມຮອ້ ນທ່ິ ສີ ງເກີນໄປໄດ,້ ສາຫັບແສງຄນື້ ຍາວສາມາດຖືກດດໂດຍກ໊າສຄາຣບ໌ ອນດອີ ອກໄຊ ແລະ ອາຍນາ້ ໃນ ບນັ ຍາກາດ ສິ່ ວນແສງທ່ິ ມີ ຄີ ວາມຍາວຄນື້ ລະຫວິ່ າງ 380-760 nm ເປັນແສງຊິ່ ວງຄນື້ ທິ່ ຕີ າເຮາສາມາດເບ່ິ ງິ ເຫນັ ໄດ້ (Visible light) ປະກອບດວ້ ຍແສງສຕີ ່ິ າງໆຄື ສມີ ່ິ ວງ, ຄາມ, ຟາ້ , ຂຽວ, ເຫອື ງ, ສມ້ ແລະ ແດງ. ແສງຊິ່ ວງຄນື້ ນີ້ ຈະເປັນປະໂຫຍດຕິ່ ພດື ເຊ່ິ ງິ ພດື ສາມາດນາໄປໃຊໃ້ ນຂະບວນານສງັ ເຄາະແສງໄດ.້ ແສງເປັນພະລງັ ງານຊະນດິ ໜ່ິ ງ ປະກອບດວ້ ຍອານຸພາກນອ້ ຍໆ ຈານວນຫາຍ ຕິ່ ກນັ ເປັນເສນັ້ ຈາກແຫ່ິ ງທ່ິ ເີ ກດີ ໄປຍງັ ທ່ິ ນີ ນັ້ ໆ ລາແສງແຕິ່ ລະລາເອນີ້ ຄວນັ ຕາ (quantum) ຫື ໂຟຕຣອນ (photon) ແສງເດນີ ທາງໃນສນຍາກາດ ດວ້ ຍຄວາມໄວຄງທ່ິ ີ 186 000 mile/s ຫື 2,99x1010 cm/s. ຄນື້ ແສງທ່ິ ເີ ປັນປະໂຫຍດຕິ່ ພດື ເປັນຄນື້ ແສງທິ່ ມີ ຄີ ວາມຍາວຊິ່ ວງຄນື້ ປະມານ 380-760 nm ເມິ່ ອື ໂມເລກຸນ ຂອງທາດທ່ິ ີດດຄືນ້ ແສງຊ່ິ ວງນີແ້ ລວ້ ຈະເກີດການປ່ິ ຽນແປງ ໂມເລກຸນຂອງທາດໄດຮ້ ັບພະລັງງານແສງເກີດການ ປິ່ ຽນແປງຂອງລະດບັ ພະລງັ ງານຂອງອເີ ລກັ ຕຣອນໃຫໂ້ ມເລກຸນຢ່ິ ໃນສະພາບຖກື ກະຕຸນ້ (Excited State) ກິ່ ອນ ທິ່ ໂີ ມເລກຸນຈະດດພະລງັ ງານທ່ິ ຢີ ່ິ ໃນສະພາບປກກະຕິ (Ground State). ພະລງັ ງານຂອງອເີ ລກັ ຕຣອນ ຫື ໂມເລ 41

ກຸ ນທິ່ ີສງຂນ້ ຈາກລະດັບປກກະຕິ ແລະ ຢິ່ ໃນສະພາບຖືກກະຕຸ ນ້ ນີເ້ ອີ້ນວ່ິ າ ພະລັງງານກະຕຸ ້ນ (Excited Energy), ພະລງັ ງານກະຕຸນ້ ບ່ິ ສາມາດຄງສະພາບຈິ່ ງຖືກດງໄປຍງັ ສນກາງປະຕກິ ລິ ິຍາ (Reaction Central) ໂດຍການສິ່ ງຖ່ິ າຍອເີ ລກັ ຕຣອນ ຫື ພະລງັ ງານຜິ່ ານວງວດັ ທິ່ ຕີ ດິ ໆກນັ ດວ້ ຍການສິ່ ງສຽງສະທອນຄນື້ (Resonance Transfer) ຈນຮອດສນກາງປະຕິກລິ ິຍາ. ແຕິ່ ຖາ້ ພະລັງງານກະຕຸນ້ ບິ່ ສາມາດຖິ່ າຍທອດໄປຍງັ ທາດອິ່ ນື ພາຍໃນ ເວລາສນັ້ ໆ ພະລງັ ງານນຈີ້ ະສນເສຍໄປໃນລະບບ ໃນຮບແບບຄວາມຮອ້ ນ ຫື ປ່ິ ຽນເປັນແສງທິ່ ມີ ຄີ ນື້ ຍາວຫາຍກວິ່ າ ເກິ່ າ ຫື ເກດີ ການເຮອື ງແສງ (Fluorescence). ໃນຂະບວນການສງັ ເຄາະແສງທິ່ ີພດື ສາມາດປ່ິ ຽນພະລງັ ງານແສງໃຫເ້ ປັນພະລງັ ງານເຄມນີ ນັ້ ກິ່ ຽວຂອ້ ງກບັ ການນາໃຊພ້ ະລງັ ງານກະຕຸນ້ ມາໃຊໃ້ ຫເ້ ປັນປະໂຫຍດ ເມິ່ ອື ໂມເລກນຂອງຄລໂຣຟິລໄດຮ້ ບັ ແສງຈະເກດີ ພະລງັ ງານ ກະຕຸນ້ ເຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ການສິ່ ງຖິ່ າຍອເີ ລກັ ຕຣອນໄປຍງັ ທາດຕິ່ າງໆ ໃນຂະບວນການສ່ິ ງຖ່ິ າຍອເີ ຣັກຕຣອນໄປຍງັ ທາດ ຕິ່ າງໆ ໃນຂະບວນການຖິ່ າຍທອດອເີ ລກັ ຕຣອນເຖງິ NADP+ ເຊ່ິ ງິ ຈະຖືກຣີດວິ ໄປເປັນ NADPH ໃນທ່ິ ສີ ຸດທາດ NADPH2 ທ່ິ ີໄດ້ ພືດສາມາດນາໄປໃຊໃ້ ນຂະບວນການຣີດິວຄາບອນໄດອອກໄຊໃຫເ້ ປັນຄາໂບໄຮເດຣດ ຫື ນາ້ ຕານຕິ່ ໄປ. 4.2. ຂະບວນການສງັ ເຄາະແສງ (Photosynthesis Process) ການສງັ ເຄາະແສງເປັນຂະບວນການທິ່ ພີ ດື ສຂີ ຽວໃຊພ້ ະລງັ ງານແສງໃຫເ້ ປັນພະລງັ ງານເຄມີ ໂດຍມນີ າ້ ແລະ ຄາບອນໄດອອກໄຊເປັນວດັ ຖຸດບິ . ປະຕກິ ລິ ຍິ າຂອງການສງັ ເຄາະແສງຂຽນສະຫຸບໄດດ້ ່ິ ງັ ນ:ີ້ ຈາກການສກສາຂອງ Ruben, Hassid and Kamen ໂດຍໃຊທ້ າດກາມະຕະພາບລງັ ສີ 18O ໃນໂມເລ ກຸນຂອງນາ້ ພບວິ່ າກ໊າສອອກຊເີ ຈນທ່ິ ເີ ກດີ ຂນ້ ຈາກການສງັ ເຄາະແສງມາຈາກໂມເລກນຂອງນາ້ ປະຕກິ ລິ ຍິ າການແຕກ ຕວຂອງນາ້ ໄປເປັນອອກຊເີ ຈນ ແລະ ໄຮໂດຣເຈນໄອອອນໂດຍພະລງັ ງານແສງເອນີ້ ໂຟໂຕໄລຊສິ (Photolysis). ຜນຈາກການສງັ ເຄາະແສງ ນອກຈາກອອກຊເີ ຈນແລວ້ ຈະໄດຄ້ າໂບໄຮເດຣດເປັນນາ້ ຕານທ່ິ ມີ ຄີ າບອນ 6 ອາຕອມຄ:ື ຄລໂກສ ແລະ ນາ້ . ໃນການສາ້ ງນາ້ ຕານຄລໂກສ 1 ໂມເລກຸນ ຈະຕອ້ ງໃຊພ້ ະລງັ ງານແສງເປັນປະລມິ ານ ຫາຍເພ່ິ ອື ແຍກນາ້ 12 ໂມເລກຸນ ໄປເປັນອອກຊີເຈນ 12 ອາຕອມ ໄຮໂດຣເຈນໄອອອນ 24 ອາຕອມ ແລະ ອີ ເລກັ ຕຣອນ 24 ອານຸພາກ. ອອກຊເີ ຈນເຮດັ ໜາ້ ທິ່ ເີ ປັນຕວໃຫເ້ ອເລກັ ຕຣອນສ່ິ ງໄປຍງັ ອາຕອມຂອງຄາບອນໃນຄາ ບອນໄດອອກໄຊນນັ້ ຄ:ື ອາຕອມຂອງອອກຊເີ ຈນຖກື ອອກຊໄີ ດ ແຕ່ິ ອາຕອມຂອງຄາບອນຖກື ຣີດວິ . ປະຕກິ ລິ ຍິ າການສງັ ເຄາະແສງມຄີ ວາມຊບັ ຊອ້ ນຫາຍ ເຊ່ິ ງິ ສາມາດແບ່ິ ງໄດເ້ ປັນ 2 ຂນັ້ ຕອນໃນພດື ຄ:ື  ປະຕກິ ລິ ຍິ າແສງ (Light reaction Or Photochemical reaction)  ປະຕກິ ລິ ຍິ າມດື (Dark reaction Or Enzymatic reaction) 1) ປະຕກິ ລິ ຍິ າແສງ (Light reaction Or Photochemical reaction) ປະຕິກລິ ິຍາແສງ ເປັນປະຕິກລິ ິຍາທ່ິ ີກ່ິ ຽວຂອ້ ງກັບການສາ້ ງ ATP, NADPH2 ແລະ ອອກຊີເຈນໃນພດື ກນໄກໃນການຮບັ ແສງຂອງຄລໂຣພລາສ ໄທຣາຄອຍຈະເກບັ ກ່ິ ຽວພະລງັ ງານແສງ ໂດຍມລີ ະບບແສງ ຫື ໂຟໂຕຊສິ 42

ເຕັມ (Photosystem) 2 ລ ະ ບ ບ ຄື ລ ະ ບ ບ ແ ສ ງ I (Photosystem I = PSI) ແ ລ ະ ລ ະ ບ ບ ແ ສ ງ II (Photosystem II = PSII) ແຕ່ິ ລະລະບບແສງຈະມເີ ມດັ ສຫີ າຍຊະນດິ ທ່ິ ເີ ຮດັ ໜາ້ ທ່ິ ີເກບັ ກ່ິ ຽວພະລງັ ງານແສງ ແລະ ເປັນສນກາງຂອງປະຕິກິລິຍາ ໃນ PSI ມເີ ມັດສີທ່ິ ີສາຄັນຄື: ຄລໂຣຟີລເອ ຊະນດິ ທ່ິ ີດດແສງທິ່ ີມີຄວາມ ຍາວຄນື້ ຫາຍວ່ິ າ 680 nm ມສີ ນກາງປະຕກິ ລິ ິຍາທິ່ ີ P700 ສິ່ ວນ PSII ປະກອບດວ້ ຍຄລໂຣຟີລເອ ທ່ິ ີດດແສງ ຄວາມຍາວຄນື້ ສນັ້ ກວິ່ າ 680nm, ຄລໂຣຟີລບີ ແລະ ແຄໂຣທນີ ອຍ ໂດຍມສີ ນກາງທິ່ ີ P680 ການສງັ ເຄາະແສງຈະ ເກດີ ໄດດ້ ຕີ ອ້ ງກະຕຸນ້ ທງັ 2 ລະບບແສງໃຫເ້ ຮດັ ວຽກ. ຮບທີ 4.8 ການເຮດັ ວຽກໃນຂະບວນການຖິ່ າຍທອດອເີ ລກັ ຕຣອນ 2) ປະຕກິ ລິ ຍິ າມດື ຫື ການປ່ິ ຽນຄາຣບ໌ ອນດອີ ອກໄຊ ປະຕກິ ລິ ຍິ ານກີ້ ິ່ ຽວຂອ້ ງກບັ ການສງັ ເຄາະນາ້ ຕານຈາກຄາຣບ໌ ອນດອີ ອກໄຊເຊິ່ ງິ ບ່ິ ໄດໃ້ ຊແ້ ສງໂດຍກງ ແຕິ່ ໃຊ້ ຜນຜະລິດຈາກປະຕິກິລິຍາທິ່ ີໃຊແ້ ສງຄື NADPH2 ແລະ ATP ເພິ່ ືອສາ້ ງເປັນທາດປະສມຄາຣ໌ໂບໄຮເດຣດ. ຂະບວນການນີເ້ ກີດຂນ້ ໃນສະໂຕມາຂອງຄລໂຣພລາສ. ໃນທາມະຊາດບລິເວນທ່ິ ໄີ ດຮ້ ບັ ແສງຕະຫອດເວລານນັ້ ປະຕກິ ລິ ຍິ າມດື ແລະ ປະຕກິ ລິ ຍິ າແສງຈະເກດີ ຂນ້ ຕະຫອດເວລາ ແລະ ເກດີ ພອ້ ມໆກນັ ເຊິ່ ງິ ທງັ ສອງປະຕກິ ລິ ຍິ າມີ ຄວາມສາພນັ ກິ່ ຽວຂອ້ ງເຊິ່ ງິ ກນັ ແລະ ກນັ . ການປ່ິ ຽນຄາຣ໌ບອນດີອອກໄຊເປັນປະຕກິ ລິ ຍິ າທ່ິ ສີ ະຫັບຊບັ ຊອ້ ນ, ນກັ ວທິ ະຍາສາດຫາຍທ່ິ ານໄດສ້ ກສາ ກ່ິ ຽວກບັ ປະຕກິ ລິ ຍິ ານີ້ ແລະ ສະຫຸບໄດວ້ ິ່ າ ການຣີດວິ ຄາບອນໄດອອກໄຊໄປເປັນນາ້ ຕາມແນວທາງຢ່ິ 3 ປະເພດຄ:ື ຂະບວນການສງັ ເຄາະແສງແບບຊີສາມ (C3-photosynthetic pathway) ຂະບວນການສງັ ເຄາະແສງແບບຊສີ ິ່ ີ (C4- photosynthetic pathway) ແລະ ຂະບວນການສັງເຄາະແສງແບບແຄມ (CAM-photosynthetic pathway). ໃນປີ ຄສ 1950 M.Calvin, Andrew A.Benson ແລະ ຄະນະແຫ່ິ ງມະຫາວທິ ະຍາໄລຄາລຟີ ເນຍ ໄດ້ ການທດລອງເພິ່ ອື ສກການດງຄາຣບ໌ ອນດອີ ອກໄຊໃນຂະບວນການສງັ ເຄາະແສງຂອງເທາສຂີ ຽວຈລຸ ງັ ດຽວຊະນດິ ໜິ່ ງ Chlorella ຫື Scenedesmus ເຊ່ິ ງິ ເທານມີ້ ຂີ ນັ້ ຕອນໃນການສງັ ເຄາະແສງໃນຮບແບບດຽວກນັ ກບັ ພດື ຂນັ້ ສງ. 43

ໂດຍເອາເທາດິ່ ັງກິ່ າວໃສ່ິ ໃນແກວ້ ທິ່ ມີ ທີ າດລະລາຍ ໂຊດຽມໄຮໂດຣເຈນຄາຣ໌ບອນເນດ (NaHCO3) ແລະ ໃຫ້ ແສງຢ່ິ າງພຽງພ ເມິ່ ອື ມອີ ດັ ຕາການສງັ ເຄາະແສງຄງທແີ ລວ້ ຈ່ິ ງຕິ່ ມື ຄາບອນໄດອອກໄຊທ່ິ ມີ ຄີ າຣບ໌ ອນທິ່ ເີ ປັນກາມນັ ຕະ ລງັ ສີ 14C ເຂາ້ ໄປໃນທາດລະລາຍ ເມິ່ ອື ປ່ິ ອຍໃຫກ້ ານສງັ ເຄາະແສງດາເນນີ ໄປໄດໃ້ ນໄລຍະເວລາພຽງ 1 ນາທີ ຈະ ກວດພບຄາບອນ 14C ປາກດໃນໂມເລກຸນຂອງທາດປະສມຫາຍຊະນດິ ແຕ່ິ ເມິ່ ອື ໃຫກ້ ານສງັ ເຄາະແສງເກດີ ຂນ້ ໃນ ເວ ລ າພ ຽ ງ 7 ວິ ນ າທີ ຈ ະກ ວ ດ ພ ບ ຄ າບ ອ ນ 14C ປ າກ ດ ໃນ ໂ ມ ເລ ກຸ ນ ຂ ອ ງອ າຊິດ ຟ ອ ສ ຟ ກ ລີເຊີ ລິ ກ (Phosphoglyceric acid ຫື Phosphoglycerate, PGA) ຖ້າໃຫ້ປະຕິກິລິຍາດາເນີນຕ່ິ ໄປນານ 90 ວນິ າທີ ຈະພບນາ້ ຕານເຮກໂຊສ-1-ຟສເຟສ (Hexose-1-Phosphate) ເກດີ ຂນ້ ຫາຍ ແຕິ່ ຖາ້ ດາເນນີ ປະຕກິ ລິ ຍິ າ ໄປເຖງິ 5 ນາທີ ຈະໄດນ້ າ້ ຕານເຮກໂຊສ-2-ຟອສເຟສ (Hexose-2-Phosphate), ອາຊດິ ອາມໂີ ນລວມທງັ ອາ ຊດິ ອງຄະທາດຕິ່ າງໆເກດີ ຂນ້ ຫາຍ. ຈາກຜນການທດລອງທິ່ ານແຄລວນິ ພອ້ ມຄະນະໄດສ້ ະຫຸບວິ່ າ ທາດໂຕທາອດິ ທິ່ ີ ເກດີ ຂນ້ ຈາກການຕງຄາບອນໃນຂະບວນການສງັ ເຄາະແສງຄື ອາຊດິ ຟອສຟກຣີ ເຊລີ ກິ ຫື PGA ເຊ່ິ ງິ ເປັນທາດທ່ິ ມີ ີ ຄາບອນ 3 ອາຕອມ. ຮບທີ 4.9 ການທດລອງຂອງທິ່ ານແຄລວນິ ຈາກການທດລອງຄງັ້ ນີ້ ແຄລວນິ ແລະ ຄະນະສນັ ນຖິ ານວິ່ າອາດຈະມທີ າດປະສມທິ່ ມີ ຄີ າຣບ໌ ອນ 2 ອາຕອມ ທິ່ ເີ ກດີ ການຮິ່ ວມຕວກບັ ຄາຣບ໌ ອນດອີ ອກໄຊແລວ້ ໄດທ້ າດປະສມຄາຣບ໌ ອນ PGA. ແຕ່ິ ຫງັ ຈາກຄນ້ ຄວາ້ ປາກດວ່ິ າ ບ່ິ ພບທາດປະສມທ່ິ ີມຄີ າຣບ໌ ອນ 2 ອາຕອມຢິ່ ເລຍີ . ແຄລວນິ ແລະ ຄະນະ ຈ່ິ ງກວດຫາທາດປະສມໃໝິ່ ທ່ິ ຈີ ະມາ ຮິ່ ວມກບັ 14CO2 ເພ່ິ ອື ສາ້ ງ PGA ໃນທີສຸດພບວ່ິ າເປັນທາດປະສມຈາພວກນາ້ ຕານທ່ິ ມີ ຄີ າຣ໌ບອນ 5 ອາຕອມຄື ໄຣບໂລສ 1,5-ບສີ ຟສເຟສ (Ribulose1,5-bis phosphate, RuBP) ເມ່ິ ອື ຮ່ິ ວມກບັ ຄາຣບ໌ ອນດອີ ອກໄຊຈະ ເກດີ ເປັນທາດປະສມທິ່ ມີ ຄີ າຣບ໌ ອນ 6 ອາຕອມ ຈ່ິ ງເອນີ້ ຂະບວນການນວີ້ ່ິ າ: ຂະບວນການດງຄາຣບ໌ ອນດອີ ອກໄຊ ແຕ່ິ ທາດທ່ິ ີມຄີ າຣ໌ບອນ 6 ອາຕອມ ບ່ິ ສາມາດຄງສະພາບຈ່ິ ງສະຫາຍຕວກາຍເປັນ PGA ຈານວນ 2 ໂມເລກຸນ. ນອກຈາກນແີ້ ຄລວນິ ແລະ ຄະນະຍງພບວິ່ າປະຕກິ ລິ ຍິ າເຫິ່ ານເີ້ ກດີ ຫາຍຂນັ້ ຕອນຕ່ິ ເນ່ິ ອື ງກນັ ປເປັນວງຈອນ ຈ່ິ ງໃຊຊ້ ິ່ ື ວງຈອນນວີ້ ່ິ າວງຈອນໂຟໂຕຊນິ ເທຕກິ ຄາຣບ໌ ອນຣີດກັ ເຊນິ (Photosynthetic carbon reduction cycle ຫື PCR-cycle). ໃນປັດຈຸບັນນຍິ ມເອີນ້ ວງຈອນຂອງຂະບວນການສັງເຄາະແສງນີເ້ ອີນ້ ວິ່ າ: ວງຈອນແຄລວິນ (Calvin cycle). 44