ປັດຊະຍາຈີນ

ຕອນທ1ີ ບົດທີ 1 ລດັ ທຂິ ງົ ຈ ້ ປັດຊະຍາຈນີ ສາມາດແບ່ ງອອກໄດເ້ ປັນ 3 ຍຸ ກ ດ່ ງັ ນ:ີ້ 1. ຍຸກທາອດິ ເປນັ ຍຸກທ່ ີຢ່ ລະຫວ່ າງສະຕະວດັ ທ່ ີ 6 – 2 ກ່ ອນ ຄ.ສ. ໃນຍຸກດ່ ງັ ກ່ າວເປັນຍຸກ ຂອງປດັ ຊະຍາ ຈນີ ທຍີ ່ ງິ ໃຫຍ່ 3 ລດັ ທີຄ ລດັ ທຂິ ງົ ຈ ້ (Confucianism), ລດັ ທເິ ຕ່ າົ (Taoism) ແລະ ລດັ ທມ່ ຊ ້ (Moism) ທງັ ຫມດົ ທງັ ກ່ ຸມລດັ ທນິ ຕິ ທິ າ (Legalists). 2. ຍຸກກາງ ເປັນຍຸກແຫ່ ງການປະສມົ ປະສານຄວາມຄດິ ທ່ ີຕ່ າງກນັ ທງັ ຫມດົ ທງັ ການເຜີຍແຜ່ ຂອງພຸ ດທະ ສາດສະຫນາ ຈາກອນິ ເດຍເຂາົ້ ໄປໃນປະເທດຈນີ ດວ້ ຍ ຊ່ ງເຮດັ ໃຫເ້ ກີດການແຂ່ ງຂນັ ລະຫວ່ າງປັດຊະຍາເດມີ ກບັ ພຸ ດທະ ສາດສະຫນາ. 3. ຍຸກທ່ ີສາມ ເປັນຍຸກທ່ ີເລ່ ມີ ຕງັ້ ແຕ່ ສະຕະວດັ ທ່ ີ 11 ລກັ ສະນະເດ່ ນັ ຂອງປດັ ຊະຍາຍຸກນີໄ້ ດແ້ ກ່ ການສງັ ເຄາະ ປັດຊະຍາລດັ ທຂິ ງົ ຈໃ້ ຫມ້ ລີ ກັ ສະນະທາງອະພປິ ັດຊະຍາຫລາຍຂນ້ ລດັ ທດິ ່ ງັ ກ່ າວເອນີ້ ວ່ າລດັ ທຂິ ງົ ຈໃ້ ໝ່ (Neo- Confucianism). ວຊິ າປດັ ຊະຍາຈນີ ຕາມຫກັ ສດຂອງຄະນະວທິ ະຍາສາດສງັ ຄມົ ຈະເນນັ້ ໜກັ ເຖງິ ການສກສາປດັ ຊະຍາ ຈນີ ໃນ ຍຸກທາອດິ ຊ່ ງຈະເຮດັ ການສກສາແຍກເປນັ ລດັ ທດິ ່ ງັ ນີ້ ລດັ ທຂິ ງົ ຈ ້(Confucianism) ລດັ ທຂິ ງົ ຈໄ້ ດຊ້ ່ ວ່ າເປນັ ລດັ ທທິ ່ ີຫ່ ຫອມປດັ ຊະຍາຊວີ ດິ ຂອງຊາວຈນີ ຫລາຍທ່ ີສຸດບ່ ວ່ າຈະ ເປນັ ທາງດາ້ ນສງັ ຄມົ ແລະ ການເມອງ ເພາະສະນນັ້ , ຈ່ ງໄດຊ້ ່ ວ່ າເປັນລດັ ທທິ ່ ີເປັນສນັ ຍະລກັ ແທນຊາວຈນີ ໄດດ້ ກີ ວ່ າລດັ ທອິ ່ ນໆ ໂດຍທ່ ວົ ໄປ ລດັ ທຂິ ງົ ຈໄ້ ດຊ້ ່ ວ່ າເປນັ ລດັ ທອິ ະລຍິ ະທາ ແລະ ການເມອງ (Ethico - political system) ຫລາຍກວ່ າເປັນລດັ ທທິ າງສາດສະຫນາ ບ່ ເຄຍີ ມນີ ກັ ບວດຂອງລດັ ທຂິ ງົ ຈ ຫລ ອງົ ການທາງສາດສະຫນາ ເຊ່ ນັ ວດັ ທ່ ີ ຄ່ ອຍຕງັ້ ກດົ ເກນການປະຕບິ ດັ ໃຫແ້ ກ່ ສະມາຊກິ ລດັ ທຂິ ງົ ຈມ້ ຕີ ນົ້ ກາເນດີ ມາຈາກປດຊັ ະຍາຜຍ້ ່ ງິ ໃຫຍ່ ຂອງຈນີ ຄຂງົ ຈ ້ (Confucius) ດວ້ ຍເຫດ ດ່ ງັ ກ່ າວ ການ ສກສາປະຫວດັ ຄວາມຄດິ ຂອງລດັ ທຂິ ງົ ຈຈ້ ່ ງຄວນເລ່ ມີ ຈາກການສກສາຄວາມຄດິ ຂອງຂງົ ຈເ້ ປັນອນັ ດບັ ທາອດິ . ຂົງຈ ້(Confucius) ເຮາົ ສາມາດກ່ າວໄດວ້ ່ າ ຂງົ ຈ່ເ້ ປນັ ປັດຊະຍາຜທ້ ່ ີມຊີ ່ ສຽງທ່ ີສຸດຂອງຈນີ ແລະເປນັ ປັດຊະຍາ ຜມ້ ີອດິ ທພິ ນົ ທາງ ດາ້ ນຄວາມຄດິ ຫລາຍທ່ ສີ ຸດ ເໜອສ່ ງິ ອ່ ນໃດທງັ ສນິ້ ຂງົ ຈເ້ ປນັ ຜໃ້ ຫກ້ າເນດີ ລກັ ສະນະພນົ້ ເດ່ ນັ ຂອງ ປດັ ຊະຍາ ຈນີ ຄ ມະ ນຸດພາບນຍິ ມົ (Humanism) ຊ່ ງໝາຍເຖງິ ການໃຫຄ້ ວາມສາຄນັ ແກ່ ບຸກຄນົ ແລະ ສງັ ຄມົ ຫລາຍກວ່ າພະເຈາົ້ ຫຣ ອາ ນາດນອກເໜອທາມະຊາດອ່ ນໆ. ປະຫວດັ ຂງົ ຈ ້ D. Howard Smith ໄດໃ້ ຫຂ້ ສ້ ງັ ເກດກ່ ຽວກບັ ປະຫວດັ ຂອງຂງົ ຈໄ້ ວວ້ ່ າຖາ້ ພະຍາຍາມຈະໃຫຄ້ ວາມ ສາຄນັ ຕ່ ປະຫວດັ ຂອງຂງົ ຈຈ້ ງິ ໆ ແລວ້ ຈະເປັນຄວາມລມົ້ ເຫລວຂອງຜຂ້ ຽນປະຫວດັ ຂງົ ຈ ້ ທງັ ນີ້ ເພາະສ່ ງິ ທ່ ີສາມາດຮຈ້ ງິ ໆ ກ່ ຽວ ກບັ ຂງົ ຈນ້ ນັ້ ມີນອ້ ຍຫລາຍ ເນ່ ອງຈາກວ່ າຕອ້ ງສກສາຈາກຂຂ້ ຽນ ຂອງຂງົ ຈທ້ ່ ີຂຽນໄວ້ ເຊ່ ນັ ຂຂ້ ຽນຂອງເມ່ ງຈ ້ (Mencius) ຊງຊ່ (Hsun-Tzu) ເປັນຕນົ້ ຫລອ ຈາກຂຂ້ ຽນທ່ ີຂຽນຂນ້ ພາຍຫງັ ທ່ ຂີ ງົ ຈໄ້ ດສ້ ນິ້ ຊວີ ດິ ເຊ່ ນັ ບນັ ທກທາງ ປະຫວດັ ສາດ (The Historical Records) ຂອງ Ssu-ma Chcien ຊ່ ງຂຽນຂນ້ ໃນສະໄໝພະເຈາົ້ ຮ່ ນັ ວຕ່ ີ Py 225 ປັດຊະຍາຈີນ 1 ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕນີ

(Han Wu-TI) (140 - 87 ກ່ ອນ ຄ.ສ.) ຊ່ ງເປັນເວລາ 400 ປີ ຫງັ ສະໄໝທ່ ຂີ ງົ ຈມ້ ີຊວີ ດິ ຢ່ Ssu-ma Chcien ແມ່ ນຈະໄດຊ້ ່ ວ່ າເປັນນກັ ປະຫວດັ ສາດ ແຕ່ ໃນການບນັ ທກປະຫວດັ ຂອງຂງົ ຈ ້ ກຍງັ ຄງົ ຄວາມເຊ່ ອຖກ່ ຽວກບັ ຂງົ ຈຂ້ ອງ ຄນົ ຮ່ ວມ ສະໄໝຂອງທ່ ານ ທງັ ນີ້ ເນ່ ອງຈາກວ່ າໃນສະໄໝຣາດວງົ ຮ່ ນັ (The Han Dynasty) ລດັ ທຂິ ງົ ຈ່ ໄ້ ດໄ້ ຊ ຊະນະ ເໜອລດັ ທອິ ່ ນໆ ຈນົ ໄດຊ້ ່ ວ່ າເປັນລດັ ທປິ ະຈາຊາດ ຕວົ ຂງົ ຈເ້ ອງກໄດຮ້ ບັ ການຍກົ ຍອ້ ງໃຫເ້ ປັນປັດຊະຍາ ຜຢ້ ່ ງິ ໃຫຍ່ ປະຫວດັ ຂອງຂງົ ຈກ້ ຍ່ ອມຖກບດິ ເບອນໄປດວ້ ຍ ນກັ ປະຫວດັ ສາດໃນພາຍຫງັ ກຂຽນປະຫວດັ ຂອງຂງົ ຈຕ້ າມບນັ ທກຂອງ Ssu-ma Chcien ຢ່ າງໃດກຕາມ ການສກສາປະຫວດັ ຂອງຂງົ ຈບ້ າງສ່ ວນ ຈະເຮດັ ໃຫສ້ າມາດສກສາຄວາມ ຄດິ ຂອງຂງົ ຈໄ້ ດດ້ ຍີ ່ ງິ ໆຂນ້ . ເຊ່ ອກນັ ວ່ າຂງົ ຈເ້ ກດີ ເມ່ ອປີ 551 ກ່ ອນ ຄ.ສ. ໃນລດັ ສ້ (Lu) ພ່ ຂອງຂງົ ຈເ້ ສຍຊວີ ດິ ຕງັ້ ແຕ່ ຂງົ ຈຢ້ ງັ ນອ້ ຍຫລາຍ ຂງົ ຈໄ້ ດຮ້ ບັ ການລຽ້ ງດຈາກແມ່ ຜຍ້ າກຈນົ ຊວີ ດິ ທ່ ຍີ າກຈນົ ຈ່ ງເປັນປະສບົ ການຂອງຂງົ ຈ.້ ຊ່ ວງໄລຍະເວລາຕງັ້ ແຕ່ ອາຍຸ 15 – 30 ປີ ເປນັ ຊ່ ວງຂອງການສກສາຂອງຂງົ ຈ ້ ຊ່ ງໝາຍເຖງິ ການສກສາເພ່ ອຫາ ແນວທາງຄວາມຄດິ ທ່ ຈີ ະແກໄ້ ຂສງັ ຄມົ ຂອງທ່ ານ ທງັ ນີ້ ເພາະຕະຫລອດຊວີ ດິ ຂອງຂງົ ຈ ້ ນນັ້ ຢ່ ໃນຊ່ ວງສະໄໝທ່ ຮີ ຽກວ່ າ “ຊຸນຊວິ ” (Chcun Crciu) ຊ່ ງເປນັ ຊ່ ວງສະໄໝ 720 - 489 ກ່ ອນ ຄ.ສ. ໃນຍຸກດ່ ງັ ກ່ າວ ເປນັ ຍຸກທ່ ກີ ະສດັ ຣາດສະ ວງົ ໂຈວອ່ ອນແອ ແລະ ຂາດຄວາມສາຄນັ ລງົ ເປັນລາດບັ ອານາດອນັ ແທ້ຈງິ ຕກົ ຢ່ ໃນມຂອງຜນ້ າລດັ ໃຫຍ່ ໆ ສງົ ຄາມເພ່ ອ ຊງິ ອານາດລະຫວ່ າງລດັ ມີຢ່ ຕະຫລອດເວລາລດັ ນອ້ ຍໆ ຖກກນໄວໃ້ ນອານາດຂອງລັດໃຫຍ່ ສະເໝີມາ ພາຍໃນລັດດຽວກນັ ກ ມີການແຍ່ ງຊິງອານາດກນັ ເອງ ດວ້ ຍໃນລັດຂອລບາ້ ນເກດີ ຂອງຂງົ ຈເ້ ອງກມີເຫດການເຊ່ ນັ ນນັ້ ໃນຊ່ ວງໄລຍະເວລາດ່ ງັ ກລ່ າວ ມກີ ານ ພະຍາຍາມ ທ່ ຈີ ະກາຈັດສົງຄາມລະຫວ່ າງລັດ ແຕ່ ວ່ າຂຕ້ ກົ ລົງຍຸດຕສິ ົງຄາມເປັນໄປໃນໄລຍະເວລາສັນ້ ໆ ຂຍ້ ຸດຕສິ ົງຄາມຈ່ ງມກັ ຖກ ລະເມດີ ຢ່ ສະເໝີ ຂົງຈເ້ ປັນບຸກຄົນທ່ ສີ ນົ ໃຈຕ່ ການເມອງຂອງລັດຂອງຕນົ ແລະ ໄດຮ້ ັບອດິ ທພິ ົນຈາກຄວາມເປັນໄປຂອງເຫດການ ເຫ່ າົ ນັນ້ ເພ່ ອຕອບສະຫນອງຄວາມມຸງ້ ມ່ ັນໃນການຫາທາງແກໄ້ ຂສງັ ຄມົ ການສກສາຂອງຂົງຈໃ້ ນຊ່ ວງໄລຍະເວລາດ່ ງັ ກລ່ າວ ຈ່ ງມຸງ້ ສກສາອາດີດທ່ ປີ າກດົ ໃນບົດກະວີ ປະຫວັດສາດ ກດົ ຫມາຍ ປະເພນີ ແລະພທິ ກີ າ ທງັ ນີ້ D. Howard Smith ໄດກ້ ລ່ າວວິຈານ ໄວວ້ ່ າ “ມນັ ເປັນຄວາມພມໃຈຢ່ າງຍ່ ງິ ທ່ ຂີ ົງຈທ້ ່ ສີ ກສາຢ່ າງອດົ ທນົ ແລະ ສະສມົ ຄວາມສະຫລາດຂອງ ອາດີດທ່ ຖີ ກສ່ ົງຜ່ ານບດົ ກະວີ, ປະຫວດັ ສາດ, ກດົ ຫມາຍ, ປະເພນີ ແລະ ພທິ ກີ າ ຈາກຄວາມສະຫລາດເຫ່ າົ ນີ້ ຂງົ ຈໄ້ ດຄ້ ົນ້ ຫາ ແລະ ພບົ ຫກັ ການພນ້ ຖານງ່າຍໆ ທ່ ີ ຈະຈດັ ລະບບົ ຊວີ ດິ ໃນທຸກລະດບັ ການເມອງ, ສງັ ຄມົ , ພາຍໃນຄອບຄວົ ແລະ ປັດເຈກບຸກຄນົ ນອກຈາກນີ້ ຂົງຈເ້ ອງກມຄີ ວາມ ມັກໃຫຍ່ ໃຝ່ ສງທ່ ຈີ ະໄດຕ້ າແໜ່ ງ ທາງລາຊະການ ເພາະສະນນັ້ , ການສກສາຂອງຂງົ ຈຈ້ ່ ງເປັນການກະກຽມຕວົ ເອງເພ່ ອຮບັ ໃຊ້ ລດັ ຖະບານ ຂອງທ່ ານເອງ ແລະ ຍ່ ງິ ຂົງຈມ້ ີອາຍຸຫລາຍຂນ້ ເທ່ າົ ໃດ ທ່ ານກຍ່ ງິ ມີຄວາມຫມນັ້ ໃຈວ່ າ ລດັ ຖະບານທ່ ດີ ຄີ ລັດຖະບານທ່ ີ ບລຫິ ານຕາມຫກັ ການທ່ ທີ ່ ານສກສາ ແລະ ຄົນ້ ພບົ ແຕ່ ວ່ າຂງົ ຈເ້ ອງກບັ ມເີ ຄີຍຮັບລາດສະການໃນຕາແໜ່ ງສງ ແລະ ມອີ ານາດຈງິ ໆ ຈັງໆ ເລີຍທງັ ນີ້ ເພາະຕາແໜ່ ງດ່ ງັ ກ່ າວໄດສ້ ະຫງວນໄວສ້ າລັບສຸພາບບຸຣຸດ ແລະ ຂຸ ນນາງໂດຍສາຍເລອດທງັ ສນິ້ . ຂງົ ຈໄ້ ດເ້ ດນິ ທາງອອກຈາກລດັ ສ້ ແລະ ເດນີ ທາງໄປຍງັ ລດັ ຕ່ າງໆ ເຊ່ ນັ ລດັ ຊີ້ (Chci) ເປນັ ຕນົ້ ຊວີ ດິ ການເປັນ ຄຂອງຂງົ ຈກ້ ເລ່ ມີ ໃນຊ່ ວງໄລຍະເວລາຕອນນີ້ ກ່ າວຄ ຫງັ ຈາກກບັ ເຂາົ້ ມາລດັ ອກີ ເທ່ ອໜ່ ງ ທ່ ານກເລ່ ມີ ສ່ ງັ ສອນສດິ ທງັ ນີ້ ສດິ ຍກົ ຍອ້ ງຂງົ ຈສ້ ່ ວນໃຫຍ່ ມາຈາກຕະກນຂຸນນາງ ໂດຍຫວງັ ທ່ ີ ຈະມາຝກຝົນເພ່ ອຮບັ ລາສະການ ຢ່ າງໃດກຕາມ ຖາ້ ພຈິ າລະນາໃນແງ່ຈດຸ ມຸງ້ ໝາຍຂອງການເປັນຄ ຂງົ ຈ ້ ບໄ່ ດມ້ ຄີ ວາມມຸງ້ ໝາຍພຽງການຝກສດິ ໃຫຮ້ ບັ ລາສະການເທ່ າົ ນນັ້ ແຕ່ ຈດຸ ມຸງ້ ໝາຍຂອງຂງົ ຈຢ້ ່ ທ່ ີ ມຸງ້ ຈະຝກສດິ ເຫ່ າົ ນີໃ້ ຫເ້ ປນັ ສຸ ພາບບຸ ຣຸດທ່ ີພຽບພອ້ ມດວ້ ຍຄຸນນະທາ ເພ່ ອຈະເປນັ ເຈາົ້ ຫນາ້ ທ່ ີລດັ ທ່ ີ ມຄີ ຸນນະທາ ອນັ ເປນັ ບ່ ເກດີ ຂອງລດັ ຖະບານທ່ ີດີ ລະບບົ ການສກສາຂອງຂງົ ຈຈ້ ່ ງເຊ່ ອມໂຢງກບັ ອຸດມົ ການ ທາງການເມອງຂອງຂງົ ຈເ້ ອງ ເນ່ ອງຈາກຈດຸ ມຸງ້ ໝາຍດ່ ງັ ກ່ າວ ການຮບັ ສດິ ຈ່ ງມໄີ ດຈ້ າກດັ ວງົ ແຄບພຽງ ລກຂຸນນາງເທ່ າົ ນນັ້ ເຖງິ ຄນົ ຈນົ ທ່ ສີ ຸດກສາມາດເປັນສດິ ຂອງຂງົ ຈໄ້ ດ້ ນອກຈາກນີ້ ສດິ ທ່ ໄີ ດຮ້ ບັ ການ ອບົ ຮມົ ທງັ ຄວາມຮ້ ແລະ ຄຸນນະ ທາໄດຊ້ ່ ວ່ າ “ສຸພາບບຸຣຸດ” (Gentlemen) ຊ່ ງເປນັ ບຸກຄນົ ໃນອຸດມົ ຄະຕິ ດ່ ງັ ນນັ້ , “ສຸພາບບຸຣຸດ” ຂອງຂງົ ຈຈ້ ່ ງບໄ່ ດ້ ໝາຍເຖງິ ຊາຍໜ່ ມຸ ເຊ່ ອສາຍຂຸນນາງເທ່ າົ ນນັ້ ແຕ່ ໝາຍເຖງິ ບຸກຄນົ ທ່ ີ ໄດຮ້ ບັ ການຝກອບົ ຮມົ ຕນົ ເອງໃຫເ້ ປນັ ຜມ້ ີຄຸນນະ ທາແລວ້ Py 225 ປັດຊະຍາຈີນ 2 ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕນີ

ໃນບ່ ຊາ້ ຊ່ ສຽງຂອງຂງົ ຈກ້ ເພ່ ມີ ຫລາຍຂນ້ ແລະ ມອີ ດິ ທພິ ນົ ຕ່ ລດັ ຖະບານແຫ່ ງລດັ ຫລາຍຂນ້ ແຕ່ ບ່ ແມ່ ນວ່ າຂງົ ຈໄ້ ດຮ້ ບັ ຕາແໜ່ ງທາງລາສະການສງ ແຕ່ ເປັນເພາະຕາແໜ່ ງຕ່ າງໆ ຂອງບນັ ດາສດິ ຂອງຂງົ ຈເ້ ອງ ສ່ ວນຂງົ ຈນ້ ນັ້ ແມ່ ນຈະມີ ຄວາມປາດຖະຫນາ ທ່ ຈີ ະໄດຕ້ າແໜ່ ງທ່ ີປກສາໃນກດິ ຈະການທ່ ສີ າຄນັ ຈາກລດັ ຂງົ ຈກ້ ບັ ຖກມອງຂາ້ ມຢ່ ຕະຫລອດ ເວລາ ໃນທ່ ສີ ຸດ ຂງົ ຈເ້ ດນິ ທາງອອກຈາກລດັ ສອ້ ກີ ເທ່ ອໜ່ ງ ເທ່ ອນມີ້ ີຄວາມຫມນັ້ ໃຈວ່ າ ຄວາມຄດິ ກ່ ຽວກບັ ການບລຫິ ານ ຂອງຕນົ ນນັ້ ຖາ້ ໄດກ້ ານຍອມຮບັ ແລວ້ ຍ່ ອມສາມາດ ເຮດັ ໃຫຈ້ ນີ ທງັ ໝດົ ເປນັ ອນັ ໜ່ ງອນັ ດຽວກນັ ພາຍໃຕຜ້ ນ້ າສງສຸດ ພຽງຄນົ ດຽວ ແລະ ກບັ ຄວາມ ຄດິ ທ່ ີວ່ າເປັນຫນາ້ ທ່ ຂີ ອງຕນົ ເອງທ່ ີຈະຕອ້ ງເດນີ ທາງເຜຍີ ແຜ່ ຄວາມຄດິ ດ່ ງັ ກ່ າວອອກໄປ ກ່ ອນທ່ ຈີ ະເຖງິ ວາລະສຸດທາ້ ຍແຫ່ ງຊວີ ດິ . ແນວໃດກຕາມ ຊ່ ວງສຸດທາ້ ຍຂອງຊວີ ດິ ຂງົ ຈກ້ ບັ ມແີ ຕ່ ຄວາມຜດິ ຫວງັ ເຊ່ ນັ ເຄຍີ ເພາະບ່ ມຜີ ປ້ ກົ ຄອງຄນົ ໃດທ່ ີ ພະຍາຍາມຈະນາຄວາມຄດິ ຂອງຂງົ ຈໄ້ ປປະຕບິ ດັ ຢ່ າງຈງິ ຈງັ ຂງົ ຈກ້ ບັ ເຂາົ້ ສ່ ອກີ ເທ່ ອໜ່ ງດວ້ ຍຄວາມສນິ້ ຫວງັ ຈນົ ວາລະ ສຸດທາ້ ຍແຫ່ ງຊວີ ດິ . ນດິ ໄສ່ ທ່ ດີ ີຂອງຂງົ ຈຕ້ າມປະຫວດັ ທ່ ີກ່ າວໄວ້ ຄເປັນຜທ້ ່ ຮີ ກັ ການຮຽນ ແລະ ຕອ້ ງການ ປຸກຝ່ ັງນດິ ໄສ່ ຮກັ ການ ສກສາໃຫແ້ ກ່ ບຸກຄນົ ອ່ ນດວ້ ຍ ນອກຈາກນີ້ ຂງົ ຈຢ້ ງັ ຮກັ ດນົ ຕີ ແລະໃຊເ້ ວລາໃນ ການສກສາດນົ ຕີຢ່ າງຫລວງຫລາຍ ລວມທງັ ຊ່ ນຊມົ ຕ່ ທ່ າທາງ ແລະ ມາລະຍາດທີດງີ າມຂອງບຸກຄນົ ແລະ ເໜອສ່ ງິ ອ່ ນໃດ ຂງົ ຈມ້ ຄີ ວາມເຫນັ ໃຈຢ່ າງເລກິ ຊ່ ງ ຕ່ ຄນົ ຍາກຈນົ . ປັດຊະຍາຂງົ ຈ ້ ຈາກການສກສາຈດຸ ມຸງ້ ໝາຍຂອງຂງົ ຈໃ້ ນການຕງັ້ ສະຖານທ່ ີໃນການສກສາ ຈະເຫນັ ວ່ າຂງົ ຄຕອ້ ງ ການສອນ ສດິ ໃຫເ້ ປັນ “ສຸ ພາບບຸຣຸດ” ຊ່ ງໝາຍເຖງິ ບຸກຄນົ ຜທ້ ່ ມີ ີພອ້ ມດວ້ ຍຄຸນນະທາ ແລະ ຄວາມຮ້ ດວ້ ຍເຫດດ່ ງັ ກ່ າວ ຖາ້ ຈະສກ ສາຂງົ ຈໃ້ ນແງ່ຂອງການເປັນນກັ ປັດຊະຍາ ເຮາົ ຈະພບົ ວ່ າ ລກັ ສະນະເດ່ ນັ ຂອງ ຂງົ ຈຄ້ ເປນັ ນກັ ປດັ ຊະຍາທ່ ີເນນັ້ ທາງດາ້ ນ ຈະລຍິ ະທາຫລາຍກວ່ າ ສ່ ງິ ໃດ ດ່ ງັ ທ່ ີ D. Howard Smith ກ່ າວ ວຈິ ານໄວວ້ ່ າ “ຄວາມຄດິ ທາງຈະລຍິ ະສາດ ເປນັ ຫວົ ໃຈຂອງຄວາມຄດິ ຂອງຂງົ ຈ ້ ທ່ ານເປນັ ນກັ ຈະລຍິ ະສາດ ຄນົ ທາອດິ ແລະ ແຖວໜາ້ ທ່ ານສອນວ່ າຈດຸ ມຸງ້ ໝາຍຂອງບຸກ ຄນົ ຄການພດັ ທະນາບຸກຄະລກິ ກະພາບຂອງຕນົ ຈນົ ເຖງິ ອຸດມົ ຄະຕຂິ ອງມະນຸດສມົ ບນ ສຸ ພາບບຸຣຸດທ່ ແີ ທຈ້ ງິ ນກັ ປັດຊະ ຍາ. ສາລບັ ຄາສອນທ່ ກີ ່ ຽວກບັ ສງັ ຄມົ ນນັ້ ຂງົ ຈມ້ ຄີ ວາມເຫນັ ວ່ າ ຈດຸ ໝາຍຂອງສງັ ຄມົ ກ ຄວາມກມົ ກນ ແລະ ຄວາມ ເປັນລະບຽບທ່ ເີ ກດີ ຈາກການປກົ ຄອງຂອງປັດຊະຍາທີສມົ ບນ ເນ່ ອງຈາກມກີ ານພດັ ທະນາຄຸນນະທາໃນຕນົ ເອງແລວ້ ນນັ້ ເອງ ກ່ ອນທ່ ີຈະສກສາເຖງິ ຄຸນນະທາທ່ ຂີ ງົ ຈປ້ າດຖະຫນາ ຈະໃຫທ້ ກຸ ພດັ ທະນາ ໃຫມ້ ີຂນ້ ໃນຕນົ ເອງນນັ້ ເຮາົ ຕອ້ ງທາ ຄວາມເຂາົ້ ໃຈກ່ ອນວ່ າ ເນ່ ອງຈາກຂງົ ຈມ້ ຊີ ວີ ດິ ໃນຊ່ ວງສະໄໝຣາດຊະວງົ ໂຈວຂອງຈນີ ແລະ ໄດເ້ ຮດັ ໃຫກ້ ານສກສາ ມລະດກົ ຂອງອາດດີ ຢ່ າງຫລວງຫລາຍ ເພາະສະນນັ້ ຄວາມຄດິ ທ່ ີກ່ ຽວກບັ ຄນຸ ນະທາຂອງຂງົ ຈຈ້ ່ ງ ງອກງາມມາຈາກອາ ດດີ ນນັ້ ເອງ ອາດດີ ທ່ ມີ ອີ ດິ ທພິ ນົ ຕ່ ຄວາມຄດິ ຂອງຂງົ ຈຫ້ ລາຍທ່ ສີ ຸດກຄ ຄວາມຈະເລນີ ຂອງຣາດຊະວງົ ໂຈວຕອນຕນົ້ ທງັ ນີ້ ສ່ ງິ ທ່ ຣີ າດຊະວງົ ໂຈວຕອນຕນົ້ ມີອດິ ທພິ ນົ ຕ່ ຄວາມຄດິ ຂອງຂງົ ຈມ້ ີຢ່ 4 ຢ່ າງ ຄ: 1. ສາສະໜາ ໃນສະໄໝຣາດຊະວງົ ໂຈວຕອນຕນົ້ ຊາວຈນີ ໄດໃ້ ຫຄ້ ວາມນບັ ຖຕ່ ເທບສງສຸດຄທຽນ (Tien) ທຽນນນັ້ ແຕ່ ເດມີ ເປັນຄວາມເຊ່ ອຂອງຄນົ ຊນັ້ ສງໃນສະໄໝຣາດຊະວງົ ຊາງ (Shang) ໂດຍມີຄວາມເຊ່ ອວ່ າ ທຽນເປັນບນັ ພະບຸ ລດຸ ຂອງເຜ່ າົ ພນັ ຂອງຣາດຊະວງົ ຊາງ ທຽນ ຈ່ ງໄດຮ້ ບັ ການຂະນານນາມໃນສະໄໝຣາດຊະວງົ ຊາງ ວ່ າ ຊາງດີ (Shang T) ໂດຍສະເພາະຢ່ າງຍ່ ງິ ຖກນັ ວ່ າກະສດັ ແຫ່ ງຣາດຊະວງົ ຊາງສບເຊ່ ອສາຍໂດຍກງົ ຈາກທຽນ ດວ້ ຍເຫດດ່ ງັ ກ່ າວ ຈ່ ງມີ ຄວາມເຊ່ ອກນັ ໃນສະໄໝນນັ້ ວ່ າ ທຽນເປັນຜປ້ ກົ ຄອງດນິ ແດນ ຊາງ ແລະ ປົກຄອງປະຊາຊນົ ດ່ ງັ ນນັ້ ກະສດັ ຕອ້ ງຄອຍ Py 225 ປັດຊະຍາຈນີ 3 ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕນີ

ຖາ້ ຄນົ້ ຫາເຈດຈານງົ ຂອງທຽນໃນການປົກຄອງ ປະຊາຊນົ ເມ່ ອຣາດຊະວງົ ໂຈວໄດໂ້ ຄ່ ນລມົ້ ຣາດວງົ ຊາງລງົ ກະສດັ ຂອງ ຣາດຊະວງົ ໂຈວໄດອ້ າ້ ງເຫດຜນົ ໃນ ການໂຄ່ ນລມົ້ ດ່ ງັ ກ່ າວວ່ າ ທຽນເນນັ້ ວ່ າປະຊາຊນົ ໄດຮ້ ບັ ຄວາມຂມົ ຂນ້ ແລະ ຄວາມ ຍາກລາບາກຈາກກະສດັ ຣາດຊະວງົ ຊາງ ກະສດັ ຣາດຊະວງົ ໂຈວຈ່ ງໄດຮ້ ບັ ຄາສ່ ງັ ຈາກທຽນໃຫໂ້ ຄ່ ນລມົ້ ອານາດກະສດັ ຣາດຊະວງົ ຊາງ ເພ່ ອຖຮກັ ສາສນັ ຕສິ ຸກ ແລະ ຄວາມຈະເລນີ ຂອງປະຊາຊນົ ໄວ້ ທງັ ນີ້ ອານາດຂອງທຽນ ຄວາມຮກັ ຂອງ ທຽນ ທ່ ີມຕີ ່ ປະຊາຊນົ ແລະ ຄຸນນະທາຂອງທຽນ ໄດຮ້ ບັ ການຈາຣກໃນບດົ ກະວີ ແລະ ເອກະສານທາງປະຫວດັ ສາດ ຂງົ ຈ ້ ແລະ ສດິ ກໄດສ້ ກສາເອກະສານເຫ່ າົ ນີ້ ຈ່ ງມຄີ ວາມເຊ່ ອວ່ າ ທຽນເປັນເທບທ່ ໃີ ຫຄ້ ວາມ ເອາົ ໃຈໃສ່ ຕ່ ມະນຸດ ແລະ ສະ ວດັ ດກີ ານຂອງມະນດຸ ເປັນຢ່ າງຫລວງຫລາຍ ດ່ ງັ ນນັ້ ຕາມຄວາມເຫນັ ຂອງຂງົ ຈ ້ ລກັ ສະນະພເິ ສດຂອງ “ສຸ ພາບບຸ ຣຸດ” ຈ່ ງ ໄດແ້ ກ່ ຄວາມເຂາົ້ ໃຈໃນ “ໂອງການແຫ່ ງສະຫວນັ ” (Decree of Heaven) ເໝອນກບັ ທ່ ຜີ ປ້ ກົ ຄອງໂຈວໃນສະໄໝ ຕອນຕນົ້ ໄດເ້ ຂາົ້ ໃຈມາແລວ້ ນນັ້ ເອງ. ດວ້ ຍເຫດດ່ ງັ ກ່ າວຈ່ ງມສີ ່ ງິ ໜ່ ງທ່ ີເປນັ ຫວັ ໃຈຂອງຄາສອນຂອງຂງົ ຈຄ້ ຄາສອນເລ່ ອງ “ວທິ ີ” (Tao ຫລ The Way) ຊ່ ງຂງົ ຈເ້ ອງມກີ ານໃຫຄ້ າຈາກດັ ຄວາມໄວ້ ແຕ່ ຜສ້ ກສາປດັ ຊະຍາຂງົ ຈສ້ າມາດ ເຂາົ້ ໃຈໄດວ້ ່ າໝາຍເຖງິ ທດິ ທາງຫລ ແນວທາງທ່ ມີ ະນດຸ ຄວນຍ່ າງ ເພາະເປນັ ທດິ ທາງທ່ ີກາໜດົ ໂດຍສະຫວນັ ວຖິ ີດ່ ງັ ກ່ າວຈ່ ງເປັນ “ວຖິ ີແຫ່ ງສະຫວນັ ” (The Way of Heaven) ຊ່ ງເປນັ ວທິ ີທ່ ປີ ັດຊະຍາໃນອດດີ ເຄຍີ ຍ່ າງ ມາແລວ້ ແລະ ໃຊໄ້ ດຜ້ ນົ ໃນການປກົ ຄອງ ອນັ ໄດແ້ ກ່ ຄວາມສາເລດັ ໃນດາ້ ນການປົກຄອງຂອງຣາດຊະວງົ ໂຈວຕອນຕນົ້ . 2. ສງັ ຄມົ ສງັ ຄມົ ອນັ ຮຸ່ງເຮອງຂອງຣາດຊະວງົ ໂຈວຕອນຕນົ້ ເປັນສງັ ຄມົ ແບບເຈາົ້ ຄອງນະຄອນ (feudalistic) ກ່ າວຄ ມີ ການແບ່ ງແຍກການປົກຄອງເປັນແຄວນ້ ຫລ ລດັ ໂດຍມີພະຈກັ ພນັ ດເີ ປນັ ສນກາງ ພາຍໃນແຕ່ ລະລດັ ປຽບເຫມອນ ຄອບຄວົ ໃຫຍ່ ຄອບຄວົ ໜ່ ງ ຄອບຄວົ ເຊ່ ນັ ນສີ້ າມາດຮກັ ສາ ຄວາມສະຫງບົ ໄວໄ້ ດ້ ຕອ້ ງອາໄສຄນຸ ນະທາສາຄນັ ຄ ຄວາມ ຮກັ ລະຫວ່ າງບດີ າມານດາທ່ ມີ ີຕ່ ບຸດທດິ າ ຄວາມຮກັ ລະຫວ່ າງພ່ ີນອ້ ງ ແລະ ຄວາມເມດຕາທ່ ີເຈາົ້ ຄອງນະຄອນພງມີຕ່ ຄນົ ອ່ ນໆ ເຈາົ້ ຄອງນະຄອນນນັ້ ຕອ້ ງມີ ຄວາມຈ່ ງົ ຮກັ ພກັ ດຕີ ່ ພະຈກັ ຣພນັ ດທິ ່ ເີ ປັນສນກາງຂອງປະເທດ ເຊ່ ນັ ເຈາົ້ ຄອງ ນະຄອນມຫີ ນາ້ ທ່ ີຕອ້ ງ ສ່ ງົ ເຄ່ ອງບນັ ນາການໄປຖວາຍ ເກນທະຫານໄປຊ່ ວຍຮບົ ເປນັ ຕນົ້ ຫລ ອາດກ່ າວໄດວ້ ່ າຄວາມ ສະຫງບົ ຂອງ ສງັ ຄມົ ແບບເຈາົ້ ຄອງນະຄອນຕອ້ ງອາໄສຄຸນນະທາຂອງກະສດັ ເຈາົ້ ຄອງນະຄອນ ແລະ ປະຊາຊນົ ເຊ່ ນັ ຄນຸ ນະທາຂອງຄວາມຮກັ ຄຸນນະທາ ຄວາມເມດຕາ ແລະ ຄນຸ ນະທາຂອງຄວາມຈ່ ງົ ຮກັ ພກັ ດເີ ປັນຕນົ້ . ຢ່ າງໃດກຕາມ ໄລຍະມາເຖງິ ຊ່ ວງສະໄໝທ່ ຂີ ງົ ຈມ້ ຊີ ວີ ດິ ຢ່ ສະພາບຂອງຄວາມສະຫງບົ ດ່ ງັ ກ່ າວໄດ້ ໝດົ ໄປແລວ້ ເຫອແຕ່ ສະພາບທ່ ພີ ະຈກັ ພນັ ດຂິ າດຄວາມຫມາຍ ພາຍໃນຄອບຄວົ ມແີ ຕ່ ການທະເລາະ ພາຍໃນແຕ່ ລະລດັ ມີແຕ່ ການ ແຍ່ ງຊງິ ອານາດກນັ ຊ່ ງໝາຍເຖງິ ຜນ້ ອ້ ຍບ່ ມີຄວາມຈ່ ງົ ຮກັ ພກັ ດໃີ ຫເ້ ຈາົ້ ນາຍ ດວ້ ຍເຫດດ່ ງັ ກ່ າວທາໃຫຂ້ ງົ ຈມ້ ຄີ ວາມເຫນັ ວ່ າ ສາຍສາພນັ ພາຍໃນຄອບຄວົ ແລະ ພາຍໃນສງັ ຄມົ ຕອ້ ງໂຍງໃຍໄວດ້ ວ້ ຍຄຸນນະທາ ເຊ່ ນັ ຄນຸ ນະທາແຫ່ ງຄວາມຮກັ ແລະ ສນັ ຕສິ ຸກຈະເກດີ ຂນ້ ໄດອ້ ກີ ເທ່ ອໜ່ ງ. 3. ການກະເສດຕະກາ ສະໄໝຣາດຊະວງົ ໂຈວຕອນຕນົ້ ເປນັ ສະໄໝຂອງການບຸກເບກີ ເພາະມກີ ານຕງັ້ ຮາກຖານຍງັ ດນິ ແດນໃໝ່ ຊ່ ງ ທາການເລ່ ມີ ຕນົ້ ຖາງປ່ າ, ການຊນົ ປະທານເພ່ ອການກະເສດ ດວ້ ຍເຫດດ່ ງັ ກ່ າວຈ່ ງເປັນຊ່ ວງສະໄໝ ທ່ ເີ ນນັ້ ເຖງິ ມດິ ພາບ ແລະ ຄວາມຊ່ ວຍເຫລອຮ່ ວມມຊ່ ງກນັ ແລະ ກນັ ທງັ ຫມດົ ທງັ ການເຊ່ ອຟງັ ຜນ້ າ ເພາະ ສະນນັ້ ສງັ ຄມົ ສ່ ວນທງັ ຫມດົ ຈ່ ງ ເປນັ ເລ່ ອງສາຄນັ ກວ່ າການເຫນັ ແກ່ ປະໂຫຍດສ່ ວນຕວົ ຫລ ເປນັ ສງັ ຄມົ ທ່ ີ ຕອ້ ງການຄນຸ ນະທາສາຄນັ ແຫ່ ງການຢ່ ຮ່ ວມ ກນັ ຄ ຄວາມຊ່ ສດັ (Loyalty), ຄວາມເຫນັ ອກົ ເຫນັ ໃຈ (reciprocity) ຄວາມຮກັ (love) ແລະ ຄວາມຍຸດຕທິ າ (Justice) ຢ່ າງໃດກຕາມ ໃນສະໄໝຂງົ ຈ ້ ຄນຸ ນະທາດ່ ງັ ກ່ າວຫາຍໄປຫມດົ ເຫອໄວແ້ ຕ່ ການແຂ່ ງຂນັ ຊງິ ດຊີ ງິ ເດ່ ນັ ຄວາມ Py 225 ປັດຊະຍາຈີນ 4 ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕນີ

ອດິ ສາບງັ ບຽດ ແລະ ຄວາມເຫນັ ແກ່ ຕວົ ດ່ ງັ ນນັ້ ຂງົ ຈຈ້ ່ ງມຄີ ວາມເຫນັ ວ່ າ ນອກຈາກການກບັ ໄປໃຊຄ້ ຸນນະທາໃນອາດດີ ທ່ ຮີ ຸ່ງເຮອງ ສງັ ຄມົ ຈນີ ຈ່ ງຈະສະຫງບົ ໄດດ້ ່ ງັ ເດມີ . 4. ກດົ ເກນແຫ່ ງຄວາມປະພດ ສນັ ຕສິ ຸກ ແລະ ຄວາມພວົ ພນັ ຂອງສງັ ຄມົ ຕອ້ ງໄດຮ້ ບັ ການສະໜບັ ສະໜນຈາກຄວາມສາມາດ ທ່ ຈີ ະຄວບຄຸມ ຄວາມປະພດ ແລະ ຄວາມສາພນັ ລະຫວ່ າງບຸກຄນົ ພາຍໃນສງັ ຄມົ ໄດ້ ຊາວຈນີ ໄດພ້ ດັ ທະນາ ກດົ ເກນແຫ່ ງຄວາມປະພດ ແລະ ຄວາມສາພນັ ດ່ ງັ ກ່ າວຂນ້ ເອນິ້ ວ່ າລິ (Li) ຊ່ ງເປັນວຖິ ີປະຕບິ ດັ ແລະ ເປັນພທິ ກີ າທ່ ີກາໜດົ ໄວຢ້ ່ າງສມົ ຄວນໃນແຕ່ ລະໂອກາດ ຂງົ ຈເ້ ຫນັ ຄວາມສາຄນັ ຂອງ “ລ”ິ ດ່ ງັ ກ່ າວ ຈ່ ງເຮດັ ການສກສາເຖງິ ສ່ ງິ ເຫລາົ້ ນີຢ້ ່ າງຫລາຍ ດວ້ ຍເຫນັ ວ່ າຈະ ເປັນສ່ ງິ ທ່ ີເຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ຄວາມເປັນລະບຽບຂນ້ ໃນສງັ ຄມົ ໄດ.້ ທງັ 4 ຫວົ ຂທ້ ່ ີກ່ າວມາແລວ້ ຄສ່ ງິ ທ່ ີຂງົ ຈຮ້ ຽນຮຈ້ າກອາດດີ ແລະ ມຄີ ວາມເຊ່ ອຫມນັ້ ວ່ າຖາ້ ສາມາດນາກບັ ມາ ໃຊຢ້ ່ າງຈງິ ຈງັ ແລວ້ ຍ່ ອມສາມາດເຮດັ ໃຫສ້ ງັ ຄມົ ເກີດສນັ ຕສິ ຸກໄດອ້ ກີ ເທ່ ອໜ່ ງ ສ່ ງິ ເຫ່ າົ ນຈີ້ ່ ງກາຍເປັນພນ້ ຖານປດັ ຊະຍາ ສນິ ລະທາຂອງຂງົ ຈ ້ ຈາກການທ່ ີຂງົ ຈສ້ ະແດງຄວາມຮກັ ມກັ ຕ່ອາດດີ ນນັ້ ເອງ ຂງົ ຈ ້ ຈ່ ງຖກວຈິ ານໃນແງ່ທ່ ວີ ່ າເປັນຜ້ ພະຍາຍາມຖຮກັ ສາສ່ ງິ ເກ່ າົ ໆທງັ ໆທ່ ຄີ ວນຄາໜ່ ງເຖງິ ເຫດການຄວາມຫຍຸງ້ ໃນຊ່ ວງສະໄໝຂອງທ່ ານເກດີ ຈາກວ່ າລະບອບ ການປກົ ຄອງນນັ້ ໃຊບ້ ່ ໄດຜ້ ນົ ແລວ້ ບ່ ວ່ າຈະເປັນການນາຄຸນນະທາຂອງສະໄໝໂຈວຕອນຕນົ້ ມາໃຊ້ ຫລ ບ່ ກຕາມ ຢ່ າງໃດກຕາມ D. Howard Smith ມຄີ ວາມເຫນັ ວ່ າ ເຖງິ ຢ່ າງໃດຂງົ ຈກ້ ສມົ ຄວນໄດຮ້ ບັ ການຍກົ ຍອ້ ງໃນແງ່ທ່ ວີ ່ າ ຂງົ ຈກ້ ່ ໃຫ້ ເກີດການປະຕວິ ດັ ທາງຄວາມຄດິ ໃນແງ່ທ່ ີວ່ າ ສຸພາບບຸຣຸດທ່ ແີ ທຈ້ ງິ ບໄ່ ດຢ້ ່ ທ່ ີສາຍເລອດຫາກຢ່ ທ່ ຄີ ນຸ ນະທາ ແລະ ການສກສາ ການປະຕວິ ດັ ທາງຄວາມຄດິ ດ່ ງັ ກ່ າວຂອງຂງົ ຈກ້ ່ ໃຫເ້ ກີດລະບບົ ຂອງການຝກຝົນບຸກຄະລກິ ກະພາບ ແລະ ການສກສາ ທງັ ຫມດົ ທງັ ການເລອກຄນົ ຜນ້ າ (elite) ເຂາົ້ ຮບັ ລາສະການໃນເວລາຕ່ ມາ. ຄຸ ນນະທາສາຄນັ ຕາມທດັ ນະຂອງຂງົ ຈ ້ 1. ເຍນີ (Jen) ຄຸນນະທາທ່ ີສະແດງເຖງິ ລກັ ສະນະຂອງຄວາມເປັນສຸ ພາບບຸຣຸດທ່ ີແທຈ້ ງິ ນນັ້ ຂງົ ຈມ້ ຄີ ວາມ ເຫນັ ວ່ າເປັນເປັນຄຸນ ນະທາທ່ ີສາຄນັ ທ່ ີສຸດ ແລະ ເຍນີ ກຈດັ ວ່ າເປັນເອກະລກັ ຂອງປດັ ຊະຍາຂອງຂງົ ຈ.້ ເຍນີ ມຄີ າແປຫາຍຢ່ າງ ອາທເິ ຊ່ ນັ ຄວາມຮກັ ຄວາມເມດຕາ ແຕ່ບ່ ວ່ າຈະເປນັ ຄາແປໃນແງ່ໃດກຕາມ ຄຸນສມົ ບດັ ຂອງເຍນີ ກຄ ເຍນີ ຄຄຸນນະທາທາງສງັ ຄມົ ກດິ ຈະກາທາງສງັ ຄມົ ເປັນທາມະຊາດບ່ ແມ່ ນສ່ ງິ ປະດດິ ເຊ່ ນັ ກດິ ຈະກາ ລະຫວ່ າງແມ່ ກບັ ລກນອ້ ຍເປນັ ຕນົ້ ເດກັ ນອ້ ຍຕອ້ ງການອາຫານຈາກນາ້ ນມົ ຂອງແມ່ ແມ່ ໃນຖານະເປນັ ຫນ່ ວຍຜະລດິ ອາຫານຂອງເດກັ ນອ້ ຍ ສາມາດປດົ ປ່ ອຍນາ້ ນມົ ໂດຍການໃຫເ້ ດກັ ນອ້ ຍດ່ ມ ດ່ ງັ ນນັ້ ສາຫລບັ ຂງົ ຈແ້ ລວ້ ການຮ່ ວມມກນັ ເປນັ ເລ່ ອງທາມະຊາດຕ່ າງຝ່ າຍຕ່ າງຊ່ ວຍເຫລອເກອ້ ກນກນັ ໂດຍມມີການຖກບງັ ຄບັ ຖາ້ ກດິ ຈະກາທາງສງັ ຄມົ ຂອງມະນຸດ ດາເນນີ ໄປໃນລກັ ສະນະ ທ່ ີຊ່ ວຍເຫລອເກອ້ ກນກນັ ໂດຍທາມະຊາດນນັ້ ຄວນສະແດງວ່ າ ເປນັ ສ່ ງິ ທ່ ແີ ຝງໃນວຖິ ຊີ ວີ ດິ ດ່ ງັ ກ່ າວ ເຍນີ ຈ່ ງໝາຍເຖງິ ຄວາມຮກັ ແລະ ຄວາມເຕມັ ອກົ ເຕມັ ໃຈທ່ ີຈະປະຕບິ ດັ ຕ່ ກນັ ຢ່ າງເຫນັ ອກົ ເຫນັ ໃຈ ເພ່ ອຜນົ ປະໂຫຍດຮ່ ວມກນັ ທງັ ນວີ້ ຖິ ແີ ຫ່ ງເຍນີ ມໄິ ດຈ້ າກດັ ຢ່ ສະເພາະຄວາມສາພນັ ລະຫວ່ າງແມ່ ກບັ ເດກັ ນອ້ ຍ ເທ່ າົ ນນັ້ ຂງົ ຈ ້ ກ່ າວເຖງິ ຄວາມສາພນັ ລະຫວ່ າງບຸກຄນົ 5 ແບບດ່ ງັ ນ:ີ້ 1. ຄວາມສາພນັ ລະຫວ່ າງບດີ າມານດາກບັ ບຸດທດິ າ 2. ຄວາມສາພນັ ລະຫວ່ າງຜວົ ກບັ ພນັ ລະຍາ 3. ຄວາມສາພນັ ລະຫວ່ າງພ່ ີກບັ ນອ້ ງ 4. ຄວາມສາພນັ ລະຫວ່ າງຜປ້ ົກຄອງກບັ ປະຊາຊນົ 5. ຄວາມສາພນັ ລະຫວ່ າງມດິ ກບັ ມດິ ໃນລະບບົ ຄອບຄວົ ຈນີ ພ່ ມຫີ ນາ້ ທ່ ີຮບັ ຜດິ ຊອບຕ່ ສະພາບຂອງຄອບຄວົ ລກຊາຍຄນົ ໃຫຍ່ ຄວນໄດຮ້ ບັ ຄວາມ Py 225 ປັດຊະຍາຈີນ 5 ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕີນ

ສນົ ໃຈຈາກພ່ ເປນັ ພເິ ສດ ເພາະລກຊາຍຄນົ ໃຫຍ່ ຈະກາຍເປັນຜຮ້ ບັ ຜດິ ຕ່ ຄອບຄວົ ແທນພ່ ຕ່ໄປ ການເຄາົ ລບົ ຕ່ ກນັ ແລະ ກນັ ລະຫວ່ າງພ່ ກບັ ລກຊາຍ ຈ່ ງເປນັ ຈດຸ ສາຄນັ ຂອງຄອບຄວົ ຄວາມປາດຖະຫນາ ດທີ ່ ີພ່ ມຕີ ່ ລກຊາຍ ປາດຖະຫນາ ສ່ ງິ ຕອບແທນຈາກລກຄ ລກຕອ້ ງມີຄວາມປາດຖະຫນາດຕີ ່ ພ່ ແລະ ປຸກຝັງຄວາມປາດຖະຫນາດໃີ ຫລ້ ກຊາຍຂອງຕນົ ເອງ ໃນ ການຕ່ໄປຂາ້ ງໜາ້ ຜວົ ຈ່ ງມຄີ ວາມປາດຖະຫນາ ດຕີ ່ ພນັ ລະຍາໂດຍປະຕບິ ດັ ຕ່ ພນັ ລະຍາໃນລກັ ສະນະທ່ ເີ ອາົ ໃຈ ຂອງ ພນັ ລະຍາມາໃສ່ ໃຈຕນົ ເອງກ່ າວຄ ຖາ້ ຕນົ ເອງຢ່ ໃນຖານະພນັ ລະຍາຕອ້ ງການໃຫຜ້ ວົ ປະຕບິ ດັ ຢ່ າງໃດ ກປະຕບິ ດັ ຕ່ ພນັ ລະ ຍາໃນລກັ ສະນະດຽວກນັ ພນັ ລະຍາ ເອງກພອ້ ມປະຕບິ ດັ ຕ່ ຜວົ ເຊ່ ນັ ດຽວກບັ ທ່ ຕີ ນົ ມຄີ ວາມປາດຖະຫນາ ຈະຖກປະຕບິ ດັ ຖາ້ ຕນົ ເອງເປັນຜວົ ຄວາມສາພນັ ລະຫວ່ າງພ່ ກີ ບັ ນອ້ ງ ຜປ້ ກົ ຄອງກບັ ປະຊາຊນົ ແລະ ມດິ ກບັ ມດິ ກເປນັ ໄປຕາມວຖິ ີແຫ່ ງ ເຍນີ ຄ ມຄີ ວາມປາດຖະຫນາ ດຕີ ່ ກນັ ແລະ ກນັ ເອາົ ໃຈເຂາົ ມາໃສ່ ໃຈເຮາົ ຊ່ ງຄວາມປາດຖະຫນາດຕີ ່ ກນັ ແລະ ກນັ ການ ເອາົ ໃຈເຂາົ ມາໃສ່ ໃຈເຮາົ ແທຈ້ ງິ ເປນັ ເລ່ ອງ ທາມະຊາດເໝອນຄວາມສາພນັ ລະຫວ່ າງແມ່ ກບັ ເດກັ ນອ້ ຍ. ໜ່ ງ ຄວາມປາດຖະຫນາດຕີ ່ ຄນົ ອ່ ນ ຕອ້ ງແຝງຄວາມຈງິ ໃຈ (Sincerity)ໄວດ້ ວ້ ຍ ຄວາມປາດຖະຫນາ ດຢີ ່ າງ ທາທ່ າ ຄວນໄດຜ້ ນົ ຕອບແທນຢ່ າງຄຄວາມປາດຖະຫນາດຢີ ່ າງທາທ່ າຈາກຄນົ ອ່ ນດວ້ ຍ ລງົ ທຸນດວ້ ຍຄວາມຫລອກລວງ ກຄວນໄດຮ້ ບັ ຄວາມຫລອກລວງເປັນການຕອບແທນ ດວ້ ຍເຫດດ່ ງັ ກລ່ າວ ເຈາົ້ ທາເປນັ ນອກຈາກແຝງເຈາົ້ ທາຄການຮ້ ຈກັ ເອາົ ໃຈທ່ ານມາໃສ່ ໃຈເຮາົ ແລວ້ ຢັງແຝງເຈາົ້ ທາຄວາມ ຈງິ ໃຈໄວດ້ ວ້ ຍ ວທິ ີທ່ ຈີ ະພດັ ທະນາຄນຸ ນະທາເຍນີ ໃຫມ້ ີໃນຕນົ ກຄການຝກທາຄວາມດຢີ ່ າງສະໝ່ າສະເໝີ ວທິ ີຝກ ກຄຮຈ້ ກັ ຮກັ ຄນົ ອ່ ນ ການຮກັ ຄນົ ອ່ ນຄວນໝາຍເຖງິ ການອຸທດິ ຕນົ ເອງເພ່ ອຜນົ ປະໂຫຍດຂອງຄນົ ອ່ ນ ແລະ ເປນັ ການກະທາຕ່ ຄນົ ອ່ ນຢ່ າງທ່ ີຕນົ ເອງປາດຖະຫນາຈະໄດຮ້ ບັ ຈາກຄນົ ອ່ ນເປັນການຕອບແທນ ທງັ ຫມດົ ທງັ ມີຄວາມປະພດໃນສ່ ງິ ທ່ ຖີ ກ ທ່ ຄີ ວນ ແລະ ມະລາຍາດງດົ ງາມ ດວ້ ຍເຫດດ່ ງັ ກ່ າວ ຈ່ ງອາດກ່ າວໄດ້ ວ່ າ ຕາມຄາສອນຂອງຂງົ ຈນ້ ນັ້ “ເຍນີ ” ຄຄຸນນະທາ ທ່ ີສາຄນັ ທ່ ີສຸດ ແຕ່ ການຈະໄດຄ້ ນຸ ນະທາ “ເຍນີ ” ມາຕອ້ ງຜ່ ານການຝກການທາດີ ຫລ ຝກຄນຸ ນະທາໃນແງ່ອ່ ນ “ເຍນີ ” ຈ່ ງ ເປນັ ຜນົ ທງັ ຫມດົ ຂອງຄຸນນະທາອ່ ນໆ ຕາມທດັ ນະຂອງຂງົ ຈນ້ ນັ້ ເອງ ເພາະສະນນັ້ ຈະເຫນັ ວ່ າເຖງິ ແມ່ ນ “ເຍນີ ” ຈະເປນັ ຄຸນນະທາທ່ ີມະນຸດ ທກຸ ຄນົ ມີ ກ່ າວຄ ທຸກຄນົ ມຄີ ວາມຮກັ ແລະ ຄວາມປາດຖະຫນາດີຕ່ ຄນົ ອ່ ນໂດຍທາມະຊາດ ແຕ່ກ ເປນັ ພຽງເມດັ ພດທ່ ີແຝງລວນັ ທີຈະເຕບີ ໂຕ ຂງົ ຈເ້ ຫນັ ວ່ າເປນັ ຫນາ້ ທ່ ີຂອງແຕ່ ລະບຸກຄນົ ທ່ ຈີ ະພດັ ທະນາຄຸນນະທາທ່ ີແຝງ ໃຫເ້ ຕບີ ໂຕ ການເຕບີ ໂຕຂອງ “ເຍນີ ” ເປນັ ສ່ ງິ ອດິ ສະຫລະ ເພາະຄນຸ ນະທານນັ້ ເຕບີ ໂຕ ຈາກຕວົ ຂອງບຸກຄນົ ເອງ ໂດຍບ່ ຖກບງັ ຄບັ ຈາກພາຍນອກ ຫລ ອາດເວາົ້ ໄດວ້ ່ າ ມະນຸດທຸກຄນົ ຄວນມສີ ດິ ທພິ ນ້ ຖານເທ່ າົ ທຽມກນັ ສດິ ທພິ ນ້ ຖານດ່ ງັ ກ່ າວ ຄ ສດິ ທທິ ່ ີຈະເປັນຄນົ ມີຄນຸ ນະທາໄດຄ້ ກນັ D. Howard Smith ຈ່ ງກ່ າວວຈິ ານຂງົ ຈໄ້ ວວ້ ່ າ “ ຂງົ ຈຮ້ ດ້ ີວ່ າຄຸນທາບ່ ແມ່ ນເປັນສ່ ງິ ທ່ ຈີ ະເລີນ ງອກງາມອອກ ມາຈາກຄວາມວ່ າງເປ່ າົ ແຕ່ຕອ້ ງໄດມ້ າໂດຍຜ່ ານການຝກຝົນຄວາມຮກັ ໃນວຖິ ປີ ະຕບິ ດັ ໃນຊວີ ດິ ປະຈາມ ້ ” ຫລ ອາດ ເວາົ້ ໄດວ້ ່ າ ປດັ ຊະຍາຈນີ ເນນັ້ ການປະຕບິ ດັ ຄນຸ ນະທາ ບ່ ແມ່ ນເນນັ້ ທດິ ສະດີຈະຣຍິ ະສາດ ຂງົ ຈຈ້ ່ ງບໄ່ ດສ້ ອນຈະຣຍິ ະທາ ໃນແງ່ທດິ ສະດີຈະຣຍິ ະສາດຢ່ າງນກັ ປັດຊະຍາຕະເວນັ ຕກົ ທີປະຕບິ ດັ ແຕ່ ສອນຈະຣຍິ ະສາດໃນແງ່ຂອງການລງົ ມ ປະຕບິ ດັ ໃນຊວີ ດິ ຈງິ ໆເລຍີ ທີດຽວ. 2. ອີ (i) ອີ ໝາຍເຖງິ ຄວາມຖກຕອ້ ງ ຫລ ຄວາມຍຸຕທິ າ (Righteousness) ຫລ ຄວາມເໝາະສມົ ຫລ ວທິ ີທ່ ດີ ທີ ີ ສຸດທ່ ີຈະເຮດັ ສ່ ງິ ຕ່ າງໆ ຕາມຄວາມຄດິ ເຫນັ ຂອງຂງົ ຈນ້ ນັ້ ຂງົ ຈມ້ ຄີ ວາມເຫນັ ວ່ າມະນດຸ ແຕ່ ລະຄນົ ຄວນມີຄວາມສາມາດ ໃນການຈາແນກລະຫວ່ າງຄວາມຖກ ແລະ ຄວາມຜດິ ໃນແຕ່ ລະຂະນະຂອງຊວີ ດິ ດວ້ ຍເຫດດ່ ງັ ກ່ າວ ຂງົ ຈຈ້ ່ ງບໄ່ ດກ້ ່ າວ ເຖງິ ກດົ ເກນຂອງຄວາມຖກຕອ້ ງທ່ ີຖາວອນ ທງັ ນີ້ ເພາະ ສ່ ງິ ທ່ ີເໝາະສມົ ສາຫລໂັ ອກາດໜ່ ງ ອາດຈະບ່ ເໝາະສມົ ໃນອກີ ໂອກາດໜ່ ງກໄດ້ ຢ່ າງໃດກຕາມ ວຖິ ີແຫ່ ງຄວາມຖກຕອ້ ງດ່ ງັ ກ່ າວສາມາດສກສາໄດຈ້ າກອາດດີ ເພາະສະນນັ້ ເມ່ ອຂງົ ຈ ້ ເວາົ້ ເຖງິ “ ການຮຽນຮ້ ” (Learning) ທ່ ານຍ່ ອມຮບັ ເຖງິ ການຮຽນຮຄ້ ວາມຖກຕອ້ ງ ທ່ ີເຄຍີ ປະຕບິ ດັ ກນັ ມາແລວ້ ໃນ ອາດດີ . 6 Py 225 ປັດຊະຍາຈີນ ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕີນ

ຂງົ ຈມ້ ີຄວາມເຫນັ ວ່ າ “ສຸ ພາບບຸ ຣຸດ” ຄວນຖກຍກົ ຍອ້ ງຄວາມຖກຕອ້ ງໄວເ້ ໜອສ່ ງິ ອ່ ນທງັ ໝດົ ທງັ ນີ້ ເພາະຂາ້ ລະສະການໃນສະໄໝຂອງຂງົ ຈນ້ ນັ້ ສ່ ວນໃຫຍ່ ມຸງ້ ສະແຫວງຫາຄວາມລາ້ ລວຍ ແລະ ຕາແໜ່ ງຫນາ້ ທ່ ີການງານ ຂາ້ ລະສະ ການເຫ່ າົ ນນັ້ ບ່ ຄານງເຖງິ ຄວາມຖກຕອ້ ງໃດໆທງັ ສນິ້ ພວກທ່ ານພອ້ ມທ່ ຈີ ະໃຊວ້ ທິ ີທກຸ ຢ່ າງເພ່ ອໃຫໄ້ ດມ້ າຊ່ ງສ່ ງິ ເຫລາົ້ ນີ້ ຂງົ ຈຈ້ ່ ງປາດຖະຫນາທ່ ຈີ ະເຕອນໃຫທ້ ກຸ ຄນົ ເຂາົ້ ໃຈກ່ ອນທ່ ຈີ ະໄດສ້ ່ ງິ ໃດມາວ່ າສ່ ງິ ນນັ້ ຖກຕອ້ ງຫລບ່ ດວ້ ຍເຫດດ່ ງັ ກ່ າວ ຂງົ ຈໄ້ ດລ້ ງັ ກຽດ ຕາແໜ່ ງຫນາ້ ທ່ ີການງານ ຫລ ເງນີ ຕາ ແຕ່ ສ່ ງິ ທ່ ຂີ ງົ ຈລ້ ງັ ກຽດຄ ຄວາມບ່ ຖກຕອ້ ງຂອງວທິ ີທ່ ີໄດມ້ າຊ່ ງສ່ ງິ ເຫລາົ້ ນ.ີ້ 3. ຄວາມຮກັ ພ່ ແມ່ (filial piety) ແລະ ຄວາມຮກັ ອາ້ ຍນອ້ ງ (Brotherly love) ຄອບຄວົ ຈນີ ນນັ້ ຫວົ ໜາ້ ຄອບຄວົ ມຄີ ວາມສາຄນັ ທ່ ີສຸດ ສາມາດອອກຄາສ່ ງັ ສະມາຊກິ ໃນຄອບຄວົ ທງັ ຫມດົ ທງັ ສາມາດຕດັ ສນິ ຂພ້ ພິ າດທ່ ເີ ກດິ ຂນ້ ພາຍໃນຄອບຄວົ ຂອງຕນົ ໄດ້ ຢ່ າງໃດກຕາມໃນທາງປະຕບິ ດັ ແລວ້ ສະມາຊກິ ຂອງ ຄອບຄວົ ຈນີ ຮຈ້ ກັ ຊ່ ວຍເຫລອຊ່ ງກນັ ແລະ ກນັ ສະມາຊກິ ໄດຮ້ ບັ ສດິ ທິ ແລະ ຫນາ້ ທ່ ີຢ່ າງຍຸດຕທິ າພສມົ ຄວນ. ຕາມຄວາມເຫນັ ຂອງຂງົ ຈນ້ ນັ້ ຄອບຄວົ ເປັນຫນ່ ວຍທາອດິ ທ່ ີສາມາດເອອ້ ອານວຍໂອກາດ ໃຫຄ້ ນົ ສາມາດຝກ ຄນຸ ນະທາທາ “ເຍນີ ” ຄຄວາມຮກັ ໄດເ້ ປັນຢ່ າງດີ ໂດຍເລ່ ມີ ຈາກການຮຈ້ ກັ ບດີ າມານດາ ຊ່ ງເປນັ ຄວາມຮກັ ທ່ ທີ າມະຊາດທ່ ີ ສຸດ ແລະ ຮກັ ອາ້ ຍ, ເອອ້ ຍນອ້ ງຮ່ ວມຄອບຄວົ ດຽວກນັ ເມ່ ອບຸກຄນົ ສາມາດມີ ຄວາມຮກັ ດ່ ງັ ກ່ າວໄດແ້ ລວ້ ຜນ້ ນັ້ ຄວນ ສາມາດຮກັ ເພ່ ອນມະນດຸ ຄນົ ອ່ ນໄດໃ້ ນລາດບັ ຕ່ ມາ ດວ້ ຍເຫດ ດ່ ງັ ກ່ າວ ຂງົ ຈຈ້ ່ ງມຄີ ວາມເຫນັ ວ່ າ ຄນຸ ນະທາແຫ່ ງຄວາມ ຮກັ ພ່ ແມ່ ແລະ ຄວາມຮກັ ອາ້ ຍ, ເອອ້ ຍນອ້ ງນນັ້ ມີຄວາມ ສາຄນັ ທ່ ຈີ ະໂຍງໄປສ່ ລດັ ຖະບານທ່ ດີ ໄີ ດ້ ທງັ ນີ້ ເພາະຜມ້ ຄີ ຸນ ນະທາຄວາມຮກັ ດ່ ງັ ກ່ າວ ຄວາມສາມາດນາຄວາມຮກັ ດ່ ງັ ກລ່ າວມາໃຊໃ້ ນການປົກຄອງປະຊາຊນົ ໂດຍການແຜ່ ຄວາມຮກັ ໄປຢັງປະຊາຊນົ ໂດຍທ່ ວົ ໄປ ແມ່ ນແຕ່ ເປນັ ພຽງປະຊາຊນົ ທາມະດາແຕ່ ມຄີ ນຸ ນະທາຄວາມຮກັ ກຍ່ ອມເຮດັ ໃຫ້ສງັ ຄມົ ເກີດສນັ ຕສິ ຸກໄດແ້ ລວ້ ຄກບັ ການຮບັ ໃຊລ້ ດັ ໂດຍທາງອອ້ ມ. 4. ຄວາມຮກັ ຕ່ ບຸກຄນົ ອ່ ນ ຄນຸ ນະທາຄວາມຮກັ ທ່ ສີ າຄນັ ອກີ ປະການໜ່ ງຄ ການຮຈ້ ກັ ຮກັ ຄນົ ອ່ ນຊ່ ງເປນັ ສ່ ວນຂອງຄວາມຮກັ ທ່ ີຂະຫຍາຍ ອອກມາຈາກຄວາມຮກັ ບດີ າມານດາ ແລະ ຄວາມຮກັ ອາ້ ຍ, ເອອ້ ຍນອ້ ງ ເພາະສະນນັ້ ໃນຂະນະທ່ ີ ຄວາມຮກັ ບດີ າມານ ດາ ແລະ ຄວາມຮກັ ອາ້ ຍ, ເອອ້ ຍນອ້ ງເປນັ ຄນຸ ນະທາສາຄນັ ໃນຄອບຄວົ ຄວາມຮກັ ຕ່ ບຸກຄນົ ອ່ ນ ເປັນຄຸນນະທາສາຄນັ ສາຫລບັ ສງັ ຄມົ . ຄວາມຮກັ ຕ່ ບຸກຄນົ ອ່ ນສາມາດສະແດງອອກໃນ 2 ລກັ ສະນະ ຄຄວາມຊ່ ສດັ (Loyalty ຫລ Chung) ແລະ ການເອາົ ໃຈເຂາົ ມາໃສ່ ໃຈເຮາົ (Consideration ຫລ Shu) ຄວາມຊ່ ສດັ ໝາຍເຖງິ ຄວາມພອ້ ມທ່ ີຈະອຸ ທດິ ຕນົ ເພ່ ອຜນົ ປະໂຫຍດຂອງບຸກຄນົ ອ່ ນ ມນັ ເປນັ ຄວາມຜດິ ພາດ ຖາ້ ຈະຕຄິ ວາມຊ່ ສດັ ຕາມໃນແຫ່ ງຄວາມຫມາຍຂອງຂງົ ຈວ້ ່ າ ໝາຍເຖງິ ຄວາມຊ່ ສດັ ຫລ ຄວາມຈ່ ງົ ຮກັ ພກັ ດຕີ ່ ຂຸນນາງ ຫລ ຜປ້ ົກຄອງຄວາມຊ່ ສດັ ດ່ ງັ ກ່ າວໝາຍເຖງິ ຄວາມຊ່ ສດັ ຕ່ ຫນາ້ ທ່ ີຂອງຕນົ ທ່ ີຕອ້ ງເຮດັ າຕາມຄຸນນະທາ “ເຍນີ ” ຫລ ຄນຸ ນະທາແຫ່ ງມະນຸດ ແລະ ຄນຸ ນະທາເປັນດ່ ງັ ກ່ າວຄ ແຕ່ ລະບຸກຄນົ ພງມີຫນາ້ ທ່ ີໃນການຊ່ ວຍເຫລອຄນົ ອ່ ນເພາະ ສະນນັ້ ຄວາມຊ່ ສດັ ຂອງຂງົ ຈຈ້ ່ ງມໄີ ດຈ້ າກດັ ຢ່ ສະເພາະຄວາມຊ່ ສດັ ຕ່ ກະສດັ ຫລ ເຈາົ້ ນາຍເທ່ າົ ນນັ້ ແຕ່ ໝາຍເຖງິ ການຊ່ ວຍ ເຫລອທ່ ີບຸກຄນົ ມີຕ່ ເພ່ ອນມະນດຸ ຄນົ ອ່ ນ ຄນົ ອ່ ນອາດໝາຍທງັ ຫມດົ ເຖງິ . ການເອາົ ໃຈເຂາົ ມາໃສ່ ໃຈເຮາົ ໝາຍເຖງິ ຄວາມພອ້ ມທ່ ີຈະນາຕວົ ໄປແທນທ່ ຄີ ນົ ອ່ ນ ແລະ ພຈິ າລະນາວ່ າຖາ້ ຫາກຕນົ ເອງຕອ້ ງຕກົ ຢ່ ໃນສະພາບເຊ່ ນັ ນນັ້ ຈະມຄີ ວາມປາດຖະຫນາໃນສ່ ງິ ໃດ ຜນົ ຂອງການພຈິ າລະນາ ດ່ ງັ ກ່ າວຍ່ ອມ ເຮດັ ໃຫສ້ າມາດປະຕບິ ດັ ຕ່ ຄນົ ອ່ ນຢ່ າງເຫນັ ອກົ ເຫນັ ໃຈຫລາຍຍ່ ງິ ຂນ້ . 5. ມາລະຍາດ ແລະ ພທິ ກີ າ (Li) ຂງົ ຈມ້ ຄີ ວາມເຫນັ ວ່ າ ບຸກຄນົ ທ່ ີສມົ ບນຕອ້ ງມີມາລະຍາດທ່ ງີ ດົ ງາມເປນັ ອງົ ປະກອບດວ້ ຍ ດ່ ງັ ນນັ້ , ການສກສາ ກດົ ເກນຂອງການປະຕບິ ດັ ຕນົ ທ່ ີຖກຕອ້ ງໃນໂອກາດຕ່ າງໆ ຈ່ ງເປັນເລ່ ອງຈາເປັນ ສາຫລບັ ສງັ ຄມົ ແຫ່ ງສຸພາບຊນົ ລິ (Ii ) 7 Py 225 ປັດຊະຍາຈນີ ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕີນ

ຈ່ ງເປັນເລ່ ອງຂອງກິຣມິ າລະຍາດພາຍນອກທ່ ີສຸພາບບຸຣຸດຄວນມີ ລເິ ປນັ ເລ່ ອງທ່ ີສອດຄອ້ ງກບັ ເຍນີ ກ່ າວຄໃນເມ່ ອ ມະນດຸ ທຸກຄນົ ມຄີ ວາມເທ່ າົ ທຽມກນັ ເພາະມເີ ມດັ ແຫ່ ງຄຸນນະທາຄເຍນີ ແຝງເລນັ ຢ່ ທຸກຄນົ ຊ່ ງເຮດັ ໃຫບ້ ຸກຄນົ ສາມາດ ກາຍເປັນສຸພາບບຸຣຸດຜມ້ ີຄຸນນະທາໄດຢ້ ່ າງເທ່ າົ ທຽມກນັ ເພາະສະນນັ້ ແຕ່ ລະບຸກຄນົ ທ່ ກີ າລງັ ເຮດັ ໃຫບ້ ຸກຄນົ ອ່ ນຢ່ າງເຄາົ ລບົ ຄວາມເປນັ ມະນຸດທ່ ເີ ທ່ າົ ທຽມກບັ ຕນົ ເອງ ດວ້ ຍການປະຕບິ ດັ ຕ່ ກນັ ແລະ ກນັ ຢ່ າງເໝາະສມົ ແລະ ເຄາົ ລບົ ຊ່ ງກນັ ແລະ ກນັ ເມ່ ອມຄີ ວາມເຄາົ ລບົ ດ່ ງັ ກ່ າວ ມະນດຸ ກຄວນສາມາດຢ່ ຮ່ ວມກນັ ຢ່ າງສນັ ຕສິ ຸກ ແລະ ປາດສະຈາກຊ່ ງຄວາມຂດັ ແຍ່ ງໃດໆທງັ ສນິ້ . ນອກຈາກນີ້ ຂງົ ຈຢ້ ງັ ເນນັ້ ຄວາມສາຄນັ ຂອງກຣິ ິຍາພາຍນອກ ໃນຖານະທ່ ີສາມາດສະແດງຄວາມຄດິ ຫລ ຄວາມຕງັ້ ໃຈທ່ ຊີ ຸກຊ່ ອນຢ່ ພາຍໃນໄດ້ ເພາະສະນນັ້ ວທິ ີທ່ ດີ ທີ ່ ສີ ຸດທ່ ີຈະສະແດງຄວາມປາດຖະຫນາດີຂອງຕນົ ຕ່ ຄນົ ອ່ ນ ຄການສະແດງອອກດວ້ ຍກຣິ ຍິ າມາລະຍາດພາຍນອກທ່ ງີ ດົ ງາມ ເພ່ ອໃຫອ້ ກີ ຝ່ າຍໜ່ ງເກີດຄວາມເຂາົ້ ໃຈຜດິ ໃນຄວາມ ປາດຖະຫນາ ດຂີ ອງຕນົ ຢ່ າງໃດກຕາມ ເປັນເລ່ ອງທ່ ີໜາ້ ເສຍດາຍທ່ ວີ ່ າ ເມ່ ອມາລະຍາດ ແລະ ພທິ ກີ າຖກກາໜດົ ກ ຍ່ ອມເປັນໂອກາດໃຫອ້ ກີ ພວກໜ່ ງນາໄປໃຊປ້ ະໂຫຍດໂດຍການຫລອກລວງຜອ້ ່ ນ ໃຫຄ້ ດິ ວ່ າຕນົ ເອງມຄີ ວາມປາດຖະ ຫນາດຕີ ່ ທ່ ານ ອກີ ປະການໜ່ ງ ອາດເປັນເລ່ ອງ ອນັ ຕະລາຍຢ່ ຄກນັ ຖາ້ ຈະມວົ ບງັ ຄບັ ໃຫເ້ ດກັ ນອ້ ຍໆ ຮຈ້ ກັ ສະແດງກຣິ ຍິ າ ມາລະຍາດພາຍນອກທ່ ີຖກຕອ້ ງ ກ່ ອນທ່ ຈີ ະສອນໃຫພ້ ວກທ່ ານເຂາົ້ ໃຈເຖງິ ຄນຸ ນະທາພາຍໃນ ຍ່ ອມເຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ການ ທາທ່ າຫລາຍກວ່ າຈະເປນັ ທາມະຊາດ ດ່ ງັ ນນັ້ , ການຮຽນຮເ້ ຖງິ ກຣິ ິຍາມາລະຍາດພາຍນອກທ່ ເີ ໝາະສມົ ໂດຍບ່ ຮຽນຮ້ ຈາກພາຍໃນວ່ າ ແນວໃດເຖງິ ຈະເໝາະສມົ ຄວນເປນັ ການຮຽນຮທ້ ່ ີຜດິ ພາດ ຂງົ ຈຈ້ ່ ງບ່ ສະໜບັ ສະໜນໃຫຮ້ ຽນຮແ້ ຕ່ ຮບ ແບບ ຂງົ ຈຈ້ ່ ງໃຫຄ້ ວາມສາຄນັ ຕ່ ຄຸນນະທາພາຍໃນຈາກດັ ຄວາມສນົ ໃຈພຽງກຣິ ຍິ າມາລະຍາດພາຍນອກ ຂງົ ຈກ້ ່ າວວ່ າ “ລກັ ສະນະປາກດົ ພາຍນອກຂອງຄນົ ໆ ໜ່ ງບ່ ແມ່ ນຫຍງັ ຫລາຍໄປກວ່ າເປັນການສະແດງ ອອກຂອງທາມະຊາດພາຍໃນ ທ່ ເີ ບ່ ງິ ບ່ ເຫນັ ແລະ ການສະແດງໃຫປ້ າກດົ ທາງພາຍນອກຄວນເປີດເຜີຍເຖງິ ສ່ ງິ ທ່ ີຢ່ ພາຍໃນເທ່ າົ ນນັ້ ດ່ ງັ ນນັ້ ຜສ້ ະຫລາດ ຈ່ ງສນົ ໃຈໃນຕວົ ຂອງຕວົ ເອງ”. ວຖິ ີແຫ່ ງສະຫວນັ ຫລ ວຖິ ແີ ຫ່ ງມະນຸດທ່ ີຂງົ ຈໃ້ ຫຄ້ ວາມເຊ່ ອຖນນັ້ ກຄ ວຖິ ີແຫ່ ງຄຸນນະທາ ສາຄນັ ທ່ ີຂງົ ຈເ້ ນນັ້ ນນັ້ ເອງ ໄດແ້ ກ່ ຄວາມຮກັ , ຄວາມຍຸຕທິ າ, ຄວາມເໝາະສມົ ແລະ ຄວາມສະຫລາດ ເປນັ ວຖິ ທີ ່ ີມະນດຸ ທ່ ີສມົ ບນກາລງັ ສະແຫວງຫາສະຫວນັ ບໄ່ ດມ້ ແີ ຕ່ ວຖິ ໃີ ຫມ້ ະນດຸ ເທ່ າົ ນນັ້ ແຕ່ ສະຫວນັ ໄດປ້ ະທານທາມະຊາດໃຫມ້ ະນດຸ ໃນແງ່ທ່ ີວ່ າມະນດຸ ສາມາດຝກດາເນນີ ຕາມວທິ ີດ່ ງັ ກ່ າວໄດດ້ ວ້ ຍເຫດດ່ ງັ ກ່ າວ ຂງົ ຈ ້ ຈ່ ງເລງັ ເຫນັ ຄວາມສາຄນັ ຂອງການພດັ ທະນາຕວົ ເອງ ດວ້ ຍການພດັ ທະນາຄນຸ ນະທາ ຂງົ ຈ ້ ກ່ າວວ່ າ “ຜ້ ສະຫລາດ ສະຫລາດເພາະທ່ ານພະຍາຍາມຖຮກັ ສາທາມະຊາດແຫ່ ງ ບຸກຄນົ ທ່ ີແທຈ້ ງິ ຂອງທ່ ານໄວຄ້ ນົ ໂງ່ທາໃນສ່ ງິ ທ່ ີ ກງົ ກນັ ຂາ້ ມເນ່ ອງຈາກຄວາມໂງ່ ກບ່ ສາມາດຈະຊ່ ນຊມົ ໃນສ່ ງິ ທ່ ດີ ງີ າມໄດ້ ຕາມຄວາມຄດິ ຂອງຂງົ ຈ ້ ນນັ້ ໃນອາດດີ ໄດມ້ ຜີ ສ້ າມາດພດັ ທະນາຄຸນນະທາຂອງຕນົ ເອງໄດສ້ າເລດັ ມາແລວ້ ກເຊ່ ນັ ພະເຈາົ້ ຊຸນ (Shun) ບຸກຄນົ ຜສ້ າມາດພດັ ທະນາຕນົ ເອງໄດໂ້ ດຍສມົ ບນແລວ້ ກຈະປະພດດີຈນົ ເປນັ ທາມະຊາດ ກ່ າວຄ ບ່ ຕອ້ ງ ໃຊຄ້ ວາມພະຍາຍາມໃນການທ່ ຈີ ະປະພດດແີ ຕ່ ຢ່ າງໃດທງັ ສນິ້ ທງັ ຫມດົ ທງັ ບ່ ຈາເປັນຕອ້ ງຄດິ ວ່ າຈະ ທາດດີ ວ້ ຍ ພດຕກິ າ ຂອງຜມ້ ີເຈາົ້ ທາຈ່ ງດາເນນີ ໄປຢ່ າງອດັ ໂນມດັ ແລະ ຢ່ າງອດິ ສະຫລະ. ການພະຍາຍາມສອນສດິ ໃຫເ້ ປນັ ສຸພາບບຸຣຸດທ່ ີມີຄຸນນະທາດ່ ງັ ກ່ າວຂາ້ ງຕນົ້ ຂງົ ຈມ້ ີຄວາມ ປາດຖະຫນາສດິ ຜມ້ ີ ຄນຸ ນະທາເພ່ ອລດັ ຖະບານ ແລະ ສງັ ຄມົ ໂດຍມຄີ ວາມຫວງັ ວ່ າ ສຸພາບບຸຣຸດດ່ ງັ ກ່ າວເປນັ ບຸກຄນົ ທ່ ເີ ໝາະສມສາຫລບັ ການບລຫິ ານງານໃນລດັ ຖະບານ ສຸພາບບຸ ຣຸດດ່ ງັ ກ່ າວບ່ ໄດເ້ ປັນສຸພາບບຸຣຸດໂດຍ ສາຍເລອດ ແຕ່ ເປນັ ສຸພາບບຸ ຣຸດໂດຍ ການຝກຄຸນນະທາ. ການເນນັ້ ຄວາມສາຄນັ ຂອງການພດັ ທະນາຄນຸ ນະທາຂອງຕນົ ເອງສາມາດຊໃີ້ ຫເ້ ຫນັ ແນວ ຄວາມຄດິ ຂອງຂງົ ຈຕ້ ່ ການບລຫິ ານປະເທດໄດດ້ ວີ ່ າ ລດັ ຖະບານທ່ ດີ ີທ່ ີສຸດຄລດັ ຖະບານທ່ ປີ ກົ ຄອງໂດຍຄຸນ - ທາ ແລະ ການປົກຄອງໂດຍຄຸນ ນະທາສາມາດເປັນໄປໄດ້ ກເພາະວ່ າເປັນລດັ ຖະບານທ່ ີຢ່ ໃນມຂອງຜມ້ ຄີ ຸນນະທານນັ້ ເອງ ດ່ ງັ ຄາກ່ າວຂອງຂງົ ຈທ້ ່ ີວ່ າ “ການປກົ ຄອງຄການກງົ ໄປກງົ ມາ ຖາ້ ທ່ ານໄປທາງກງົ ໃຜຈະກາ້ ໄປທາງທ່ ີຄດົ ” ຫລ “ຖາ້ ທ່ ານພຽງແຕ່ ປາດສະຈາກຕນັ ຫາ 8 Py 225 ປັດຊະຍາຈີນ ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕນີ

ພວກຂກີ້ ່ ຈະບ່ ມວີ ນັ ຈະຂີລ້ ກັ ເຖງິ ແມ່ ນທ່ ານຈະຈ່ າຍເງນີ ຈາ້ ງໃຫຄ້ ນົ ຂລິ້ ກັ ຫລ “ຖາ້ ທ່ ານປາດຖະຫນາແຕ່ ສ່ ງິ ທ່ ດີ ີ ປະຊາຊນົ ກຈະດໄີ ປດວ້ ຍ ສຸພາບບຸ ຣຸດຄລມົ ຄນົ ທ່ ວັ ໄປຄຫຍາ້ ເມ່ ອລມົ ພດັ ຜ່ ານຫຍາ້ ຫຍາ້ ກຕອ້ ງຕາມລມົ ຢ່ າງບ່ ມທີ າງ ເລອກ” ດວ້ ຍເຫດດ່ ງັ ກ່ າວ ຂງົ ຈຈ້ ່ ງມຄີ ວາມເຫນັ ວ່ າ ຄນຸ ນະທາໃນຕວົ ຜປ້ ກົ ຄອງ ເປັນສ່ ງິ ທ່ ີມຄີ ວາມສາຄນັ ຢ່ າງຍ່ ງິ ຍອດ ຂງົ ຈກ້ ່ າວວ່ າ ເມ່ ອມີຄນົ ດຢີ ່ ໃນລດັ ຖະບານ ລດັ ຖະບານນນັ້ ກ ມປີ ະສດິ ທພິ າບ ເຊ່ ນັ ດຽວກບັ ດນິ ທ່ ອີ ຸດມົ ສມົ ບນຍ່ ອມ ເຮດັ ໃຫຕ້ ນົ້ ໄມຂ້ ນ້ ງອກງາມ ຕວົ ຢ່ າງຄ ໃນສະໄໝພະເຈາົ້ ເວນີ້ ແລະ ພະເຈາົ້ ວ້ ເມ່ ອພະເຈາົ້ ເວນີ້ ແລະ ພະເຈາົ້ ວຜ້ ມ້ ຄີ ນຸ ນະທາປກົ ຄອງ ລດັ ຖະບານທ່ ີ ດກີ ປາກດົ ຂນ້ ແຕ່ ເມ່ ອສນິ້ ພະເຈາົ້ ເວນີ້ ພະເຈາົ້ ວ້ ລດັ ຖະບານທ່ ີດກີ ຫາຍໄປດວ້ ຍ. ດ່ ງັ ນນັ້ , ຈະເຫນັ ວ່ າ ການຝກສດິ ໃຫເ້ ປັນຜມ້ ຄີ ຸນນະທາຂອງຂງົ ຈນ້ ນັ້ ຂງົ ຈມ້ ຈີ ດຸ ປະສງົ ເພ່ ອລດັ ຖະບານທ່ ດີ ີ ແລະ ເພ່ ອສງັ ຄມົ ທ່ ີດີ ຈດຸ ປະສງົ ຂອງການໃຫກ້ ານສກສາຄເຮດັ ໃຫເ້ ກີດຄນົ ທ່ ີເໝາະສມົ ສາຫລບັ ຊ່ ວຍງານບລຫິ ານຂອງ ລດັ ຖະບານ ນະໂຍບາຍການສກສາຂອງຂງົ ຈ ້ ຈ່ ງເຊ່ ອມໂຍ່ ງກບັ ຄວາມຄດິ ທາງການເມອງຂອງຂງົ ຈດ້ ວ້ ຍ. ນອກຈາກລດັ ຖະບານທ່ ີດີຈະຕອ້ ງປະກອບດວ້ ຍຄນົ ດມີ ຄີ ຸນນະທາແລວ້ ຂງົ ຈຍ້ ງັ ເນນັ້ ເຖງິ ການ ປກົ ຄອງໂດຍ ໃຊຄ້ ຸນນະທາອກີ ດວ້ ຍ John C.H. Wu ເຄຍີ ກ່ າວເຖງິ ລະບບົ ກດົ ຫມາຍຂອງຈນີ ທ່ ີກາເນດີ ຂນ້ ໃນຊ່ ວງຫງັ ສະໄໝ ຣາດຊະວງົ ຮ່ ນັ ວ່ າ “ໃນລະບບົ ກດົ ຫມາຍອ່ ນໃດຈະບ່ ມຄີ ວາມຄກນັ ຢ່ າງສມົ ບນ ລະຫວ່ າງກດົ ຫມາຍກບັ ສນິ ລະທາ ຫຍງັ ກຕາມທ່ ີຜດິ ກດົ ສນິ ລະທາຕອ້ ງເປັນການລະເມດີ ກດົ ຫມາຍ ອາຍາ” ທງັ ນໝີ້ າຍຄວາມວ່ າ ກດົ ຫມາຍຂອງຈນີ ທ່ ີກາເນດີ ຂນ້ ໃນຊ່ ວງຫງັ ສະໄໝຣາດຊະວງົ ຮ່ ນັ ເປນັ ກດົ ຫມາຍທ່ ີມບີ ດົ ບນັ ຍດັ ແລະ ບດົ ລງົ ໂທດຄ່ ອຍຕາມຫກັ ແຫ່ ງສນິ ລະທາຫລ ຫກັ ແຫ່ ງຄນຸ ນະທາທ່ ີ ເຊ່ ອຖກນັ ຢ່ ເຊ່ ນັ ບດົ ບນັ ຍດັ ໄວວ້ ່ າຫາ້ ມແຕ່ ງງານໃນຂະນະໄວທ້ ກຸ ໃຫບ້ ດີ າມານດາ ກດົ ຫມາຍໃນ ລກັ ສະນະ ດ່ ງັ ກ່ າວຂອງຂງົ ຈຄ້ ຜນົ ຜະລດິ ອນັ ຍາວນານຂອງປັດຊະຍາຈະຣຍິ ະສາດຂອງລດັ ທຂິ ງົ ຈນ້ ນັ້ ເອງ ທງັ ນີ້ ເພາະຂງົ ຈເ້ ນນັ້ ເຖງິ ການໃຊຄ້ ນຸ ນະທາໃນການປກົ ຄອງຫລາຍກວ່ າໃຊກ້ ດົ ຫມາຍອາຍາທ່ ບີ ນັ ຍດັ ລງົ ໂທດໄວຢ້ ່ າງເຂມັ້ ງວດ ຂງົ ຈມ້ ີ ຄວາມເຫນັ ວ່ າ ການປກົ ຄອງປະຊາຊນົ ຄການເຮດັ ໃຫ້ຈດິ ໃຈຂອງປະຊາຊນົ ບລສິ ຸດ ເຮດັ ໃຫຍ້ າ້ ນກວົ້ ດວ້ ຍອານາດ ດ່ ງັ ນນັ້ ຖາ້ ຜປ້ ົກຄອງມຄີ ຸນນະທາແລວ້ ຄຸນນະທາດ່ ງັ ກ່ າວ ກຄວນແຜ່ ອດິ ທພິ ນົ ໄປຍງັ ປະຊາຊນົ ໂດຍເລ່ ມີ ຈາກຄອບຄວົ ຂອງຜປ້ ົກຄອງເປັນອນັ ດບັ ທາອດິ ກ່ າວຄ ເມ່ ອຜປ້ ົກຄອງສາມາດພດັ ທະນາຄຸນນະທາໃຫເ້ ກີດໃນຕນົ ເອງແລວ້ ຄຸນນະທາ ດ່ ງັ ກ່ າວກຍ່ ອມເຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ຄວາມພວັ ພນັ ແລະ ສນັ ຕສິ ຸກຂນ້ ໃນຄອບຄວົ ຂອງຕນົ ເມ່ ອຄອບຄວົ ຂອງຕນົ ເອງສະຫງບົ ແລະ ສນັ ຕສິ ຸ ກແລວ້ ກຈະແຜ່ ອດິ ທພິ ນົ ໄປຍງັ ຄອບຄວົ ອ່ ນໆ ຄອບຄວົ ອ່ ນໆ ກພອ້ ມມສີ ນັ ຕສິ ຸກໄປດວ້ ຍ ແລະ ຖາ້ ຄອບຄວົ ເກີດສນັ ຕສິ ຸກດວ້ ຍຄນຸ ນະທາແລວ້ ລດັ ທງັ ລດັ ກສາມາດຕງັ້ ຢ່ ໃນສນັ ຕສິ ຸ ກໄດ້ ແລະ ເມ່ ອລດັ ທຸກ ລດັ ຕງັ້ ຢ່ ໃນ ຄວາມສະຫງບົ ແລວ້ ທກຸ ຢ່ າງພາຍໃຕສ້ ະຫວນັ ນກີ້ ຈະຢ່ ໃນຄວາມສະຫງບົ ທງັ ໝດົ . ດວ້ ຍເຫດດ່ ງັ ກ່ າວຂງົ ຈຈ້ ່ ງມຄີ ວາມເຫນັ ວ່ າ “ຖາ້ ຫາກທ່ ານນາພາປະຊາຊນົ ໂດຍການເມອງ ແລະ ປົກຄອງເຂາົ ໂດຍກດົ ຫມາຍອາຍາ ພວກເຂາົ ກຈະພຽງຫີກລຽ້ ງການຜດິ ກດົ ຫມາຍແຕ່ ບ່ ມຄີ ວາມຮສ້ ກເຖງິ ເລ່ ອງກຽດຕຍິ ດົ ແຕ່ ຖາ້ ທ່ ານນາພວກເຂາົ ໂດຍການປະຕບິ ດັ ຄຸນນະທາ ແລະ ປົກຄອງເຂາົ ໂດຍພະຍາຍາມປຸກຝັງຄວາມປະພດດີ ພວກເຂາົ ຈະບ່ ພຽງມຄີ ວາມສານກໃນກຽດຕຍິ ດົ ເທ່ າົ ນນັ້ ແຕ່ ທ່ ານຈະຖກປ່ ຽນໄປທງັ ໝດົ . ນອກຈາກນີ້ ຜປ້ ກົ ຄອງຍງັ ຕອ້ ງປະຕບິ ດັ ຕ່ ປະຊາຊນົ ຄກບັ ພ່ ປະຕບິ ດັ ຕ່ ລກຂອງຕນົ ເພ່ ອທ່ ີປະຊາຊນົ ຈະສາມາດພດັ ທະນາສນິ ລະທາຂອງຕນົ ເອງໄດດ້ ວ້ ຍ. ຂງົ ຈກ້ ບັ ທດັ ນະຕ່ ສາດສະຫນາ ຈາກຫນງັ ສ The Analects ຊ່ ງເປນັ ແຫ່ ງສາຫລບັ ຄນົ້ ຄວາ້ ປັດຊະຍາຂອງຂງົ ຈເ້ ຮາົ ຈະພບົ ວ່ າຂງົ ຈຂ້ າດຄາ ສອນທາງດາ້ ນສາດສະຫນາ ເຮາົ ບ່ ພບົ ຂສ້ ນົ ທະນາເຖງິ ເລ່ ອງວນິ ຍານ ຫລ ສນົ ທະນາເຖງິ ເລ່ ອງ ທ່ ີໄປພນົ້ ຂປ້ ະຕບິ ດັ ໃນ ຊວີ ດິ ປະຈາວນັ ນອກຈາກນີ້ ຂງົ ຈຍ້ ງັ ປະຕເິ ສດທ່ ຈີ ະສນົ ທະນາເຖງິ ເລ່ ອງເຫ່ າົ ນອີ້ ກີ ດວ້ ຍ ຕວົ ຢ່ າງ ເຊ່ ນັ : 1. ຈຄ້ ງຸ ກ່ າວວ່ າສານຸສດິ ຂອງຂງົ ຈຈ້ ະໄດຍ້ ນິ ທດັ ນະຂອງຂງົ ຈກ້ ສະເພາະສ່ ວນທ່ ີ ກ່ ຽວກບັ ວດັ ທະນະທາ ແລະ ມາລະຍາດທ່ ີສະແດງອອກເຖງິ ຄຸນນະທາພາຍໃນເທ່ າົ ນນັ້ ແຕ່ ໃນສ່ ວນທ່ ີກ່ ຽວຂອ້ ງກບັ ວຖິ ຂີ ອງເທບ ຫລ ວນິ ຍານອ່ ນໃດ ຂງົ ຈຈ້ ະບ່ ເວາົ້ ໃຫສ້ ດິ ຂອງຂງົ ຈຟ້ ງັ ເລຍີ . Py 225 ປັດຊະຍາຈີນ 9 ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕນີ

2. ຂງົ ຈບ້ ່ ເຄຍີ ກ່ າວເຖງິ ສ່ ງິ ມະຫດັ ສະຈນັ ທ່ ຂີ ດັ ແຍ່ ງກບັ ກດົ ທາມະຊາດ ການຂາດລະບຽບຂອງ ທາມະຊາດ ເຊ່ ນັ ຫມິ ະຕກົ ໃນລະດຮອ້ ນ ຫລ ເລ່ ອງວຍິ ຍານ 3. ຈລ້ ່ ໄດຖ້ າມຂງົ ຈວ້ ່ າມະນດຸ ຄວນປະຕບິ ດັ ຕ່ ວຍິ ຍານ ແລະ ຜີປີສາດຢ່ າງໃດ ຂງົ ຈຕ້ ອບວ່ າ “ຈນົ ກະທງັ້ ລາວ ຮຽນຮເ້ ຖງິ ການປະຕບິ ດັ ຕ່ ເພ່ ອນມະນດຸ ແລວ້ ລາວຈະປະຕບິ ດັ ຕ່ ຜີປີສາດໄດຢ້ ່ າງໃດ? “ຈາກນນັ້ ຈສກ້ ຖາມເຖງິ ການ ປະຕບິ ດັ ຕ່ ຜຕ້ າຍຂງົ ຈຕ້ ອບວ່ າ “ຈນົ ກະທງັ້ ລາວສາມາດຮເ້ ຖງິ ຜມ້ ຊີ ວີ ດິ ແລວ້ ລາວຈະຮກ້ ່ ຽວກບັ ຄວາມຕາຍໄດຢ້ ່ າງໃດ? 4. ຂງົ ຈປ້ ະຕເິ ສດທ່ ີຈະເວາົ້ ເຖງິ ວ່ າສະຫວນັ ໄດກ້ າໜດົ ໂຊກຊະຕາຂອງມະນຸດທງັ ໝດົ ຫລ ບ່ ຊ່ ງເປັນເລ່ ອງທ່ ີ ຖກົ ຖຽງກນັ ຫລາຍໃນສະໄໝຂອງມ່ ຊ ້ ແລະກເປັນບນັ ຫາທ່ ເີ ລ່ ມີ ຂນ້ ແລວ້ ສະໄໝຂອງຂງົ ຈ.້ ຈາກຂສ້ ນົ ທະນາຂອງຂງົ ຈໃ້ ນຫນງັ ສ The Analects ດ່ ງັ ກ່ າວທາໃຫເ້ ກດີ ການວຈິ ານກນັ ຂນ້ ວ່ າຂງົ ຈບ໊ື ່ ນບັ ຖ ສາດສະຫນາ ຢ່ າງໃດກຕາມ ເຖງິ ແມ່ ນຂງົ ຈບ້ ່ ເຄຍີ ເວາົ້ ເຖງິ ເຈດຈານງົ ແຫ່ ງສະຫວນັ .(will of Heaven) ຫລ (Tien Chin) ແຕ່ ຂງົ ຈກ້ ເວາົ້ ເຖງິ ຫນົ ທາງແຫ່ ງສະຫວນັ (T'ien Tao) ແລະ ໂອງການແຫ່ ງ ສະຫວນັ (Decree of Heaven ຫລ Tien Ming) ບນັ ຫາມຢີ ່ ວ່ າ ເມ່ ອຂງົ ຈເ້ ວາົ້ ເຖງິ ອງົ ການແຫ່ ງສະຫວນັ ຂງົ ຈໝ້ າຍເຖງິ ສ່ ງິ ທ່ ມີ ອີ ດິ ທພິ ນົ ເໜອເຈດຈານງົ ເສລີ ຂອງມະນດຸ ຕາມຄວາມຄດິ ຂອງຄນົ ໂດຍທ່ ວົ ໄປ ຫລ ບ່ ຫລ ໝາຍເຖງິ ໂຊກຊະຕາ ທ່ ີຖກາໜດົ ໂດຍສນິ້ ເຊງີ ຫລ ບ່ D. Howard Smith ກ່ າວວຈິ ານໄວວ້ ່ າ ຫລາຍເທ່ ອທ່ ີດຽວທ່ ຂີ ງົ ຈ່ ມ້ ີຄວາມເຫນັ ວ່ າອງົ ການແຫ່ ງສະຫວນັ ຍງັ ເປີດທາງສາ ຫລບັ ເສລພີ າບ ແລະ ການເລອກຂອງມະນດຸ ອງົ ການແຫ່ ງສະຫວນັ ເປັນສ່ ງິ ທ່ ີມະນດຸ ສາມາດເລອກທ່ ີຈະເຊ່ ອຟງັ ຫລ ບ່ ກໄດແ້ ຕ່ ອງົ ການແຫ່ ງສະຫວນັ ເປນັ ສ່ ງິ ທ່ ີມະນຸດຄວນເຂາົ້ ໃຈ ແລະ ດາເນນີ ຊວີ ດິ ໃຫສ້ ອດຄອ້ ງ ອງົ ການແຫ່ ງສະຫວນັ ຈ່ ງ ປຽບເຫມອນຫກັ ການ ສາຫລບັ ນາຊວີ ດິ ແຕ່ ບ່ ແມ່ ນສ່ ງິ ທ່ ບີ ງັ ຄບັ ມະນດຸ ໂດຍສນິ້ ເຊງີ ຊ່ ງທດັ ນະດ່ ງັ ກ່ າວບ່ ເໝອນກບັ ທດັ ນະທ່ ີຖວ່ າອງົ ການແຫ່ ງສະຫວນັ ຄການກາໜດົ ໂຊກຊະຕາຢ່ າງບດິ ບ່ ໄດ້ ດ່ ງັ ຄາກ່ າວຂອງຂງົ ຈທ້ ່ ີວ່ າ “ຜທ້ ່ ີບ່ ເຂາົ້ ໃຈອງົ ການ ແຫ່ ງສະຫວນັ ບ່ ສາມາດຮຽກໄດວ້ ່ າສຸ ພາບບຸ ຣຸດທ່ ີແທຈ້ ງິ ” ຫລ “ມີຢ່ 3 ສ່ ງິ ທ່ ສີ ຸພາບບຸຣຸດຢາ້ ນ ເຂາົ ຢ້ານເຈດຈານງົ ແຫ່ ງ ສະຫວນັ ເຂາົ ຢ້ານຜມ້ ຄີ ຸນນະທາ ແລະ ເຂາົ ຢາ້ ນຄາເວາົ້ ຂອງບນັ ດດິ ຄນົ ທ່ ວົ ໄປບ່ ເຂາົ້ ໃຈເຖງິ ເຈດຈານງົ ແຫ່ ງສະຫວນັ ຈ່ ງບ່ ຢ້ານກວົ ເຂາົ ປະຕບິ ດັ ຕ່ ຜມ້ ຄີ ຸນນະທາຢ່ າງປະໝາດ ແລະ ຫວົ ຄາເວາົ້ ຂອງບນັ ດດິ ”. ນອກຈາກນີ້ ຂງົ ຈຍ້ ງັ ສະແດງຄວາມຊ່ ນຊມົ ກບັ ພທິ ີກາທາງສາດສະຫນາ ເຊ່ ນັ “ຊ່ ຈງັ ກ່ າວວ່ າ ຫນງັ ສກ່ າວວ່ າ “ເມ່ ອເກາົ ຊຸງຢ່ ໃນລະຫວ່ າງໄວເ້ ດກັ ໃຫພ້ ່ ເຂາົ ບ່ ເວາົ້ ກບັ ໃຜເລຍີ ເປັນເວລາ 3 ປີ ” ນີໝ້ າຍຄວາມວ່ າຢ່ າງໃດ ຂງົ ຈຕ້ ອບວ່ າບ່ ແມ່ ນເກາົ ຊຸງເທ່ າົ ນນັ້ ຄນົ ໃນສະໄໝບຮານກປະຕບິ ດັ ເຊ່ ນັ ນີ້ ເມ່ ອ ກະສດັ ເສຍຊີວດິ ຄະນະລາດສການ (ຂອງພະອງົ ) ກ ຍງັ ຄງົ ຢ່ ໃນທ່ ີທາງານຕໄ່ ປ ໄດຮ້ ບັ ຄາສ່ ງັ ຈາກນາຍກົ ລດັ ຖະມນົ ຕີ ແລະ ນກີ້ ນິ ເວລາ 3 ປີ” ນນັ້ ໝາຍຄວາມວ່ າ ຂງົ ຈສ້ ະ ໜບັ ສະໜນພທິ ກີ າການໄວເ້ ດກັ ເມ່ ອພ່ ແມ່ ເສຍຊວີ ດິ ຫລ ກະສດັ ສນິ້ ພະຊນົ ທງັ ນເີ້ ພາະພທິ ກີ າເຫ່ າົ ນມີ້ ີຄຸນຄ່ າຕ່ ບຸກຄນົ ແລະ ສງັ ຄມົ ຕາບໃດທ່ ີສ່ ງິ ເຫລາົ້ ນໄີ້ ດຮ້ ບັ ການປະຕບິ ດັ ຢ່ າງຈງິ ໃຈ ຍ່ ອມໝາຍເຖງິ ຄຸນນະທາຂອງຜປ້ ະຕບິ ດັ . ດວ້ ຍເຫດດ່ ງັ ກ່ າວເຮາົ ຈ່ ງອາດສະຫລບຸ ໄດວ້ ່ າ ເຖງິ ແມ່ ນຂງົ ຈບ້ ່ ໄດສ້ ອນເຖງິ ເລ່ ອງພະເຈາົ້ ຫລ ຜປີ ີ ສາດ ແລະ ຄວາມສາພນັ ລະຫວ່ າງສ່ ງິ ເຫລາົ້ ນກີ້ ບັ ມະນດຸ ຂງົ ຈບ້ ່ ໄດກ້ ່ າວເຖງິ ຊວີ ດິ ຫງັ ການຕາຍຂອງມະນດຸ ຂງົ ຈບ້ ່ ໄດກ້ ່ າວເຖງິ ເຫດການເໜອທາມະຊາດແຕ່ ບໄ່ ດໝ້ າຍເຖງິ ທ່ ານເປັນຄນົ ປະຕເິ ສດສາດສະຫນາໂດຍສນິ້ ເຊງີ ທງັ ນີ້ ເພາະຄວາມຄດິ ຂອງ ຂງົ ຈຄ້ ວນຖກຫ່ ຫອມໃຫຄ້ ່ ອຍຕາມຄວາມຄດິ ຮ່ ວມສະໄໝຢ່ ດວ້ ຍຈ່ ງເຮດັ ໃຫຂ້ ງົ ຈຍ້ ງັ ຄງົ ເຊ່ ອ ແລະ ສດັ ທາໃນເລ່ ອງ ພທິ ກີ າບຊາບນັ ພະບຸລຸດ ຢ່ າງໃດກຕາມ ມນັ ກເປນັ ການຜດິ ພາດຢ່ ດວ້ ຍ ຖາ້ ຈະສະຫລບຸ ເລຍີ ເຖດີ ໄປວ່ າ ຂງົ ຈເ້ ຊ່ ອໃນ ສາດສະຫນາບຊາ ບນັ ພະບຸລຸດ ທງັ ນີ້ ເພາະເຫດທ່ ີຂງົ ຈ່ ສະໜບັ ສະໜນພທິ ີບຊາບນັ ພະບຸ ລດຸ ກເພາະຄວາມເຊ່ ອໃນ ເລ່ ອງຫກັ ເກນເອາົ ໃຈເຂາົ ມາໃສ່ ໃຈເຮາົ ກ່ າວຄ ມະນຸດທຸກຄນົ ຍ່ ອມມີຄວາມປາດຖະຫນາທ່ ີຈະໄດຮ້ ບັ ການລະເລກິ ເຖງິ ຄນົ ຢ່ ດວ້ ຍເມ່ ອຕນົ ມຊີ ວີ ດິ ຫາບ່ ແລວ້ ດ່ ງັ ນນັ້ ຈ່ ງສມົ ຄວນຈະມພີ ທິ ີລະເລກິ ເຖງິ ບນັ ພະບຸລຸດຢ່ ດວ້ ຍ ແຕ່ ບ່ໄດໝ້ າຍຄວາມ ວ່ າຂງົ ຈຈ້ ະເຊ່ ອວ່ າຍງັ ຄງົ ມີຕວົ ຕນົ ໃນຮບແບບວນິ ຍານຂອງບນັ ພະບຸລດຸ ທ່ ເີ ສຍຊວີ ດິ ໄປແລວ້ ຫລ ອາດກ່ າວໄດວ້ ່ າ ຂງົ ຈ ້ ສາມາດຄນົ້ ຫາເຫດຜນົ ຂອງພທິ ີບຊາບນັ ພະບຸ ລຸດໃນແງ່ຂອງຫກັ ປະຕບິ ດັ ໃນ ຊວີ ດິ ປະຈາວນັ ໄດ້ ກ່ າວຄ ຫກັ ຂອງຄວາມ 10 Py 225 ປັດຊະຍາຈນີ ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕນີ

ເອາົ ໃຈເຂາົ ມາໃສ່ ໃຈເຮາົ ອກີ ປະການໜ່ ງ ຂງົ ຈມ້ ີຄວາມ ເຊ່ ອໃນສະຫວນັ (Heaven) ແຕ່ ສະຫວນັ ຂອງຂງົ ຈບ້ ່ ແມ່ ນ ພະເຈາົ້ ທ່ ີຄ່ ອຍຖາ້ ເຂາົ້ ມາຫຍຸງ້ ກບັ ຊວີ ດິ ຂອງມະນຸດ ຂງົ ຈມ້ ີຄວາມເຊ່ ອເນນັ້ ໜກັ ໄປໃນທາງທ່ ີວ່ າສະຫວນັ ເປັນຜກ້ າໜດົ ກດົ ເກນທາງສນິ ລະທາທ່ ີຄອບຄຸມທກຸ ສ່ ງິ ທຸກຢ່ າງ ແລະ ຮກັ ສາທກຸ ສ່ ງິ ທຸກຢ່ າງໃຫຢ້ ່ ໃນລະບຽບ ທງັ ຫມດົ ທງັ ຍງັ ຄງົ ເຊ່ ອ ໃນເສລີພາບຂອງມະນຸດທ່ ຈີ ະເລອກເຊ່ ອໃນອງົ ການແຫ່ ງສະຫວນັ ຫລບ່ ສະຫວນັ ຈ່ ງບ່ ແມ່ ນພະເຈາົ້ ທ່ ີມອີ ານາດທງັ ໝດົ ສາເລດັ ແລະ ຄມຸ ຊະຕາ ຊວີ ດິ ມະນຸດຈນົ ມະນຸດບ່ ສາມາດຫີກລຽ້ ງໄດ.້ ຫນງັ ສກ່ ຽວກບັ ຂງົ ຈ ້ ຍງັ ຄງົ ເປັນທ່ ສີ ງົ ໃສ່ ກນັ ວ່ າຂງົ ຈໄ້ ດຂ້ ຽນຫນງັ ສເລມັ້ ໃດແດ່ ທ່ ີອາດຖວ່ າເປັນຜນົ ງານຂອງຂງົ ຈ H.G.Creel ກ່ າວໄວວ້ ່ າ “ບ່ ມຫີ ກັ ຖານໃດທ່ ີຊດັ ເຈນພທ່ ຈີ ະເຊ່ ອໄດວ້ ່ າຂງົ ຈໄ້ ດຂ້ ຽນຫນງັ ສ ຫລ ລວບລວມຫນງັ ສໃດໆເລຍີ ” ຢ່ າງໃດ ກຕາມ ຫນງັ ສ 5 ເລມັ້ ທ່ ີຈະກ່ າວຕໄ່ ປນີ້ ເຖງິ ແມ່ ນວ່ າຈະບ່ ມີຫກັ ຖານວ່ າຂງົ ຈເ້ ປັນຜຂ້ ຽນ ແຕ່ ຢ່ າງນອ້ ຍກເຊ່ ອກນັ ວ່ າຂງົ ຈເ້ ປນັ ຜລ້ ວບລວມຂນ້ ມາຮຽກກນັ ວ່ າ The Five Classics (Wu Ching) ຊ່ ງໄດແ້ ກ່ 1. ຫນງັ ສປະຫວດັ ສາດ (The Book of History ຫລ Shu Ching) 2. ຫນງັ ສໂຄງ (The Book of Odes ຫລ The Book of Poetry ຫລ Shih Ching) 3. ຫນງັ ສປ່ ຽນແປງ (The Book of Changes ຫລ Ching) 4. ຫນງັ ສພທິ ກີ າ (Book of Rites ຫລ Li Chi) 5. ຫນງັ ສລະດໃບໄມປ້ ່ ງົ ລະດໃບໄມລ້ ນົ້ (Spring and Autumn Classics ຫລ Chun Chiu) ຂງົ ຈເ້ ສຍຊວີ ດິ ປະມານ 479 ກ່ ອນ ຄ.ສ. ອາຍຸໄດປ້ ະມານ 73 ປີ ທງັ ນກີ້ ານຕາຍຂອງ ຂງົ ຈກ້ ບໄ່ ດເ້ ປັນການ ສນເສຍອນັ ຍ່ ງິ ໃຫຍ່ ສາຫລບັ ໃຜທງັ ສນິ້ ຂງົ ຈຄ້ ຜທ້ ່ ີຕອ້ ງພບົ ກບັ ຄວາມຜດິ ຫວງັ ຈນົ ຮອດວະລາສຸດທາ້ ຍແຫ່ ງຊວີ ດິ ທງັ ໆ ທ່ ີຂງົ ຈສ້ າມາດຈະເປັນຜມ້ ຊີ ່ ສຽງໄດຖ້ າ້ ຜປ້ ົກຄອງຄນົ ໃດຄນົ ໜງ້ ມອບຕາແໜ່ ງທ່ ີມອີ ານາດໃນການບລຫິ ານໃຫທ້ ່ ານ ຢ່ າງ ໃດກຕາມບ່ ມີໃຜສາມາດຄາດການລ່ ວງໜາ້ ໄດວ້ ່ າໃນເວລາບ່ ຕ່ ມາ ຄາສອນຂອງຂງົ ຈໄ້ ດແ້ ຜ່ ຂະຫຍາຍຄອບຄຸມໄປທ່ ວົ ແຜ່ ນດນິ ຈນີ ແລະ ເຫ່ າົ ບນັ ດດີ ສາມາດເອນີ້ ຕວົ ເອງວ່ າເປນັ ຝ່ າຍລດັ ທຂິ ງົ ຈ ້ (Confucians) ໄດຢ້ ່ າງພາກພມໃຈ ນອກ ຈາກນີ້ ບນັ ດາສານຸສດິ ກພະຍາຍາມຈະຕີຄວາມ ແລະ ຂະຫຍາຍຄວາມປັດຊະຍາການເມອງ ແລະ ປດັ ຊະຍາ ສນິ ລະທາ ຂອງຂງົ ຈື໊ອອກໄປ ແລະໃນທ່ ີສຸດ ຂຄ້ ດິ ທາງການເມອງ ແລະ ຂຄ້ ດິ ທາງຈະຣຍິ ະທາພຽງບ່ ຈກັ ຢ່ າງຂອງຂງົ ຈກກາຍເປັນ ອຸດມົ ການ ແລະ ກາຍມາເປນັ ສ່ ວນທ່ ີມອີ ດິ ທພິ ນົ ຢ່ າງ ໃຫຍ່ ຫວງຕ່ ແທບຈະທກຸ ກດິ ຈະກາແຫ່ ງຊວີ ດິ ຂອງຊາວຈນີ ເປັນ ເວລາດນົ ກວ່ າສອງພນັ ປີມາແລວ້ . ຫກັ ຄາສອນຂອງຂງົ ຈພ້ າຍຫງັ ທ່ ີຂງົ ຈເ້ ສຍຊວີ ດິ ແລວ້ ນນັ້ ອາດກ່ າວໄດວ້ ່ າ ສດິ ຜໃ້ ກຊ້ ດິ ກ່ ຸມໜ່ ງໄດນ້ າໄປເຜຍີ ແຜ່ ໃຫກ້ ວາ້ ງຂວາງອອກໄປ ເມ່ ອຄາສອນຂອງຂງົ ຈແ້ ຜ່ ໃຫກ້ ວາ້ ງອອກໄປ ເມ່ ອຄາສອນຂອງຂງົ ຈແ້ ຜ່ ອອກໄປຍ່ ອມກໃຫ້ ເກີດຄວາມຄດິ ທ່ ີກງົ ກນັ ຂາ້ ມ ແລະ ຂວ້ ພິ າກວຈິ ານ ໂດຍສະເພາະຢ່ າງຍ່ ງິ ສະໄໝສງົ ຄາມລະຫວ່ າງລດັ ທງັ 7 (Chan Kuo ຫລ Warring States Period) ລດັ ທຂິ ງົ ຈຈ້ ່ ງມຄີ ່ ແຂ່ ງຫລວງຫລາຍ ແລະ ດວ້ ຍແຮງບນັ ດານໃຈຈາກຄາສອນ ຂອງຂງົ ຈຊ້ ່ ງເປັນສ່ ງິ ນາໃຈສານຸສດິ ຂອງຂງົ ຈຕ້ ະຫລອດສະໄໝສງົ ຄາມລະຫວ່ າງລດັ ທງັ 7 ນນັ້ ເຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ຜນົ ງານຊ່ ງ ອາດຖໄດວ້ ່ າເປນັ ຄາພຂີ ອງຝ່ າຍລດັ ທຂິ ງົ ຈ ້ ຄາພທີ ່ ສີ າຄນັ ດ່ ງັ ກ່ າວມຢີ ່ ນາກນັ 4 ເລມັ້ ເອນີ້ ວ່ າ The Four Classics ທງັ ນນີ້ ອກຈາກຈະເປນັ ຫນງັ ສທ່ ເີ ກດີ ເພາະແຮງກະຕຸນ້ ຈາກປດັ ຊະຍາຂອງຂງົ ຈແ້ ລວ້ ຍງັ ມີຄວາມເຂາົ້ ໃຈຕ່ ຄາສອນຂອງ ຂງົ ຈຕ້ າມຄວາມຄດິ ຂອງສານຸສດິ ດວ້ ຍ ຈ່ ງນາໄປສ່ ການສາ້ ງປັດຊະຍາຂອງຕນົ ເອງອກີ ດວ້ ຍ ແລະ ຄາພີເຫ່ າົ ນຍີ້ ງັ ສາມາດ ທາໃຫປ້ ດັ ຊະຍາ ລດັ ທຂິ ງົ ຈມ້ ຄີ າສອນຫລວງຫລາຍຂນ້ ລວມທງັ ກ່ ໃຫເ້ ກີດການຍກົ ຍອ້ ງຂງົ ຈກ້ ນັ ຂນ້ ຢ່ າງກວາ້ ງຂວາງ ຄາພລີ ດັ ທຂິ ງົ ຈ ້ 4 ເລມັ້ ທ່ ີໄດຮ້ ບັ ການຮອ້ ຍກອງຂນ້ ໃນຊ່ ວງສະໄໝຂອງສງົ ຄາມລະຫວ່ າງລດັ ທງັ 7 ໄດແ້ ກ່ 1. ວາກຢາຄາຖາ (The Analects ຫລ Lun Yu) ເປນັ ຄາພີທາອດິ ສຸດທ່ ີຄ່ ອນຂາ້ ງເຊ່ ອຖໄດ້ ຄາພີດ່ ງັ ກ່ າວ ລວບລວມພາລະກດິ ຂອງຂງົ ຈ ້ ແລະ ຄາສອນຂອງຂງົ ຈທ້ ່ ສີ ະແດງອອກໃນຮບຂອງບດົ ສນົ ທະນາ ເລ່ ອງລາວ ແລະ ຄາ ສອນຂອງຂງົ ຈທ້ ່ ີປາກດົ ໃນຄາພີເຫລມັ້ ນອີ້ າດຊ່ ວຍໃຫຜ້ ສ້ ກສາເຂາົ້ ໃຈຂງົ ຈ ້ ແລະ ຄວາມຄດິ ຂອງຂງົ ຈໄ້ ດຫ້ ລາຍຂນ້ ແຕ່ 11 Py 225 ປັດຊະຍາຈີນ ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕີນ

ກຕອ້ ງລະມດັ ລະວງັ ຄກນັ ເພາະວ່ າເປັນຜນົ ງານທ່ ີເກດີ ຈາກການລວບລວມຂອງສດິ ໃນພາຍຫງັ ທ່ ີຂງົ ຈຫ້ າຊວີ ດິ ບ່ ແລວ້ ຈ່ ງອາດມີຂຜ້ ດິ ພາດຫາຍຢ່ າງ. 2. ມະຫາສກສາບ (The Great Learning ຫລ Ta Hsuieh) ຄາພີດ່ ງັ ກ່ າວຂຽນໂດຍນກັ ຄດິ ລດັ ທຂິ ງົ ຈ ້ ທ່ ບີ ່ ປາກດົ ນາມ ເປນັ ຄາພທິ ່ ເີ ນນັ້ ລກັ ສະນະປດັ ຊະຍາຂອງຂງົ ຈໃ້ ນແງ່ທ່ ີວ່ າ ສ່ ງິ ສາຄນັ ສາຫລບັ ມະນຸດຄເຫດຜນົ ມະນຸດ ສາມາດເປນັ ຄນົ ດີຂນ້ ດວ້ ຍການສກສາ ຜຂ້ ຽນຄາພີຍງັ ເຫນັ ຄ່ ອຍ ຕາມຂງົ ຈໃ້ ນແງ່ທ່ ີວ່ າ ຄວາມສາຄນັ ຂອງການສກສາຢ່ ທ່ ີ ຊ່ ວຍພດັ ທະນາບຸກຄະລກິ ກະພາບຂອງບຸກຄນົ ໃຫດ້ ຂີ ນ້ ບຸກຄະລກິ ກະພາບທ່ ີດດີ ່ ງັ ກ່ າວຄ ມະໂນທາ ແລະ ການເອາົ ໃຈ ເຂາົ ມາໃສ່ ໃຈເຮາົ ນອກຈາກນີ້ ຜຂ້ ຽນຄາພຍີ ງັ ຊີໃ້ ຫເ້ ຫນັ ວ່ າການພດັ ທະນາຕນົ ເອງເປນັ ພນ້ ຖານສາຫລບັ ຄອບຄວົ ທ່ ດີ ີ ລດັ ທ່ ດີ ີ ແລະ ສນັ ຕສິ ຸກຂອງໂລກ. 3. ຄວາມເໝາະສມົ (The Doctrine of the Mean ຫລ Chung Young) ສາລະສາຄນັ ຂອງ ຄາພນີ ມີ້ ີ 2 ສ່ ວນ ສ່ ວນທາອດິ ເປັນຄາສອນເລ່ ອງທາງສາຍກາງ ໂດຍເນນັ້ ຕາມຄາສອນຂອງຂງົ ຈທ້ ່ ີວ່ າ “ໄປໄກເກີນໄປ ຍ່ ອມລຽ້ ວ ເບງິ ກບັ ໄປບ່ ໄກພ” ຕາມຄວາມເຫນັ ຂອງຜຂ້ ຽນຄາພກີ ານຝກປະຕບິ ດັ ທາງສາຍກາງນນັ້ ເຮດັ ໄດໃ້ ນຊວີ ດິ ປະຈາວນັ ບ່ ວ່ າ ຈະເປັນຊວີ ດິ ທ່ ີດາເນນີ ໃນຮບຂອງການສາພນັ ກບັ ໃຜກຕາມ. ໃນສ່ ວນທ່ ີສອງຂອງຄາພີ ຜຂ້ ຽນຄາພຕີ ອ້ ງການເນນັ້ ວຖິ ແີ ຫ່ ງສະຫວນັ (The Way of Heaven) ແລະ ວຖິ ີ ແຫ່ ງບນັ ຖດິ (Way of sage) ວ່ າມີລກັ ສະນະຢ່ າງດຽວກນັ ຄເນນັ້ ຄວາມຈງິ ໃຈ. 4. ເມ່ ງຈ ້ (Book of Mencius) ເປັນຄາພີທ່ ີລວບລວມຖອ້ ຍຄາສນົ ທະນາຂອງເມ່ ງຈ ້ ຊ່ ງເປັນສານຸສດິ ຄນົ ສາ ຄນັ ຂອງຂງົ ຈ.້ Py 225 ປັດຊະຍາຈນີ 12 ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕນີ

ບົດທີ 2 ເມ່ ງຈ ້ (Mencius) (390 - 305 ກ່ ອນ ຄ.ສ.) ໜ່ ງໃນກ່ ຸມຜຕ້ ຄີ ວາມປັດຊະຍາຂອງຂງົ ຈທ້ ີມຊີ ວີ ດິ ຢ່ ຊ່ ວງສະໄໝກ່ ອນຣາດຊະວງົ ຮ່ ນັ ຄ ເມ່ ງຈ ້ ຊ່ ງເປັນຜທ້ ່ ຮີ ້ ຈກັ ກນັ ດວີ ່ າເປນັ ນກັ ປັດຊະຍາຜຍ້ ່ ງິ ໃຫຍ່ ຄນົ ໜ່ ງ ເມ່ ງຈນ້ ນັ້ ຍ່ ງິ ໃຫຍ່ ທ່ ີສອງຮອງຈາກ ຂງົ ຈເ້ ທ່ າົ ນນັ້ ປະຫວດັ ຂອງເມ່ ງຈ ້ ເມ່ ງຈເ້ ກດີ ປະມານ 1 ສດົ ວດັ ຫງັ ຈາກທ່ ີຂງົ ຈເ້ ສຍຊວີ ດິ ເມ່ ງຈມ້ ີຄວາມສນົ ໃຈທ່ ີຈະສກສາປະຫວດັ ສາດ ຕ່ ມາ ເມ່ ງຈໄ້ ດເ້ ປັນຄ ຊ່ ງມສີ ານຸສດິ ຂອງຕນົ ເອງລວມທງັ ມີໂອກາດເປນັ ທ່ ີ ປກສາຂອງບນັ ດາເຈາົ້ ຜຄ້ ອງນະຄອນຕ່ າງໆ ໂດຍ ສະເພາະຢ່ າງຢຍ່ ງິ ໃນນະຄອນຊ່ ີ (Chei )ເມ່ ງຈໄ້ ດຮ້ ບັ ຕາແໜ່ ງທາງການເມອງສງຢ່ າງໃດກຕາມ ຄາສອນຂອງເມ່ ງຈກ້ ່ ຽວ ກບັ ລດັ ຖະບານທ່ ສີ ງສ່ ງົ ດວ້ ຍອຸດມົ ການດວ້ ຍ ຈະຣຍິ ະທາຢ່ າງຍ່ ງິ ກບັ ບ່ ໄດຮ້ ບັ ຄວາມສນົ ໃຈ ແລະ ນາໄປປະຕບິ ດັ . ສ່ ງິ ທ່ ີເມ່ ງຈມ້ ີຄວາມປາດຖະຫນາຢ່ າງຍ່ ງິ ຍອດຄ ການດາເນນີ ຊວີ ດິ ຕາມແບບຂງົ ຈ ້ ເມ່ ງຈ ້ ກ່ າວວ່ າ “ສ່ ງິ ທ່ ີຂອ້ ຍ ປາດຖະຫນາ ຄດາເນນີ ຕາມຂງົ ຈ)້ ດ່ ງັ ນນັ້ ຂງົ ຈໃ້ ນສາຍຕາຂອງເມ່ ງຈຄ້ ປດັ ຊະຍາຜຍ້ ່ ງິ ໃຫຍ່ ຫງັ ຍຸກບຮານອນັ ໄກໂພນ້ ທ່ ານກ່ າວຍກົ ຍອ້ ງຂງົ ຈໄ້ ວວ້ ່ າ “..ຕງັ້ ແຕ່ ມີມະນຸດມາຈນົ ເຖງິ ບດັ ນີ້ ບ່ ເຄຍີ ມຂີ ງົ ຈອ້ ກີ ຄນົ ”. ປັດຊະຍາຂອງເມ່ ງຈ ້ ຮອດມາເຖງິ ສະໄໝຂອງເມ່ ງອນນັ້ ລດັ ທຂິ ງົ ຈມ້ ຄີ ່ ແຂ່ ງຫລວງຫລາຍ ດ່ ງັ ນນັ້ ຫນາ້ ທ່ ີຂອງເມ່ ງຊ ້ ຈ່ ງໄດແ້ ກ່ ຄອຍ ຖາ້ ຕອບໂຕປ້ ັດຊະຍາຂອງຄ່ ແຂ່ ງຄນສາຄຍັ ຄ ມ່ ຊ ້ (Mo-tzu) ຜສ້ ອນຫກັ ຄວາມຮກັ ສາກນົ (Universal Love) ຊ່ ງ ເມ່ ງຈຖ້ ວ່ າຄາສອນດ່ ງັ ກ່ າວທາລາຍຄວາມສາພນັ ໃນຄອບຄວົ ແລະ ອຽ້ ງອ ້ (Yang Tzu) ຜສ້ ອນຫກັ ການຮກັ ຕນົ ເອງ ແລະ ເມ່ ງຈຖ້ ວ່ າເປັນຄາສອນທ່ ີຂດັ ກບັ ຫກັ ການອຸທດິ ຕນົ ເພ່ ອຄນົ ອ່ ນ. ປັດຊະຍາຂອງເມ່ ງຈ ້ ເປັນປັດຊະຍາທ່ ີພດັ ທະນາມາຈາກປດັ ຊະຍາຂອງຂງົ ຈນ້ ນັ້ ເອງ ຈດຸ ເດ່ ນັ ຂອງປັດຊະຍາ ຂອງເມ່ ງຈ ້ ທ່ ີຖໄດວ້ ່ າກາ້ ວໄປໄກກວ່ າປັດຊະຍາຂອງຂງົ ຈຄ້ : 1. ທາມະຊາດຂອງມະນຸດ ຄວາມກາ້ ວໜາ້ ຂອງປດັ ຊະຍາເມ່ ງຈປ້ ະການທາອດິ ທ່ ສີ ຸດກຄ ຂະນະທ່ ີຂງົ ຈໃ້ ຫຄ້ ວາມສນົ ໃຈ ຕ່ ການປະຕບິ ດັ ໃນຊວີ ດິ ປະຈາວນັ ດ່ ງັ ນນັ້ ຂງົ ຈຈ້ ່ ງສອນວ່ າມະນຸດສາມາດປະພດດີໄດຢ້ ່ າງໃດແຕ່ ບ່ ເຄຍີ ສອນວ່ າເຮດັ ໃດມະນຸດຕອ້ ງ ປະພດດມີ ຄີ ຸນນະທາ ເມ່ ງຈຈ້ ່ ງເປັນຜເ້ ສມີ ຄາຕອບໃຫຄ້ າ ຖາມດ່ ງັ ກ່ າວດວ້ ຍຄາສອນເລ່ ອງທາມະຊາດຂອງມະນດຸ ທງັ ນີ້ ສາຫລບັ ເມ່ ງຈແ້ ລວ້ ເຫດທ່ ີມະນດຸ ຕອ້ ງ ປະພດດີ ຫລ ຕອ້ ງມຄີ ນຸ ນະທາກເພາະມະນດຸ ມທີ າມະຊາດດໂີ ດຍທາມະຊາດຢ່ ແລວ້ . D.C. Lau ໄດໃ້ ຫຂ້ ສ້ ງັ ເກດໄວວ້ ່ າ ເຖງິ ແມ່ ນວ່ າເມ່ ງຈຈ້ ະເປັນຜສ້ ບຕ່ ຄວາມຄດິ ຂອງຂງົ ຈ ້ ແຕ່ ການປ່ ຽນໂສມ ໜາ້ ທາງປດັ ຊະຍາບາງຢ່ າງ ທາໃຫເ້ ມ່ ງຈຕ້ ອ້ ງປະເຊນີ ກບັ ບນັ ຫາທ່ ີບ່ ເຄຍີ ເປນັ ບນັ ຫາ ໃຫຍ່ ໃນສະໄໝຂອງຂງົ ຈ ້ ແຕ່ ກບັ ເປັນບນັ ຫາທ່ ີຕອ້ ງຖກົ ຖຽງກນັ ຢ່ າງເຜດັ ຮອ້ ນໃນສະໄໝຂອງເມ່ ງຈ ້ ບນັ ຫາດ່ ງັ ກ່ າວຄບນັ ຫາເລ່ ອງທາມະຊາດຂອງມະນຸດ. ສາເຫດທ່ ີເຮດັ ໃຫເ້ ກີດບນັ ຫາເລ່ ອງທາມະຊາດຂອງມະນດຸ ຂນ້ ກເພາະຄາສອນເລ່ ອງອງົ ການ ແຫ່ ງສະຫວນັ (Mandate of Heaven) ຂອງຣາດຊະວງົ ໂຈວຕອນຕນົ້ ໂດຍທ່ ວົ ໄປອງົ ການແຫ່ ງສະຫວນັ ໝາຍເຖງິ ຄວາມຕອ້ ງ ການຂອງສະຫວນັ ທ່ ີຕອ້ ງການໃຫຜ້ ປ້ ກົ ຄອງປະຕບິ ດັ ຕ່ ປະຊາຊນົ ໂດຍເຫນັ ແກ່ ຜນົ ປະໂຫຍດ ແລະ ຄວາມສຸກຂອງ ປະຊາຊນົ ເປັນຫກັ ແຕ່ ຕ່ ມາຄວາມຫມາຍຂອງອງົ ການແຫ່ ງສະຫວນັ ກວາ້ ງໄປໄກ ເຖງິ ວ່ າມະນຸດທກຸ ຄນົ ໄດຮ້ ບັ ອງົ ການ ແຫ່ ງສະຫວນັ ນນັ້ ຄວນໝາຍຄວາມວ່ າ ສະຫວນັ ມຄີ ວາມປາດຖະຫນາ ທ່ ີຈະໃຫທ້ ກຸ ຄນົ ຈະຣຍິ ະທາ ອນັ ເປນັ ເຫດໃຫກ້ ່ Py 225 ປັດຊະຍາຈນີ 13 ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕີນ

ບນັ ຫາທ່ ີຕາມມາຄມະນຸດມີທາມະຊາດແນວໃດ? ທາມະຊາດ ດ່ ງັ ກ່ າວສາມາດເອອ້ ອານວຍໃຫມ້ ະນດຸ ປະຕບິ ດັ ຕາມ ຄວາມປາດຖະຫນາ ແຫ່ ງສະຫວນັ ໄດ້ ຫລ ບ່ ບນັ ຫາ ດ່ ງັ ກ່ າວຈ່ ງເຂາົ້ ມາກ່ ຽວຂອ້ ງກບັ ທດັ ນະໃນເລ່ ອງທາມະຊາດຂອງ ມະນດຸ . ໃນສະໄໝຂອງເມ່ ງຈ ້ ໄດມ້ ີທດິ ສະດີທ່ ີອະທບິ າຍເຖງິ ທາມະຊາດຂອງມະນຸດທ່ ີເປນັ ທ່ ີຍອ່ ມຮບັ ກນັ ຢ່ າງກວາ້ ງ ຂວາງຢ່ ແລວ້ ທດິ ສະດີດ່ ງັ ກ່ າວເປນັ ທດິ ສະດີຂອງເກາົ ຈ ້ (Kao Tzu) ທງັ ນີ້ ຕາມທດັ ນະຂອງ ເກາົ ຈນ້ ນັ້ ທາມະຊາດ ຂອງມະນຸດ ຄຕນັ ຫາ (DESIRES) ແລະ ຄວາມກະຫາຍ (appetites) ດ່ ງັ ເກາົ ຈກ້ ່ າວວ່ າ “ຄວາມກະຫາຍໃນ ອາຫານ ແລະ ເພດສາພນັ ຄທາມະຊາດທງັ ນຖີ້ າ້ ເປັນຄວາມຈງິ ຕາມທດັ ນະຂອງເກາົ ຈພ້ ດຕກິ າຂອງມະນຸດທງັ ມວນລວ້ ນ ຖກແຮງດນັ ຂອງຕນັ ຫາ ແລະ ຄວາມກະຫາຍທງັ ສນິ້ ເພາະສະນນັ້ ຈດຸ ໝາຍແຫ່ ງພດຕກິ າຂອງມະນດຸ ບ່ ແມ່ ນຫຍງັ ອ່ ນ ນອກຈາກເພ່ ອສະໜອງຕອບຕນັ ຫາຂອງຕນົ ດວ້ ຍເຫດດ່ ງັ ກ່ າວ ບ່ ວ່ າມະນດຸ ຈະມີຄວາມປາດຖະຫນາທ່ ີຈະເຮດັ ຕາມອງົ ການ ແຫ່ ງສະຫວນັ ແນວໃດ ກຄວນເປັນໄປບ່ ໄດ້ ເພາະຕນັ ຫາ ແລະ ຄວາມກະຈາຍຈະສຸດຂອງມະນດຸ ເຂາົ້ ໄວ້ ມີໃຫ້ ເຮດັ ຕາມອງົ ການແຫ່ ງສະຫວນັ ນນັ້ ເມ່ ງຈໄ້ ດໂ້ ຕແ້ ຍ່ ງເກາົ ຈເ້ ສຍທີດຽວ ເມ່ ງຈຍ້ ່ ອມຮບັ ວ່ າມະນຸດ ມີຕນັ ຫາ ແລະ ຄວາມ ກະຫາຍ ແຕ່ ຕນັ ຫາ ແລະ ຄວາມກະຫາຍເປນັ ພຽງສ່ ວນຫນ່ ງແຫ່ ງທາມະຊາດຂອງມະນດຸ ເທ່ າົ ນນັ້ ບ່ ແມ່ ນວ່ າທາມະຊາດ ຂອງມະນດຸ ທງັ ໝດົ ຄຕນັ ຫາ ແລະ ຄວາມກະຫາຍ ເມ່ ງຈມ້ ີຄວາມເຫນັ ວ່ າມະນດຸ ນນັ້ ແຕກຕ່ າງຈາກສດັ ຫລ ອາດກ່ າວ ອກີ ໃນໜ່ ງມະນດຸ ມີທາມະຊາດພເິ ສດທ່ ີສດັ ບ່ ມີ ມະນຸດຈະເປນັ ຜມ້ ີຄນຸ ນະທາຫລບ່ ກສຸດແລວ້ ແຕ່ ຄວາມສາມາດຂອງ ເຂາົ ທ່ ຈີ ະຖຮກັ ສາທາມະຊາດສ່ ວນນນັ້ ຂອງເຂາົ ໄວໄ້ ດຫ້ ລບ່ ດ່ ງັ ທ່ ເີ ມ່ ງຈໄ້ ດໃ້ ຫຂ້ ສ້ ງັ ເກດໄວວ້ ່ າ “ຄວາມແຕກຕ່ າງ ລະຫວ່ າງມະນດຸ ແລະ ສດັ ມີຢ່ ຄນົ ທ່ ວົ ໄປມກັ ຈະສນເສຍລກັ ສະນະສະເພາະນີ້ ແຕ່ ສຸພາບບຸຣຸດມກັ ຈະຖຮກັ ສາມນັ ໄວ້ ໄດ.້ ຕາມທດັ ນະຂອງເມ່ ງຈນ້ ນັ້ ສ່ ງິ ທ່ ີເຮດັ ໃຫມ້ ະນຸດແຕກຕ່ າງຈາກສດັ ຄ ມະນຸດເປັນເຈາົ້ ຂອງ “ຫວັ ໃຈ” (heart) ທງັ ນີ້ ຫນາ້ ທ່ ີພເິ ສດຂອງ “ຫວົ ໃຈ” ຄຮຈ້ ກັ ຄດິ (to think) ຫນາ້ ທ່ ີຂອງ “ຫວົ ໃຈ” ທ່ ີເປນັ ທາມະຊາດຂອງມະນຸດຈ່ ງຕ່ າງ ຈາກຜດັ ສະອ່ ນໆ ຂອງມະນດຸ ຢ່ າງເຫນັ ໄດແ້ ຈງ້ ກ່ າວຄ ຜດັ ສະເນ່ ອງຈາກເປັນສ່ ງິ ທ່ ີບ່ ສາມາດຄດິ ໄດຈ້ ່ ງຖກຊກັ ຈງໃຫມ້ ຸງ້ ສ່ ວດັ ຖຸແຫ່ ງຄວາມຕອ້ ງການຂອງຕນົ ຢ່ າງງ່າຍດາຍ ເຊ່ ນັ ຜດັ ສະຕາ ມກັ ຈະມກັ ເບງິ ແຕ່ ສ່ ງິ ສວຍງາມ ຜດັ ສະຫມກັ ທ່ ີຈະໄດ້ ຍນິ ແຕ່ ສຽງທ່ ີມ່ ວນ ມະນດຸ ນນັ້ ຖາ້ ບ່ ແມ່ ນ “ຫວົ ໃຈ” ກຄວນຈະມຊີ ວີ ດິ ຢ່ ດວ້ ຍການຖກຊກັ ຈງຈາກຜດັ ສະຂອງຕນົ ເອງ ເທ່ າົ ນນັ້ ບ່ ຮຈ້ ກັ ຄວາມຕອ້ ງການຂອງຕນົ ເພາະສະນນັ້ ເມ່ ອສະຫວນັ ໄດໃ້ ຫຂ້ ອງຂວນັ ອນັ ລາ້ ຄ່ າ ຄ “ຫວົ ໃຈທ່ ຄີ ດິ ໄດ”້ ມະນຸດກຄວນຈະໃຊປ້ ະໂຫຍດຈາກ “ຫວົ ໃຈ” ຂອງຕນົ ນນັ້ . ສ່ ງິ ທ່ ີສາມາດຕອບສະຫນອງຫວົ ໃຈໄດ້ ຄ ເຫດຜນົ ແລະ ຄວາມຊອບທາ ດ່ ງັ ທ່ ເີ ມ່ ງຈກ້ ່ າວວ່ າ “ເຫດຜນົ ແລະ ຄວາມຊອບທາ ເຮດັ ໃຫຫ້ ວັ ໃຈຂອງຂອ້ ຍຍນີ ດີ ເຊ່ ນັ ດຽວກບັ ເນອ້ ທ່ ເີ ຮດັ ຄວາມຢນິ ດໃີ ຫກ້ ບັ ລນິ້ ຄາກ່ າວຂອງເມ່ ງຈດ້ ່ ງັ ກ່ າວຍ່ ອມໝາຍຄວາມວ່ າສ່ ງິ ທ່ ີສາມາດສະໜອງຕອບຫວົ ໃຈຕອ້ ງມີຄ່ າທ່ ີສງສ່ ງົ ກວ່ າສ່ ງິ ທ່ ີຕອບສະຫນອງ ຜດັ ສະຂອງມະ ນດຸ ເພາະສ່ ງິ ນນັ້ ຕອ້ ງເປັນສ່ ງິ ທ່ ຖີ ກຕອ້ ງ ແລະ ມີເຫດຜນົ ດວ້ ຍ ຈາກຄວາມເຊ່ ອທ່ ີວ່ າ ສ່ ງິ ທ່ ີສາມາດຕອບສະຫນອງຫວົ ໃຈ ຄສ່ ງິ ທ່ ຊີ ອບທາ ແລະ ມີເຫດຜນົ ທາມະຊາດທ່ ເີ ປັນເອກລກັ ຂອງມະນຸດທ່ ີເຮດັ ໃຫມ້ ະນດຸ ແຕກຕ່ າງຈາກສດັ ອ່ ນ ຈ່ ງ ເປັນທາມະຊາດທ່ ດີ ີ ຫລ ເປນັ ທາມະຊາດທ່ ີມີຄຸນນະທາ. ຕາມທດັ ນະຂອງເມ່ ງຈ ້ ທາມະຊາດທ່ ີດຂີ ອງຫວົ ໃຈມີ 4 ຢ່ າງດ່ ງັ ນ:ີ້ 1. ຫວົ ໃຈແຫ່ ງຄວາມເມດຕາກະລນຸ າ (The heart of Compassion) ຫວົ ໃຈດ່ ງັ ກ່ າວເຮດັ ໃຫມ້ ະນດຸ ມທີ າມະຊາດທ່ ີດີ ຄ ບ່ ອາດທນົ ເຫນັ ຄວາມເຈບັ ປວດ ແລະ ຄວາມ ທກຸ ຍາກ ຂອງຄນົ ອ່ ນໄດ້ ເຮດັ ໃຫມ້ ະນຸດໄດຊ້ ່ ວ່ າເປນັ ຜມ້ ີຄວາມຮກັ ແລະ ຄວາມເມດຕາຕ່ ຄນົ ອ່ ນໂດຍ ທາມະຊາດ ຊ່ ງກໄດແ້ ກ ຄນຸ ນະທາ “ເຍນີ ” (jen) ຂອງຂງົ ຈນ້ ນັ້ ເອງ. 2. ຫວົ ໃຈແຫ່ ງຄວາມລະອາຍ (The heart of shame) Py 225 ປັດຊະຍາຈນີ 14 ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕີນ

ຫວົ ໃຈດ່ ງັ ກ່ າວເຮດັ ໃຫມ້ ະນດຸ ມແີ ຮງບນັ ດານໃຈທ່ ີຈະກາຍເປນັ ຜມ້ ີຄຸນນະທາ ເພາະຖາ້ ຫາກມະນດຸ ປາດສະ ຈາກຊ່ ງຄວາມລະອາຍ ມະນຸດກຍ່ ອມບ່ ປາດຖະຫນາຈະກາ້ ວໄປສ່ ຄວາມເປັນຄນົ ມຄີ ຸນນະທາ ແຕ່ຢ່ າງໃດທງັ ໝດົ ເພາະ ບ່ ຮສ້ ກວ່ າມີຄວາມລະອາຍໃນຄວາມເປນັ ຄນົ ຊ່ ວົ ຂອງຕນົ ແຕ່ ຢ່ າງໃດຄຸນນະທາ ດ່ ງັ ກ່ າວຄຄນຸ ນະທາອີ (i) ຂອງຂງົ ຈນ້ ນັ້ ເອງ. 3. ຫວົ ໃຈແຫ່ ງຄວາມສຸພາບ ແລະ ຄວາມອ່ ອນນອ້ ມຖ່ ອມຕວົ (The heart of Coursey and modesty) ຫວົ ໃຈດ່ ງັ ກ່ າວເຮດັ ໃຫມ້ ະນຸດໂດຍທາມະຊາດບ່ ຈອງຫອງເວາົ້ ໃຫຍ່ ໃນສ່ ງິ ທີຕນົ ເຮດັ ຫລບ່ ພະຍາຍາມທ່ ີຈະ ສະແດງຕນົ ໃຫເ້ ປນັ ຜຍ້ ່ ງິ ໃຫຍ່ ຫລ ສະແດງຕນົ ວ່ າເປັນຜສ້ ງກວ່ າຄນົ ອ່ ນໆ ຊ່ ງເປັນຫກັ ປະຕບິ ດັ ທ່ ີສຸພາບຂອງບຸກຄນົ ໃນ ສງັ ຄມົ ນນັ້ ຍ່ ອມໝາຍຄວາມວ່ າໂດຍທາມະຊາດມະນຸດບ່ ຄດິ ເຖງິ ຜນົ ປະໂຫຍດສ່ ວນຕນົ ຫວົ ໃຈດ່ ງັ ກ່ າວຈ່ ງໄດແ້ ກ່ ຄນຸ ນະທາລີ (L) ຂອງຂງົ ຈນ້ ນັ້ ເອງ 4. ຫວັ ໃຈແຫ່ ງຄວາມຜດິ ຊອບຊ່ ວັ ດໄີ ດ້ (The heart of right and wrong) ຫວົ ໃຈນເີ້ ຮດັ ໃຫມ້ ະນຸດໂດຍທາມະຊາດສາມາດແບ່ ງແຍກໄດວ້ ່ າສ່ ງິ ໃດຜດິ ສ່ ງິ ໃດຖກອກີ ທງັ ສາມາດ ຍອມຮບັ ຄວາມຖກຕອ້ ງ ຫລ ຕຕິ ຽນຄວາມຜດິ ໄດ້ ນນັ້ ຍ່ ອມໝາຍຄວາມວ່ າ ເມ່ ອມະນຸດບ່ ປະຕບິ ດັ ສ່ ງິ ທ່ ີຊອບທາ ທ່ ານຄວນຮ້ ໄດວ້ ່ າຕນົ ໄດເ້ ຮດັ ສ່ ງິ ທ່ ຜີ ດິ ໄປແລວ້ ແລະ ຮສ້ ກຕຕິ ຽນສ່ ງິ ທ່ ຕີ ນົ ໄດກ້ ະເຮດັ ລງົ ໄປ ດວ້ ຍອນັ ເປນັ ເຫດໃຫເ້ ກີດຄວາມຮສ້ ກ ລະອາຍຕາມມາດວ້ ຍ ຫວັ ໃຈດ່ ງັ ກ່ າວຈ່ ງໄດແ້ ກ່ ຄຸນນະທາສະຕປິ ັນຍາ (Chih) ທ່ ເີ ຮດັ ໃຫມ້ ະນດຸ ສາມາດຮເ້ ຖງິ ການ ຮບັ ຜດິ ຊອບຊ່ ວົ ດໄີ ດ.້ ທາມະຊາດທ່ ດີ ີ 4 ປະການດ່ ງັ ກ່ າວເຮດັ ໃຫມ້ ະນດຸ ມີແນວໂນມ້ ໄປໃນທາງດມີ ີຄນຸ ນະທາ ຢ່ າງໃດກຕາມ ເມ່ ງຈ ້ ຄວນເຫນັ ດວ້ ຍກບັ ຂງົ ຈທ້ ່ ວີ ່ າທາມະຊາດທ່ ີດເີ ປນັ ພຽງເຊ່ ອແຫ່ ງຄວາມດີໃນຕວົ ມະນດຸ ເທ່ າົ ນນັ້ ຖາ້ ມະນຸດ ບ່ ກະທາຕາມ ແນວໂນມ້ ທ່ ີດໂີ ດຍທາມະຊາດຂອງຕນົ ດ່ ງັ ກລ່ າວ ກຍ່ ອມໝາຍຄວາມວ່ າເຊ່ ອແຫ່ ງຄວາມດີ ຫລ ເມດັ ພດແຫ່ ງຄວາມດີ ນນັ້ ບ່ ສາມາດເຕບີ ໂຕຈນົ ເປັນຜນົ ພວງແຫ່ ງ ຄວາມດີທ່ ີເດ່ ນັ ແຈງ້ ໄດ້ ສະນນັ້ ບ່ ແມ່ ນວ່ າມະນຸດ ບ່ ເຄຍີ ເປັນເຈາົ້ ຂອງຄວາມ ເມດຕາກະລນຸ າ ຫລ ຄນຸ ນະທາ ແຕ່ການທ່ ເີ ຂາົ ບ່ ມີຄວາມເມດຕາກະລນຸ າ ຫລ ຄຸນນະທາ ກເພາະ “ປ່ ອຍຫວັ ໃຈທ່ ີແທ້ ຈງິ ຂອງຕນົ ຫຸດມໄປເພາະສະນນັ້ ເນ່ ອງຈາກທາມະຊາດທ່ ີດດີ ່ ງັ ກ່ າວສາມາດຫາຍໄປໄດງ້ ່າຍ ມະນດຸ ຈ່ ງຕອ້ ງພະຍາຍາມ ລະມດັ ລະວງັ ແລະ ພະຍາຍາມພດັ ທະນາທາມະຊາດທ່ ີດອີ ອກມາໃຫໂ້ ດດເດ່ ນັ ຕາມຄວາມເຫນັ ຂອງເມ່ ງຈ ້ ນນັ້ ມະນຸດ ຍ່ ອມສາມາດພດັ ທະນາຕນົ ເອງໃຫມ້ ີຄວາມກາ້ ວໜາ້ ທາງຄຸນນະທາໄດ້ ຖາ້ ທ່ ານບ່ ຕກົ ຢ່ ໃນ ສະພາບທ່ ີຖກສຸດກະຊາກ ໂດຍຄວາມຄດິ ແລະ ການກະທາທ່ ເີ ຫນັ ແກ່ ຕວົ ຫລ ອກີ ໃນໜ່ ງເຊ່ ອແຫ່ ງເຈາົ້ ທາສາມາດເຕບີ ໂຕໄດຢ້ ່ າງດໂີ ດຍທາມະ ຊາດ ຖາ້ ມະນຸດຖກທອດຖມິ້ ໃຫຢ້ ່ ຄນົ ດຽວ ເມ່ ງຈມ້ ຄີ ວາມເຫນັ ວ່ າ ທາມະຊາດຈດິ ສນັ ດານອນັ ດງີ າມຂອງມະນຸດນນັ້ ເ ໝອນກະແສນາ້ ທ່ ີມີທາມະຊາດຄໄຫລງົ ສ່ ທ່ ຕີ າ ການສະກດັ ກນັ້ ນາ້ ດວ້ ຍວທິ ີການຕ່ າງໆຍ່ ອມເຮດັ ໃຫຜ້ ດິ ທາມະຊາດ ຂອງກະແສນາ້ ມະນຸດທ່ ີທາຄວາມຊ່ ວົ ຫລ ການເຮດັ ໃນສ່ ງິ ທ່ ີບ່ ຄ່ ອຍຕາມແນວໂນມ້ ຄນຸ ນະທາຂອງຕນົ ເອງ ກເພາະແຮງ ດນັ ຈາກສ່ ງິ ອ່ ນ ດວ້ ຍເຫດດ່ ງັ ກ່ າວ ຄຸນນະທາຕາມທດັ ນະຂອງເມ່ ງຈນ້ ນັ້ ບ່ ແມ່ ນສ່ ງິ ທ່ ີຖກບງັ ຄບັ ຈາກພາຍນອກ ແຕ່ ເປັນ ກະແສທ່ ີໄຫຢ່ ເປັນທາມະຊາດພາຍໃນຂອງມະນດຸ ເອງ ແລະ ເມ່ ອໄດຮ້ ບັ ການພດັ ທະນາຢ່ າງເຕມັ ທ່ ແີ ລວ້ ມະນຸດຜນ້ ນັ້ ຄວນໄດຊ້ ່ ວ່ າບນັ ຖດິ (sage) ຢ່ າງໃດກຕາມ ສາເຫດຈາກພາຍນອກຍ່ ອມສຸດໃຫມ້ ະນດຸ ກະທາໃນສ່ ງິ ທ່ ຂີ ດັ ກບັ ທາມະ ຊາດຂອງຕນົ ໄດ້ ແຕ່ ຖາ້ ມະນຸດອອກນອກທາມະຊາດທ່ ີມຄີ ນຸ ນະທາຂອງຕນົ ການສກສາ ກຍງັ ສາມາດເຂາົ້ ມາມບີ ດົ ບາດຄ “ຊ່ ວຍຄນົ້ ຫາຫວົ ໃຈທ່ ນີ ອກກອບນອກທາງໄປເພາະສະນນັ້ ເມ່ ງຈຈ້ ່ ງມີຄວາມເຫນັ ເຊ່ ນັ ດຽວກບັ ຂງົ ຈ ້ ຄເນນັ້ ຄວາມສາ ຄນັ ຂອງການສກສາ ແລະ ແນ່ ນອນການສກສາດ່ ງັ ກ່ າວບ່ ແມ່ ນໝາຍເຖງິ ການສກສາເພ່ ອສະແຫວງຫາຜນົ ປະໂຫຍດໃຫ້ ກບັ ຕນົ ເອງ ແຕ່ ເປັນການສກສາ ເພ່ ອພດັ ທະນາຄຸນນະທາຂອງຕນົ ເອງ. 2. ປັດຊະຍາການເມອງຂອງເມ່ ງຈ ້ ປັດຊະຍາການເມອງຂອງເມ່ ງຈເ້ ປັນສ່ ວນທ່ ີສບຕ່ ປັດຊະຍາຂະະຣຍິ ະທາຂອງເມ່ ງຈນ້ ນັ້ ເອງ ເມ່ ງຈມ້ ີຄວາມເຫນັ 15 Py 225 ປັດຊະຍາຈີນ ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕນີ

ວ່ າສະຫວນັ ເປນັ ຜແ້ ຕ່ ງຕງັ້ ຜປ້ ົກຄອງ ຜປ້ ກົ ຄອງຕອ້ ງປົກຄອງເພ່ ອຜນົ ປະໂຫຍດຂອງປະຊາຊນົ ເພາະສະນນັ້ ຜ້ ປກົ ຄອງສມົ ຄວນຈະຢ່ ໃນຕາແໜ່ ງຕ່ໄປ ຫລ ບ່ ກຢ່ ທ່ ວີ ່ າຜປ້ ົກຄອງໄດປ້ ະຕບິ ດັ ຕາມຫນາ້ ທ່ ີອນັ ກາລງັ ມຂີ ອງຕນົ ຫລບ່ ຖາ້ ຜປ້ ກົ ຄອງບ່ ສາມາດຖຮກັ ສາຫນາ້ ທ່ ີແຫ່ ງ ຄວາມເປັນຜປ້ ກົ ຄອງຂອງຕນົ ເອງໄວໄ້ ດ້ ກສມົ ຄວນຈະອອກຈາກຕາແໜ່ ງ ດ່ ງັ ນນັ້ ຈ່ ງເປນັ ເລ່ ອງຂອງຄວາມຊອບທາຖາ້ ປະຊາຊນົ ຈະຊ່ ວຍກນັ ຂບັ ໄລ່ ຜປ້ ກົ ຄອງທ່ ີບ່ ຖຮກັ ສາຜນົ ປະໂຫຍດຂອງປະຊາ ຊນົ ດ່ ງັ ທ່ ີ ຄຸງ ຊຸນ ຊ (Kung-sun Cheou) ເອຍີ ຖາມເມ່ ງຈວ້ ່ າ “ເມ່ ອຜປ້ ົກຄອງບ່ ດີ ເປັນໄປໄດ້ ຫລ ທ່ ີປະຊາຊນົ ຜ້ ສະຫລາດ ແລະ ມີຄຖນນະທາຈະຂບັ ໄລ່ ຜປ້ ົກຄອງໄປ?” ເມ່ ງຈໄ້ ດຕ້ ອບວ່ າ “ເປນັ ໄປໄດ້ ແຕ່ ຕອ້ ງຫາສາເຫດ ຈາກແຮງ ຈງໃຈເໝອນ ຍີ້ ຫຍນິ ບ່ ດ່ ງັ ນນັ້ ກເທ່ າົ ກບັ ເປັນການແຍ່ ງອານາດ ດ່ ງັ ນນັ້ ຕາມທດັ ນະຂອງ ເມ່ ງຈ ້ ຄວາມສາຄນັ ຂອງການ ປົກຄອງຢ່ ທ່ ປີ ະຊາຊນົ ທງັ ນີ້ ເມ່ ງຈໄ້ ດເ້ ວາົ້ ເຖງິ ຄວາມສາຄນັ ຂອງປະຊາຊນົ ໄວດ້ ່ ງັ ນີ້ “ມຫີ ນົ ທາງໜ່ ງແຫ່ ງການຊະນະ ຈກັ ກະວດັ ຊະນະປະຊາຊນົ ແລວ້ ທ່ ານຈະຊະນະຈກັ ກະວດັ ຫນົ ທາງແຫ່ ງການຊະນະປະຊາຊນົ ຄຍດກຸມຫວົ ໃຈຂອງ ທ່ ານແລວ້ ທ່ ານຈະຊະນະປະຊາຊນົ ”10 ສາເຫດ ທ່ ເີ ມ່ ງຈໄ້ ດເ້ ວາົ້ ເຖງິ ຄວາມສາເລດັ ຂອງຜປ້ ກົ ຄອງວ່ າຂນ້ ຢ່ ກບັ ການຍດ ກຸມຫວົ ໃຈປະຊາຊນົ ກເພາະວ່ າ ປະຕກິ ຣິ ຢິ າຂອງປະຊາຊນົ ຕ່ ຜປ້ ກົ ຄອງເປັນຜນົ ສະທອ້ ນທ່ ີຊໃີ້ ຫເ້ ຫນັ ເຈດຈານງົ ແຫ່ ງ ສະຫວນັ (Will of Heaven) ໄດ້ ກ່ າວຄ ໃຫອ້ ານາດແກ່ ຜປ້ ົກຄອງກເພາະເຫນັ ແກ່ ຄວາມສະດວກ ແລະ ຄວາມສຸກ ຂອງປະຊາຊນົ ຖາ້ ປະຊາຊນົ ມປີ ະຕກິ ຣິ ິຍາທ່ ີດຕີ ່ ລດັ ຖະບານ ສະຫວນັ ກຕອ້ ງການໃຫຜ້ ປ້ ກົ ຄອງນນັ້ ປກົ ຄອງຕ່ໄປ ແຕ່ ຖາ້ ປະຊາຊນົ ມຄີ ວາມເດອດຮອ້ ນ ສະຫວນັ ກປາດຖະຫນາ ທ່ ຈີ ະສ່ ງົ ອານາດການປກົ ຄອງນນັ້ ໃຫຜ້ ອ້ ່ ນຕ່ ໄປເພາະສະນນັ້ ຫນົ ທາງແຫ່ ງສະຫວນັ ສາເລດັ ຂອງຜປ້ ົກຄອງຄປົກຄອງປະຊາຊນົ ໂດຍມຄີ ວາມສຸກຂອງປະຊາຊນົ ເປນັ ຈດຸ ໝາຍ ແລະ ລມຜນົ ປະໂຫຍດສ່ ວນຕນົ ເສຍ ແລະ ເມ່ ອໃດທ່ ີຜປ້ ກົ ຄອງ ປກົ ຄອງດວ້ ຍຄວາມຈງິ ໃຈເຊ່ ນັ ນແີ້ ລວ້ ປະຊາຊນົ ກຍ່ ອມ ຮບັ ສະພາບແຈງ້ ດວ້ ຍຫວົ ໃຈຂອງປະຊາຊນົ ເອງ. ສະນນັ້ ຕາມທດັ ນະຂອງເມ່ ງຈແ້ ລວ້ ຜທ້ ່ ຈີ ະສາມາດມອີ ານາດຄອບຄອງປະເທດໄດ້ ຖາວອນນນັ້ ຂສ້ າຄນັ ມຢີ ່ ຂ ້ ດຽວຄ ເຮດັ ແນວໃດຈ່ ງຈກັ ເຮດັ ໃຫປ້ ະຊາຊນົ ນຍິ ມົ ນບັ ຖຢ່ າງຈງິ ໃຈ ຂນ້ ມາໄດ້ ນນັ້ ຄເຮດັ ແນວໃດຈ່ ງຈະເຮດັ ໃຫ້ ປະຊາຊນົ ມຄີ ວາມສດັ ທາໃນຕວົ ຕນົ ຂນ້ ມາ ຫລ ປະຊາຊນົ ເປນັ ສ່ ງິ ສາຄນັ ທ່ ສີ ຸດທ່ ລີ ດັ ຖະບານຕອ້ ງເບ່ ງິ ແຍງເອາົ ໃຈໃສ່ ດ່ ງັ ທ່ ເີ ມ່ ງຈເ້ ຄຍີ ກາບທນພະເຈາົ້ ຊຊີ້ ວນອວງວ່ າ “ຜທ້ ່ ີ ເພີດເພີນຫລນິ້ ດນົ ຕີຢ່ ແຕ່ ພຽງຜດ້ ຽວ ກບັ ຜທ້ ່ ີເພີດເພີນຫລນິ້ ດນົ ຕີ ຮ່ ວມກບັ ຄນົ ທງັ ຫາຍ ໃນສອງຄນົ ນພີ້ ະອງົ ເຫນັ ຜໃ້ ດຫາຄວາມສາລານໄດຫ້ ລາຍກວ່ າກນັ ” ພະເຈາົ້ ຊວນ ອວງຕອບວ່ າ “ຜທ້ ່ ເີ ພີດເພີນຫລນິ້ ດນົ ຕີຮ່ ວມກບັ ຄນົ ທງັ ຫາຍມີຄວາມສາລານຫລາຍກວ່ າ” ເມ່ ງຈກ້ າບທນຕ່ໄປວ່ າ “ປຽບ ເໝອນພະອງົ ບນັ ເລງດນົ ຕີຢ່ ນະ ສະຖານທ່ ີນີ້ ປະຊາຊນົ ໄດຍ້ ນິ ສຽງດນົ ຕີນນັ້ ແລວ້ ຫາກນັ ປວດ ສຽບວຽນຫວົ ໜາ້ ນຄວິ້ ຂະຫມວດ ຈ່ ມົ ກນັ ວ່ າ “ພະຣາຊາຂອງເຮາົ ຊ່ າງເພີດເພີນບນັ ເລງດນົ ຕີຢ່ ໄດ້ ແຕ່ ເຫດໃດຈ່ ງທາໃຫເ້ ຮາົ ທງັ ຫາຍຕອ້ ງຕກົ ຢ່ ໃນຖານະຍາກລາ ບາກ ພ່ ຕອ້ ງພດັ ພາກຈາກບຸດພ່ ີ ນອ້ ງຜວົ ເມຍຕອ້ ງພດັ ພາກຈາກກນັ ຢ່ ຄນົ ລະທດິ ລະທາງ ຫລ ປຽບອກີ ຢ່ າງໜ່ ງວ່ າ ພະອງົ ສະເດດັ ຍກົ ກອງທະຫານອອກໄປປະພາດໄພປະຊາຊນົ ທ່ ານໄດຍ້ ນິ ສຽງຣາດພາຫະນະວ່ ງິ ເບ່ ງິ ເຫນັ ທ່ ງົ ທວິ ປີວໄສ ທຸກ ຄນົ ພາກນັ ປວດສຽບວຽນເກາົ້ ໜາ້ ນ່ ວິ ຄວິ້ ຂະຫມວດອກີ ຈ່ ມົ ກນັ ວ່ າ “ພະຣາຊາຂອງເຮາົ ຊ່ າງເພີດເພີນໃນການປະພາດໄພ ຢ່ ໄດ້ ແຕ່ ເຫດໃດທາໃຫພ້ ວກເຮາົ ຕກົ ຢ່ ໃນຖານະຍາກລາບາກ ພ່ ຕອ້ ງພດັ ພາກຈາກບຸດ ພ່ ນີ ອ້ ງ ຜວົ ເມຍຕອ້ ງພດັ ພາກ ຈາກກນັ ຄນົ ລະທດິ ລະທາງ” ທ່ ມີ ສີ ຽງ ຈ່ ມົ ເຖງິ ມີກນັ ຢ່ າງນເີ້ ພາະເຫດໄດ ກເພາະພະອງົ ບ່ ຍອມທ່ ຈີ ກັ ສະເວຍີ ຄວາມສຸ ກຣ່ ວມກບັ ປະຊາຊນົ ນນັ້ ເອງ ໃນປະການກງົ ກນັ ຂາ້ ມໃນຍາມທ່ ີພະອງົ ເພີດເພີນບນັ ເລງດນົ ຕີຢ່ ປະຊາຊນົ ໄດຍ້ ນິ ເຂາົ້ ຕ່ າງກມີສໜີ າ້ ເບກີ ບານເວາົ້ ກນັ ວ່ າ “ພະຣາຊາຂອງເຮາົ ຄງົ ປາດສະຈາກພະຍາດ ຊງົ ມີພະອະນາໄມແຂງແຮງ ມເິ ຊ່ ນັ ນນັ້ ໃໜເລຍີ ຈກັ ຈະສະເດດັ ອອກມາເພີດເພີນຢ່ ຢ່ າງນ”ີ້ ຫລໃນຍາມທ່ ພີ ະອງົ ສະເດດັ ອອກ ປະພາດໄພ ປະຊາຊນົ ກເວາົ້ ກນັ ວ່ າ “ພະຣາຊາຂອງເຮາົ ປາດສະຈາກພະຍາດ ຊງົ ມີພະອະນາໄມແຂງແຮງ ມເິ ຊ່ ນັ ນນັ້ ໃດເລຍີ ຈກັ ສະເດດັ ອອກມາເພີດ ເພີນດວ້ ຍການປະພາດໄພໄດ”້ ທ່ ີມສີ ຽງພງພໃຈກນັ ຢ່ າງນີ້ ກເພາະພະອງົ ຍອມສະເວຍີ ສຸກຮ່ ວມກບັ ປະຊາຊນົ ດ່ ງັ ນນັ້ ຖາ້ ບດັ ນີພ້ ະອງົ ສາມາດສະເວຍີ ຄວາມສຸກຮ່ ວມກບັ ປະຊາຊນົ ໄດ້ ກເຊ່ ອວ່ າຍ່ ອມເປັນຈກັ ກະພນັ ດຂີ ອງມະຫາປະພ່ ນີ ດີ ໄດໂ້ ດຍບ່ ຍາກເລຍີ ”. 16 Py 225 ປັດຊະຍາຈີນ ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕນີ

ນອກຈາກນີ້ ຈາກການທ່ ີເມ່ ງຈພ້ ະຍາຍາມເວາົ້ ເຖງິ ຄວາມສາຄນັ ຂອງປະຊາຊນົ ທາມະດາສາມນັ ເຮດັ ໃຫເ້ ມ່ ງຈ ້ ໄດຊ້ ່ ວ່ າເປັນຜສ້ ະເໜີທດິ ສະດີທາງການເມອງໃນຮບຂອງປະຊາທປິ ະໄຕຄຖວ່ າອານາດທ່ ີຍງີ ໃຫຍ່ ເປນັ ຂອງປະຊາຊນົ ທດັ ນະດ່ ງັ ກ່ າວຖາ້ ຈະວ່ າໄປແລວ້ ເປນັ ທດັ ນະທາມະດາຫລາຍສາຫລບັ ຄນົ ສະໄໝປະຈຸບນັ ແຕ່ ສາຫລບັ ໃນສະໄໝຂອງເມ່ ງ ຈ ້ ປຽບເຫມອນສາຍຟ້າຟາດ ກ່ າວຄ ເປນັ ຂອງໃໝ່ ຢ່ າງຫລາຍ ທງັ ນີ້ ເພາະມກັ ມຄີ ວາມຄດິ ກນັ ວ່ າປະຊາຊນົ ນນັ້ ເປັນຜທ້ ່ ີ ຕາຕອ້ ຍທ່ ີຕອ້ ງເສຍປຽບໃນ ສງັ ຄມົ ອກີ ທງັ ເປນັ ທດັ ນະທ່ ແີ ຕກຕ່ າງຈາກທດັ ນະຂອງຂງົ ຈໂ້ ດຍສນິ້ ເຊງີ ເພາະວ່ າເຖງິ ແມ່ ນ ຂງົ ຈ ້ ເຫນັ ຄວາມສາຄນັ ຂອງປະຊາຊນົ ແຕ່ ຂງົ ຈກ້ ຍງັ ຄງົ ສະໜບັ ສະໜນຄວາມຄດິ ທ່ ີວ່ າຜມ້ ອີ ານາດສງສຸດເປນັ ຜ້ ທ່ ມີ ອີ າ ນາດເໜອປະຊາຊນົ ຈ່ ງນບັ ວ່ າເມ່ ງຈຄ້ ກາ້ ວໄປໄກກວ່ າຂງົ ຈ.້ ອກີ ປະການໜ່ ງ ພນ້ ຖານຮອງຮບັ ອານາດຂອງປະຊາຊນົ ຕາມທດັ ນະຂອງເມ່ ງຈຄ້ ທຽນ ຫລ ສະຫວນັ ທງັ ນີ້ ເພາະເຈດຈານງົ ຂອງປະຊາຊນົ ຄເຈດຈານງົ ຂອງສະຫວນັ ກະສດັ ພະອງົ ໃດປະຊາຊນົ ຍອມຮບັ ກະສດັ ພະອງົ ນນັ້ ພະເຈາົ້ ກຊງົ ຍອມຮບັ ດວ້ ຍ ຖາ້ ຫາກພະເຈາົ້ ແຜ່ ນດນິ ພະອງົ ໃດບ່ ຕງັ້ ຢ່ ໃນເຈາົ້ ທາ ປະຊາຊນົ ຄວນມສີ ດິ ທທິ ່ ີຈະກາຈດັ ນນັ້ ສະແດງເຖງິ ອານາດ ຂອງປະຊາຊນົ ວ່ າມີສດິ ທທິ ່ ີຈະປ່ ຽນແປງຕວົ ຜປ້ ກົ ຄອງ ຫລ ທດິ ສະດີຄວາມຖກຕອ້ ງແຫ່ ງການ ປະຕວິ ດັ (Right of Revolution) ຫນງັ ສ The Book of History ໄດກ້ າໜດົ ໄວວ້ ່ າ. ປະຊາຊນົ ຕອ້ ງໄດຮ້ ບັ ການບາລຸງລຽ້ ງ ແລະ ບ່ ຖກຢຽບຫຍາ້ ປະຊາຊນົ ຄຮາກຖານຂອງປະເທດ ແລະ ຖາ້ ຮາກ ຖານນນັ້ ຫມນັ້ ຄງົ ປະເທດຊາດກຈະສນັ ຕສິ ຸກ (The people should be cherished,And should not be downtroddenThe people are the root of the country,And, if the root is firmThe country will be tranquill.) ແມ່ ນຫຍງັ ຄຄວາມສຸກທ່ ຜີ ປ້ ກົ ຄອງຕອ້ ງອານວຍໃຫແ້ ກ່ ປະຊາຊນົ ? ເມ່ ງຈມ້ ຄີ ວາມເຫນັ ວ່ າ ຄວາມສຸກ ຂອງປະຊາຊນົ ເກີດຈາກການສະຫນອງຕອບຄວາມຕອ້ ງການຂນັ້ ພນ້ ຖານຂອງຕນົ ອນັ ໄດແ້ ກ່ ປະຊາຊນົ ຕອ້ ງມຄີ ວາມ ສາມາດລຽ້ ງດບດີ າມານດາໄດ້ ຕະຫລອດເວລາຂອງການເກບັ ກ່ ຽວພດຜນົ ປະຊາຊນົ ບ່ ຄວນຖກເກນ ແລະ ຕອ້ ງລະຖມິ້ ງານເກບັ ກ່ ຽວຜນົ ໄປ ນນັ້ ຄວນໝາຍຄວາມວ່ າ ເມ່ ງຈໃ້ ຫຄ້ ວາມສາຄນັ ແກ່ ເສດຖະກດິ ຂອງປະຊາຊນົ ເປນັ ຢ່ າງຍ່ ງິ ທງັ ນີ້ ເພາະເມ່ ງຈໃ້ ຫຕ້ ວ່ ມສາຄນັ ດວີ ່ າ ມະນດຸ ຍ່ ອມບ່ ສາມາດ ຕງັ້ ມ່ ນັ ຢ່ ໃນຄນຸ ນະທາໄດ້ ຖາ້ ປາດສະຈາກຊບັ ສມົ ບດັ ອນັ ເປນັ ສ່ ງິ ບາລຸງຄວາມສຸກຕາມຄວນແກ່ ອດັ ຕະພາບ ນອກຈາກໃຫຄ້ ວາມສຸກແກ່ ປະຊາຊນົ ໃນແງ່ເສດຖະກດິ ແລວ້ ຍງັ ຕອ້ ງໃຫ້ ການສກສາແກ່ ປະຊາຊນົ ດວ້ ຍ ເພາະການສກສາຈະຊ່ ວຍໃຫປ້ ະຊາຊນົ ພດັ ທະນາຄຸນນະທາຂອງທ່ ານໄດດ້ ່ ງັ ກ່ າວມາແລວ້ ດ່ ງັ ນີຈ້ ະເຫນັ ວ່ າ ຜປ້ ົກຄອງຕາມທດັ ນະຂອງເມ່ ງຈ ້ ປຽບປະດດຸ ພ່ ແລະ ແມ່ ຂອງປະຊາຊນົ ຄວາມສາພນັ ຂອງ ຜປ້ ົກຄອງວາງຢ່ ເທງິ ພນ້ ຖານຂອງຄນຸ ນະທາ ກ່ າວຄ ຜປ້ ກົ ຄອງຕອ້ ງມຄີ ວາມຮກັ ແລະ ຄວາມເມດຕາຕ່ ປະຊາຊນົ ໃຫ້ ເໝອນກບັ ທ່ ີບດີ າມານດາມີຄວາມຮກັ ຕ່ ບຸດ ແລະ ທດິ າຂອງຕນົ ທ່ ດີ ຽວທງັ ນີ້ ຄວາມຮກັ ແລະ ຄວາມກະລນຸ າທ່ ີຜ້ ປົກຄອງໃຫກ້ ບັ ປະຊາຊນົ ເປັນ ສ່ ງິ ບ່ ຍາກທ່ ີຈະທາ ເພາະວ່ າ ມະນຸດ ໂດຍທາມະຊາດມຫີ ວົ ໃຈແຫ່ ງຄວາມເມດຕາ ກະລຸນາຢ່ ແລວ້ ມະນດຸ ສາມາດພດັ ທະນາຫວົ ໃຈແຫ່ ງຄວາມເມດຕາກະລນຸ າໄດ້ ໂດຍຮຈ້ ກັ ຮກັ ແລະ ເມດຕາກະລນຸ າຕ່ ບຸດທດິ າຂອງ ຕນົ ກ່ ອນ ຈາກນນັ້ ກສາມາດຂະຫຍາຍຄວາມຮກັ ຄວາມເມດຕາດ່ ງັ ກ່ າວໄປຍງັ ບຸກຄນົ ອ່ ນໄດ້ ແຕ່ ທງັ ນບີ້ ່ໄດ້ ໝາຍຄວາມວ່ າ ຜປ້ ົກຄອງຕອ້ ງຮກັ ປະຊາຊນົ ດວ້ ຍຄວາມຮກັ ຊະນດິ ດຽວກນັ ກບັ ຄວາມຮກັ ທ່ ມີ ອບໃຫ້ ບຸດທດິ າຂອງຕນົ ເມ່ ງຈເ້ ຫນັ ວ່ າເປັນຄວາມຜດິ ພາດຂອງມ່ ຈທ້ ່ ີ “ເຊ່ ອວ່ າມະນດຸ ສາມາດຮກັ ບຸດ ຂອງອາ້ ຍບ່ ຫລາຍໄປກວ່ າການຮກັ ລກ ຫາກ່ ເກີດໃໝ່ ຂອງເພ່ ອນບາ້ ນ. ລດັ ຖະບານໃນອຸດມົ ຄະຕຂິ ອງເມ່ ງຈຄ້ ລດັ ຖະບານທ່ ີມຄີ ວາມເມດຕາກະລນຸ າ ແລະ ເມ່ ງຈປ້ ະຕເິ ສດ ລດັ ຖະບານທ່ ີປົກຄອງປະຊາຊນົ ດວ້ ຍອານາດ ຕາບໃດທ່ ີຜປ້ ົກຄອງມຄີ ວາມເມດຕາກະລນຸ າຕ່ ປະຊາຊນົ ເປນັ ແຮງຈງໃຈ ປະຊາຊນົ ກຈະເຂາົ້ ໃຈ ແລະ ຍອມຮບັ ເຖງິ ຫນາ້ ທ່ ີຂອງປະຊາຊນົ ເອງ ຄວາມເມດຕາກະລນຸ າ ຈ່ ງເປນັ ເອກລກັ ຂອງຜ້ ປກົ ຄອງ ທງັ ນີຈ້ ະເຫນັ ໄດວ້ ່ າ ປດັ ຊະຍາຂອງຂງົ ຈທ້ ່ ີເມ່ ງຈເ້ ຫນັ ຄວາມສາຄນັ ຄຄາສອນເລ່ ອງຄຸນນະທາ “ເຍນີ ” (jen) ຊ່ ງ ເມ່ ງຈນ້ າ້ ມາກ່ າວຍາ້ ໃຫເ້ ປນັ ພນ້ ຖານຂອງການປກົ ຄອງ ອກີ ທງັ ຍງັ ຖໄດວ້ ່ າເປັນຄວາມກາ້ ຫານຂອງເມ່ ງຈທ້ ່ ີກາ້ ຜກັ ດນັ ຄວາມຄດິ ກ່ ຽວກບັ ຜປ້ ກົ ຄອງຂອງ ເມ່ ງຈອ້ ອກມາ ທງັ ນີເ້ ພາະໃນຍຸກຂອງເມ່ ງຈ ້ ຜປ້ ກົ ຄອງເປັນຜມ້ ອີ ານາດລນົ້ ຟາ້ ເໜອ 17 Py 225 ປັດຊະຍາຈນີ ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕນີ

ປະຊາຊນົ ເຖງິ ເມ່ ງຈມ້ ທີ ດັ ນະທ່ ີແຂງກາ້ ວວ່ າຜປ້ ກົ ຄອງມີຢ່ ເພ່ ອປະຊາຊນົ ແຕ່ ເມ່ ງຈກ້ ບ່ໄດມ້ ີ ຄວາມຄດິ ກວາ້ ງໄປໄກເຖງິ ກບັ ມຄີ ວາມປາດຖະຫນາທ່ ີຈະໃຫຜ້ ປ້ ົກຄອງທາງານໜກັ ຄຽງຂາ້ ງປະຊາຊນົ ທງັ ນີ້ ເພາະເມ່ ງຈມ້ ຄີ ວາມເຫນັ ວ່ າ ໃນ ສງັ ຄມົ ຕອ້ ງມີບຸກຄນົ ທ່ ີເຮດັ ຫນາ້ ທ່ ີແຕກຕ່ າງກນັ ອອກໄປ ແລະ ແລກ ປ່ ຽນຜນົ ຜະລດິ ຂອງງານຊ່ ງກນັ ແລະ ກນັ ງານ ຂອງຜປ້ ົກຄອງເປນັ ງານທ່ ີຍ່ ງິ ໃຫຍ່ ກວ່ າໃນທ່ ງົ ນາ ຜ້ ປົກຄອງບ່ ສາມາດບລຫິ ານ ແລະ ເຮດັ ນາໄດໃ້ ນເວລາດຽວກນັ ຖາ້ ຜ້ ປົກຄອງບ່ ຈາເປນັ ຕອ້ ງທາງານ ໜກັ ຄຽງຂາ້ ງຊາວນາ ບນັ ຫາກອາດເກີດໄດວ້ ່ າ ເຮດັ ໃຫຜ້ ປ້ ກົ ຄອງຕອ້ ງມີຊວີ ດິ ທ່ ີສະບາຍ ກວ່ າປະຊາຊນົ ຄນົ ອ່ ນໆ ເມ່ ງຈມ້ ີຄວາມເຫນັ ວ່ າ ຜປ້ ົກຄອງຕອ້ ງສະບາຍກວ່ າປະຊາຊນົ ກເພາະວ່ າ ຜປ້ ກົ ຄອງເປນັ ຜ້ ໃຊ້ “ຫວົ ໃຈ” ສ່ ວນຄນົ ອ່ ນ ໆ ໃຊ້ “ກາ້ ມຊນີ້ ” ຜທ້ ່ ີໃຊ້ “ກາ້ ມຊນີ້ ” ກຄວນຢ່ ໃຕກ້ ານປົກຄອງຂອງຜ້ ໃຊ້ “ຫວົ ໃຈ” “ຫວົ ໃຈ” ເປນັ ສ່ ວນຫນ່ ງທ່ ຍີ ່ ງິ ໃຫຍ່ ທ່ ສີ ຸດຂອງມະນຸດ ບຸກຄນົ ຜໃ້ ຫຄ້ ວາມສນົ ໃຈຕ່ “ຫວົ ໃຈ” ຈ່ ງເປນັ ຄນົ ຍ່ ງິ ໃຫຍ່ ທ່ ີຄວນເປັນຜ້ ປກົ ຄອງ 3. ທັດນະຂອງເມ່ ງຈ໋ໍຕ່ ສງົ ຄາມ ເນ່ ອງຈາກເມ່ ງຈໃ້ ຫຄ້ ວາມສາຄນັ ຕ່ ປະຊາຊນົ ແລະ ຄວາມສຸກຂອງປະຊາຊນົ ເປນັ ຈດຸ ໝາຍຂອງຜປ້ ົກຄອງ ດ່ ງັ ນນັ້ ເມ່ ງຈຈ້ ່ ງມທີ ດັ ນະຄດັ ຄາ້ ນສງົ ຄາມ ເພາະສງົ ຄາມຍ່ ອມນາຄວາມທກຸ ຍາກອນັ ໃຫຍ່ ຫວງມາໃຫປ້ ະຊາຊນົ ຢ່ າງໃດກ ຕາມ ເມ່ ງຈຍ້ ອມຮບັ ວ່ າມສີ ງົ ຄາມທ່ ເີ ປນັ ທາ ສງົ ຄາມນນັ້ ກຄສງົ ຄາມລມົ້ ລາ້ ງຜປ້ ົກຄອງທ່ ຊີ ່ ວົ ຮາ້ ຍ ແຕ່ ຖາ້ ເປນັ ສງົ ຄາມທ່ ີ ຮຸກຮານແລວ້ ລວ້ ນເປນັ ສງົ ຄາມທ່ ີຊ່ ວົ ຮາ້ ຍທງັ ສນິ້ ເມ່ ງຈໄ້ ດປ້ ະນາມນກັ ຄາ້ ສງົ ຄາມດ່ ງັ ກ່ າວໄວວ້ ່ າ “ຄວາມຕາຍເປັນການ ລງົ ໂທດທ່ ເີ ບາົ ໄປສາຫລບັ ຄນົ ເຊ່ ນັ ນນັ້ ທງັ ນີ້ ເພາະຄນົ ຊ່ ງເປນັ ນກັ ຄາ້ ສງົ ຄາມ ຄວນເຮດັ ທຸກຢ່ າງເພ່ ອຜປ້ ົກຄອງທ່ ຂີ າດ ຄວາມເມດຕາກະລຸນາ. Py 225 ປັດຊະຍາຈີນ 18 ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕີນ

ບົດທ່ ີ 3 ຊ່ ງຈ ້ (Hsun Tzu) ( 320 - 325 ກ່ ອນ ຄ.ສ.) ປະຫວດັ ຂອງຊ່ ງຈ ້ ຊ່ ງຈມ້ ຊີ ວີ ດິ ຢ່ ໃນຊ່ ວງສະໄໝທ່ ີຣາດຊະວງົ ໂຈວໃກເ້ ຖງິ ການອະວາສານ ແລະ ຈະເລ່ ມີ ຍຸກຈກັ ກະວດັ ຈີນພາຍ ໃຕກ້ ານນາຂອງກະສດັ ຣດັ ສນິ (Chin) ຄຊວີ ່ ງັ ຕ່ ີ (Shin Huang Ti) ສານຸສດິ ຄນົ ສາຄນັ ຂອງຊ່ ງຈ ້ ຄຫີຊ ້ (LISsu) ຜ້ ຊ່ ງມບີ ດົ ບາດຕ່ ນະໂຍບາຍຜະເດດັ ການຂອງກະສດັ ຊວີ ່ ງັ ຕ່ ີ ຊວີ ດິ ອນັ ຮຸ່ງເຮອງຂອງຊ່ ງຈເ້ ລ່ ມີ ເມ່ ອຊ່ ງຈອ້ າຍຸ ໄດປ້ ະມານ 50 ປີ ທງັ ນີ້ ຊ່ ງຈໄ້ ດຍ້ ່ າງທາງມາຍງັ ນະຄອນຊ່ ີ (Chi) ຊ່ ງເປນັ ແຫ່ ງທ່ ີຊ່ ງຈສ້ າມາດເຜີຍແຜ່ ຄາສອນຂອງຕນົ ໄດ້ ແຕ່ ກບັ ຖກ ສບົ ປະມາດທ່ ນີ ະຄອນຊ່ ີ ຈນົ ຕອ້ ງທາໃຫອ້ ອກຈາກ ນະຄອນຊໄີ້ ປ. ປັດຊະຍາຂອງຊ່ ງຈ ້ ພາຍຫງັ ທ່ ເີ ມ່ ງຈເສຍຊີວດິ ໄປແລວ້ ຊ່ ງຈໄ້ ດຊ້ ່ ວ່ າເປັນຜສ້ ະໜບັ ສະໜນລດັ ທຂິ ງົ ຈທ້ ່ ີເດ່ ນັ ຄນົ ໜ່ ງ ຢ່ າງໃດກຕາມ ຄາສອນຂອງຊ່ ງຈຄ້ ່ ອນຂາ້ ງຈະແຕກຕ່ າງຈາກຄາສອນຂອງເມ່ ງຈຢ້ ່ ຫລາຍທງັ ນີ້ ເພາະສາມາດສກສາປະເດນັ ຄວາມແຕກ ຕ່ າງດ່ ງັ ກ່ າວຈາກການສກສາປັດຊະຍາຂອງຊ່ ງຈໃ້ ນຫວົ ຂຕ້ ່ໄປນີ.້ 1. ທາມະຊາດຂອງມະນຸດ ຊ່ ງຈມ້ ຄີ ວາມເຫນັ ທ່ ີແຕກຕ່ າງຈາກເມ່ ງຈ ້ ດ່ ງັ ນີ້ ໃນຂະນະທ່ ີເມ່ ງຈຖ້ ວ່ າມະນດຸ ມີ ທາມະຊາດທ່ ີດໂີ ດຍທາມະ ຊາດ ຊ່ ງຈກ້ ບັ ມຄີ ວາມເຊ່ ອວ່ າ ມະນດຸ ມທີ າມະຊາດທ່ ີຊ່ ວົ ຮາ້ ຍໂດຍທາມະຊາດ ຊ່ ງຈກ້ ່ າວວ່ າ “ທາມະຊາດຂອງມະນຸດ ນນັ້ ຊ່ ວົ ຮາ້ ຍ ຄວາມດຂີ ອງມະນດຸ ເປນັ ຜນົ ຈາກການກະທາ. ເນ່ ອງຈາກທາມະຊາດຂອງມະນດຸ ນນັ້ ຊ່ ວົ ຮາ້ ຍ ມະນຸດຈ່ ງມແີ ນວໂນມ້ ໂດຍທາມະຊາດທ່ ີຈະ ເອນອຽງເຂາົ້ ຫາ ຄວາມຊ່ ວົ ຮາ້ ຍ ດວ້ ຍເຫດດ່ ງັ ກ່ າວ ມະນດຸ ຈ່ ງຕອ້ ງຖກບງັ ຄບັ ໂດຍກດົ ຂບ້ ງັ ຄບັ ພາຍນອກການບງັ ຄບັ ດ່ ງັ ກ່ າວຈ່ ງສາມາດ ເຮດັ ໃຫຊ້ ວີ ດິ ການຢ່ ຮ່ ວມກນັ ທາງສງັ ຄມົ ຂອງມະນດຸ ເປັນໄປໄດ້ ຫລກ່ າວອກີ ໜ່ ງ ຄວາມດຂີ ອງມະນຸດ ບ່ ແມ່ ນສ່ ງິ ທ່ ີກາ ເນດີ ພອ້ ມກບັ ຕນົ (inborn) ແຕ່ ມຂີ ນ້ ໂດຍການສະສມົ ເພາະສະນນັ້ ຊ່ ງຈຈ້ ່ ງໃຫຄ້ ວາມສາຄນັ ຕ່ ມາລະຍາດ ແລະ ພທິ ກີ າ (Ii) ທ່ ີເປນັ ກດົ ຂບ້ ງັ ຄບັ ຄວາມປະພດຂອງມະນຸດຈາກພາຍນອກ. ຄວາມເຊ່ ອໃນເລ່ ອງທາມະຊາດອນັ ຊ່ ວົ ຮາ້ ຍຂອງມະນຸດຂອງຊ່ ງຈອ້ ະທບິ າຍໄດຈ້ າກເຫດການ ທ່ ເີ ກດິ ຂນ້ ເປັນ ປະຈາວນັ ອອ້ ມຕວົ ຊ່ ງຈທ້ ງັ ນີ້ ໃນສະໄໝຂອງຊ່ ງຈຍ້ ່ ອມມເີ ຫດການ ເຊ່ ນັ ການສລ້ າດບງັ ຫວງຂອງຂາ້ ລາດຊະການ ທຸກ ຄນົ ຕ່ າງພະຍາຍາມສະແຫວງຫາຜນົ ປະໂຫຍດສ່ ວນຕນົ ທກຸ ຄນົ ປາດຖະຫນາກນັ ແຕ່ ຄວາມສຸກທາງຂເ້ ທດັ ຈງິ ດ່ ງັ ກ່ າວ ຍ່ ອມເຮດັ ໃຫຊ້ ່ ງຈມ້ ຄີ ວາມເຫນັ ວ່ າ ມະນດຸ ມີທາມະຊາດທ່ ີ ຊ່ ວົ ຊ່ ງຈເ້ ຊ່ ອວ່ າ ຖາ້ ຈະພຈິ າລະນາເຖງິ ທາມະຊາດດງັ້ ເດມີ ຂອງມະນດຸ ແລວ້ ກຕອ້ ງຍອມຮບັ ວ່ າ ມະນຸດນນັ້ ມີອາລມົ ແລະ ຄວາມປາດຖະຫນາທ່ ີຈະສະແຫວງຫາຜນົ ປະໂຫຍດ ສ່ ວນຕນົ ຖາ້ ຫາກມະນດຸ ຍງັ ດດ້ ງກະທາ ຕາມອາລມົ ນນັ້ ຜນົ ກຄການທະເລາະກນັ ໃນລະຫວ່ າງເພ່ ອນມະນດຸ ນອກຈາກ ນີ້ ມະນດຸ ຍງັ ມີຄວາມກຽດຊງັ ຄວາມອດິ ສາບງັ ບຽດ ແລະ ຖາ້ ຫາກປລ່ ອຍຕາມທາມະຊາດ ກຕອ້ ງເກດີ ການແກ່ ງແຍ່ ງ ແລະ ຂາ້ ກນັ ເອງລະຫວ່ າງມະນດຸ ນນັ້ ໝາຍຄວາມວ່ າຊວີ ດິ ທາງສງັ ຄມົ ເປັນໄປບ່ ໄດ.້ 2. ປັດຊະຍາຂອງຊ່ ຈ ້ ຈາກຄວາມເຊ່ ອໃນເລ່ ອງຄວາມຊ່ ວົ ຮາ້ ຍແຫ່ ງທາມະຊາດຂອງມະນດຸ ແລະ ເບ່ ງິ ເຫນັ ຄວາມ ຈາເປນັ ຂອງກດົ ເກນແຫ່ ງຄວາມປະພດ ເຮາົ ຈ່ ງສາມາດເບ່ ງິ ແນວໂນມ້ ແຫ່ ງປດັ ຊະຍາຂອງຊ່ ງຈໄ້ ດ້ ວ່ າໃນຖານະທ່ ຊີ ່ ງຈເ້ ປນັ ຜສ້ ະໜບັ ສະ Py 225 ປັດຊະຍາຈີນ 19 ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕນີ

ໜນລດັ ທຂິ ງົ ຈ ້ ຊ່ ງຈຄ້ ວນສະໜັບສະໜນຄາສອນຂອງຂງົ ຈ ້ ແຕ່ ວ່ າ ສ່ ວນທ່ ີຊ່ ງຈສ້ ະໜບັ ສະໜນ ແລະ ເຫນັ ຄວາມສາ ຄນັ ຍ່ ອມເປນັ ຄນົ ລະສ່ ວນກບັ ທ່ ີເມ່ ງຈເ້ ບ່ ງິ ເຫນັ ຄວາມ ສາຄນັ ແລະ ສະໜບັ ສະໜນ. ດວ້ ຍເຫດດ່ ງັ ກ່ າວ ໃນຂະນະທ່ ີເມ່ ງຈເ້ ນນັ້ ເຈາົ້ ທາເຍນີ (jen) ແລະ ຄວາມຊອບທາ (i) ຊ່ ງຈກ້ ບັ ເນນັ້ ຄວາມສາ ຄນັ ຂອງອານາດພາຍນອກຄ ລິ (i) ໃນຖານະເປນັ ພນ້ ຖານຂອງຈະຣຍິ ະທາ ທງັ ນີ້ ເພາະເມ່ ອທາມະຊາດພາຍໃນນນັ້ ຊ່ ວົ ຮາ້ ຍ ພນ້ ຖານຂອງຄວາມດຄີ ວນມາຈາກການຖກບງັ ຄບັ ຈາກພາຍນອກ ລິ ຈ່ ງເປນັ ສ່ ງິ ທ່ ີໃຫກ້ ານສກສາແກ່ ຈດິ ໃຈມະນຸດ ລຍິ ່ ອມໃຫກ້ ານຫ່ ລຽ້ ງຈດິ ໃຈໃຫຈ້ ະເລນີ ເຕບີ ໂຕ ຫລ ອກີ ນອ້ ຍໜ່ ງ ລິ ຄວນເປນັ ຕວົ ຊ່ ວຍໃຫມ້ ະນຸດສະສມົ ຄຸນນະທາ ຂນ້ ມາໄດໃ້ ນພາຍຫງັ ແມ່ ນທາມະຊາດ ດງັ້ ເດມີ ຂອງຕນົ ເອງຊ່ ວົ ຮາ້ ຍ ເຊ່ ນັ ພທິ ກີ າທາງສາດສະຫນາ ພທິ ີບຊາບນັ ພະບຸ ລຸດ ສາມາດເຮດັ ໃຫ້ ຈດິ ໃຈຜທ້ າພທິ ີສບົ ດຂີ ນ້ ໃນແງ່ທ່ ີວ່ າ ທາໃຫເ້ ກີດຄວາມຮສ້ ກກະຕນັ ຍຕ່ ບນັ ພະບຸ ລຸດ ຫລ ສາມາດເຮດັ ໃຫ້ ມະນຸດສາມາດສະແດງອາລມົ ຕ່ າງໆ ເຊ່ ນັ ຄວາມເສຍໃຈ ຄວາມຫນັ ທດົ ລອງຕນົ ອອກມາໃນພທິ ທີ ງີ ດົ ງາມ ໄດ້ ນອກຈາກນີ້ ລິ ຍງັ ສາມາດເຮດັ ໃຫບ້ ຸກຄນົ ສາມາດປັບຕວັ ເຂາົ້ ກບັ ບຸກຄນົ ອ່ ນໄດດ້ ວ້ ຍ ຫລ ອາດກ່ າວ ໄດວ້ ່ າ ຄວາມດີ ຂອງບຸກຄນົ ແລະ ຄວາມດຂີ ອງສງັ ຄມົ ມໄີ ດເ້ ພາະຍອມຮບັ ລິ ຊ່ ງເປັນອານາດພາຍນອກທ່ ີ ຄ່ ອຍຖາ້ ບງັ ຄບັ ບ່ ໃຫມ້ ະນຸດ ປະພດຕາມຄວາມປາດຖະຫນາອນັ ຊ່ ວົ ຮາ້ ຍຂອງຕນົ . ລິ ທ່ ີເປັນພນ້ ຖານຂອງຈະຣຍິ ະທາເກີດຂນ້ ໄດຢ້ ່ າງໃດ ສາຫລບັ ຊ່ ງຈ ້ ລບິ ໄ່ ດເ້ ກີດຈາກອານາດ ຂອງພະເຈາົ້ ອງົ ໃດ ທງັ ສນິ້ ແຕ່ ລເິ ກດີ ຈາກສະຕປິ ັນຍາຂອງມະນດຸ ເອງທງັ ສນິ້ ທງັ ນີ້ ເພາະເຖງິ ແມ່ ນມະນດຸ ຈະມີທາມະຊາດທ່ ຊີ ່ ວົ ຮາ້ ຍ ແຕ່ ມະນຸດກມສີ ະຕປິ ນັ ຍາ ຈ່ ງສາມາດທ່ ຈີ ະມຄີ ວາມຮໄ້ ດ້ ເນ່ ອງຈາກ ມະນດຸ ມປີ ນັ ຍາ ໃນບ່ ຊາ້ ຈ່ ງສາມາດເວາົ້ ໄດວ້ ່ າ ຖາ້ ຈະ ບ່ ໃຫມ້ ະນດຸ ມກີ າຣນທາລາຍລາ້ ງກນັ ແລວ້ ມະນຸດຈາເປັນຕອ້ ງຍອມຮບັ ກດົ ເກນແຫ່ ງຄວາມປະພດບາງຢ່ າງເປນັ ກະຕກິ າ ຮ່ ວມກນັ ກດົ ເກນ ດ່ ງັ ກ່ າວສາມາດສະກດັ ກນັ້ ແນວໂນມ້ ທ່ ີຊ່ ວົ ຮາ້ ຍຕາມທາມະຊາດຂອງມະນຸດໄດ້ ຕາມຄວາມເຫນັ ຂອງ ຊ່ ງຈນ້ ນັ້ ຜມ້ ຄີ ວາມສະຫລາດ ແລະ ເລງັ ການໄກດ່ ງັ ກ່ າວສມົ ຄວນຈະເປນັ ຜປ້ ົກຄອງ ເພາະສາມາດ ເປັນທ່ ີພ່ ງພາ ຂອງບຸກຄນົ ອ່ ນໄດໃ້ ນແງ່ຄວາມຖກຕອ້ ງ ເພາະສະນນັ້ ໃນອາດດີ ບນັ ຖດິ ຈ່ ງເປັນຜປ້ ກົ ຄອງ ດ່ ງັ ນີ້ ຈະເຫນັ ວ່ າສາຫລບັ ຊ່ ງ ຈແ້ ລວ້ ລເິ ປັນສ່ ງິ ທ່ ເີ ກີດຈາກບນັ ຖດິ ໃນອາດດີ ການຊ່ ງສາມາດນາມາໃຊ້ ເປນັ ພນ້ ຖານຂອງຈະຣຍິ ະທາໄດ້ ລຈິ ່ ງຄວນ ເປນັ ພນ້ ຖານຂອງການສກສາ ລຄິ ວນເປັນສ່ ງິ ທ່ ທີ ຸກຄນົ ຄວນຈະໃຊສ້ າຫລບັ ຝກຫດັ ຕນົ ເອງ ຊ່ ງຈຈ້ ່ ງເນນັ້ ຄວາມສາຄນັ ຂອງການສກສາເຊ່ ນັ ດຽວກບັ ຂງົ ຈ ້ ແລະ ເມ່ ງຈ ້ ທງັ ນີ້ ເພາະການສກສາຄການສະສມົ ຄນຸ ນະທາ ບ່ ແມ່ ນເປັນການຕາມ ຄຸນນະທາທ່ ີເຄຍີ ມີຢ່ ໃຫກ້ ບັ ຄນມາຢ່ າງຄວາມເຫນັ ຂອງເມ່ ງຈ.້ ໜງ້ ເນ່ ອງຈາກຊ່ ງຈເ້ ຊ່ ອໃນສະຕປິ ັນຍາຄວາມສາມາດຂອງມະນຸດ ເຮດັ ໃຫຊ້ ່ ງຈມ້ ແີ ນວໂນມ້ ທ່ ີຈະປະຕເິ ສດອາ ນາດຂອງພະເຈາົ້ ຊ່ ງຈມ້ ຄີ ວາມເຊ່ ອວ່ າຊວີ ດິ ທ່ ດີ ຂີ ອງມະນດຸ ນນັ້ ເກດີ ຈາກຄວາມສາມາດຂອງມະນຸດໄດ້ ບ່ ຄວນປ່ ອຍໃຫ້ ເປນັ ຫນາ້ ທ່ ີຂອງສ່ ງິ ນອກເໜອທາມະຊາດໃດໆທງັ ສນິ້ ເຊ່ ນັ ລເິ ປນັ ສ່ ງິ ທ່ ີກາເນດີ ມາຈາກສະຕປິ ັນຍາຄວາມສາມາດຂອງ ມະນດຸ ດວ້ ຍເຫດດ່ ງັ ກ່ າວຄວາມເຊ່ ອຂອງຊາວຈນີ ທ່ ີວ່ າພະເຈາົ້ ມີອານາດເໜອມະນຸດຂອງຊາວຈນີ ຄວນສ່ ນັ ຄອນດວ້ ຍຝີ ມຂອງກ່ ຸມລດັ ທິ ຂງົ ຈ ້ ນບັ ຕງັ້ ແຕ່ ຂງົ ຈເ້ ອງຈນົ ເຖງິ ຊ່ ງຈ ້ ທງັ ນີ້ ເພາະຂງົ ຈຫ້ ີກລຽ້ ງທ່ ີຈະສນົ ທະນາເຖງິ ເລ່ ອງເຫ່ າົ ນີ້ ເມ່ ງຈ ້ ເອງເຖງິ ແມ່ ນຈະເນນັ້ ເຖງິ ອານາດຂອງພະເຈາົ້ ແຕ່ ກເປັນໄປເພ່ ອສະໜບັ ສະໜນທດິ ສະດີການເມອງຂອງ ທ່ ານເທ່ າົ ນນັ້ ສ່ ວນຊ່ ງຈມ້ ີຄວາມເຫນັ ວ່ າພະເຈາົ້ ບ່ ມອີ ດິ ທພິ ນົ ຕ່ ຊວີ ດິ ມະນຸດອກີ ຕ່ໄປ. ແນວໂນມ້ ຂອງຊ່ ງຈໃ້ ນທດັ ນະເລ່ ອງພະເຈາົ້ ສາມາດອະທບິ າຍໄດດ້ ່ ງັ ນີ້ ໃນຊ່ ວງຂອງສງົ ຄາມ ລະຫວ່ າງລດັ ເປັນ ຊ່ ວງໄລຍະເວລາຂອງຄວາມຫຍຸງ້ ທາງສງັ ຄມົ ສງົ ຄາມໄດທ້ າລາຍຊວີ ດິ ແລະ ຊບັ ສນິ ແລະ ກ່ ໃຫເ້ ກດີ ຄວາມທກຸ ຢ່ າງ ໃຫຍ່ ຫວງແກ່ ປະຊາຊນົ ຄວາມທຸກຍາກດ່ ງັ ກ່ າວຄວນກ່ ໃຫເ້ ກີດ ຄວາມ ຄດິ ແກ່ ຄນົ ຫາຍຄນົ ວ່ າ ຄວາມຍຸດຕທິ າ ຍງັ ມີຢ່ ຫລບ່ ຫລມນັ ຍຸດຕທິ າດີ ຫລ ທ່ ີຄນົ ດຈີ ະຕອ້ ງມາມຄີ ວາມທກຸ ຍາກເພາະຄນົ ຊ່ ວົ ສະພາບຂອງຄວາມທຸກຍາກດ່ ງັ ກ່ າວ ຄວນກ່ ໃຫເ້ ກີດໃຈແກ່ ຄນົ ໂດຍທ່ ວົ ໄປວ່ າ ຖາ້ ຫາກພະເຈາົ້ ມຈີ ງິ ແນວໃດຈ່ ງປ່ ອຍໃຫມ້ ະນຸດພບົ ກບັ ຄວາມທຸກຍາກ ໂດຍ ບ່ ຢ່ ນມເຂາົ້ ມາຊ່ ວຍເຫລອ ປຽບທຽບທດັ ນະຂອງເມ່ ງຈ ້ແລະ ຊຸ່ ງຈ ້ 20 Py 225 ປັດຊະຍາຈນີ ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕນີ

ຊ່ ງຈມ້ ຄີ ວາມເຊ່ ອວ່ າ ມະນຸດມທີ າມະຊາດຢ່ າງໜ່ ງຄຕນັ ຫາ ຕນັ ຫາທ່ ສີ ະໜອງຕອບໂດຍ ວດັ ຖຸພາຍນອກ ຖາ້ ມະນດຸ ປ່ ອຍໃຫຕ້ ນັ ຫາດາເນນີ ໄປຢ່ າງສຸດຂວັ້ ຈະທາໃຫເ້ ກດີ ຄວາມຂດັ ແຍ່ ງຂນ້ ລະຫວ່ າງມະນດຸ ທງັ ນີ້ ເພາະວດັ ຖຸບາງ ຢ່ າງຫາຍາກ ບ່ສາມາດຕອບສະຫນອງຄວາມຕອ້ ງການຂອງມະນຸດໄດຢ້ ່ າງພພຽງ ແລະ ທ່ ວົ ເຖງິ ຄວາມຂດັ ແຍ່ ງເປນັ ສ່ ງິ ຊ່ ວົ ຮາ້ ຍ ສະນນັ້ ສ່ ງິ ທ່ ນີ າໄປສ່ ຄວາມຊ່ ວົ ຮາ້ ຍຄ ທາມະຊາດຂອງມະນຸດຈ່ ງເປນັ ຄວາມຊ່ ວົ ຮາ້ ຍໄປດວ້ ຍ. ຊ່ ງຈມ້ ຄີ ວາມເຫນັ ວ່ າຄວາມຂດັ ແຍ່ ງລະຫວ່ າງມະນຸດຍ່ ອມຫາຍໄປໄດ້ ຖາ້ ໃຊສ້ ນິ ລະທາຫລ ຄນຸ ນະທາເຂາົ້ ຊ່ ວຍ ຄຸນນະທາດ່ ງັ ກ່ າວບ່ ແມ່ ນຄວາມເມດຕາກະລນຸ າທ່ ີເປັນພາຍໃນຕາມທດັ ນະຂອງ ເມ່ ງຈ ້ ຄນຸ ນະທາຕາມທດັ ນະ ຂອງຊ່ ງຈຄ້ ກດົ ເກນແຫ່ ງຄວາມປະພດທ່ ີຖກາໜດົ ແລະ ຄວນຈະເປັນກດົ ຂບ້ ງັ ຄບັ ສາຫລບັ ພດຕກິ າຂອງມະນຸດ. ຈາກທດັ ນະຂອງຊ່ ງຈດ້ ່ ງັ ກ່ າວ ເຮາົ ສາມາດພຈິ າລະນາໄດວ້ ່ າ ຕາມຄວາມເຫນັ ຂອງຊ່ ງຈ ້ ນນັ້ ເຖງິ ແມ່ ນມະນດຸ ຈະມທີ າມະຊາດທ່ ີຊ່ ວົ ຮາ້ ຍ ແຕ່ ສາມາດຝກຫດັ ໃຫເ້ ປນັ ຄນົ ມຄີ ຸນນະທາຕ່ ຕາ້ ນທາມະຊາດດງັ້ ເດມີ ຂອງຕນົ ເອງໄດ້ ແຕ່ ມະນດຸ ຢາມາຍຸດຍງັ້ ພດຕກິ າມີໃຫເ້ ປນັ ໄປເພ່ ອສະຫນອງຕນັ ຫາໄດ.້ ດ່ ງັ ນນັ້ ຈະເຫນັ ວ່ າ ຄວາມຂດັ ແຢ້ງລະຫວ່ າງຄວາມເຫນັ ຂອງເມ່ ງຈ ້ ແລະ ຊ່ ງຈບ້ ່ ແມ່ ນເປນັ ຄວາມຂດັ ແຍ່ ງຂາວ ກບັ ດາເສຍທີດຽວ ເພາະທງັ ຄ່ ມທີ ດັ ນະທ່ ີພອ້ ງຕອ້ ງກນັ ວ່ າມະນຸດທຸກຄນົ ມຄີ ວາມ ເທ່ າົ ທຽມກນັ ທ່ ີຈະເປນັ ຜມ້ ເີ ຈາົ້ ທາ ຊ່ ງ ຈບ້ ່ ເຄຍີ ປະຕເິ ສດວ່ າບຸກຄນົ ສາມາດເປັນຜມ້ ີຄຸນນະທາໄດ້ ແລະ ເມ່ ງຈກ້ ບໄ່ ດປ້ ະຕເິ ສດວ່ າບຸກຄນົ ສາມາດເປນັ ຄນົ ຊ່ ວົ ໄດ້ ດວ້ ຍເຫດດ່ ງັ ກ່ າວ D.C. Lau ຈ່ ງມຄີ ວາມ ເຫນັ ວ່ າຄວາມແຕກຕ່ າງລະຫວ່ າງເມ່ ງຈ ້ ແລະ ຊ່ ງຈຢ້ ່ ທ່ ີໃຫຄ້ ວາມຫມາຍແກ່ “ທາມະຊາດ” ຜດິ ກນັ ກ່ າວ ຄ ຊ່ ງຈມ້ ຄີ ວາມເຫນັ ວ່ າ ທາມະຊາດຂອງສ່ ງິ ໜ່ ງສ່ ງິ ໃດຍ່ ອມບ່ ສາມາດແຍກຈາກສ່ ງິ ນນັ້ ໄດ້ ເຊ່ ນັ ທາມະຊາດຂອງໃນຕາ ຄການເບ່ ງິ ເຫນັ ດ່ ງັ ນນັ້ ເມ່ ອບ່ ແມ່ ນມະນຸດທຸກຄນົ ທ່ ີສາມາດເປນັ ຜມ້ ຄີ ນຸ ນະທາໄດ້ ຄນຸ ນະ ທາຈ່ ງບ່ ແມ່ ນເປັນສ່ ງິ ທ່ ີແຍກອອກຈາກຄວາມເປນັ ມະນຸດ ບ່ ໄດ້ ເພາະສະນນັ້ ຄນຸ ນະທາ ຈ່ ງບ່ ແມ່ ນທາມະຊາດຂອງ ມະນດຸ ສ່ ວນເມ່ ງຈມ້ ຄີ ວາມເຫນັ ວ່ າ ທາມະຊາດຂອງສ່ ງິ ໜ່ ງສ່ ງິ ໃດຍ່ ອມໝາຍ ເຖງິ ສ່ ງິ ທ່ ີທາໃຫເ້ ກີດຄວາມແຕກຕ່ າງຈາກ ສ່ ງິ ອ່ ນ ສ່ ວນນນັ້ ຄຄຸນນະທາ ຫລ ສ່ ວນທ່ ເີ ປັນຫວົ ໃຈຊ່ ງເປັນ ສ່ ວນທ່ ທີ າໃຫມ້ ະນຸດແຕກຕ່ າງຈາກສດັ ສ່ ວນຕນັ ຫາເປນັ ສ່ ວນທ່ ີມະນຸດມເີ ໝອນສດັ ຈ່ ງບ່ ແມ່ ນທາມະຊາດຂອງມະນດຸ ດວ້ ຍເຫດດ່ ງັ ກລ່ າວ ເມ່ ງຈຈ້ ່ ງມີທດັ ນະວ່ າທາມະຊາດ ຂອງມະນດຸ ນນັ້ ດີ ແລະ ຊ່ ງຈມ້ ີ ທດັ ນະວ່ າທາມະຊາດຂອງມະນຸດນນັ້ ຊ່ ວົ ຮາ້ ຍ ຢ່ າງໃດກຕາມ ທງັ ຄ່ ກບັ ມຄີ ວາມເຊ່ ອວ່ າ ມະນຸດສາມາດ ເປນັ ໄດທ້ ງັ ຜມ້ ີຄຸນນະທາ ແລະ ຄນົ ເລວ ກ່ າວຄ ຕາມທດັ ນະຂອງເມ່ ງຈນ້ ນັ້ ເຖງິ ແມ່ ນມະນດຸ ຈະມີ ທາ ມະຊາດທ່ ີດີ ແຕ່ ການຈະເປັນຄນົ ມຄີ ນຸ ນະທາກຕອ້ ງລງົ ມກະທາຄວາມດໃີ ຫປ້ າກດົ ຕາມແນວໂນມ້ ທ່ ີດນີ ນັ້ ແລະ ຖາ້ ໃຜ ບ່ ສາມາດດງທາມະຊາດໃຫປ້ າກດົ ໄດ້ ທ່ ານກຫາໄດຊ້ ່ ວ່ າເປນັ ຄນົ ມີຄນຸ ນະທາບ່ ສ່ ວນຕາມທດັ ນະຂອງຊ່ ງຈນ້ ນັ້ ເຖງິ ແມ່ ນ ມະນດຸ ຈະມີທາມະຊາດຄຄວາມຊ່ ວົ ຮາ້ ຍ ແຕ່ ມະນຸດກສາມາດເປັນຜມ້ ີຄຸນນະທາໄດ້ ໂດຍການປະພດຕາມກດົ ເກນຂອງ ຄວາມປະພດ (ລ)ີ ທດັ ນະໃນເລ່ ອງ ທາມະຊາດຂອງມະນດຸ ລະຫວ່ າງເມ່ ງຈ ້ ແລະ ຊ່ ງຈຈ້ ່ ງບໄ່ ດແ້ ຕກຕ່ າງກນັ ແບບຂາວ ກບັ ດາດ່ ງັ ກ່ າວແລວ້ Py 225 ປັດຊະຍາຈນີ 21 ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕນີ

ບດົ ທີ 4 ລັດທມິ ່ ຈ ້ (Moism) ລດັ ທມິ ່ ຈ ້ ເປນັ ລດັ ທທິ ່ ີກາເນດີ ຈາກນກັ ປດັ ຊະຍາຄນົ ສາຄນັ ຄມ່ ຈ ້ (MoTzu) ຊ່ ງມີຊວີ ດິ ຢ່ ປະມານລະຫວ່ າງປີ 479 - 438 ກ່ ອນ ຄ.ສ. ລດັ ທມິ ່ ຈຈ້ ດັ ໄດວ້ ່ າເປັນລດັ ທຄິ ່ ແຂ່ ງທ່ ີສາຄນັ ຂອງ ລດັ ທຂິ ງົ ຈໃ້ ນສະໄໝຣາດຊະວງົ ໂຈວໃກ້ ເຖງິ ການອາວະສານສານ ເຊ່ ນັ ດຽວກນັ ຄາສອນຂອງມ່ ຈໄ້ ດຮ້ ບັ ການຍອມ ຮບັ ກນັ ຢ່ າງກວາ້ ງຂວາງ ຊ່ ງເມ່ ງຈເ້ ອງກຍງັ ຄ່ າ ຄວ້ ນວ່ າຄາສອນ ແລະ ຜຖ້ ລດັ ທມິ ່ ຈເ້ ຕມັ ອານາຈກັ ໄປຫມດົ . ປະຫວດັ ຂອງມ່ ຈ ້ ມຈເປັນຊາວລດັ ລເ້ ຊ່ ນັ ດຽວກບັ ຂງົ ຈ ້ ມ່ ຈຄ້ ກບັ ຂງົ ຈທ້ ່ ີຢດຖຄວາມດຂີ ອງ ກະສດັ ບຮານເປັນແບບສະບບັ ກະສດັ ບຮານໃນອຸດມົ ຄະຕຂິ ອງເມ່ ງຈຄ້ ພະເຈາົ້ ຍ້ ເຫດທ່ ີພະເຈາົ້ ຍມ້ ີ ລກັ ສະນະປະທບັ ໃຈມ່ ຈ ້ ຄເປັນຜອ້ ຸທດິ ຕນົ ເພ່ ອ ຄນົ ອ່ ນຢ່ າງບ່ ເຫນັ ແກ່ ຄວາມອອ່ ນຫລາ ຫລ ອນັ ຕະລາຍຂອງຕນົ ເລຍີ ນາ້ ໃຈຂອງພະເຈາົ້ ຍໃ້ ນເລ່ ອງການອຸ ທດິ ຕນົ ເອງ ເພ່ ອຊ່ ວຍເຫລອຄນົ ອ່ ນ ຄນາ້ ໃຈ ຂອງມ່ ຈ ້ ມ່ ຈຈ້ ່ ງຕງັ້ ໃຈທ່ ຈີ ະມີຊວີ ດິ ຢ່ ເພ່ ອຊ່ ວຍເຫລອຜຕ້ ກົ ທກຸ ໄດຍ້ າກ ມ່ ຈສ້ ນົ ໃຈທ່ ີ ຈະແຕ່ ງກາຍໃຫງ້ ດົ ງາມ ມ່ ຈ ້ ແລະ ສານສຸ ດິ ແຕ່ ງກາຍດວ້ ຍເສອ້ ຜາ້ ຫຍາບ ຮອງຕນີ ຟາງ ເຮດັ ວຽກໜກັ ທງັ ວນັ ທງັ ຄນ ໂດຍບ່ ຢຸດ ທງັ ນີ້ ມ່ ຈມ້ ຄີ ວາມເຫນັ ວ່ າຖາ້ ທ່ ານ ແລະ ສດິ ບ່ ເຮດັ ເຊ່ ນັ ນີ້ ກໄດຊ້ ່ ວ່ າບ່ ເຮດັ ຕາມ ພະເຈາົ້ ຍມ້ ີວນິ ຍານຂອງ ການອຸ ທດິ ຕນົ ເອງເພ່ ອຜອ້ ່ ນ ດ່ ງັ ນນັ້ ປັດຊະຍາຂອງມ່ ຈຈ້ ່ ງມີແນວໂນມ້ ໄປ ສ່ ລດັ ທປິ ະໂຫຍດນຍິ ມົ (Utilitarianism) ທ່ ີເນນັ້ ເຖງິ ປະໂຫຍດໃນປະລມິ ານຫລາຍທ່ ີສຸດເພ່ ອຄນົ ສ່ ວນຫລາຍທ່ ີສຸດ (The greatest happiness for the greatest number). ປັດຊະຍາມ່ ຈ ້ ຈາກພດຕກິ າຂອງມ່ ຈດ້ ່ ງັ ກ່ າວ ເຮາົ ຍ່ ອມສາມາດຄາດເຖງິ ຫວົ ໃຈຂອງປດັ ຊະຍາຂອງ ມ່ ຈໄ້ ດວ້ ່ າ ເປັນຫວົ ໃຈອນັ ດຽວກນັ ກບັ ຫວັ ໃຈຂອງປດັ ຊະຍາລດັ ທຂິ ງົ ຈ ້ ຄສນກາງຂອງຄວາມສາຄນັ ຢ່ ທ່ ມີ ະນດຸ ທງັ ນີ້ ມ່ ຈຢ້ ດຖຄາສອນທ່ ີວ່ າ “ກ່ ໃຫເ້ ກດີ ສະວດັ ດພີ າບແກ່ ຄນົ ສ່ ວນໃຫຍ່ ແລະ ທາລາຍສ່ ງິ ຊ່ ວົ ຮາ້ ຍ”. ເນ່ ອງຈາກການຢດໝ່ ນັ ໃນສະວດັ ດພີິ າບ ແລະ ຜນົ ປະໂຫຍດຂອງປະຊາຊນົ ສ່ ວນໃຫຍ່ ເຮດັ ໃຫ້ ມ່ ຈບ້ ່ ເຫນັ ຄວາມສາຄນັ ຂອງສ່ ງິ ທ່ ີລດັ ທຂິ ງົ ຈໃ້ ຫຄ້ ວາມສາຄນັ ໄດແ້ ກ່ ດນົ ຕີ ແລະ ພທິ ກີ າ ມ່ ຈມ້ ຄີ ວາມເຫນັ ວ່ າດນົ ຕີ ແລະ ພທິ ກີ າບ່ ກ່ ໃຫເ້ ກດີ ປະໂຫຍດອນັ ໃດແກ່ ຄນົ ສ່ ວນໃຫຍ່ ມ່ ຈວ້ ຈິ ານພທິ ີ ແຕ່ ງງານ ພທິ ສີ ບົ ທ່ ີມກີ ານໄວທ້ ກຸ ໃຫຜ້ ຕ້ າຍເຖງິ 3 ປີ ວ່ າ ລວ້ ນເປັນສ່ ງິ ທ່ ເີ ຮດັ ໃຫເ້ ສຍທງັ ເວລາ ແລະ ຊບັ ສນິ ເປັນຕວົ ທາລາຍເສດຖະກດິ ຂອງປະຊາຊນົ ໂດຍເປນັ ສາເຫດທ່ ີເຮດັ ໃຫປ້ ະຊາຊນົ ຕອ້ ງເໝ່ ອຍຢ່ າງຫລວງຫລາຍ ເພ່ ອທ່ ີຈະຫາເງນີ ຢ່ າງພຽງພສາຫລບັ ຄ່ າໃຊຈ້ ່ າຍໃນພທິ ີໃຫຍ່ ໂຕ ແມ່ ນແຕ່ ຄນົ ສາມນັ ເມ່ ອເຖງິ ແກ່ ກາ ຄ່ າໃຊຈ້ ່ າຍໃນພທິ ສີ ບົ ກແທບຈະເຮດັ ໃຫຄ້ ອບຄວົ ທງັ ຄອບຄວົ ເປນັ ຍາຈກົ ເມ່ ອກະສດັ ສນິ ພະຊນົ ທອງຫຍກົ ມຸກ ແລະ ຂອງມີຄ່ າກຈະຖກນາມາວາງຂາ້ ງສບົ ຕາສ່ ງັ ດວ້ ຍແພຊ້ ນັ້ ດລີ ດົ ແລະ ມາ້ ຖກຝັງເປັນຈາ ນວນຫລາຍພຣອ້ ມກບັ ພະສບົ ພອ້ ມທງັ ເກາົ້ ອ,ີ້ ກອງ, ເຫຍອກ, ຖ້ວຍຊາມ, ຂວານ, ດາບ, ທະນ, ສາກ, ເຄ່ ອງແກະສ ະລກັ ງາຊາ້ ງ ດ່ ງັ ນນັ້ ໃນພທິ ສີ ບົ ຂອງກະສດັ ຊບັ ສນິ ຂອງປະເທດຊາດກເກອບຈະລ່ ມົ ຈມົ ມ່ ຈກ້ ່ າວວ່ າ “ການປະກອບພທິ ກີ າ ທ່ ງີ ດົ ງາມທງັ ຫມດົ ທງັ ການໄວທ້ ກຸ ທ່ ີຍາວນານ ຄວນນາໄປສ່ ຜນົ ທ່ ຫີ ີກລຽ້ ງບ່ ໄດ້ ຄຄວາມຍາກຈນົ ຂອງປະເທດຊາດ ແລະ ຄວາມຂາດເຂນີ ຂອງລດັ ຖະບານ, ໃນຂະນະທ່ ຂີ ງົ ຈຍ້ ກົ ຍອ້ ງດນົ ຕີວ່ າເປັນສ່ ງິ ທ່ ຊີ ່ ວຍເສມີ ສາ້ ງອຸປະນດິ ໄສຂອງຄນົ ນນັ້ ມ່ ຈກ້ ບັ ມີທດັ ນະຄດັ ຄາ້ ນ ດນົ ຕທີ ງັ ນີ້ ເພາະມ່ ຈຢ້ ດຖປະໂຫຍດທ່ ີເກີດສະເພາະໜາ້ ເປນັ ສາຄນັ ໃນສະໄໝຂອງມ່ ຈປ້ ະຊາຊນົ ຖກພາຍສງົ ຄາມ ປະຊາຊນົ ຕອ້ ງຜະເຊນີ ກບັ ຄວາມລາບາກ, ຄວາມຍາກຈນົ ແລະ ຄວາມອດົ ຍາກ ຈ່ ງຈາເປນັ ທ່ ີຕອ້ ງແກບ້ ນັ ຫາປາກທອ້ ງ ຂອງປະຊາຊນົ ເສຍກ່ ອນ ເລ່ ອງສາຄນັ ອ່ ນໆ ເປັນຄວາມຟ່ ຸ ມເຟອຍເກີນຄວາມຈາເປນັ ມ່ ຈມ້ ຄີ ວາມເຫນັ ວ່ າ ສ່ ງິ ທ່ ີມະນດຸ 22 Py 225 ປັດຊະຍາຈີນ ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕີນ

ຕອ້ ງການຈງິ ໆກພຽງທ່ ຢີ ່ ອາໄສ, ເສອ້ ຜາ້ ແລະ ອາຫານ ຊ່ ງພປະມານເທ່ າົ ນນັ້ ເຊ່ ນັ ອາຫານກຕອ້ ງການພຽງເພ່ ອອ່ ມິ ທອ້ ງ ທ່ ີຢ່ ຕອ້ ງການພຽງເພ່ ອກນັ ແດດລມົ ແລະ ຝົນ ເສອ້ ຜາ້ ຕອ້ ງການພຽງເພ່ ອປອ້ ງກນັ ຄວາມລະອາຍ ແລະ ຄວາມຮອ້ ນໜ າວເທ່ າົ ນນັ້ ດນົ ຕຈີ ່ ງໄດຊ້ ່ ວ່ າເປນັ ສ່ ງິ ເກນີ ຄວາມຈາເປນັ ມ່ ຈຈ້ ່ ງສະແດງໂທດຂອງດນົ ຕໄີ ວ້ 4 ປະການ. 1. ເຮດັ ໃຫສ້ ນິ້ ເປອ້ ງເງນີ ທອງ 2. ຊ່ ວຍໃຫປ້ ະຊາຊນົ ພນົ້ ຈາກຄວາມອດົ ຢາກບ່ໄດ້ 3. ຊ່ ວຍປອ້ ງກນັ ໃຫພ້ ນົ້ ການຮຸກຮານບ່ ໄດ້ 4. ເຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ນດິ ໄສຊນິ ຕ່ ຄວາມເປັນບຸກຄນົ ເຈາົ້ ສາລານ ເຫ່ ີເຫີມ ແລະ ຝ່ ຸ ມເຝີ ຍ ດ່ ງັ ນີ້ ຈະເຫນັ ວ່ າເຫດຜນົ ທ່ ີມ່ ຈບ້ ່ ມກັ ໃຈດນົ ຕີກບ່ ແມ່ ນສາເຫດຕຸມາຈາກສຽງຂອງເຄ່ ອງ ດນົ ຕີແຕ່ ຢ່ າງໃດທງັ ສນິ້ ແຕ່ ເປັນເພາະດນົ ຕີບ່ ສ່ ງົ ເສມີ ຕ່ ສະວດັ ດພີ າບຂອງປະຊາຊນົ ແລະ ກາຈດັ ສ່ ງິ ຊ່ ວົ ຮາ້ ຍໄດ້ ຫລ ອກີ ໜ່ ງ ມ່ ຈເ້ ນນັ້ ຜນົ ປະໂຫຍດ (benefits) ທ່ ີເປນັ ຮບທາຫລາຍນນັ້ ເອງ. ນອກຈາກນີ້ ມ່ ຈຍ້ ງັ ກ່ າວເຖງິ ຜນົ ເສຍຂອງດນົ ຕີວ່ າ ດນົ ຕທີ ່ ີຜປ້ ົກຄອງພໃຈຄວນນາ ໄປສ່ ການຂດຮດີ ພາສີ ປະຊາຊນົ ເຮດັ ໃຫ້ເກດີ ຄວາມຫຍຸງ້ ຍາກຕ່ ງານຜະລດິ ໂດຍການດງນກັ ດນົ ຕີອອກໄປ ຈາກງານຜະລດິ ອ່ ນໆ ແລະ ເຮດັ ໃຫ້ ເສຍເວລາການເຮດັ ງານຂອງເຈາົ້ ຫນາ້ ທ່ ີລດັ ເຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ຄວາມສບັ ສນົ ຂນ້ ໃນລດັ ຖະບານ. ຈາກການສກສາທດັ ນະຂອງມ່ ຈຕ້ ່ ເລ່ ອງຂອງດນົ ຕີ ແລະ ພທິ ີກາດ່ ງັ ກ່ າວເຮາົ ຈະເຫນັ ວ່ າສາຫລບັ ມ່ ຈ “ຄຸນຄ່ າ” (Value) ຍ່ ອມມີຄວາມຫມາຍຈາກດັ ເຖງິ “ຜນົ ປະໂຫຍດ” (benefits) ຫລສ່ ງິ ໃດມີຄຸນຄ່ າສ່ ງິ ນນັ້ ຕອ້ ງສາມາດເອອ້ ອາ ນວຍໃຫເ້ ກດີ ສະວດັ ດພີ າບເເກ່ ປະຊາຊນົ ໂດຍທ່ ວົ ໄປເປັນສາຄນັ ການຢດຖຫກັ ຄນຸ ຄ່ າດ່ ງັ ກ່ າວ ເຮດັ ໃຫ້ເກີດຫກັ ລດັ ທມິ ່ ຈທ້ ່ ີສາຄນັ ຄ “ຄວາມຮກັ ສາກນົ ” (Univ ersal love) ຊ່ ງຫກັ ດ່ ງັ ກ່ າວຄວນເຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ກາຄານງເຖງິ ຄວາມສຸກຢ່ າງ ໃຫຍ່ ຫວງຂອງຄນົ ເປັນຈານວນຫລາຍ ເມ່ ງຈກ້ ່ າວວ່ າ “ຮກັ ຊ່ ງກນັ ແລະ ກນັ ໃຫຜ້ ນົ ປະໂຫຍດຕ່ ກນັ ແລະ ກນັ ນຄີ້ ຫກັ ຂອງກະສດັ ນກັ ປັດຊະຍາໃນອາດດີ ແລະ ຫກັ ຂອງສະວດັ ດພີ າບໂດຍທ່ ວົ ໄປຂອງມະນຸດ ຕາມທດັ ນະຂອງມ່ ຈນ້ ນັ້ ການ ຂາດຊ່ ງຫກັ ດ່ ງັ ກ່ າວຄວນເຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ຄວາມວຸນ້ ວາຍຂນ້ ໄດ້ ທກຸ ຂອງສງັ ຄມົ ຄວນເກດີ ຈາກຄວາມ ເຫນັ ແກ່ ຕນົ ເປນັ ອນັ ດບັ ທາອດິ ແລະ ຂະຫຍາຍສ່ ວນອອກມາເປັນຄວາມເຫນັ ແກ່ ຄອບຄວົ ຂອງຕນົ ແລະ ເຫນັ ແກ່ ປະເທດຊາດຂອງຕນົ ຕາມ ລາດບັ ຕາບໃດທ່ ມີ ະນຸດຍງັ ບ່ ສາມາດທາລາຍຄວາມເຫນັ ແກ່ ຕນົ ຫລ ຄວາມຮກັ ສະເພາະຕນົ ຫລ ຄວາມຮກັ ສະເພາະ ຄອບຄວົ ຕນົ ຫລ ຄວາມຮກັ ສະເພາະປະເທດຊາດຕນົ ລງົ ມາໄດ້ ຕາບນນັ້ ສນັ ຕພິ າບບ່ ມທີ າງເກດີ ຂນ້ ໄດ້ ມ່ ຈສ້ ອນຫກັ ຄວາມຮກັ ສາກນົ ຊ່ ງໝາຍເຖງິ ການຮຈ້ ກັ ຂະຫຍາຍຄວາມຮກັ ຕນົ ເອງ ຄວາມຮກັ ສະເພາະຄອບຄວົ ຂອງຕນົ ແລະ ຄວາມຮກັ ສະເພາະປະເທດຊາດຂອງຕນົ ອອກໄປໃນລກັ ສະນະທ່ ວີ ່ າຮຈ້ ກັ ຮກັ ຄນົ ອ່ ນໃຫສ້ ະເໝີຮກັ ຕນົ ເອງ ຮກັ ຄອບຄວົ ອ່ ນໃຫເ້ ໝອນກບັ ຮກັ ຄອບຄວົ ຂອງຕນົ ແລະ ຮກັ ປະເທດຊາດອ່ ນໃຫສ້ ະເໝີປະເທດຊາດຂອງຕນົ ມ່ ຈຈ້ ່ ງຊກັ ຊວນ ໃຫ້ ທກຸ ຄນົ “ປະຕບິ ດັ ຕ່ ປະເທດອ່ ນເໝອນປະເທດຂອງຕນົ ປະຕບິ ດັ ຄອບຄວົ ອ່ ນເໝອນຄອບ ຄວົ ຕນົ ປະຕບິ ດັ ຕ່ ຄນົ ອ່ ນ ເໝອນປະຕບິ ດັ ຕ່ ຕນົ ເອງ. ມ່ ຈມ້ ຄີ ວາມເຫນັ ວ່ າ ໂຈນທ່ ປີ ຸນ້ ບາ້ ນຜອ້ ່ ນກເພາະໂຈນມຄີ ວາມຮກັ ຕນົ ເອງຢ່ າງດຽວ ເຫນັ ແກ່ ປະໂຫຍດ ສະເພາະຕນົ ພຽງປະການດຽວ ຖາ້ ໂຈນມຄີ ວາມຮກັ ຜອ້ ່ ນເໝອນຮກັ ຕນົ ໂຈນກເລກີ ເປັນໂຈນ ດວ້ ຍເຫດດ່ ງັ ກລ່ າວ ມ່ ຈ ້ ຈ່ ງສອນວ່ າເມ່ ອຈະເຮດັ ສ່ ງິ ໃດໃຫຕ້ ງັ້ ບນັ ຫາຖາມຕນົ ເອງເສຍກ່ ອນວ່ າ ການກະທານນັ້ ເປັນຄວາມຮກັ ຜອ້ ່ ນດວ້ ຍ ຫລ ບ່ ການກະທານນັ້ ເປນັ ຜນົ ປະໂຫຍດແກ່ ສ່ ວນລວມດວ້ ຍ ຫລ ບ່ ເມ່ ອປະກດົ ວ່ າເປັນເຈາົ້ ແກ່ ຜອ້ ່ ນ ແລະ ເປນັ ຜນົ ປະໂຫຍດ ຕ່ ສງັ ຄມົ ແລວ້ ຈ່ ງກາລງັ ເຮດັ . ມ່ ຈໄ້ ດກ້ ່ າວໄວຢ້ ່ າງໜາ້ ຟງັ ໃນຕອນໜ່ ງວ່ າ “ມີຄນົ ໆໜ່ ງເຂາົ້ ໄປໃນສວນຫມາກໄມຂ້ ອງຜອ້ ່ ນແລວ້ ລກັ ຫມາກ ໄມມ້ າເປນັ ຂອງຕນົ ຊາວບາ້ ນຮເ້ ຂາົ້ ຍ່ ອມບ່ ພໃຈກບັ ຄນົ ລກັ ຄນົ ນນັ້ ລດັ ຖະບານ ກຕອ້ ງຈດັ ການລງົ ໂທດໄປຕາມກດົ ໝ າຍບາ້ ນເມອງ ນເີ້ ພາະເຫດຫຍັ ງ? ກເພາະເປັນການກະທາທ່ ີເສຍຫາຍຕ່ ຜອ້ ່ ນເພ່ ອປະໂຫຍດຂອງຕນົ ຄາວນີຖ້ າ້ ມຄີ ນົ ລກັ ໝາ, ໝ, ເປັດ, ໄກ່ ສດັ ລຽ້ ງຂອງຜອ້ ່ ນ ກຊ່ ວ່ າເປນັ ການຍຸຕທິ າຍ່ ງິ ໄປກວ່ າລາຍລກັ ຫມາກໄມເ້ ສຍອກີ ນເີ້ ພາະເຫດໃດ? 23 Py 225 ປັດຊະຍາຈີນ ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕີນ

ກເພາະຍ່ ງິ ເຮດັ ຄວາມເສຍຫາຍແກ່ ຜອ້ ່ ນທ່ ານຫລາຍຂນ້ ຄວາມເປນັ ຄນົ ມໃີ ຈຂາດທາມະກຮຸນແຮງຂນ້ ໂທດກຍ່ ງິ ເພ່ ມີ ຫລາຍຂນ້ ຫາກມຄີ ນົ ໄປປຸ້ນງວົ , ຄວາຍ, ລາໃນຄອກຂອງຜອ້ ່ ນ ຄນົ ປຸ້ນກຄວນມໃີ ຈຂາດທາມະຫລາຍຍ່ ງິ ກວ່ າຄນົ ທ່ ີໄປ ລກັ ໝ, ເປດັ , ໄກ່ ເຂາົ ທງັ ນເີ້ ພາະເປັນການທາຄວາມເສຍຫາຍແກ່ ຜອ້ ່ ນທະວຄີ ນໜກັ ຂນ້ ທາມະກຍ່ ງິ ຂາດຫລາຍຂນ້ ໂທດທ່ ກີ າລງັ ໄດຮ້ ບັ ກຄວນຕອ້ ງເພ່ ີມຮຸນແຮງຂນ້ ມາ ໃນລາຍທ່ ເີ ປນັ ຄາດຈະກອນການປຸ້ນສະດມົ ຊບັ ສມົ ບດັ ເຖງິ ຂາ້ ຟນັ ທາຮາ້ ຍໃຫຜ້ ອ້ ່ ນເປນັ ອນັ ຕະລາຍ ກຍ່ ງິ ເປນັ ຄວາມອາຍຸດຕທິ າຮາ້ ຍກາດວ່ າລາຍທ່ ປີ ຸນ້ ງວົ ຄວາຍ ເຂາົ ນີເ້ ພາະຫຍງັ ? ນກີ້ ເພາະການທາຄວາມເສຍຫາຍແກ່ ຜອ້ ່ ນຫລາຍເທ່ າົ ໃດ ກຍ່ ອມເປນັ ຄນົ ຂາດທາມະເທ່ າົ ນນັ້ ໂທດທ່ ີກາລງັ ໄດຮ້ ບັ ກຕອ້ ງ ໜກັ ຂນ້ ຕາມສ່ ວນ ພດຕກິ າເຫ່ າົ ນີຄ້ ວນເປັນທ່ ີປະຈກັ ແກ່ ສາທຊຸ ນົ ທງັ ຫາຍ ຄວນເປນັ ທ່ ີຕຕິ ຽນບ່ ເປນັ ທ່ ີສ່ ງົ ເສ່ ມີ ຂອງສາທຸ ຊນົ ສາທຸຊນົ ຄວນກ່ າວວ່ າມນັ ເປັນ ຄວາມອະຍຸດຕທິ າ ແຕ່ ຍງັ ມີພດຕກິ າຂອງຄວາມອະຍຸ ດຕທິ າ ທ່ ີຍ່ ງິ ໃຫຍ່ ກວ່ າພດຕກິ າ ທງັ ໝດົ ທ່ ກີ ່ າວມາແລວ້ ຄ ລດັ ທ່ ທີ ່ ຽວທາສງົ ຄາມຮຸກຮານບາ້ ນເມອງ ເຮາົ ກບັ ທາເປນັ ບ່ ຮບ້ ່ ເຫນັ ບ່ ນາສນັ ຍງັ ກບັ ສນັ ລະ ເສ່ ມີ ວ່ າເປັນການກະທາທ່ ີຖກຕອ້ ງ ຄນົ ເຫ່ າົ ນນັ້ ໜາ້ ຈະເຂາົ້ ໃຈຫກັ ແຫ່ ງຍຸດຕທິ າແນ່ ນອນແລວ້ ” ນອກຈາກນີ້ ຈະເຫນັ ວ່ າ ມ່ ຈເ້ ປັນຜບ້ ຊາສນັ ຕພິ າບຢ່ າງຍ່ ງິ ແລະ ເປນັ ປລະປກັ ຕ່ ສງົ ຄາມ ມ່ ຈຄ້ ດັ ຄາ້ ນການ ສງົ ຄາມຮຸກຮານແບບປາໃຫຍ່ ກນິ ປານອ້ ຍ ມ່ ຈບ້ ່ ຍກົ ຍອ້ ງ ຫລ ສະດຸດີຜຮ້ ຸກຮານວ່ າເປັນວນີ ກາ ແລະ ເນ່ ອງຈາກເປັນຜ້ ຮກັ ສນັ ຕິ ທ່ ານຈ່ ງຕອ້ ງຫາທາງໃຫເ້ ກີດສນັ ຕພິ າບຂນ້ ໃນ ສງັ ຄມົ ຫກັ ທ່ ີມ່ ຈສ້ ະເໜີເພ່ ອເປັນຫກັ ສາຫລບັ ການປະຕບິ ດັ ເພ່ ອກາຈດັ ສງົ ຄາມກຄ ຫກັ ແຜ່ ຄວາມຮກັ ຮ່ ວມກນັ ມຜີ ນົ ປະໂຫຍດຮ່ ວມກນັ ດ່ ງັ ກ່ າວແລວ້ ທງັ ນີ້ ເຮາົ ຈະເຫນັ ວ່ າປດັ ຊະ ຍາຈນີ ທຸກຄນົ ກຽດຊງັ ສງົ ຄາມ ແຕ່ ມ່ ຈເ້ ປັນເມທີຈນີ ທ່ ີເນນັ້ ຫລາຍທ່ ີສຸດໃນເລ່ ອງການກາຈດັ ສງົ ຄາມ ເພາະມ່ ຈບ້ ່ ພຽງເວາົ້ ຕ່ ຕາ້ ນສງົ ຄາມເທ່ າົ ນນັ້ ແຕ່ ທ່ ານລງົ ມກະທາການຕ່ ຕາ້ ນສງົ ຄາມຈງິ ໆ ດວ້ ຍການຈດັ ຕງັ້ ກອງທບັ ທ່ ີມລີ ະບຽບວໄິ ນແບບ ກອງທບັ ທະຫານຂນ້ ມາ ເພ່ ອຍບັ ຍງັ້ ສງົ ຄາມ ແລະ ພອ້ ມທ່ ີຈະຕາຍເພ່ ອພທິ ກັ ເຫຍອ້ ຂອງສງົ ຄາມ ດ່ ງັ ນນັ້ ກອງທບັ ຂອງ ມ່ ຈຈ້ ່ ງເປັນກອງທບັ ທ່ ີມີຊ່ ສຽງ. ຫກັ ປະຕບິ ດັ ດ່ ງັ ກ່ າວຂອງມ່ ຈຄ້ ຫກັ ປະໂຫຍດນຍິ ມົ (Utilitarianism) ຂອງ John Stuart Mall ນນັ້ ເອງ ມ່ ຈຈ້ ່ ງໄດຊ້ ່ ວ່ າເປນັ ຜພ້ ດັ ທະນາປັດຊະຍາປະໂຫຍດນຍິ ມົ ຂນ້ ໃນລະບບົ ປັດຊະຍາຈນີ ນນັ້ ເອງ. ຫວົ ໃຈຂອງປດັ ຊະຍາມ່ ຈຢ້ ່ ທ່ ີ “ຄວາມຮກັ ” ຄວາມຮກັ ດ່ ງັ ກ່ າວເປນັ ຄຸນນະທາສງສຸດ ແລະ ກວາ້ ງກວ່ າຄວາມ ເຫນັ ອກົ ເຫນັ ໃຈ ຫລ ທາແຫ່ ງຄວາມເມດຕາກະລນຸ າຂອງລດັ ທຂິ ງົ ຈ ້ ທງັ ນເີ້ ພາະ ເຖງິ ແມ່ ນຂງົ ຈຈ້ ະສອນເລ່ ອງຄວາມຮກັ ແລະ ຄວາມເມດຕາກະລນຸ າລະຫວ່ າງມະນດຸ ແຕ່ ຄວາມຮກັ ລະຫວ່ າງ ມະນດຸ ດ່ ງັ ກ່ າວບ່ ສາມາດຢ່ ໃນລະດບັ ທ່ ີສະເໝີພາກ ກນັ ໄດ້ ການຮກັ ບດີ າມານດາຂອງຕນົ ເອງຄວນ ແຕກຕ່ າງຈາກການຮກັ ບດີ າມານດາຂອງເພ່ ອນ ການຮກັ ບດີ າມານດາກ ຄວນແຕກຕ່ າງຈາກການຮກັ ອາ້ ຍ, ເອອ້ ຍ, ນອ້ ງ ແຕ່ ສາຫລບັ ມຖ ຄວາມຮກັ ທ່ ມີ ະນດຸ ກາລງັ ມີຕ່ ມະນຸດຕອ້ ງມີຄວາມເທ່ າົ ທຽມກນັ ໝດົ ບ່ ມີການລຸດຫລາ້ ກນັ ແຕ່ ປະການໃດທງັ ສນິ້ ຊ່ ງເມ່ ງຈເ້ ຄຍີ ກ່ າວວຈິ ານວ່ າເປນັ ການທາລາຍທາມະຊາດ ແລະ ສາພນັ ທະພາບໃນຄອບຄວົ . ໃນແງ່ຂອງທດັ ນະຕ່ ສາດສະຫນາ ມ່ ຈໂ້ ຈມຕຂີ ງົ ຈທ້ ່ ເີ ວາົ້ ເຖງິ ສະຫວນັ ນອ້ ຍ ຄຸນນະທາ ເຍນີ ຂອງຂງົ ຈຈ້ ່ ງບ່ ມີ ພນ້ ຖານຮອງຮບັ ທ່ ີແໜນ້ ໜາ ເພາະຄຸນນະທາດ່ ງັ ກ່ າວຢ່ ໃນຕວົ ມະນຸດ ມະນຸດ ເປັນສນກາງຂອງຄວາມດີ ແລະ ເປນັ ຕນົ້ ກາເນດີ ຂອງຄຸນນະທາ ແຕ່ “ຄວາມຮກັ ສາກນົ ” ຂອງມ່ ຈເ້ ປັນຄນຸ ນະທາທ່ ມີ ີພນ້ ຖານມາຈາກພະເຈາົ້ ກ່ າວຄ ຄວາມຮກັ ສາກນົ ເປັນເຈດຈານງົ ແຫ່ ງສະຫວນັ (The will of Heaven) ມ່ ຈຈ່ ງໄດຊ້ ່ ວ່ າເປນັ ຜພ້ ທິ ກັ ສາດສະຫນາ ຫລ ຮຟ້ ນ້ ເລ່ ອງສະຫວນັ ໃຫມ້ ີຊວີ ດິ ຊວີ າ ຫງັ ຈາກທ່ ີຝ່ າຍລດັ ທຂິ ງົ ຈເ້ ວາົ້ ເຖງິ ນອ້ ຍເຫອເກີນ. ເນ່ ອງຈາກຫກັ ປະໂຫຍດນຍິ ມົ ແລະ ຫກັ ການສາດສະຫນາຂອງເຂາົ ເຮດັ ໃຫມ້ ່ ຈມ້ ີວຖິ ີຊວີ ດິ ໃນ ທາງທກຸ ນຍິ ມົ (asceticism) ມີແຕ່ ລະບຽບ ແລະ ປະຕເິ ສດຕນົ ເອງ ແລະ ຄ່ ອນຂາ້ ງຍາກທ່ ີຈະຫາບຸກຄນົ ຜອ້ ຸທດິ ຕນົ ເພ່ ອຄນົ ອ່ ນ ເຊ່ ນັ ມ່ ຈ ້ ແລະ ການຈະນາມະນດຸ ໄປສ່ ຄວາມສະຫງບົ ແລະ ສນັ ຕສິ ຸກຕາມວທິ ຂີ ອງມ່ ຈຄ້ ງົ ເປັນໄປໄດຍ້ າກ. ລດັ ທມ່ ຈ ້ (Moism ຫລ Moist School) ໄດພ້ ດັ ທະນາຂນ້ ຫງັ ຈາກມ່ ຈເ້ ສຍຊີວດິ ແລະ ກາຍເປນັ ສານກັ ທາງສາດສະຫນາໄປ ເປັນສານກັ ທ່ ີມລີ ະບຽບປະຕບິ ດັ ທ່ ີເຂມັ້ ງວດພາຍໃຕກ້ ານນາຂອງຫວົ ໜາ້ ສານກັ ແຕ່ 24 Py 225 ປັດຊະຍາຈນີ ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕນີ

ຄວາມເຂມັ້ ງວດຂອງຫກັ ປະຕບິ ດັ ທາໃຫສ້ ານກັ ນສີ້ າມາດສບຕ່ ໄດປ້ ະມານສອງສະຈະວດັ ກສະລາຍຕວົ . Py 225 ປັດຊະຍາຈນີ 25 ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕນີ

ບົດທີ 5 ປັດຊະຍາເຕ່ າົ – ອຽງຈ ້ ປັດຊະຍາເຕ່ າົ (Taoism) ຂະນະທ່ ປີ ດັ ຊະຍາມານຸດກະຍາພາບນຍິ ມົ (Humanism) ຂອງລດັ ທຂິ ງົ ຈກ້ າລງັ ດາເນນີ ໄປລດັ ທິ ທາມະຊາດ ນຍິ ມົ (naturalism) ຂອງປດັ ຊະຍາເຕ່ າົ ກພດັ ທະນາຂນ້ ມາຄ່ ກນັ ປັດຊະຍາ ເຕ່ າົ ເປັນປັດຊະຍາຂອງກ່ ຸມ ຄນົ ຜຫ້ ນັ ຫງັ ໃຫກ້ ບັ ສງັ ຄມົ ແລະ ເຂາົ້ ຫາທາມະຊາດເພາະສະນນັ້ ປັດຊະຍາເຕ່ າົ ຈ່ ງໄດຊ້ ່ ວ່ າມລີ ກັ ສະນະ ຕ່ ຕາ້ ນສງັ ຄມົ (anti-social character) ເພາະບ່ໄດເ້ ນນັ້ ໜກັ ເຖງິ ຄວາມຮບັ ຜດິ ຊອບຂອງບຸກຄນົ ທ່ ີກາລງັ ມຕີ ່ ສງັ ຄມົ ຂອງຕນົ ກ່ ຸມຄນົ ເຫ່ າົ ນໄີ້ ດແ້ ກ່ ອຽ້ ງຈ ້ (Yang Tzu) ແລະ ຈງັ ຈ ້ (Chung Tzu) ຊ່ ງເຮາົ ສາມາດສກສາທດັ ນະຂອງນກັ ປັດຊະຍາເຫ່ າົ ນໄີ້ ດໂ້ ດຍລາດບັ ດ່ ງັ ນ:ີ້ ອຽ້ ງຈ ້(Yang Tzu) ປະຫວດັ ຂອງອຽ້ ງຈ ້ ອຽ້ ງຈມ້ ຊີ ວີ ດິ ຢ່ ຊ່ ວງປະມານ 40 ປີ ຫງັ ຈາກທ່ ຂີ ງົ ຈເ້ ສຍຊວີ ດິ ຫລ ປະມານ ປີ 440 – 366 ກ່ ອນ ຄ.ສ. ຄວາມສາຄນັ ຂອງອຽ້ ງຈຄ້ ຄາສອນຂອງທ່ ານເຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ໄຟຂນ້ ໃນຕວົ ຂອງ ເມ່ ງຈ ້ ປັດຊະຍາຂອງອຽ້ ງຈ ້ ປັດຊະຍາຂອງອຽ້ ງຈນ້ ນັ້ ເມ່ ງຈເ້ ປັນຜນ້ າມາສະເໜີທງັ ນຈີ້ າກສາຍຕາຂອງເມ່ ງຈແ້ ລວ້ ປັດຊະຍາຂອງອຽ້ ງຈເ້ ປັນ ປັດຊະຍາທ່ ໃີ ຊບ້ ່ ໄດເ້ ລຍີ ເພາະເປນັ ປັດຊະຍາຂອງຄນົ ເຫນັ ແກ່ ຕວົ (an egoist) ຄນົ ເຫນັ ແກ່ ຕວົ ທ່ ີບ່ ມີວນັ ອຸທດິ ຕນົ ເພ່ ອຄນົ ອ່ ນເລຍີ ທງັ ນີ້ ເມ່ ງຈໄ້ ດກ້ ່ າວປຽບທຽບທານອງປະຊດົ ປະຊນັ ອຽ້ ງຈໄ້ ວວ້ ່ າ “ອຽ້ ງຈເ້ ລອກລດັ ທເິ ຫນັ ແກ່ ຕວົ ເຖງິ ແມ່ ນທ່ ານສາມາດເຮດັ ປະໂຫຍດຕ່ ອານາຈກັ ທງັ ມວນດວ້ ຍການດງຜມົ ຕນົ ເອງພຽງເສນັ້ ດຽວ ທ່ ານກຈະບ່ ເຮດັ ຊ່ ງເປນັ ທດັ ນະທ່ ີກງົ ກນັ ຂາ້ ມກບັ ມ່ ຈ ້ ຊ່ ງເມ່ ງຈກ້ ່ າວປະຊດົ ປະຊນັ ໄວວ້ ່ າ “ມ່ ຈສ້ ະເໜີລດັ ທຄິ ວາມຮກັ ໂດຍບ່ ມີການແບ່ ງແຍກ ຖາ້ ໂດຍການແຖຜມົ ໄດທ້ ງັ ຫວົ ແລະ ເປອຍຫງັ ຕນີ ແລະ ສາມາດເຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ຜນົ ປະໂຫຍດຕ່ ອານາຈກັ ທງັ ມວນທ່ ານກ ຈະເຮດັ ” ຈາກຖອ້ ຍຄາຂອງເມ່ ງຊດ້ ່ ງັ ກລ່ າວ ປັດຊະຍາຂອງອຽ້ ງຈຈ້ ່ ງເປນັ ປດັ ຊະຍາທ່ ີກງົ ກນັ ຂາ້ ມກບັ ປດັ ຊະຍາຂອງມ່ ຈ ້ ກ່ າວຄ ໃນຂະນະທ່ ີມ່ ຈມ້ ີຄວາມເຫນັ ວ່ າສງົ ຄາມເກີດຈາກຄວາມເຫນັ ແກ່ ຕນົ ຂອງມະນຸດ ໂດຍບ່ ຮຈ້ ກັ ແຜ່ ຄວາມຮກັ ໄປ ຢງັ ບຸກຄນົ ອ່ ນໆ ແຕ່ ອຽ້ ງຈກ້ ບັ ສະເໜີຄວາມເຫນັ ວ່ າມະນຸດ ຄວນຮກັ ຕນົ ເອງ ຢ່ າໄດໄ້ ປສນົ ໃຈຕ່ ປະໂຫຍດຂອງຜອ້ ່ ນເລຍີ ນອກຈາກນີ້ ເມ່ ງຈຢ້ ັງກ່ າວເຖງິ ປັດຊະຍາ ຂອງອຽ້ ງຈ ້ ແລະ ມ່ ຈຕ້ ່ໄປວ່ າ “ຖາ້ ແນວທາງຂອງອຽ້ ງຈ ້ ແລະ ມ່ ຈບ້ ່ ສະລາຍ ຫາຍໄປ ແລະ ແນວທາງຂອງຂງົ ຈບ້ ່ ເປນັ ທ່ ີຮຈ້ ກັ ປະຊາຊນົ ກຈະຖກຫອກໂດຍລດັ ທຜິ ດິ ໆ ແລະ ສນິ ລະທາກຈະຖກຂດັ ຂວາງ ເມ່ ອສນິ ລະທາຖກຂດັ ຂວາງ ເຮາົ ກເຜີຍໃຫຈ້ ະແຈງ້ ໃຫໄ້ ດເ້ ຫນັ ເຖງິ ວທິ ີທາລາຍມະນຸດ ແລະໃນບ່ ຊາ້ ມະນດຸ ກຈະ ທາລາຍມະນດຸ ນາກນັ Lieh Tzu ໃນສະຕະວດັ ທ່ ີ 3 ໄດນ້ າປັດຊະຍາອຽ້ ງຈມ້ າເວາົ້ ເຖງິ ໃນແງ່ຂອງລດັ ຕວິ າດ (Hedonism) ກ່ າວຄ Lieh Tzu ມຄີ ວາມເຫນັ ວ່ າ ອຽ້ ງຈຕ້ ອ້ ງການຊກັ ຊວນໃຫຄ້ ນົ ສະແຫວງຫາຄວາມລ່ ນເລງີ ຈາກຊວີ ດິ ດວ້ ຍການມີເສອ້ ຜາ້ ອາພອນທ່ ີສວຍງາມອາຫານດໆີ ແລະ ໃຊຊ້ ວີ ດິ ສະໜກຸ ສະໜານກບັ ຜຍ້ ງິ ງາມໆ. ຢ່ າງໃດກຕາມ Wing-Tsit Chan, D.C. Lau ແລະ R.B. Blakney ມີຄວາມເຫນັ ວ່ າທດັ ນະຂອງ ເມ່ ງຈ ້ ແລະ Lieh Tzu ຕ່ ປດັ ຊະຍາຂອງອຽ້ ງຈດ້ ່ ງັ ກ່ າວເປນັ ການບດິ ເບອນຄວາມຄດິ ທ່ ີແທຈ້ ງິ ຂອງອຽ້ ງຈ.້ Wing-Tsit Chan ມຄີ ວາມເຫນັ ວ່ າ ອຽ້ ງຈເ້ ປນັ ພຽງຜໃ້ ຊຊ້ ວີ ດິ ຕາມທາມະຊາດ ເພາະສະນນັ້ ອຽ້ ງຈຈ້ ່ ງປ່ ອຍ ໃຫຊ້ ວີ ດິ ຂອງຕນົ ດາເນນີ ໄປຢ່ າງເສລໂີ ດຍບ່ ພະຍາຍາມລງົ ທນໃຊຮ້ ່ າງກາຍຂອງຕນົ ເອງສຽງເພ່ ອແລກກບັ ສ່ ງິ ອ່ ນໃດ ເພາະ 26 Py 225 ປັດຊະຍາຈນີ ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕນີ

ບ່ ສນົ ໃຈແມ່ ນແຕ່ ຊ່ ສຽງ ແລະ ຄວາມລາ້ ລວຍ ຫລ ຄວາມແຕກຕ່ າງລະຫວ່ າງການມຊີ ວີ ດິ ກບັ ຄວາມຕາຍ ການເນນັ້ ການ ປ່ ອຍໃຫຊ້ ວີ ດິ ດາເນນີ ໄປເອງໂດຍທາມະຊາດຕ່ າງຫາກ ທ່ ີເຮດັ ໃຫອ້ ຽ້ ງຈເ້ ປັນຕວັ ແທນຂອງປັດຊະຍາເຕ່ າົ \" D.c, Lau ມຄີ ວາມເຫນັ ວ່ າຄາເວາົ້ ຂອງເມ່ ງຈຕ້ ່ ປດັ ຊະຍາຂອງອຽ້ ງຈນ້ ນັ້ “ເປັນການບດິ ເບອນປັດຊະຍາຂອງ ອຽ້ ງຈຢ້ ່ າງແນ່ ນອນ ສ່ ງິ ທ່ ີທ່ ານ (ອຽ້ ງຈ)້ ຕອ້ ງການສອນຈງິ ໆ ກຄບ່ ຄວນດງຜມົ ອອກຈາກຮ່ າງກາຍຂອງຕນົ ເອງເພ່ ອແລກ ກບັ ຄວາມບນັ ເທີງຈາກອານາຈກັ ການດງຜມົ ເປັນ ການທາລາຍທາມະຊາດຂອງຊວີ ດິ ຕນົ ເອງ ແລະ ຄວາມບນັ ເທງີ ທ່ ໄີ ດ້ ຈາກອານາຈກັ ຍ່ ອມເປນັ ຊວີ ດິ ທ່ ີຜດິ ທາມະຊາດ R.B. Blakney ໄດສ້ ະແດງຄວາມເຫນັ ວ່ າ ເມ່ ງຈໄ້ ດເ້ ຂາົ້ ໃຈປດັ ຊະຍາຂອງອຽ້ ງຈຜ້ ດິ ໃນຂະນະທ່ ີ ຂງົ ຈກ້ ່ າວ ເຖງິ ບຸກຄນົ ຜມ້ ຄີ ນຸ ນະທາ ອຽ້ ງຈກ້ ບັ ກ່ າວເຖງິ ບຸກຄນົ ທ່ ີຄວນມຊີ ວີ ດິ ຂອງເຂາົ ເອງໂດຍແຍກ ອດິ ສະຫລະອອກຈາກ ສງັ ຄມົ ທງັ ນີ້ ອຽ້ ງຈໄ້ ດສ້ ງັ ເກດທາມະຊາດມາເປນັ ເວລາດນົ ແລະ ພບົ ວຖິ ີທາມະຊາດ ຊ່ ງເປນັ ວຖິ ີທງີ ່າຍໆ ທ່ ີບ່ ຕອ້ ງໃຊ້ ຄວາມພະຍາຍາມໃດໆ ທງັ ສນິ້ (effortless course) ທ່ ານຈ່ ງມຄີ ວາມເຫນັ ວ່ າ ມນັ ຄງົ ຈະດີສາຫລບັ ມະນດຸ ຖາ້ ຈະ ພະຍາຍາມເຮດັ ວຖິ ີຊວີ ດິ ຂອງຕນົ ໃຫຄ້ ກບັ ວຖິ ີທາມະຊາດ. ດວ້ ຍເຫດຜນົ ດ່ ງັ ກ່ າວ ໃນການຮຽບຮຽງຕາລາປັດຊະຍາຈນີ ນີ້ ຈ່ ງມີຂຈດັ ໃຫອ້ ຽ້ ງຈເ້ ປັນ ນກັ ປດັ ຊະຍາໃນຝ່ າຍ ປດັ ຊະຍາເຕ່ າົ ໂດຍຢດຖຄວາມເຫນັ ຂອງ Wing-Tsit Chan, D.C. Lau ແລະ R.B. Blakney ດ່ ງັ ກ່ າວແລວ້ . Py 225 ປັດຊະຍາຈີນ 27 ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕີນ

ບດົ ທີ 6 ເລ່ າົ ຈື໊ (Lao Tzu) ເຖງິ ແມ່ ນຈະຈດັ ອຽ້ ງຈໄ້ ວໃ້ ນກ່ ຸມນກັ ຄດິ ຝ່ າຍປັດຊະຍາເຕ່ າົ ແຕ່ ໂດຍປະເພນແີ ລວ້ ຖກນັ ວ່ າ ປດັ ຊະຍາເຕ່ າົ ກ່ ຕງັ້ ໂດຍເລ່ າົ ຈື໊ (Lao Tzu) ແລະ ຈງັ ຈ (Chung Tzu) ໃນຊ່ ວງໄລຍະເວລາລະຫວ່ າງສະຕະວດັ ທ່ ີ 6-5 ກ່ ອນ ຄ.ສ. ແລະ ຄາພສີ າຄນັ ຂອງປດັ ຊະຍາເຕ່ າົ ຄ ເຕ່ າົ ເຕະຈງິ (Tao Te Ching) ຄາພດີ ່ ງັ ກ່ າວ ເຊ່ ອກນັ ວ່ າແຕ່ ງໂດຍເລ່ າົ ຈ ້ ຊ່ ງໄດ້ ຮບັ ການສນັ ນຖິ ານວ່ າເປັນຄນົ ໆ ດຽວກບັ ເລ່ າົ ຕນົ້ (Lao - Tan) ຜຊ້ ່ ງ ອາວຸໂສກວ່ າຂງົ ຈປ້ ະມານ 20 ປີ. ໄລຍະເວລາລະຫວ່ າງສະຕະວດັ ທ່ ີ 6-5 ກ່ ອນ ຄ.ສ. ເປນັ ຊ່ ວງເວລາຂອງສງົ ຄາມລະຫວ່ າງລດັ ພາຍໃຕກ້ ານ ປົກຄອງຂອງຣາດຊະວງົ ໂຈວ ຊ່ ວງສງົ ຄາມດ່ ງັ ກ່ າວຮຽກກນັ ວ່ າ ຍຸກລະດໃບໄມປ້ ່ ົງ ແລະ ລະດ ໃບໄມລ້ ນົ້ (Spring and Autumn Period) ຫລ “ຊຸນຊວິ ” (Ch'un Chriu) ເພາະສະນນັ້ ເຕ່ າົ ເຕະ໊ື ຈງິ ຈ່ ງຖກຂຽນຂນ້ ໃນສະໄໝຂອງ ຄວາມຫຍຸງ້ ຍາກ ແລະ ຊ່ ວງຂອງຄວາມຫຍຸງ້ ຍາກດ່ ງັ ກ່ າວເປນັ ຕວົ ກາໜດົ ປັດຊະຍາ ຂອງເລ່ າົ ຈຄ້ ກບັ ທ່ ີເປນັ ຕວົ ກາໜດົ ປັດຊະຍາຂອງຂງົ ຈນ້ ນັ້ ເອງກ່ າວຄ ເລ່ າົ ຈມ້ ຄີ ວາມປະສງົ ທ່ ີຈະສະແດງແນວທາງຂອງການກາຈດັ ຂຫ້ ຍຸງ້ ຍາກຂອງສງົ ຄາມ ໃນຍຸກນນັ້ ເລ່ າົ ຈມ້ ີຄວາມເຫນັ ວ່ າວທິ ີການຂອງຂງົ ຈທ້ ່ ເີ ນນັ້ ເຖງິ ການສະສມົ ຄນຸ ນະທາບ່ ອາດເຮດັ ໃຫເ້ ກີດຄວາມສະຫງບົ ຂນ້ ມາໄດ້ ວຖິ ແີ ຫ່ ງເຕ່ າົ ເທ່ າົ ນນັ້ ທ່ ີ ສາມາດນາຄວາມສະຫງບົ ແລະ ສນັ ຕສິ ຸກມາສ່ ມະນຸດ ແລະ ສງັ ຄມົ ຂອງມະນດຸ ໄດ.້ ເຕ່ າົ ຈ່ ງເປັນກຸນແຈທີສາຄນັ ຂອງປັດຊະຍາເຕ່ າົ ທ່ ສີ າມາດໄຂໄປສ່ ປະຕແຫ່ ງຄວາມສະຫງບົ ແລະ ສນັ ຕສິ ຸກຂອງ ມວນມະນດຸ ໄດ້ ດ່ ງັ ນນັ້ ຈ່ ງເປັນເລ່ ອງຈາເປນັ ທ່ ີຈະຕອ້ ງສກສາວ່ າເຕ່ າົ ແມ່ ນຫຍັ ງເສຍກ່ ອນ ເຕ່ ົາແມ່ ນຫຍງັ ? ຖາ້ ຈະຖາມວ່ າເຕ່ າົ ແມ່ ນຫຍງັ ກເຫນັ ຕອ້ ງຕອບວ່ າເຕ່ າົ ແມ່ ນສ່ ງິ ທ່ ເີ ລກິ ລບັ (Mystic) ແມ່ ນແຕ່ ເລ່ າົ ຈເ້ ອງ ກໄດ້ ກ່ າວໄວໃ້ ນບນັ ທດັ ແຮກຂອງຄາພເີ ຕ່ າົ ເຕະ໊ື ຈ່ ງວ່ າ. - ເຕ່ າົ ທ່ ີອະທບິ າຍໄດບ້ ່ ແມ່ ນເຕ່ າົ ອະມະຕະ. - ຊ່ ທ່ ຕີ ງັ້ ໃຫກ້ ນັ ໄດບ້ ່ ແມ່ ນຊ່ ອນັ ສງສ່ ງົ . - ເຕ່ າົ ນນັ້ ມອີ ະທບິ າຍ ແລະ ມາີ ກນຕງັ້ ຊ່ . - ເມ່ ອຂາດຊ່ ເຮດັ ຂອ້ ຍໃຫຜ້ ອ້ ່ ນຮ.້ - ຂາ້ ພະເຈາົ້ ຂເອນີ້ ສ່ ງິ ນນັ້ ວ່ າ “ເຕ່ າົ ” ໄປພາງ . ດ່ ງັ ນນັ້ , ສ່ ງິ ທ່ ີຫຍຸງ້ ຍາກສາຫລບັ ການຕຄີ ວາມ “ເຕ່ າົ ” ໃນເເງ່ຂອງອະພປິ ັດຊະຍາ (Metaphysics) ຈ່ ງ ເປັນ ຄວາມຫຍຸງ້ ຍາກຢ່ າງຍ່ ງິ ທ່ ີຜຕ້ ີຄວາມຈະເຫນັ ລງົ ລອຍກນັ ວ່ າ “ເຕ່ າົ ” ໝາຍເຖງິ ຫຍງັ ກນັ ແທ້ ດວ້ ຍເຫດດ່ ງັ ກ່ າວ ຜມ້ ຄີ ວາມ ສ່ ວນໃຫຍ່ ຈ່ ງຂຽນເຖງິ ເຕ່ າົ ສະເພາະສ່ ວນທ່ ີເປັນຂນັ້ ຈະຣຍິ ະສາດ (ethical level) ຂອງ ຄາພີເຕ່ າົ ເຕ໊ະື ຈ່ ງ ເທ່ າົ ນນັ້ ສາ ຫລບັ ການຕຄີ ວາມ “ເຕ່ າົ ” ໃນຂນັ້ ຈະຣຍິ ະສາດຂອງຕາລາປດັ ຊະຍາຈນີ ເຫມັ້ ນີ້ ຮຽບຮຽງຈາກການຕຄີ ວາມຂອງ Holmes Welch ຈາກຫນງັ ສ Taoism : The Parting of Way ແລະ Chan Chung-yuan ຈາກຫນງັ ສ Creativity and Taoism ລກັ ສະນະສາຄນັ ໃນແງ່ອະພປິ ດັ ຊະຍາປະການທາອດິ ຂອງ “ເຕ່ າົ ” ຕາມທ່ ີກ່ າວໄວໃ້ ນຄາພເີ ຕ່ າົ ເຕື໊ະຈ່ ງ ຄ ຄວາມ ເປນັ ໜ່ ງ (The One)ທ່ ລີ ວມເອາົ ຄວາມເປນັ ສອງ ແລະ ຄວາມຫາກຫາຍທງັ ມວນໄວ້ ຫລ ເຕ່ າົ ຄຄວາມເປນັ ໜ່ ງທ່ ີ ປາດສະຈາກຄວາມກງົ ກນັ ຂາ້ ມໃດໆ ທງັ ສນິ້ ດ່ ງັ ທ່ ີເລ່ າົ ຈກ້ ່ າວໄວໃ້ ນ ຄາພີເຕ່ າົ ເຕື໊ະຈງິ ບດົ ທ່ ີ 25 ວ່ າ: ກ່ ອນການດາລງົ ຢ່ ຂອງຟາ້ ດນິ , ມີບາງສ່ ງິ ບາງຢ່ າງມດມວົ ເຄອບຄຸມ້ ງຽບງນັ ໂດດດ່ ຽວ, ມີຄ່ າຄວນແກ່ ການເປັນ ແມ່ ຂອງສບັ ພະສງິ ຢ່ ພຽງລາພງັ ບ່ ປ່ ຽນແປງ, ມຄີ ່ າຄວນເປັນແມ່ ຂອງສບັ ພະສງິ , ຂາ້ ພະເຈາົ້ ບ່ ຮຊ້ ່ ຂອງສ່ ງິ ນນັ້ ແຕ່ ຖາ້ ຖກ Py 225 ປັດຊະຍາຈີນ 28 ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕນີ

ບງັ ຄບັ ໃຫເ້ ອນີ້ ກຈະເອນີ້ ວ່ າ “ເຕ່ າົ ” ໃນປະສບົ ການສາໄໝຂອງເຮາົ ເຮາົ ມກັ ຈະແບ່ ງແຍກໃຫເ້ ຫນັ ຄວາມແຕກຕ່ າງເຮດັ ໃຫເ້ ກີດ ການເບງິ ສບັ ພະສງິ ຢ່ າງປຽບທຽບ ແລະ ແບ່ ງແຍກໃຫເ້ ກດີ ສ່ ງິ ກງົ ກນັ ຂາ້ ມ ເຊ່ ນັ ເບ່ ງິ ເຫນັ ວ່ າມຄີ ວາມສງ ແລະ ຄວາມຕາມໃີ ຫຍ່ ແລະ ມີ ນອ້ ຍ ມີຂາວ ແລະ ມດ ມຖີ ກ ແລະ ມຜີ ດິ ເປນັ ຕນົ້ ເພາະສະນນັ້ ເລ່ າົ ຈ ້ ຈ່ ງສອນເຖງິ ວທິ ີເບງິ ສບັ ພະສງິ ຢ່ າງໃໝ່ ດວ້ ຍວິ ຖແີ ຫ່ ງເຕ່ າົ ຄການສງັ ເຄາະສ່ ງິ ກງົ ກນັ ຂາ້ ມເຂາົ້ ດວ້ ຍກນັ (a synthesis of opposites) ເມ່ ອຍກົ ເລກີ ການແບ່ ງແຍກ ໃຫແ້ ຕກຕ່ າງລງົ ເສຍໄດ້ ກຈະພບົ ວ່ າຄວາມຫາກຫາຍໄດຮ້ ່ ວມກນັ ເປນັ ໜ່ ງ. ເຕ່ າົ ໃນແງ່ຂອງການເປັນ “ແມ່ ຂອງສບັ ພະສງິ ” ໝາຍຄວາມວ່ າເຕ່ າົ ເປັນຕນົ້ ກາເນດີ ຂອງ ສບັ ພະສງິ ແລະ ເປັນ ຈດຸ ໝາຍທ່ ີທຸກສ່ ງິ ຈະກບັ ໄປສ່ ຫລ ອາດກ່ າວວ່ າເຕ່ າົ ໄດລ້ ຽ້ ງດ ແລະ ໂອບອຸມ້ ທກຸ ສ່ ງິ ທຸກຢ່ າງໄວໝ້ ດົ ແຕ່ ທຸກສ່ ງິ ທກຸ ຢ່ າງ ທ່ ເີ ຕ່ າົ ໂອບອຸມ້ ໄວຫ້ າມີຄວາມແຕກຕ່ າງກນັ ຢ່ າງໃດທງັ ສນິ້ ບ່ . ຄວາມເປັນເອກພາບຂອງເຕ່ າົ ຍ່ ອມໝາຍເຖງິ ສະພາບທ່ ີ “ແຕ່ ລະສ່ ງິ ສາມາດຄກບັ ສ່ ງິ ອ່ ນໆ ໄດຄ້ ວາມເປນັ ໜ່ ງຄ ຄວາມຫາກຫາຍ ແລະ ຄວາມຫາກຫາຍຄຄວາມເປັນໜ່ ງ ໃນອານາຈກັ ນອີ້ ດັ ຕາທງັ ມວນໄດທ້ ງັ ຫມດົ ກນັ ເປນັ ອດັ ຕາ ດຽວ...ເພາະສະນນັ້ ອານາຈກັ ຂອງເຕ່ າົ ຈ່ ງເປັນອານາຈກັ ຂອງຄວາມຮກັ ຄວາມເຫນັ ໃຈ (sympathy) ທ່ ີທກຸ ສ່ ງິ ທກຸ ຢ່ າງບ່ ວ່ າສງສ່ ງົ ຫລ ຕາຕອ້ ຍລວ້ ນເປັນສ່ ງິ ທ່ ໄີ ດຮ້ ບັ ການຫຽວແລທງັ ສນິ້ . ວຖິ ີແຫ່ ງການປະຕບິ ດັ ຕນົ ຫລ ວຖິ ີແຫ່ ງຈະຣຍິ ະທາທ່ ີໄດຮ້ ບັ ຈາກການສກສາ ວຖິ ແີ ຫ່ ງເຕ່ າົ ໃນແງ່ ອະພປິ ັດຊະ ຍາດ່ ງັ ກ່ າວກຄ ມະນດຸ ຕອ້ ງສາ້ ງໂລກນໃີ້ ຫເ້ ປນັ ທ່ ມີ ີການລວມກນັ ລະຫວ່ າງມະນຸດຕ່ ມະນຸດ ໂດຍບ່ ມີການແບ່ ງແຍກ ໃນ ໝ່ ມະນຸດຕອ້ ງບ່ ມີການກດີ ກນັ້ ບ່ ມີການແບ່ ງແຍກໃຫແ້ ຕກຕ່ າງວ່ າເປັນ ກະສດັ ພ່ ຄາ້ ກາກອນ ຊາວນາ ບນັ ດດິ ຊວີ ດິ ຂອງມະນຸດຈ່ ງເປນັ ວຖິ ີທ່ ີ “ແຕ່ ລະຄນົ ເໝອນກບັ ຄນົ ອ່ ນ ແລະ ທກຸ ຄນົ ມຊີ ວີ ດິ ຮ່ ວມກນັ ຢ່ າງເປນັ ໜ່ ງ ມະນຸດຢ່ ຮ່ ວມກນັ ຢ່ າງບລສິ ຸ ດ ແລະ ລຽບງ່າຍ ຄວາມເຫນັ ແກ່ ຕວັ ຕອ້ ງຖກກາຈດັ ” ວຖິ ີຊວີ ດິ ທ່ ີເກີດຈາກການຮຽນຮວ້ ຖິ ແີ ຫ່ ງເຕ່ າົ ຈ່ ງເປນັ ວິ ຖີ ຊວີ ດິ ຂອງຄນົ ທ່ ີກາຈດັ ຄວາມເຫນັ ແກ່ ຕນົ ອອກໄປ ຫລ ເປນັ ການດາລງົ ຊວີ ດິ ທ່ ີຢ່ ໃນສະພາບລະຫ່ ວາງ “ຕວົ ຂອ້ ຍ” ໄດ້ ແລວ້ ເລ່ າົ ຈກ້ ່ າວເຕອນຜບ້ ່ ກາຈດັ ຕວົ ຂອ້ ຍວ່ າ. ຜທ້ ່ ີຍ່ າງໄວເກີນໄປຈະຍ່ າງບ່ ໄດດ້ ,ີ ຜ້ທ່ ສີ ະແດງຕນົ ໃຫປ້ າກດົ ຈະບ່ ເປນັ ທ່ ີຮຈ້ ກັ , ຜ້ທ່ ີຍກົ ຍອ້ ງຕນົ ເອງຈະບ່ ມີຊ່ ສຽງ, ຜທ້ ່ ີໂອອ້ ວດຈະບ່ ມໃີ ຜເຊ່ ອຖ, ຜທ້ ່ ລີ າພອງຈະບ່ ໄດເ້ ປັນຫວັ ໜາ້ ໃນໝ່ ຄນົ , ສ່ ງິ ເຫລາົ້ ນີໃ້ ນທດັ ນະຂອງເຕ່ າົ ແລວ້ ຍ່ ອມເອນີ້ ໄດວ້ ່ າ ກາກເດນ ແລະ ຊນີ້ ຮາ້ ຍຂອງເຈາົ້ ຄວາມດີ ອນັ ເປນັ ສ່ ງິ ທ່ ີກາລງັ ຍຽດຍາມ ດ່ ງັ ນນັ້ ບຸກຄນົ ຜທ້ ່ ີຢດໝ່ ນັ ໃນຫນົ ທາງແຫ່ ງເຕ່ າົ ຫກີ ລຽ້ ງຈາກສ່ ງິ ເຫລາົ້ ນີ້ ຈດິ ໃຈຂອງຜສ້ າມາດດາເນນີ ຊວີ ດິ ດວ້ ຍການລະຫ່ ວາງ “ຕວົ ຂອ້ ຍ” ໄດແ້ ລວ້ ຄວນເປັນເໝອນ ຄນົ ໂງ່ເງ່າົ ທ່ ີມີຊວີ ດິ ໄປຕາມວຖິ ແີ ຫ່ ງທາມະຊາດກບັ ຕວັ ເອງ ເປັນສ່ ວນຫນ່ ງຂອງທາມະຊາດນນັ້ ສະພາບ ຈດິ ໃຈຂອງທ່ ານປຽບໄດກ້ ບັ ເດກັ ນອ້ ຍແຮກເກດີ ຫລໄມທ້ ່ ີຍງັ ບ່ ໄດແ້ ກະ ສະລກັ (The Uncarved Block ຫລ PO) ທ່ ີເລ່ າົ ຈກ້ ່ າວໄວວ້ ່ າ - ຜຄ້ ນົ ໃນໂລກພາກນັ ຍມີ້ ແຍມ້ ເລງີ ລ່ າ - ຄາ້ ຍກາລງັ ຮ່ ວມຢ່ ໃນງານລຽ້ ງສະຫລອງ - ຄາ້ ຍກບັ ກາລງັ ນ່ ງັ ຢ່ ເທງິ ຫສງ - ເພ່ ອຊມົ ຄວາມງາມໃນລະດໃບໄມປ້ ່ ົງ - ມແີ ຕ່ ຂາ້ ບພະເຈາົ້ ພຽງຜດ້ ຽວທ່ ີສະຫງບົ ສະຫງຽບ - ຄາ້ ຍກບັ ຜຕ້ ດັ ຂາດຈາກຄວາມຍນີ ດຍີ ນີ ຮາ້ ຍທງັ ປວງ - ຄາ້ ຍກບັ ເດກັ ນອ້ ຍແຮກເກີດທ່ ີຍງັ ບ່ ສາມາດແມ່ ນແຕ່ ຈະຍມີ້ - ບ່ ຜກພນັ ຢ່ ກບັ ສ່ ງິ ໃດ ຄາ້ ຍກບັ ຜພ້ ະເນຈອນທ່ ຂີ າດບາ້ ນເຮອນ - ດວງໃຈຂາ້ ພະເຈາົ້ ຄາ້ ຍກບັ ຜໂ້ ງ່ງມົ - ຂຸ່ນມວັ ເຄອບລຸມ 29 Py 225 ປັດຊະຍາຈນີ ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕນີ

- ຜອ້ ່ ນ ເປັນຜຮ້ ້ ສຽບແຫມ - ຂາ້ ພະເຈາົ້ ພຽງຜດ້ ຽວທ່ ງີ ມົ ງາຍສບັ ສນົ - ຜອ້ ່ ນສະຫລາດ ໝ່ ນັ ໃຈໃນຕນົ - ຂາ້ ພະເຈາົ້ ເປນັ ພຽງຜດ້ ຽວທ່ ີຕ່ າຕອ້ ຍ - ອດົ ທນົ ເໝອນທອ້ ງທະລ - ລ່ ອງລອ້ ຍຂາດຈດຸ ໝາຍ - ຜຄ້ ນົ ໃນໂລກລວ້ ນມີຈດຸ ມຸງ້ ໝາຍ - ຂາ້ ພະເຈາົ້ ພຽງຜດ້ ຽວທ່ ດີ ເ້ ຊ່ ຊີ ່ າ - ຂາ້ ບພະເຈາົ້ ຜດ້ ຽວທ່ ີແຕກຕ່ າງຈາກຄນົ ອ່ ນ - ເພາະໄດຮ້ ບັ ກາຣນບາລງຸ ລຽ້ ງດວ້ ຍຄນຸ ຄ່ າອນັ ສງສ່ ງົ - ຈາກແມ່ ແຫ່ ງສບັ ພະສງິ ຈດິ ໃຈທ່ ຂີ າດດຽງສາຣາວເດກັ ນອ້ ຍແຮກເກດີ ຍ່ ອມເຮດັ ໃຫຜ້ ເ້ ຈາົ້ ຂອງສະຫງບົ ໃນຫາຍດາ້ ນ 1. ມີຄວາມຕອ້ ງການແຕ່ ນອ້ ຍ (fewness of desires) ມະນຸດຜມ້ ຈີ ດິ ໃຈບລສິ ຸດຍ່ ອມບ່ ປາດຖະຫນາສ່ ງິ ໃດເກີນຄວາມຕອ້ ງການ ຖາ້ ທ່ ານຈະຂາ້ ສດັ ສກັ ຕວົ ໜ່ ງເພ່ ອເປັນອາຫານເທ່ າົ ນນັ້ ແຕ່ ຈະບ່ ຂາ້ ສດັ ເພ່ ອສະແຫວງອານາດ ຂອງຕນົ ການຮບັ ປະທານອາຫານກເພ່ ອທອ້ ງອ່ ມິ ເທ່ າົ ນນັ້ ບ່ ໄດຮ້ ບັ ປະທານ ເພາະຄວາມຢາກລອງລດົ ອາຫານແຊບທ່ ີ ເກີນເລຍີ ຜມ້ ີຈດິ ໃຈບຣສິ ຸດທີຄວນປາດສະຈາກຄວາມທະເຢີທະຢານ ບ່ ປາດຖະຫນາຊບັ ສນິ ຫລ ອານາດ ຫລ ເພ່ ອໄດ້ ຊ່ ວ່ າເປັນຜມ້ ສີ ະຕປິ ັຍຍາລາ້ ເລກິ ກວ່ າຜອ້ ່ ນ ຫລ ເພ່ ອ ຊ່ສຽງຂອງຕນົ ເອງ ທງັ ນີ້ ເພາະຄວາມທະຢານຢາກເພ່ ອສ່ ງິ ເຫລາົ້ ນີ້ ນາໄປສ່ ການແຂ່ ງຂນັ ຊ່ ງກນັ ແລະ ກນັ ການແຂ່ ງຂນັ ຍ່ ອມນາໄປສ່ ຄວາມຫ່ າງໄກຈາກສະພາບຈດິ ໃຈທ່ ີບລສິ ຸດຫລາຍຂນ້ ທຸກທ່ ທີ ດັ ນະ ດ່ ງັ ກ່ າວຂອງເລ່ າົ ຈໄ້ ດສ້ ະແດງໄວໃ້ ນຄາພີເຕ່ າົ ເຕະື໊ ຈ່ ງຫາຍແຫ່ ງດ່ ງັ ນ:ີ້ - ຊ່ ສຽງກບັ ຕວັ ເອງ - ຢ່ າງໃດໜາ້ ຫວງແຫນຫລາຍກວ່ າກນັ - ຕວົ ເອງກບັ ຊບັ ສມົ ບດັ - ຢ່ າງໃດມຄີ ່ າຫລາຍກວ່ າກນັ - ຮກັ ສາຊວີ ດິ ໄວໄ້ ດສ້ ນເສຍທຸກສ່ ງິ - ຮກັ ສາທກຸ ສ່ ງິ ໄວໄ້ ດແ້ ຕ່ ສນິ້ ຊວີ ດິ - ຢ່ າງໃດໜາ້ ເສາົ້ ແລະ ເຈບັ ປວດຫລາຍກວ່ າກນັ - ຄວາມຈງິ ມຢີ ່ ວ່ າ - ຜພ້ ງໃຈໃນຊ່ ສຽງ - ຍ່ ອມບ່ ໄຍດກີ ບັ ຄວາມຍ່ ງິ ໃຫຍ່ - ຜພ້ ງໃຈຈະມີຫລາຍ - ຍອມລະຖມິ້ ຄວາມລາ້ ລວຍ - ຜທ້ ່ ຮີ ຈ້ ກັ ພຽງພ - ຈະບ່ ພບົ ກບັ ຄວາມອບັ ປະໂຫຍດ - ຜທ້ ່ ຮີ ຈ້ ກັ ຢຸດໃນເວລາທ່ ີເໝາະສມົ - ຈະບ່ ຕກົ ຢ່ ໃນອນັ ຕະລາຍ - ເຂາົ ຈ່ ງມີຊວີ ດິ ຢ່ ໄດຍ້ າວນານ - ບ່ ມຄີ ວາມຫາຍານະໃດຍ່ ງິ ໃຫຍ່ ກວ່ າຄວາມບ່ ຮຈ້ ກັ ພ 30 Py 225 ປັດຊະຍາຈີນ ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕນີ

- ບ່ ມີໄພພບິ ດັ ໃດທ່ ີຍ່ ງິ ກວ່ າຄວາມໂລບ - ດ່ ງັ ນນັ້ ສາຫລບັ ຜທ້ ່ ຮີ ຈ້ ກັ ພ - ຄວາມພນນັ້ ຈະເຮດັ ໃຫມ້ ີພໄປຕະຫລອດຊວີ ດິ Holmes Welch ໄດຕ້ ຄີ ວາມຄາສອນຂອງເລ່ າົ ຈໄ້ ວວ້ ່ າ ມະນຸດຍ່ ອມບ່ ສາມາດຖຮກັ ສາຈດິ ໃຈທ່ ີ ບ່ ເຂາົ ໃຈໄວ້ ໄດ້ ຖາ້ ຫາກບ່ ພະຍາຍາມຕດັ ຄວາມປາດຖະຫນາໃນສ່ ງິ ທ່ ີສງັ ຄມົ ກາໜດົ ໃຫເ້ ປັນຄວາມ ສາເລດັ ຂອງບຸກຄນົ ໃນສງັ ຄມົ ໄດ້ ແກ່ ຄວາມລາ້ ລວຍ ອານາດ ຊ່ ສຽງ ເປັນຕນົ້ ແຕ່ ເລ່ າົ ຈບ້ ່ ໄດສ້ ະໜບັ ສະໜນ ໃຫ້ມະນດຸ ຕດັ ຄວາມປາດຖະຫນາ ທາງ ຮ່ າງກາຍ ເຊ່ ນັ ຄວາມຫວິ ຄວາມຍາກທ່ ເີ ປນັ ຄວາມຕອ້ ງການທາງ ຮ່ າງກາຍຂອງມະນຸດ ໂດຍທາມະຊາດພຽງແຕ່ ຢ່ າໄດ້ ສະແຫວງຫາໃຫເ້ ກນີ ເລຍໃນການຕອບສະຫນອງຄວາມ ຕອ້ ງການທາງຮ່ າງກາຍດ່ ງັ ກລ່ າວ ບ່ ດ່ ງັ ນນັ້ ຈະເຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ການ ສນເສຍຈດິ ໃຈທ່ ີບລສິ ຸດ ດ່ ງັ ທ່ ີເລ່ າົ ຈກ້ ່ າວວ່ າ - ສທີ ງັ ຫາ້ ທາໃຫດ້ ວງຕາມວົ - ສຽງທງັ ຫາ້ ເຮດັ ໃຫປ້ ະສາດເລເີ ລອນ - ລດົ ທງັ ຫາ້ ເຮດັ ໃຫລ້ ນິ້ ຊາດາ້ ນ - ການພນັ ແລະ ການລ່ າສດັ - ເຮດັ ໃຫຈ້ ດິ ໃຈຂອງຄນົ ມນົ ໝອງ - ຂອງມລີ າຄາ ແລະ ຫາຍາກ - ເຮດັ ໃຫເ້ ກີດອນັ ຕະລາຍແກ່ ຄວາມປະພດຂອງຜຄ້ ນົ - ດ່ ງັ ນນັ້ ປດັ ຊະຍາຈ່ ງກະທາການ - ພຽງເພ່ ອໃຫທ້ ອ້ ງອ່ ມິ ເທ່ າົ ນນັ້ - ບ່ ແມ່ ນເພ່ ອຄວາມສາຄນັ ຂອງຕາ ຫ ແລະ ຫລນິ້ - ທ່ ານລະເລຍໃນຮບແບບອນັ ເປັນເປອກ - ແລະຫນັ ມາເອາົ ໃຈໃສ່ ໃນແກ່ ນແທ້ 2. ປະຕເິ ສດຄວາມເຫນັ ຂອງຄນົ ອ່ ນຜມ້ ີຈດິ ໃຈບລສິ ຸ ດຄວນບ່ ສນົ ໃຈຕ່ ການສນັ ລະເສມີ ຫລ ການນນິ ທາຂອງ ຄນົ ອ່ ນ ດ່ ງັ ທ່ ີເລ່ າົ ຈກ້ ່ າວວ່ າ - ເມ່ ອໄດຮ້ ບັ ການຍກົ ຍອ້ ງ ແລະ ການເບ່ ງິ ແຍງ - ຄວນເຮດັ ໃຫຜ້ ຄ້ ນົ ຢ້ານກ່ ວົ - ສ່ ງິ ທ່ ີເຮາົ ຖກໃຈ ແລະ ສ່ ງິ ທ່ ີເຮາົ ຢ້ານເກງ - ຍ່ ອມຢ່ ພາຍໃນຕວົ ຂອງເຮາົ ເອງ - “ເມ່ ອໄດຮ້ ບັ ການຍກົ ຍອ້ ງ ແລະ ເມ່ ອໄດຮ້ ບັ ການເບ່ ງິ ແຍງ - ຍ່ ອມຢ່ ພາຍນອກຂອງຕວົ ເຮາົ ເອງ” - ນໝີ້ າຍຄວາມວ່ າແນວໃດ - ໝາຍຄວາມວ່ າ - ຜທ້ ່ ໄີ ດຮ້ ບັ ການຍກົ ຍອ້ ງຈາກເບອ້ ງເທງິ - ຍ່ ອມຕ່ ນເຕນັ້ ເມ່ ອໄດຮ້ ບັ - ແລະ ຍອມຢາ້ ນກ່ ວົ ເມ່ ອສຍເສຍ - “ສ່ ງິ ທ່ ີເຮາົ ຖກໃຈ ແລະ ສ່ ງິ ທ່ ເີ ຮາົ ຢາ້ ນເກງ - ຍ່ ອມຢ່ ພາຍໃນຕວັ ເຮາົ ເອງ” - ນໝີ້ າຍຄວາມວ່ າແນວໃດ 31 Py 225 ປັດຊະຍາຈນີ ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕີນ

- ໝາຍຄວາມວ່ າ - ເມ່ ອເຮາົ ບ່ ນາພາຕ່ ຕວັ ຕນົ - ມຫີ ຍງັ ທ່ ເີ ຮາົ ຈະຕອ້ ງຢ້ານເກງອກີ ນອກຈາກຈະສາມາດເພກີ ເສຍຕ່ ຄາຍກົ ຍອ້ ງຫລນນິ ທາຂອງຄນົ ອ່ ນແລວ້ ເລ່ າົ ຈຍ້ ງັ ກ່ າວເຖງິ ຜມ້ ໃີ ຈບລສິ ຸ ດລາວ ກບັ ເປັນຄນົ ປາດສະຈາກເມດຕາຈດິ ທງັ ນີ້ ເພາະທ່ ານຍ່ ອມບ່ ມກັ ຫລ ຮກັ ສ່ ງິ ໃດເປັນພເິ ສດດ່ ງັ ທ່ ີເລ່ າົ ຈກ້ ່ າວວ່ າ - ຟາ້ ດນິ ນນັ້ ຂາດຄວາມເມດຕາ - ປະຕບິ ດັ ຄາ້ ຍດ່ ງັ ສບັ ພະສງິ ເປນັ ຫ່ ຸນຟາງ - ປັດຊະຍານນັ້ ຂາດເມດຕາ - ປະຕບິ ດັ ຄາ້ ຍດ່ ງັ ຜຄ້ ນົ ເປັນຫ່ ຸນຟາງ - ແທຈ້ ງິ ຟາ້ ດນິ ແລະ ປັດຊະຍາ - ບ່ໄດຂ້ າດເມດຕາ - ເມດຕານນັ້ ມຢີ ່ - ພຽງແຕ່ ບ່ ເຂາົ້ ໄປ - ກາ້ ວກ່ າຍໃນສບັ ພະສງິ ທດັ ນະຂອງເລ່ າົ ຈຕ້ ່ ຄວາມເຫນັ ອກົ ເຫນັ ໃຈ (sympathy) ຫລ ຄວາມຮສ້ ກເມດຕາກະລຸນາ ຕ່ ເພ່ ອນມະນຸດ ນາກນັ ຈ່ ງແຕກຕ່ າງຈາກທດັ ນະໃນເລ່ ອງດຽວກນັ ຂອງຂງົ ຈ ້ ກ່ າວຄ ຖາ້ ເປນັ ທດັ ນະຂອງຂງົ ຈແ້ ລວ້ ຄວາມ ເຫນັ ອກົ ເຫນັ ໃຈເລ່ ມີ ຈາກ “ຕວົ ເອງ” ໄປສ່ “ຕວົ ຕນົ ” ຂອງຄນົ ອ່ ນ (fromself to the selves of others) ຫລ ເປັນການແຜ່ ຂະຫຍາຍຈາກຕວົ ເອງໄປສ່ ບຸກຄນົ ອ່ ນ ຄວາມເຫນັ ອກົ ເຫນັ ໃຈຕາມທດັ ນະຂອງຂງົ ຈຕ້ ອ້ ງອາໄສສະຕປິ ັນຍາໃນການແບ່ ງ ແຍກຄວາມແຕກຕ່ າງລະຫວ່ າງຕນົ ເອງ ພ່ ແມ່ ພ່ ນີ ອ້ ງ ມດິ ສະຫາຍ ແລະຄນົ ອ່ ນໆ ລວມທງັ ຕອ້ ງສາມາດແບ່ ງແຍກ ຄວາມເຫນັ ອກົ ເຫນັ ໃຈ ໄປຍງັ ບຸກຄນົ ເຫ່ າົ ນຢີ້ ່ າງເໝາະສມົ ດ່ ງັ ນນັ້ ຄວາມເຫນັ ອກົ ເຫນັ ໃຈທ່ ມີ ອບໃຫບ້ ຸກຄນົ ຕ່ າງໆ ເຫ່ າົ ນຈີ້ ່ ງ ບ່ ເທ່ າົ ທຽມກນັ ກ່ ໃຫເ້ ກີດຄວາມສາຄນັ ຂອງບຸກຄນົ ຫລາຍນອ້ ຍກວ່ າກນັ ແຕ່ ຕາມທດັ ນະຂອງເລ່ າົ ຈ ້ ຄວາມເຫນັ ອກົ ເຫນັ ໃຈມຕີ ນົ້ ກາເນດີ ຈາກການເບ່ ງິ ເຫນັ ຄວາມຫາກຫາຍຂອງສບັ ພະສງິ ເປນັ ໜ່ ງເກດີ ຈາກການຈດັ ຄວາມແຕກ ຕ່ າງ ໃຫໝ້ ດົ ໄປ ເພາະສະນນັ້ ຈ່ ງມີຄວາມເຫນັ ໃຈຕ່ ສບັ ພະສງິ ເທ່ າົ ທຽມກນັ ໝດົ ຈນົ ກາຍເປັນຄວາມບ່ ຍນີ ດຍີ ນີ ຮາ້ ຍ ດວ້ ຍ ເຫດດ່ ງັ ກ່ າວ ຄວາມເຫນັ ອກົ ເຫນັ ໃຈຕາມທດັ ນະຂອງ ຂງົ ຈ ້ ຈ່ ງກາຍເປນັ ຄວາມຫລອກລວງຕາມທດັ ນະຂອງເລ່ າົ ຈ໊ື ຕອ້ ງ ກາຈດັ ຄວາມເຫນັ ອກົ ເຫນັ ໃຈຈອມປອມເສຍກ່ ອນຄວາມເຫນັ ອກົ ເຫນັ ໃຈທ່ ແີ ທຈ້ ງິ ຈະເກີດມີຂນ້ ໄດ.້ 3. ຜມ້ ຈີ ດິ ໃຈບລສິ ຸດຄເດກັ ນອ້ ຍເກດີ ທາອດິ ຄວນດາເນນີ ຊວີ ດິ ຕາມທາມະຊາດ ຊ່ ງນອກຈາກ ໝາຍເຖງິ ການ ຖຮກັ ສາທາມະຊາດດງັ້ ເດມີ ທ່ ີບລສິ ຸດຂອງຕນົ ແລວ້ ຍງັ ໝາຍເຖງິ ການກບັ ໄປໃຊຊ້ ວີ ດິ ຕາມ ທາມະຊາດໃນສງັ ຄມົ ທ່ ີບ່ ຫຍຸງ້ ຍາກຊບັ ຊອ້ ນ ຫລ ຮກັ ທ່ ີຈະໃຊຊ້ ວີ ດິ ໃນສງັ ຄມົ ທ່ ີປາດສະຈາກຄວາມຈະເລນີ ທາງ ດາ້ ນວດັ ຖຸ ແລະໃຊຊ້ ວີ ດິ ໃນ ສງັ ຄມົ ທ່ ີປາດສະຈາກຄວາມຫຍຸງ້ ຍາກຊບັ ຊອ້ ນຂອງກດົ ຫມາຍ ແລະ ກດົ ເກນທາງສນິ ລະທາທ່ ກີ າເນດີ ຂນ້ ພາຍຫງັ ຈາກ ມະນດຸ ໄດສ້ ຍເສຍຄວາມເຫນັ ອກົ ເຫນັ ໃຈຕາມທາມະຊາດນນັ້ ແລວ້ . ມະນດຸ ຜມ້ ີໃຈບລສິ ຸ ດໃນທດັ ນະຂອງເລ່ າົ ຈບ້ ່ ພະຍາຍາມທ່ ີຈະເອາົ ຊະນະທາມະຊາດ ທ່ ານຄວນສາມາດຍອມ ຮບັ ທງັ ຄວາມສວຍງາມ ແລະ ຄວາມໂຫດຮາ້ ຍຂອງທາມະຊາດຢ່ າງເທ່ າົ ທຽມກນັ ນອກຈາກນີ້ ເລ່ າົ ຈຍ້ ງັ ກ່ າວເຖງິ ວຖິ ີທາ ມະຊາດທ່ ີມະນດຸ ຕອ້ ງຍອມຮບັ ວ່ າ - ໂກ່ ງຄນັ ສນົ ຈນົ ສຸດລາ້ - ຍ່ ອມມີເວລາທ່ ມີ ນັ ຈະກບັ ຄນ - ລບັ ດາບຈນົ ແຫມຄມົ - ຍ່ ອມມີເວລາທ່ ມີ ນັ ຈະຊ ້ 32 Py 225 ປັດຊະຍາຈນີ ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕນີ

- ເມ່ ອທ່ ານມີທອງ ແລະ ຄາຢ່ ເຕມັ ຫອ້ ງ - ຍ່ ອມບ່ ອາດຮກັ ສາໄວໄ້ ດໂ້ ດຍປອດໄພ - ພາກພມໃຈກບັ ກຽດຕຍິ ດົ ແລະ ຄວາມມ່ ງັ ຄ່ ງັ - ຍ່ ອມໂສກເສາົ້ ເມ່ ອຄວາມຕກົ ຕາມາເຖງິ ນໝີ້ າຍຄວາມວ່ າ ເມ່ ອຜມ້ ີໃຈບລສິ ຸດຄດິ ເຖງິ ວຖິ ີແຫ່ ງທາມະຊາດ ທ່ ານຄວນບ່ ຕ່ ນເຕນັ້ ເມ່ ອມີການເກີດ ເພາະ ເມ່ ອມກີ ານເກດີ ກຍ່ ອມມີການຕາຍ ທ່ ານຈ່ ງບ່ ເສາົ້ ໂສກເມ່ ອຄວາມຕາຍມາເຖງິ ການເກີດການຕາຍເປນັ ວຖິ ແີ ຫ່ ງທາມະ ຊາດ ເຊ່ ນັ ດຽວກບັ ຄວາມລາ້ ລວຍ ແລະ ຄວາມຍາກຈນົ ລວ້ ນເປັນສ່ ງິ ທາມະດາ ທ່ ອີ າດເກີດຂນ້ ເພາະສະນນັ້ ຈ່ ງບ່ ຄວນ ດໃີ ຈເມ່ ອເກີດລາ້ ລວຍ ແລະ ບ່ ຄວນເສຍໃຈເມ່ ອເກດີ ຄວາມຫາຍນະ ລກັ ສະນະສາຄນັ ໃນແງ່ອະພປິ ດັ ຊະຍາອກີ ຢ່ າງໜ່ ງ ຂອງ “ເຕ່ າົ ” ກຄ - ເຕ່ າົ ອນັ ຍ່ ງິ ໃຫຍ່ ນນັ້ ໄຫບ່ າຖ່ ວມໄປທຸກຫນົ ທກຸ ແຫ່ ງ - ເໝອນກບັ ສາຍນາ້ ທ່ ໄີ ຫໄປທາງຊາ້ ຍ ຫລ ທາງຂວາ - ສບັ ພະສງິ ອຸບດັ ຕຂິ ນ້ ຈາກເຕາົ - ຈ່ ງບ່ ມີສ່ ງິ ໃດອາດຝ່ າຝນເຕ່ າົ ໄດ້ - ເມອເຮດັ ຂອງເຕ່ າົ ສາເລດັ ລຸລ່ ວງລງົ - ກບ່ໄດເ້ ຂາົ້ ຄອບຄອງ - ເຕ່ າົ ຖະຫນອມ ແລະ ບາລຸງລຽ້ ງສບັ ພະສງິ - ແຕ່ ກບ່ໄດຕ້ ງັ້ ຕນົ ເປັນເຈາົ້ ຂອງ - ການເບ່ ງິ ແຍງຂອງເຕ່ າົ ປາດສະຈາກກເິ ລດຕນັ ຫາ - ດ່ ງັ ນນັ້ ອາດຈະກ່ າວໄດວ້ ່ າເຕ່ າົ ເປັນສ່ ງິ ສກັ ສດິ - ແລະ ຈາກການເປັນທ່ ີຢ່ ອາໄສຂອງສບັ ພະສງິ - ກອາດຈະກ່ າວໄດອ້ ກີ ວ່ າແຕ່ ເປນັ ສ່ ງິ ທ່ ີຍ່ ງິ ໃຫຍ່ - ດວ້ ຍເຫດທ່ ີເຕ່ າົ ບ່ ເຄຍີ ປະກາດຄວາມຍ່ ງິ ໃຫຍ່ - ຕງັ້ ແຕ່ ເລ່ ມີ ຕນົ້ ຈນົ ເຖງິ ບນັ້ ປາຍ - ຄວາມຍ່ ງິ ໃຫຍ່ ຂອງເຕ່ າົ ຈ່ ງປາກດົ ແລະ ຄງົ ຢ່ - ໃຫກ້ າເນດີ ໃຫກ້ ານບາລງຸ ລຽ້ ງ - ໃຫກ້ າເນດີ ແຕ່ ບໄ່ ດຖ້ ຕນົ ເປນັ ເຈາົ້ ຂອງ - ກະທາກດິ ແຕ່ ບໄ່ ດຢ້ ກົ ຍອ້ ງຕນົ ເອງ -ເປັນຜນ້ າໃນໝ່ ຄນົ ແຕ່ ບ່ໄດເ້ ຂາົ້ ໄປສງັ ການ -ເຫ່ າົ ນຄີ້ ຄວາມງາມດອີ ນັ ລາ້ ເລກິ ຍ່ ງິ ໝາຍຄວາມວ່ າ ເຕ່່່ າົ ນນັ້ ແມ່ ນໄດຊ້ ່ ວ່ າເປັນ “ແມ່ ແຫ່ ງສບັ ພະສງິ ” ແຕ່ ເຕ່ າົ ລກັ ສະນະດ່ ງັ ກ່ າວຂາ້ ງຕນົ້ ຂອງ “ເຕ່ າົ ” ກມເິ ຄຍີ ຄດິ ເຖງິ ຄວາມຍ່ ງິ ໃຫຍ່ ຂອງຕນົ ເອງ ບໄ່ ດຕ້ ງັ້ ຕນົ ເປັນເຈາົ້ ຂອງໃນສບັ ພະສງິ ການໃຫກ້ າເນດີ ສບັ ພະສງິ ແລະ ການບາລງຸ ລຽ້ ງສບັ ພະສງິ ຂອງເຕ່ າົ ຈ່ ງເປນັ ໄປຕາມທາມະຊາດ ປຽບໄດກ້ ບັ ຕນົ້ ໄມທ້ ່ ີເຕບີ ໂຕ ແລະ ໃຫຜ້ ນົ ໂດຍບ່ ຫວງັ ຄວາມຍ່ ງິ ໃຫຍ່ ຫລ ຫວງັ ຜນົ ຕອບແທນໃດໆ ທງັ ສນິ້ ແຕ່ ການບ່ ຫວງັ ຜນົ ໃນຄວາມຢ່ ິງໃຫຍ່ ນນັ້ ເອງ ກບັ ທາໃຫເ້ ດກັ ລາຍເປນັ ສ່ ງິ ທ່ ີຍ່ ງິ ໃຫຍ່ ວຖິ ີແຫ່ ງການປະຕບິ ດັ ຂອງມະນດຸ ທ່ ໄີ ດຈ້ າກການສກສາກດິ ຈະກາຂອງເຕ່ າົ ໃນແງ່ອະພປິ ດັ ຊະຍາກ ຄ ວຖິ ທີ ີ ເອ່ ນີ ວ່ າ ວ ເຫວ່ ຍ (WU WEI) ຫຣ ຄາສອນເລ່ ອງການບ່ ກະທາ (inaction) ຊ່ ງເລ່ າົ ຈເ້ ຊ່ ອວ່ າ ຄວນ ເປນັ ວຖິ ປີ ະຕບິ ດັ ທ່ ີນາຄວາມສະຫງບົ ມາສ່ ສງັ ຄມົ ມະນດຸ ໂດຍບ່ ຕອ້ ງມກີ ານຮພ້ ນ້ ເຖງິ ລະບຽບ ຫລ ພທິ ີກາຂອງສງັ ຄມົ ຫລ ການເນນັ້ ເຖງິ 33 Py 225 ປັດຊະຍາຈີນ ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕີນ

ຄຸນນະທາຂອງບຸກຄນົ ຢ່ າງທ່ ຂີ ງົ ຈພ້ ະຍາຍາມຈະເຮດັ . ວຖິ ີແຫ່ ງການປະຕບິ ດັ ວ ເຫວ່ ຍ ຈ່ ງເປນັ ວຖິ ຂີ ອງການກະທາໂດຍບ່ ຫວງັ ຜນົ ຕອບແທນໃດໆ ທງັ ສນິ້ ການກະ ທາເປນັ ພຽງການກະທາ ບ່ ແມ່ ນເປັນການກະທາທ່ ີຄານວນເຖງິ ຜນົ ຮບັ ຫລ ຄວາມຍ່ ງິ ໃຫຍ່ ທ່ ຈີ ະໄດຮ້ ບັ ເລ່ າົ ຈຈ້ ່ ງກ່ າວ ວ່ າ “ຖອນຕວັ ອອກເມ່ ອກດິ ຈະການງານໄດສ້ າເລດັ ສນິ້ ລງົ ນຄີ້ ວທິ ີແຫ່ ງສະຫວນັ . ວຖິ ີແຫ່ ງການປະຕບິ ດັ ທ່ ເີ ອວີ້ ່ າ ວ ເຫວ່ ຍ ອກີ ປະການໜ່ ງກຄ ການໜ່ ງ (stil), ສະຫງບົ (quiet) ແລະ ເປັນ ຝ່ າຍຮບັ (passive) ເລ່ າົ ຈໃ້ ຊນ້ າ້ (Water), ຫຸບທ່ ານ (Valey) ແລະ ເພດຍງິ (Female) ເປນັ ສນັ ຍະລກັ ຂອງ ການກະທາໂດຍບ່ ກະທາ ຄການກະທາທ່ ີເປັນຝ່ າຍໜງ້ , ສະຫງບົ ແລະ ເປັນຝ່ າຍຮບັ ແຕ່ ເຖງິ ແມ່ ນຈະເປັນຝ່ າຍຮບັ ແຕ່ ເປນັ ສ່ ງິ ທ່ ີຍ່ ງິ ໃຫຍ່ ເຊ່ ນັ ນາ້ ນນັ້ ອ່ ອນໂຍນ ແຕ່ ສາມາດທາລາຍສ່ ງິ ທ່ ີແຂງໄດ້ ດ່ ງັ ທ່ ີເລ່ າົ ຈກ້ ່ າວໄວວ້ ່ າ. - ຄວາມດອີ ນັ ສງສຸດນນັ້ ຄາ້ ຍກບັ ນາ້ - ນາ້ ໃຫເ້ ຈາົ້ ແກ່ ສບັ ພະສງິ - ແຕ່ ບໄ່ ດແ້ ຍ່ ງຊງິ ສ່ ງິ ໃດ - ນາ້ ຕງັ້ ຕນົ ຢ່ ໃນທ່ ຕີ ່ າ - ອນັ ທຸກຄນົ ລງັ ກຽດຫຢຽດຫຍາ້ - ດ່ ງັ ນນັ້ ຈ່ ງນບັ ໄດວ້ ່ າໄດເ້ ຂາົ້ ໃກກ້ ບັ ເຕ່ າົ - ຍອມເປັນຜຕ້ ່ າຕອ້ ຍຈ່ ງຖຮກັ ສາຕນົ ໄວໄ້ ດ້ - ຍອມງຈ່ ງກບັ ກງົ ໄດ້ - ຍອມວ່ າງເປ່ ົາຈ່ ງເຕມັ ໄດ້ - ຍອມເກ່ າົ ຈ່ ງກບັ ໃໝ່ - ຜມ້ ນີ ອ້ ຍກຈະໄດຮ້ ບັ - ຜມ້ ີຫລາຍຈະຖກລຸດທອນ - ດ່ ງັ ນນັ້ ປັກຊະຍາຍອມຕງັ້ ຕນົ ຢ່ ຕອນທາ້ ຍ - ແລະກຈະກບັ ກາຍເປັນໜາ້ ສຸດ - ລະເລຍຕນົ ເອງ - ແຕ່ ກບັ ມຊີ ວີ ດິ ຢ່ ໄດດ້ ວ້ ຍດີ - ເພາະປັດຊະຍາໄດຢ້ ່ ເພ່ ອຕນົ ເອງຫລບ່ - ຕວົ ຕນົ ຂອງທ່ ານຈ່ ງເຖງິ ຊ່ ງຄວາມສມົ ບນ Holmes Welch ມຄີ ວາມເຫນັ ວ່ າ ວຖິ ີປະຕບິ ດັ ວ ເຫວ່ ຍ ທຽບໄດກ້ ບັ ກດົ ແຫ່ ງການກາ້ ວລາ້ ວ (Law of Agression) ກ່ າວຄ ເມ່ ອໃຜສກັ ຄນົ ພະຍາຍາມຈະບງັ ຄບັ ໃຫບ້ ຸກຄນົ ອ່ ນເຮດັ ໃນສ່ ງິ ທ່ ຕີ ນົ ປາດຖະຫນາ ຫລ ເຂາົ້ ໄປກດົ ຂ່ ຝີ ່ າຍອ່ ນ ກຍ່ ອມຖກຕ່ ຕາ້ ນຢ່ າງແນ່ ນອນ ເພາະສະນນັ້ ຄວາມນອບນອ້ ມຖ່ ອມຕນົ ເທ່ າົ ນນັ້ ຄວນເຮດັ ໃຫພ້ າລະກດິ ສາ ເລດັ ໄດ້ ດ່ ງັ ທ່ ີເລ່ າົ ຈກ້ າ້ ວວ່ າ ສ່ ງິ ທ່ ອີ ່ ອນທ່ ີສຸດໃນໂລກນີ້ ສາມາດເຈາະຜ່ ານສ່ ງິ ທ່ ີແຂງທ່ ີສຸດ ນນັ້ ຄສ່ ງິ ທ່ ຂີ າດຮບຄວນຜ່ ານທະລຸສ່ ງິ ທ່ ຂີ າດຊ່ ອງວ່ າງ ນເີ້ ອງຂາ້ ບເຈາົ້ ຈ່ ງຮເ້ ຖງິ ເຈາົ້ ປະໂຫຍດຂອງບ່ ກຣະທໍາ ແລະການສອນໂດຍບ່ ໃຊຄ້ ໍາເວາົ້ ເຈາົ້ ປະໂຫຍດຂອງການບ່ ກຣະທໍານນັ້ ຄວນບ່ ອາດຫາສ່ ງິ ໃດມາປຽບທຽບໄດໃ້ ນຈກັ ກະວານ” 34 Py 225 ປັດຊະຍາຈີນ ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕີນ

ປັດຊະຍາການເມອງຂອງເລ່ າົ ຈ ້ ປັດຊະຍາການເມອງຂອງເລ່ າົ ຈມພີ ນ້ ຖານມາຈາກວຖິ ີປະຕບິ ດັ ວ ເຫວ່ ຍ ນນັ້ ເອງ ຊ່ ງສາມາດ ຊໃີ້ ຫເ້ ຫນັ ດ່ ງັ ນີ້ 1. ຜ້ປົກຄອງທ່ ດີ ທີ ່ ີສຸ ດ ຄຜທ້ ່ ບີ ່ ເຂາົ້ ໄປກາ້ ວກ່ າຍກບັ ລາດຊະດອນ ດ່ ງັ ທ່ ເີ ລ່ າົ ຈກ້ ລ່ າວໄວວ້ ່ າ - ຜປ້ ກົ ຄອງທ່ ີດທີ ່ ສີ ຸດນນັ້ - ລາດຊະດອນພຽງຮແ້ ຕ່ ວ່ າມີທ່ ານຢ່ - ທ່ ີດຮີ ອງລງົ ມາ - ລາດຊະດອນຮກັ ແລະ ຍກົ ຍອ້ ງ - ທ່ ີດຮີ ອງລງົ ມາ - ລາດຊະດອນຢາ້ ນກ່ ວົ - ຮອງລງົ ມາເປນັ ອນັ ດບັ ສຸດທາ້ ຍ - ລາດຊະດອນຊງິ ຊງັ ຈາກຄາເວາົ້ ຂອງເລ່ າົ ຈດ້ ່ ງັ ກ່ າວ ຈະເຫນັ ວ່ າເລ່ າົ ຈໄ້ ດແ້ ຍບກລກັ ສະນະຂອງຜປ້ ົກຄອງເປັນ 4 ແບບ ຄ 1. ຜປ້ ົກຄອງທ່ ີບ່ ເຂາົ້ ໄປກາ້ ວກ່ າຍກບັ ລາດຊະດອນ ລາດຊະດອນພຽງຮວ້ ່ າມີຜປ້ ກົ ຄອງເທ່ າົ ນນັ້ ແຕ່ ລາດຊະ ດອນກຍງັ ຄງົ ດາເນນີ ຊວີ ດິ ໄປຢ່ າງເສລີ ໂດຍບ່ ມີຜປ້ ົກຄອງມາຄອຍຖາ້ ບງັ ຄບັ ບຍັ ຊາ 2. ຜປ້ ົກຄອງທ່ ີສາ້ ງພະຄນຸ ໃຫກ້ ບັ ລາດຊະດອນ ເຮດັ ໃຫລ້ າດຊະດອນຮສ້ ກຮກັ ຫອມກນັ 8. ຜປ້ ກົ ຄອງທ່ ີໃຊອ້ ານາດປກົ ຄອງ ເຮດັ ໃຫລ້ າດຊະດອນຮສ້ ກຢາ້ ນກ່ ວົ 4. ຜປ້ ກົ ຄອງທ່ ີລາດຊະດອນກຽດຊງັ ເລຍທດີ ຽວ ແລະຕາມທດັ ນະຂອງເລ່ າົ ຈນ້ ນັ້ ຜປ້ ົກຄອງທ່ ີດີທ່ ີສຸດຄຜປ້ ົກຄອງປະເພດທ່ ີ 1 ນນັ້ ເອງ ຜປ້ ົກຄອງດ່ ງັ ກ່ າວຄວນ ປ່ ອຍໃຫປ້ ະຊາຊນົ ທຸກຄນົ ມເີ ສລພີ າບເຕມັ ທ່ ີໃນການດາເນນີ ຊວີ ດິ ໄປຕາມທາມະຊາດແຫ່ ງຕນົ ເຖງິ ແມ່ ນຈະບ່ ເຂາົ້ ໄປ ຫຍຸງ້ ກ່ ຽວກບັ ປະຊາຊນົ ແຕ່ ກບັ ປະສບົ ຜນົ ສາເລດັ ໃນການປົກຄອງ ທງັ ນີ້ ເລ່ າົ ຈໄ້ ດປ້ ຽບທຽບໄວວ້ ່ າ - ເຕ່ າົ ຄາ້ ຍກບັ ແມ່ ນາ້ ໃຫຍ່ ແລະ ທະເລກວາ້ ງ - ແມ່ ນາ້ ແລະ ທະເລເປນັ ໃຫຍ່ ເໜອຫວງັ ນາ້ ທງັ ຫາຍ - ດວ້ ຍມນັ ວາງຕນົ ຢ່ ໃນທ່ ຕີ ່ າ - ສາຍນາ້ ໃຫຍ່ ນອ້ ຍຈ່ ງໄຫມາສ່ - ດ່ ງັ ນນັ້ ໃນການຂນ້ ເປນັ ໃຫຍ່ ໃນໝ່ ຄນົ - ປກັ ຊະຍາຄວນເວາົ້ ຈາຖ່ ອມຕນົ - ທ່ ານຕອ້ ງກບັ ໄປຢ່ ຂາ້ ງຫງັ - ນເີ້ ປັນເຫດທ່ ີວ່ າເຮດັ ແນວໃດເມ່ ອປັດຊະຍາຢ່ ເບອ້ ງເທງິ - ປະຊາຊນົ ເບອ້ ງລມຸ ຈ່ ງບ່ ຮສ້ ກເປນັ ພາລະໜກັ - ເມ່ ອປດັ ຊະຍາຢ່ ໜາ້ - ປະຊາຊນົ ກມທີ າຮາ້ ຍ - ດ່ ງັ ນນັ້ ປະຊາຊນົ ທງັ ມວນຕ່ າງຍນີ ດີ - ທ່ ີຈະແຍກປດັ ຊະຍາໄວໃ້ ນທ່ ີສງ - ເຄາົ ລບົ ຍກົ ຍອ້ ງໃຫກ້ ຽດ - ແລະ ບ່ ມີມຖ້ ອດຖອນທ່ ານ 2. ການປກົ ຄອງໂດຍບ່ ຕອ້ ງໃຊກ້ ດົ ຫມາຍ ເລ່ າົ ຈມ້ ຄີ ວາມເຫນັ ວ່ າ ຜປ້ ົກຄອງຍ່ ງິ ພະຍາຍາມຄວບຄມຸ ປະຊາຊນົ ຫລາຍຂນ້ ເທ່ າົ ໃດ ກຄວນເຮດັ ໃຫເ້ ກີດປະຕກິ ຣິ ຢິ າຕ່ ຕາ້ ນຈາກປະຊາຊນົ ແລະ ຄວາມບ່ ພງພໃຈຈາກປະຊາຊນົ ຫລາຍ 35 Py 225 ປັດຊະຍາຈີນ ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕນີ

ຂນ້ ເທ່ າົ ນນັ້ ດວ້ ຍເຫດດ່ ງັ ກ່ າວເລ່ າົ ຈມ້ ຄີ ວາມເຫນັ ວ່ າ ຜປ້ ກົ ຄອງບ່ ຢາ້ ນ ໝາຍຂນ້ ບງັ ຄບັ ໃຊກ້ ບັ ປະຊາຊນົ ດ່ ງັ ທ່ ີເລ່ າົ ຈ ້ ກ່ າວ. - ຂຫ້ າ້ ມຍ່ ງິ ຫລາຍ - ປະຊາຣາດຍ່ ງິ ຍາກຈນົ - ອາວຸດຍ່ ງິ ແຫມຄມົ - ປະເທດຍ່ ງິ ວຸນ້ ວາຍສບັ ສນົ - ວທິ ະຍາການຍ່ ງິ ມີຫລາຍ - ສ່ ງິ ປະດດິ ຍ່ ງິ ແປກປະຫລາດ - ກດົ ຫມາຍຍ່ ງິ ມຫີ ລາຍ - ໂຈນຜຮ້ າ້ ຍຍ່ ງິ ຊຸກຊຸມ - ດ່ ງັ ນນັ້ ປັດຊະຍາຈ່ ງກ່ າວໄວວ້ ່ າ - “ຂາ້ ພະເຈາົ້ ບໄ່ ດກ້ ະທາ ລາດຊະດອນກປັບປຸງຕນົ ເອງ - ຂາ້ ພະເຈາົ້ ຕງັ້ ຕນົ ຢ່ ໃນຄວາມສະຫງບົ ລາດຊະດອນກປະພດຕນົ ຖກຕອ້ ງ - ຂາ້ ພະເຈາົ້ ບ່ ເຂາົ້ ຫຍຸງ້ ກ່ ຽວ ລາດຊະດອນກລາ້ ລວຍ - ຂາ້ ພະເຈາົ້ ຂາດຄວາມທະຍານຢາກ ລາດຊະດອນກມຄີ ວາມສາມກັ ຄີ ແລະ ສດັ ຊ່ ບ່ ແມ່ ນແຕ່ ພຽງກດົ ຫມາຍເທ່ າົ ນນັ້ ທ່ ີບ່ ຄວນຈະຕາຂນ້ ບງັ ຄບັ ໃຊ້ ແມ່ ນແຕ່ ກດົ ເກນທາງ ສນິ ລະທາກບ່ ຄວນຈະ ສາ້ ງຂນ້ ມາບງັ ຄບັ ໃຊປ້ ະຊາຊນົ ດ່ ງັ ທ່ ເີ ລ່ າົ ຈກ້ ່ າວວ່ າ - ເມ່ ອສດັ ຈະທາແຫ່ ງເຕໍາ໋ ົ ເສ່ ອມໂສມລງົ - ຄວາມຖກຕອ້ ງ ແລະ ຄວາມດງີ າມກເກີດຂນ້ - ເມ່ ອຄວາມຮອບຮ້ ແລະ ຄວາມສະຫລາດເກດີ ຂນ້ - ຄວາມໜາ້ ໄຫວຫ້ ງັ ຫອກກຕດິ ຕາມມາ ຈາກຄາເວາົ້ ຂອງເລ່ າົ ຈດ້ ່ ງັ ກ່ າວ ຄວນສະແດງວ່ າກດົ ເກນທາງສນິ ລະທາ ຫລ ຄວາມຖກຕອ້ ງກາໜດົ ຂນ້ ມາເພ່ ອ ບງັ ຄບັ ໃຊກ້ ບັ ມະນຸດນາກນັ ນນັ້ ເກີດຈາກຄວາມເສ່ ອມ ແລະ ຖາ້ ໃຫຄ້ ວາມສາຄນັ ກບັ ມນັ ຫລາຍກຍ່ ງິ ນາຄວາມເສ່ ອມ ມາສ່ ມະນດຸ ຍ່ ງິ ຂນ້ ທງັ ນເີ້ ພາະ ມນັ ກາຍເປນັ ວ່ າ ຄວາມຖກຕອ້ ງ ຫລ ຈະຣຍິ ະທາຂອງສງັ ຄມົ “ຄກຣິ ິຢາອາການພາຍ ນອກທ່ ີທາທ່ າຂນ້ ຢ່ າງຂາດປະໂຫຍດຊ່ ງໂດຍແທຈ້ ງິ ແລວ້ . - ລາດຊະດອນຕອ້ ງພ່ ງພາໃນ - ການເປັນຕວົ ຂອງຕວົ ເອງຢ່ າງງ່າຍໆ - ສອດຄອ້ ງກບັ ທາມະຊາດດງັ້ ເດມີ - ເພ່ ອກາຈດັ ຄວາມເຫນັ ແກ່ ຕວັ - ເພ່ ອຕດັ ຮາກເຫງາົ້ ແຫ່ ງຄວາມໂລບ ເລ່ າົ ຈຈ້ ່ ງມກັ ມີຄວາມເຫນັ ວ່ າກດົ ຫມາຍກດີ ຫລ ກດົ ສນິ ລະທາທ່ ີຜປ້ ກົ ຄອງກາໜດົ ຂນ້ ໂດຍຫວງັ ຈະໃຫ້ ປະຊາຊນົ ເປນັ ຄນົ ດີນນັ້ ຍ່ ງິ ກບັ ມີຜນົ ໃນທາງລບົ ຫລາຍຂນ້ ເພາະສະນນັ້ ຜປ້ ກົ ຄອງ ບ່ ຄວນສາ້ ງໃຫປ້ ະຊາຊນົ ເປັນ ພນົ ລະເມອງຕາມທ່ ີຕນົ ຕອ້ ງການເປັນອນັ ຂາດ. 3. ການປກົ ຄອງໂດຍທາຈດິ ໃຈຂອງປະຊາຊນົ ໃຫວ້ ່ າງ ການປົກຄອງຕາມທດັ ນະຂອງເລ່ າົ ຈທ້ ່ ບີ ່ ຕອ້ ງອາໄສແມ່ ນ ກດົ ຫມາຍ ແລະ ກດົ ຈະຣຍິ ະທານນັ້ ກຄ ຕອ້ ງເຮດັ ໃຫຈ້ ດິ ໃຈຂອງປະຊາຊນົ ຢ່ ໃນສະພາບດງັ້ ເດມີ ຄບລສິ ຸດລາວກບັ ເດກັ ນອ້ ຍຜຂ້ າດດຽງສາ ຫລ ໄມທ້ ່ ຍີ ງັ ບ່ ໄດແ້ ກະສະລກັ ຈດິ ໃຈທ່ ີບຣສິ ຸດທດິ ່ ງັ ກ່ າວຍ່ ອມບ່ ມີຄວາມທະຍານຢາກໃດໆ ທງັ ສນິ້ ອນັ ເປັນເຫດໃຫປ້ າດສະຈາກການແກ່ ງແຍ່ ງແຂ່ ງດໃີ ນໝ່ ປະຊາຊນົ ການລກັ ເອາົ ແລະ ອາດຊະຍາກອນກມົ ອ່ ນໆ 36 Py 225 ປັດຊະຍາຈນີ ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕີນ

ອນັ ເນ່ ອງມາຈາກຕນັ ຫາກຈະບ່ ມດີ ວ້ ຍ ດວ້ ຍເຫດດ່ ງັ ກລ່ າວ ເລ່ າົ ຈຈື໊ ່ ງກ່ າວວ່ າ. - ບ່ໄດຍ້ ກົ ຍອ້ ງຄນົ ສະຫລາດ - ປະຊາຣາສະດອນກຈະບ່ ແກ່ ງແຍ່ ງຊງິ ດີ - ບໄ່ ດໃ້ ຫຄ້ ນຸ ຄ່ າແກ່ ສ່ ງິ ຂອງທ່ ີຫາຍາກ - ປະຊາຣາດກຈະບ່ ລກັ ເອາົ - ກາຈດັ ຕວົ ຕນົ ແຫ່ ງຄວາມຢາກ - ດວງໃຈແຫ່ ງປະຊາຣາດກຈະບລສິ ຸດ - ດ່ ງັ ນນັ້ ປາຊາຍອມປົກຄອງໂດຍ - ເຮດັ ໃຫຈ້ ດິ ໃຈຂອງປະຊາຣາດວ່ າງສະອາດ - ບາລງຸ ລຽ້ ງໃຫອ້ ່ ມິ ຫນາ - ຕດັ ທອນຄວາມທະຍານຍາກ - ເສມີ ສຸກຂະພາບແຫ່ ງຮ່ າງກາຍ - ຄວາມຄດິ ແລະ ຄວາມປາດຖະຫນາຂອງປະຊາຣາດ - ກຈະຖກຊະລາ້ ງໃຫບ້ ລສິ ຸດ - ຄນົ ສະຫລາດຍ່ ອມີມອິ າດຫານ - ເຂາົ້ ກະທາການທດຸ ຈະລດິ - ປະຊາຍ່ ອມປົກຄອງ - ໂດຍການບ່ ປົກຄອງ - ດ່ ງັ ນນັ້ ທກຸ ສ່ ງິ ທຸກຢ່ າງ - ກຈະຖກປົກຄອງ - ແລະດາເນນີ ໄປຢ່ າງມລີ ະບຽບ 4. ການປກົ ຄອງໂດຍສ່ ງົ ເສມີ ຄວາມບ່ ຮຂ້ ອງປະຊາຊນົ ການສ່ ງົ ເສມີ ຄວາມບ່ ຮຂ້ ອງປະຊາຊນົ ດ່ ງັ ກ່ າວ ບ່ໄດໝ້ າຍເຖງິ ການປິດຫປດິ ຕາປະຊາຊນົ ເພ່ ອການກດົ ຂ່ ຢີ ່ າງທ່ ີ ລດັ ຖະບານຝ່ າຍຜະເດດັ ການກະທາ ແຕ່ ໝາຍເຖງິ ຄວາມພະຍາຍາມທ່ ີບ່ ໃຫຈ້ ດິ ໃຈຂອງ ປະຊາຊນົ ເສຍຄວາມບລສິ ຸດ ໂດຍການສະໜບັ ສະໜນໃຫແ້ ບ່ ງແຍກລະຫວ່ າງຂອງທ່ ີມລີ າຄາແພງ ແລະ ຫາຍາກກບັ ຂອງທ່ ຂີ າດຄ່ າ ທງັ ນີ້ ເພາະຜນົ ແຫ່ ງການເອາົ ໃຈໃສ່ ເຖງິ ສ່ ງິ ຂອງລາຄາແພງ ແລະ ຫາຍາກ ຄວນນາມາ ຊ່ ງຄວາມແກ່ ງແຍ່ ງຊງິ ດລີ ະຫວ່ າງປະຊາຊນົ ນາກນັ ທງັ ຫມດົ ທງັ ການຕວົ ະຫລອກລວງ ຜຮ້ ຫ້ ລາຍກຈະກອບ ໂກຍຫລາຍ ຜຮ້ ນ້ ອ້ ຍກຈະຖກໂກງ ແລະ ຂດຮດີ ດວ້ ຍເຫດ ດ່ ງັ ກ່ າວ ເລ່ າົ ຈຈ້ ່ ງກ່ າວວ່ າ “ເລກີ ການສກສາຮ່ າຮຽນຫາ ບນັ ຫາຫລວງຫລາຍກຈະສນີ້ ສຸດລງົ ແລະ ແຕ່ ບຮານມາຜທ້ ່ ີຫຍງັ ຮເ້ ຕ່ າົ ບໄ່ ດມ້ ຸງ້ ໝາຍທ່ ຈີ ະສ່ ງົ ເສມີ ໃຫຄ້ ນົ ຮຫ້ ລາຍ ແຕ່ ປ່ ອຍໃຫຈ້ ມົ ຢ່ ກບັ ຄວາມໂງ່ງມົ ຮຢ້ ່ ແຕ່ ສ່ ງິ ນນັ້ ໆ ແລະ ສາມນັ ຫາກ ປະຊາຣາດຮຫ້ ລາຍເກນີ ໄປກປກົ ຄອງຍາກ ຜທ້ ່ ພີ ະຍາຍາມຈະປກົ ຄອງປະເທດດວ້ ຍຄວາມອອ້ ມຮ້ ມແີ ຕ່ ຈະນາຄວາມ ຫາຍນະມາສ່ ຜທ້ ່ ີບ່ ພະຍາຍາມຈະປົກຄອງປະເທດດວ້ ຍຄວາມຮມ້ ແີ ຕ່ ຈະນາຄວາມຮຸ່ງເຮອງມາສ່ ນຄີ້ ປດັ ຊະຍາຂອງເລ່ າົ ຈ ້ ຜເ້ ນນັ້ ຫວັ ໃຈຂອງຊວີ ດິ ຄ “ຄວາມການດາລງົ ຊວີ ດິ ແບບງ່າຍ” (Simplicity) ຊວີ ດິ ທ່ ີ ແບບງ່າຍຄຊວີ ດິ ພນ້ ໆ ທ່ ີລະ ຖມິ້ ຜນົ ປະໂຫຍດ ລະຖມິ້ ຄວາມສະຫລາດ ລຸດຄວາມເຫນັ ແກ່ ຕວົ ແລະ ກາຈດັ ຕນັ ຫາ ເປນັ ຊວີ ດິ ທ່ ີຜະລດິ ແລະ ຫ່ ລຽ້ ງສ່ ງິ ອ່ ນ ໆ ແຕ່ ບ່ ຕງັ້ ຕນົ ເປນັ ເຈາົ້ ຂອງ ເປັນຊວີ ດິ ທ່ ີນາຄນົ ອ່ ນ ແຕ່ ບ່ ຄອບງາ ແລະ ເລ່ າົ ຈໄ້ ດສ້ ອນວຖິ ີຊວີ ດິ ວ ເຫວ່ ຍ ຊ່ ງບ່ ແມ່ ນໝາຍເຖງິ ການຢຸດກດິ ຈະກາ ແລະ ຢ່ ເສຍ ໂດຍບ່ ກະທາກດິ ຈະກາໃດໆ ເລຍີ ແຕ່ ໝາຍເຖງິ ການກະທາທ່ ບີ ່ ຄາ ເຖງິ ຜນົ ປະໂຫຍດ ການກະທາທ່ ີເປນັ ຝ່ າຍຮບັ ພາວະຂອງຈດິ ໃຈທ່ ຂີ າດດຽງສາແບບເດກັ ນອ້ ຍ ຄວາມວ່ າງເປ່ ົາຂອງຈດິ ໃຈ ແລະ ຄວາມສະຫງບົ ຂອງດວງຈດິ . 37 Py 225 ປັດຊະຍາຈນີ ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕີນ

ຄວາມແຕກຕ່ າງລະຫວ່ າງຂງົ ຈ ້ ແລະ ເລ່ າົ ຈຈ້ ່ ງຢ່ ທ່ ີວ່ າ ຂະນະທ່ ີຂງົ ຈຖ້ ວ່ າເຄ່ ອງວດັ ແທກສບັ ພະສງິ ຄມະນດຸ ເລ່ າົ ຈຖ້ ວ່ າເຄ່ ອງວດັ ແທກສບັ ພະສງິ ຄທາມະຊາດ ຄວາມແບບງ່າຍ ແລະ ວ່ ເຫວ່ ຍ ລວ້ ນແຕ່ ເປນັ ປັດຊະຍາ ຊວີ ດິ ທ່ ີໄດ້ ຕວົ ຢ່ າງມາຈາກທາມະຊາດທງັ ສນິ້ ວຖິ ີຊວີ ດິ ທ່ ີຮຽນແບບທາມະຊາດຈະເປນັ ປະດຸດ ສາຍນາ້ ສາຍນາ້ ນນັ້ ອ່ ອນ ແຕ່ ສາມາດໂຄ່ ນລມົ້ ສ່ ງິ ທ່ ີແຂງແຮງໄດ້ Py 225 ປັດຊະຍາຈີນ 38 ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕີນ

ບົດທ7ີ ຈງັ ຈ່ ທມດັ ເມຕີ ນັ ກ່ າວເຖງິ ຈງັ ຈວ້ ່ າເປນັ ນກັ ຂຽນທ່ ີຍ່ ງິ ໃຫຍ່ ທ່ ສີ ຸດຂອງຝ່ າຍລດັ ທເິ ຕ່ າົ ແລະ ສາມາດພສິ ດໄດວ້ ່ າຈງັ ຈ ້ ເປນັ ບຸກຄນົ ທ່ ີມີຕວົ ຕນົ ຈງິ ໆ ໃນທາງປະຫວດັ ສາດແຕ່ ເລ່ າົ ຈນ້ ນັ້ ມຕີ ວົ ຕນົ ຈງິ ໆ ຫລບ່ ຍງັ ຄງົ ເປນັ ທ່ ີຖກົ ຖຽງກນັ ຢ່ ຈງັ ຈມ້ ີ ຊວີ ດິ ຢ່ ໃນຊ່ ວງສະໄໝທ່ ີລດັ ທຂິ ງົ ຈກ້ າລງັ ຟນ້ ຟ ແລະ ຈງັ ຈເ້ ອງກມກັ ທ່ ີຈະລລ້ ຽນລດັ ທຂິ ງົ ຈຕ້ ະຫລອດຈນົ ຄາສອນຂອງ ລດັ ທປິ ດັ ຊະຍາອ່ ນໆ ເຊ່ ນັ ຄາສອນຂອງມ່ ຈເ້ ປນັ ຕນົ້ . ປັດຊະຍາຂອງຈງັ ຈມ້ ເີ ນອ້ ໃນສາຄນັ ທ່ ສີ າມາດສະຫລຸບໄດດ້ ່ ງັ ນ:ີ້ 1. ເອກພາບຂອງສບັ ພະສງິ ຈງັ ຈມ້ ທີ ດັ ນະເຊ່ ນັ ດຽວກບັ ເລ່ າົ ຈວ້ ່ າ ເຕ່ າົ ທ່ ີເລກິ ລບັ ເປນັ ຕນົ້ ກາເນດີ ຂອງສບັ ພະສງິ ດ່ ງັ ນນັ້ ເຕ່ າົ ຈ່ ງມຢີ ່ ໃນທຸກສ່ ງິ ແມ່ ນແຕ່ ໃນສ່ ງິ ຕ່ າໆ ເຊ່ ນັ ມດົ ເປັນຕນົ້ ຈາກເລ່ ອງ “ເຕ່ າົ ຢ່ ໃສ” - ອາຈານຕຸງກ່ ວົ ຖາມຈງັ ຈ ້ - ຈະຫາເຕ່ າົ ໄດຢ້ ່ ໃສ - ຈງັ ຈຕ້ ອບວ່ າ - ບ່ ມບີ ່ ອນໃດເລຍີ ທ່ ີຈະຫາເຕ່ າົ ບ່ ໄດ້ - ຕຸງກ໋ໍວົ ຢນຢນັ ວ່ າຖາ້ ເຊ່ ນັ ນນັ້ - ຊມີ້ າສກັ ແຫ່ ງໜ່ ງ ທ່ ອີ າດຫາເຕ່ າົ ໄດ້ - ຈງັ ຈວ້ ່ າເຕ່ າົ ຢ່ ໃສມດົ - ຖາມວ່ າມຢີ ່ ໃສແມ່ ນຫຍງັ ທ່ ີນອ້ ຍລງົ ໄປກວ່ ານນັ້ ບ - ຕອບວ່ າມີຢ່ ໃນເມດັ ພດ - ແລວ້ ໃນສ່ ງິ ທ່ ດີ ອ້ ຍກວ່ ານອີ້ ກີ ດ - ມີຢ່ ໃນກະເບອ້ ງແຜ່ ນນີ້ - ບອກມາອກີ ທງັ ນີ້ ຕາມຄວາມເຫນັ ຂອງຈງັ ຈນ້ ນັ້ “ບ່ ມີຫຍງັ ເລຍີ ທ່ ປີ າດສະຈາກເຕ່ າົ ” ທ່ ານສາມາດເອນີ້ ຂານເຕ່ າົ ໃນຖານະທ່ ີ ເປນັ ຕນົ້ ກາເນດີ ຂອງສບັ ພະສງິ ວ່ າ “ສ່ ງິ ສມົ ບນ” (Complete) “ຜໂ້ ອບອຸມ້ ສບັ ພະສງິ ” (All-compracing), ຫລ “ສ່ ງິ ທງັ ມວນ” (The whole) ເນ່ ອງຈາກສ່ ງິ ທງັ ປວງຄເຕ່ າົ ຫລ ປະກດົ ໃນສ່ ງິ ທງັ ປວງ ບ່ ວ່ າຈະເປັນສ່ ງິ ທ່ ຕີ ່ າຕອ້ ຍ ເທ່ າົ ໃດ ເພາະສະນນັ້ ທກຸ ຢ່ າງໃນຈກັ ກະວານຈ່ ງມຄີ ວາມເທ່ າົ ທຽມກນັ ໝດົ ບ່ ວ່ າສ່ ງິ ນນັ້ ຈະເປນັ ຢ່ າງໃດ ກຕາມທີບ່ ມສີ ່ ງິ ໃດທ່ ີຂາດຄ່ າ ແລະ ບ່ ມີສ່ ງິ ໃດທ່ ຂີ າດປະໂຫຍດ ທຸກສ່ ງິ ທກຸ ຢ່ າງຄວນມປີ ະໂຫຍດ ແລະມີ ຄຸນຄ່ າຄກນັ ໝດົ ບ່ ມສີ ່ ງິ ໃດທ່ ີໃຫຍ່ ກວ່ າ ແລະ ບ່ ມີສ່ ງິ ໃດ ທ່ ີນອ້ ຍກວ່ າ ດ່ ງັ ເຊ່ ນັ ເລ່ ອງ “ຕນົ້ ໄມທ້ ່ ີຂາດ ປະໂຫຍດ” ຄວາມວ່ າ: - ຊຸ່ຍຈເ້ ວາົ້ ກບັ ຈງັ ຈວ້ ່ າ - ຂາ້ ພະເຈາົ້ ມີຕນົ້ ໄມໃ້ ຫຍ່ ຢ່ ຕນົ້ ໜ່ ງ - ຊະນດິ ທ່ ທີ ່ ານເອນີ້ ກນັ ວ່ າຕນົ້ ໄມທ້ ່ ີໃຊກ້ ານຫຍງັ ບ່ ໄດ້ - ລາຕນົ້ ຄດົ ງ Py 225 ປັດຊະຍາຈີນ 39 ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕນີ

- ເປັນປ່ ຸມເປັນປ່ າ - ຈະເລ່ ອຍອອກເປັນກະດານກງົ ໆ ສກັ ແຜ່ ນໜ່ ງກບ່ ໄດ້ - ກ່ ງິ ກບດບຽ້ ວ - ຈະຕດັ ມາເຮດັ ຫຍງັ - ເບ່ ງິ ບ່ ໄດເ້ ລ່ ອງທງັ ສນິ້ - ມນັ ຂນ້ ຢ່ ຂາ້ ງຖະໜນົ ນນັ້ ແນະ - ບ່ ມີຊ່ າງໄມຄ້ ນົ ໃດສນົ ໃຈມນັ ເລຍີ - ຈງັ ຈຕ້ ອບວ່ າ - ທ່ ານເຄຍີ ເຝົາ້ ເບ່ ງິ ແມວປ່ າດວ້ ຍຫລບ່ - ມນັ ໝອບຄອຍຖາ້ ອາຫານ - ແລວ້ ກະໂດດໄປທາງນນັ້ ທ່ ີ - ທາງນທີ້ ່ ີ ດຽໍ໋ ວກະໂດດສງ - ດ໋ຽໍ ວກະໂດດຕ່ າ ແຕ່ ໃນທ່ ີສຸດກຕວົ ເອງຕດິ ບ່ ວງພານ - ແລວ້ ທ່ ານເຄຍີ ເຫນັ ຕວົ ຈາມຣີດວ້ ຍບ - ວ່ າຍ່ ງິ ໃຫຍ່ ຍງັ ກບັ ພາຍຸເມກ - ຍນີ ສະແດງອານາດ - ທງັ ໃຫຍ່ ແລະ ໝ່ ນັ ໃຈ - ແຕ່ ກຈບັ ຫນົ ບ່ ໄດ້ - ສາຫລບັ ຕນົ້ ໄມໃ້ ຫຍ່ ຂອງທ່ ານ - ອນັ ຫາປະໂຫຍດບໄ່ ດນ້ ນັ້ ນ່ ະຫລ - ປຸກໄວໃ້ ນທ່ ີວ່ າງ - ປຸກໄວໃ້ ນຄວາມວ່ າງເປ່ ົາ - ໄວຍ້ ່ າງຫລນິ້ ຮອບໆ - ໄວພ້ ກັ ໃຕຣ້ ່ ມົ ເງາົ - ຈະບ່ ມີໃຜໃຊຂ້ ວານຫລຫຍງັ ໄປບ່ ນັ ທອນມນັ - ຈະບ່ ມີໃຜໄປໂຄ່ ນລມົ້ ມນັ ລງົ - ນນີ້ ະຫລຄຂາດປະໂຫຍດ ອນັ ທ່ ານຄວນວຕິ ກົ ຈາກເລ່ ອງ “ໃຫຍ່ ນອ້ ຍ” ຈງັ ຈສ້ ອນໃນເລ່ ອງຄວາມເທ່ າົ ທຽມຂອງສບັ ພະສງິ ວ່ າ: - ເມ່ ອເຮາົ ເບ່ ງິ ສ່ ງິ ຕ່ າງໆ ດວ້ ຍສາຍຕາຂອງເຕ່ າົ - ຈະບ່ ມີຫຍງັ ດທີ ່ ີສຸດ ຫລ ຮາ້ ຍທ່ ີສຸດ - ແຕ່ ລະສ່ ງິ ຄວນຢ່ ຕາມສະພາບຂອງຕວົ ເອງ - ໂດຍວທິ ີຂອງຕວົ ເອງ - ແມ່ ນຈະເບ່ ງິ ປະໜ່ ງວ່ າດກີ ວ່ າ - ເມ່ ອປຽບທຽບກບັ ສ່ ງິ ອ່ ນໆ - ແຕ່ ເປັນການປຽບທຽບໃນແງ່ທ່ ີວ່ າສ່ ງິ ນນັ້ ດກີ ວ່ າໂດຍສະພາບ - ຫາກເບ່ ງິ ໂດຍຕະຫລອດແລວ້ - ຈະບ່ ມີວນັ ໃດດກີ ວ່ າອນັ ໃດ 40 Py 225 ປັດຊະຍາຈີນ ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕີນ

- ຖາ້ ວດັ ຄວາມແຕກຕ່ າງໄດ້ - ສ່ ງິ ທ່ ີຍ່ ງິ ໃຫຍ່ ກວ່ າສ່ ງິ ທ່ ີຍ່ ງິ ໃຫຍ່ - ຍ່ ອມໝາຍຄວາມວ່ າບ່ ມີຫຍງັ ບ່ ຍ່ ງິ ໃຫຍ່ - ສ່ ງິ ທ່ ນີ ອ້ ຍກວ່ າສ່ ງິ ທ່ ນີ ອ້ ຍ - ຍ່ ອມໝາຍຄວາມວ່ າບ່ ມີຫຍງັ ທ່ ບີ ່ ນອ້ ຍ - ສະນນັ້ ຈກັ ກະວານນເີ້ ທ່ າົ ກບັ ເມດັ ເຂາົ້ ເມດັ ໜ່ ງ - ເທ່ າົ ກບັ ປາຍຜມົ - ຫລເທ່ າົ ກບັ ພເຂາົ ຫວງກໄດ້ - ຖາ້ ປຽບທຽບເຂາົ້ ແລວ້ ຜນົ ໄດຄ້ ວນເປັນດ່ ງັ ນີ້ 2. ວຖິ ີທາມະຊາດຂອງສບັ ພະສງິ ຕາມຄວາມຄດິ ຂອງຈງັ ຈນ້ ນັ້ ສບັ ພະສງິ ໃນທາມະຊາດຢ່ ໃນສະພາບຂອງການປ່ ຽນແປງ ທງັ ສນິ້ ແມ່ ນແຕ່ ວຖິ ີ ຊວີ ດິ ຂອງມະນດຸ ຈງັ ຈມ້ ຄີ ວາມເຫນັ ວ່ າ ສບັ ພະສງິ ທ່ ີເກີດຂນ້ ແລະ ກສນໄປ ຮບລກັ ສະນະ ພາຍນອກຂອງມນັ ບ່ ເຄຍີ ຄງົ ທ່ ີ ເວລາບ່ ສາມາດຢຸດໄດ້ ວດັ ທະຈກັ ຂອງການເຕບີ ໂຕ ແລະ ເສ່ ອມສະລາຍ ສມົ ບນ ແລະ ວ່ າງເປ່ ົາເປັນໄປຢ່ າງຕ່ ເນ່ ອງ ດ່ ງັ ທ່ ີຈງັ ຈກ້ ່ າວວ່ າ: - ຂອບເຂດມໄິ ດຈ້ າກດັ ຢ່ ຕາຍຕວົ - ເວລາບໄ່ ດຄ້ ງົ ທ່ ີຢ່ ນ່ ງິ - ບ່ ມີຫຍງັ ຄງົ ທນົ ຖາວອນ - ແລະບ່ ມີຫຍງັ ເປນັ ຈດຸ ສຸດຢອດ - ຈະຢດເອາົ ວ່ ານີ້ - ຈດຸ ເລ່ ມີ ນຈີ້ ດຸ ສຸດທາ້ ຍ ຫາໄດບ້ ່ - ຄນົ ສະຫລາດເຫນັ ໃກ້ ແລະ ໄກ - ວ່ າດຸດດຽວກນັ - ບ່ ໄດດ້ ໆໝ່ ນິ ປະມາດຂອງນອ້ ຍ - ຫລ ຍກົ ຍອ້ ງຂອງໃຫຍ່ - ເພາະມາດຕະຖານການວດັ ແຕກຕ່ າງຢ່ ສະເໝີ - ຈະປຽບທຽບໄດແ້ ນວໃດ - ຜຮ້ ເ້ ບ່ ງິ ບາດດຽວ - ແລວ້ ຖເອາົ ອາດດີ ກບັ ປະຈບຸ ນັ - ໂດຍບ່ ເສາົ້ ໂສກເຖງິ ອາດດີ - ແລະບ່ ໃຈຮອ້ ນໃນເລ່ ອງປະຈບຸ ນັ - ທຸກຢ່ າງກາລງັ ເຄ່ ອນທ່ ີ - ເມ່ ອມີປະສບົ ການ - ໃນຄວາມວ່ າງເປ່ ົາ ແລະ ໃນຄວາມເຕມັ ດວ້ ຍຄວາມໝາຍ - ຍ່ ອມບ່ ຍນີ ດໃີ ນຄວາມສາເລດັ - ແລະບ່ ເສຍໃຈໃນຄວາມລມົ້ ເຫລວ - ຍງັ ບ່ ມຫີ ຍງັ ສນີ້ ສຸດ - ແມ່ ນເກດີ ກບັ ຕາຍ 41 Py 225 ປັດຊະຍາຈີນ ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕນີ

- ກເປນັ ພຽງການສມົ ມຸດຊ່ ງຍງັ ຫາທ່ ີສນີ້ ສຸດບໄ່ ດ້ ເມ່ ອທາມະຊາດຂອງສບັ ພະສງິ ເປນັ ເຊ່ ນັ ນນັ້ ວທິ ີທ່ ີມະນຸດຈະຫາຄວາມສະຫງບົ ໄດກ້ ໂດຍການ ປ່ ອຍໃຫທ້ າຊາ ຕດິ າເນນີ ໄປຕາມວຖິ ຂີ ອງມນັ ໂດຍບ່ ພະຍາຍາມຝ່ າຝນ ດ່ ງັ ເຊ່ ນັ ຈາກເລ່ ອງ “ມະໂຫລີ ວງົ ໃຫຍ່ ກບັ ນກົ ທະເລ” ຈງັ ຈກ້ ່ າວ ວ່ າ - ທ່ ານເຄຍີ ໄດຍ້ ນິ ເລ່ ອງນກົ ຕວົ ທ່ ີຖກພດັ ຈາກທະເລຫລບ່ - ວ່ າຕກົ ຢ່ ພາຍໃນຝ່ ັງ - ໃກລ້ າດທານຂີ ອງແຄວນ້ ຫ - ສ່ ອ໋ໍອງໂປດໃຫເ້ ຮດັ ພທິ ີຕອ້ ນຮບັ - ພາຍໃນລາດຖານອນັ ສກັ ສດິ - ໃຫເ້ ອາົ ສຸລາ ແລະ ຂາ້ ໂຄກະບມາລຽ້ ງດ - ແລະໃຫຫ້ ລນິ້ ດນົ ຕທີ ່ ີຊຸນແຕ່ ງຂນ້ ໄວ້ - ໄດຍ້ ນິ ສຽງມະໂຫລວີ ງົ ໃຫຍ່ - ນກົ ຜອ້ າພບັ ເລຍີ ຂາດໃຈຕາຍ - ທ່ ານຄວນເຮດັ ກບັ ນກົ - ດ່ ງັ ເຮດັ ກບັ ຕວັ ເອງ - ຫລດ່ ງັ ທາກບັ ນກົ - ບ່ ຄວນທ່ ຈີ ະເຮດັ ໃຫນ້ ກົ ທາຮງັ ຢ່ ໃນປ່ າໄມເ້ ລກິ - ຫລບນິ ວອນໄປຕາມທ່ ງົ ໜອງ - ແລະໃຫວ້ ່ າຍຕໄ່ ປຕາມຄລອງບງ - ຫາປາຕ່ າງໆ ເປນັ ອາຫານ - ຍາມບນິ ໄດບ້ ນິ ສງກວ່ າເປັດນາ້ ຕ່ າງໆ - ຍາມພກັ ໄດເ້ ກາະອ ້ຫລ ຫວິ - ຖກຄນົ ຫອ້ ມລອ້ ມກນບັ ວ່ າແຍ່ ຢ່ ແລວ້ - ສາຫລບັ ນກົ ທະເລ - ຍ່ ງິ ໄດຍ້ ນິ ສຽງຄນົ ຍ່ ງິ ຕກົ ໃຈຫລາຍ - ຊາ້ ເອາົ ມະໂຫລວີ ງົ ໃຫຍ່ ມາບນັ ເລງໃຫຟ້ ັງ - ກເທ່ າົ ກບັ ຄ່ ານກົ ເສຍດໆີ ນເີ້ ອງ - ນາ້ ສາຫລບັ ປາ - ອາກາດສາຫລບັ ຄນົ - ທາມະຊາດແຕກຕ່ າງກນັ ໄປ - ແລະມຄີ ວາມຕອ້ ງການແຕກຕ່ າງກນັ ໄປ - ດວ້ ຍເຫດສະນີ້ ທ່ ານຜຮ້ ແ້ ຕ່ ກ່ ອນ - ຈ່ ງບໄ່ ດວ້ າງກດົ ເກນໜ່ ງດຽວ - ສາຫລບັ ສບັ ພະສງິ ” 3. ປັດຊະຍາຊີວດິ ປດັ ຊະຍາຊວີ ດິ ຂອງຈງັ ຈມ້ ພີ ນ້ ຖານມາຈາກທດັ ນະທາມະຊາດນຍິ ມົ ຂອງຈງັ ຈນ້ ນັ້ ເອງ ກ່ າວຄ ຫງັ ຈາກສກສາທາ ມະຊາດໃຫເ້ ຂາົ້ ເຖງິ ຄວາມເປນັ ເອກພາບຂອງສບັ ພະສງິ ທງັ ຫມດົ ທງັ ວຖິ ີທາມະຊາດ ຂອງສບັ ພະສງິ ແລວ້ ຊວີ ດິ ທ່ ີດທີ ່ ີສຸດ 42 Py 225 ປັດຊະຍາຈີນ ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕນີ

ກຄຊວີ ດິ ທ່ ດີ າເນນີ ສອດຄອ້ ງກບັ ວຖິ ີທາມະຊາດ. ຈາກເລ່ ອງ “ຄວາມສຸກທ່ ສີ ມົ ບນຈງັ ຈຈ້ ະຊີໃ້ ຫເ້ ຫນັ ວ່ າຊວີ ດິ ທ່ ີບ່ ດາເນນີ ສອດຄອ້ ງກບັ ທາມະຊາດ ກ່ າວຄ ພະຍາຍາມຫະແຫວງຫາສ່ ງິ ທ່ ີຝນທາມະຊາດຄວນເປນັ ຊວີ ດິ ທ່ ີມີຄວາມທຸກດ່ ງັ ນ.ີ້ ສ່ ງິ ຊ່ ງໂລກຍກົ ຍອ້ ງຄເງນີ ທອງ ຊ່ ສຽງ ອາຍຸຢນ ແລະ ຄວາມສາເລດັ ໃນຊວີ ດິ ສ່ ງິ ທ່ ີຖກນັ ວ່ າ ເປັນຄວາມສຸກຄ ອະນາໄມດີ ຮ່ າງກາຍໄດຮ້ ບັ ຄວາມສະດວກສະບາຍ ອາຫານດີ ເຄ່ ອງນ່ ງຸ ຫ່ ມົ ສວຍງາມ ໄດເ້ ຫນັ ສ່ ງິ ອນັ ໜາ້ ຊນ້ ຊມົ ແລະໄດຟ້ ັງດນົ ຕີມ່ ວນ ສ່ ງິ ຊ່ ງໂລກລງັ ກຽດຄຄວາມຍາກຈນົ ຕ່ າຕອ້ ຍ ບ່ ເປນັ ທ່ ໄີ ວວ້ າງໃຈ ແລະ ອາຍຸສນັ້ ສ່ ງິ ຊ່ ງຖ ກນັ ວ່ າຊ່ ວົ ຮາ້ ຍ ຄລາບາກກາຍ ທາງານໜກັ ບ່ ໄດກ້ ນິ ອາຫານເຕມັ ອ່ ມິ ບ່ ມເີ ສອ້ ຜາ້ ດໆີ ໃສ່ ຕາບ່ ໄດ້ ເຫນັ ສ່ ງິ ອນັ ເປັນທ່ ເີ ພີດເພີນຈະເລນີ ໃຈ ຫບ່ ໄດຟ້ ັງເພງອນັ ມ່ ວນ ເມ່ ອຂາດສ່ ງິ ຊ່ ງຖກນັ ວ່ າດີ ກມກັ ວຕິ ກົ ກງັ ວນົ ທຸກຮອ້ ນ ມກັ ພະວງົ ກນັ ເຖງິ ຊວີ ດິ ເລຍີ ເກດີ ຄວາມທຸກຈນົ ແທບຈະຮບັ ຊວີ ດິ ນີໄ້ ວບ້ ່ ໄດ້ ແມ່ ນຈະໄດສ້ ່ ງິ ທ່ ີ ປາດຖະຫນາແລວ້ ກຕາມ ເພາະ ມວົ ຫຍຸງ້ ສະແຫວງຫາຄວາມສຸກນເີ້ ອງທ່ ີເຮດັ ໃຫຂ້ າດສຸກ ຄນົ ລວຍເຮດັ ຊວີ ດິ ບ່ ໃຫໜ້ າ້ ພສິ ະໄໝດວ້ ຍການມຸງ້ ແຕ່ ຈະຫາຊບັ ຫາແລວ້ ຫາອກີ ຈນົ ບ່ ຮວ້ ່ າຈະ ເອາົ ໄປໃຊເ້ ຮດັ ຫຍງັ ຍ່ ງິ ຫາຊບັ ຍ່ ງິ ຫ່ າງຈາກຄວາມເປັນຕນົ ຂອງຕນົ ເອງ ອອກໄປທກຸ ທີ ຕວົ ຕນົ ທ່ ແີ ທອ້ ່ ອນກາລງັ ລງົ ດວ້ ຍການເປນັ ຂາ້ ທາດຂອງງານ ດ່ ງັ ໜ່ ງຕນົ ເປນັ ຂາ້ ທາດໃນເຮອນເບຍ້ ທ່ ານສະນນັ້ ຄນົ ມກັ ໃຫຍ່ ໃຝ່ ສງຊອກສະແຫວງຫາກຽດຕຍິ ດົ ທງັ ມທ້ ງັ ຄນ ຕອ້ ງທນົ ທຸກທລະມານວ່ າຕນົ ຈະໄດ້ ຜນົ ສມົ ກບັ ທ່ ີວາງແຜນໄວ້ ຫລ ບ່ ຕອ້ ງຄອຍລະຫວາດລະແຫວງຢ່ ສະເໝີ ດວ້ ຍເກງວ່ າຄານວນຜດິ ຈະເຮດັ ໃຫທ້ ກຸ ສ່ ງິ ທຸກຢ່ າງປາສະການໄປ ຍ່ ງິ ນບັ ມກ້ ຍ່ ງິ ຫ່ າງຈາກຄວາມເປັນຕນົ ຂອງຕນົ ເອງອອກໄປທກຸ ທີ ຕວົ ຕນົ ທ່ ີ ແທອ້ ່ ອນກາລງັ ລງົ ດວ້ ຍການວ່ ງິ ສະແຫວງຫາເງາົ ທ່ ສີ າ້ ງຂນ້ ເອງຈາກ ຄວາມຫວງັ ອນັ ບ່ ຮຈ້ ກັ ພ ມະນດຸ ທ່ ເີ ກດິ ຂນ້ ພອ້ ມກບັ ຄວາມທຸກ ຍ່ ງິ ມຊີ ວີ ດິ ຢ່ ດນົ ຍ່ ງິ ໂງ່ຫລາຍຂນ້ ເພາະຍ່ ງິ ນບັ ມ ້ ກຍ່ ງິ ຫາທາງລຽ້ ງສ່ ງິ ຊ່ ງລຽ້ ງບ່ ໄດ້ ຄຄວາມ ຕາຍ ໜາ້ ສງົ ສານຫຍງັ ເຊ່ ນັ ນນັ້ ທ່ ີດາລງົ ຊວີ ດິ ເພ່ ອໄຂວ່ ຄວາ້ ຫາສ່ ງິ ຊ່ ງບ່ ມີມຈ້ ະຈບັ ໄດເ້ ຖງິ ກະຫາຍທ່ ີຈະຢ່ ລອດ ເພ່ ອອະນາຄດົ ຈນົ ບ່ ສາມາດຈະດາລງົ ຊວີ ດິ ຢ່ ໄດໃ້ ນປະຈບຸ ນັ . ຈາກທດັ ນະດ່ ງັ ກ່ າວຂາ້ ງຕນົ້ ຂອງຈງັ ຈ ້ ຈ່ ງພສະຫລຸບໄດວ້ ່ າ ຈງັ ຈປ້ າດຖະຫນາ ຈະສອນຄນົ ໃຫໃ້ ຊຊ້ ວີ ດິ ໃຫ້ ສອດຄອ້ ງກບັ ທາມະຊາດຂອງຄວາມເປນັ ມະນດຸ ຊ່ ງຕອ້ ງການພຽງປັດໄຈ 4 ໃນການ ດາເນນີ ຊວີ ດິ ທ່ ີສະຫງບົ ບ່ ແມ່ ນ ຊວີ ດິ ທ່ ີຕອ້ ງທະເຢີທະຢານເພ່ ອສ່ ງິ ນອກເໜອຈາກທາມະຊາດຂອງຕນົ ເຊ່ ນັ ຢາກມີລດົ ໄວໃ້ ຊ້ ຫລ ຢາກເປນັ ເຈາົ້ ຂອງອາ ຊງັ ຫາລມິ ະຊບັ ກຈະເປນັ ຊວີ ດິ ທ່ ຫີ າທຸກໃສ່ ຕວົ ເພາະເມ່ ອ ເກີດຄວາມທະເຢີ ທະຢານຂນ້ ຢ່ າງນນັ້ ກຕອ້ ງພະຍາຍາມດນິ້ ຫນົ ສະແຫວງຫາ ເພ່ ອຈະໄດມ້ າຊ່ ງສ່ ງິ ທ່ ີປາດຖະຫນາ ອນັ ເປັນການທາລາຍຊວີ ດິ ອນັ ສະຫງບົ ຕາມທາມະຊາດ. ນອກຈາກນີ້ ເນ່ ອງຈາກວຖິ ີຂອງທາມະຊາດຄຄວາມປ່ ຽນແປງຂອງສບັ ພະສງິ ຈງັ ຈຈ້ ່ ງ ມີຄວາມເຫນັ ວ່ າ ມະນດຸ ຈ່ ງຍອມຮບັ ຄວາມປ່ ຽນແປງຂອງຊວີ ດິ ບ່ ວ່ າດີ ຫລ ຮາ້ ຍດວ້ ຍໃຈສະຫງບົ ໃນຢາມໂຊກມາຫວາດສະນາສ່ ງົ ກບ່ ຫງົ ລະເມີ ໃນຍາມເຄາະຮາ້ ຍຕກົ ອບັ ກບ່ ເສາົ້ ໂສກເສຍໃຈ ຈາກເລ່ ອງ “ຄວາມສຸກທ່ ີສມົ ບນ” ຈງັ ຈໄ້ ດກ້ ່ າວເຖງິ ການດາເນນີ ຊວີ ດິ ເພ່ ອຄວາມສຸກໄວວ້ ່ າ. ຕາມທດັ ນະຂອງຂາ້ ພະເຈາົ້ ຈະຫາຄວາມສຸກບ່ ໄດເ້ ລຍີ ຕາບເທ່ າົ ທ່ ຍີ ງັ ສະແຫວງຫາຄວາມສຸກຢ່ ຄວາມສຸກຢ່ າງຍ່ ງິ ຂອງຂາ້ ພະເຈາົ້ ຢ່ ຖກທ່ ບີ ່ ໄດເ້ ຮດັ ຫຍງັ ເລຍີ ................................. ຖາ້ ທ່ ານຖາມວ່ າ ຄວນເຮດັ ຫຍງັ ແລະ ບ່ ຄວນເຮດັ ຫຍງັ ທ່ ໃີ ນໂລກນີ້ ເພ່ ອທ່ ຈີ ະມຄີ ວາມສຸກ ຂາ້ ພະເຈາົ້ ຂອບ ອກົ ໄດວ້ ່ າຄາຖາມເຊ່ ນັ ນບີ້ ່ ມຄີ າຕອບ ບ່ ມທີ າງທ່ ີຈະກາໜດົ ສ່ ງິ ເຫລາົ້ ນີ້ ໃນທນັ ທທີ ່ ີຂາ້ ພະເຈາົ້ ຢຸດສະແຫວງຫາ ຄວາມສຸກ ຄວາມຖກ ແລະ ຄວາມຜດິ ປາກດົ ຂນ້ ມາເອງ ການດາລງົ ຢ່ ຢ່ າງເປນັ ສຸກ ແລະ ຄວາມພງພໃຈໃນສ່ ງິ ທ່ ີມຢີ ່ ເປັນໄປໄດໃ້ ນທນັ ທທີ ່ ີຢຸດເຮດັ ການ ເພ່ ອສະແຫວງຫາ ຖາ້ ປະຕບິ ດັ ອກົ ກາ ຈະໄດຮ້ ບັ ຄວາມສຸກ ແລະ ຢ່ ຢ່ າງເປັນສຸກພອ້ ມໆ ກນັ ໄປ. ທດັ ສະນະດ່ ງັ ກ່ າວຂາ້ ງຕນົ້ ຂອງຈງັ ຈ ້ ກ່ າວເຖງິ ການປະຕບິ ດັ ອກົ ກາ (ວ ເຫວ່ ຍ) ວ່ າເປັນ ທາງຂອງການດາເນນີ 43 Py 225 ປັດຊະຍາຈນີ ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕນີ

ຊວີ ດິ ທ່ ກີ ່ ໃຫເ້ ກດີ ຄວາມສຸກ ທງັ ນີ້ ຕອ້ ງທາຄວາມເຂາົ້ ໃຈວ່ າ ການປະຕບິ ດັ ອກົ ກາບ່ໄດໝ້ າຍການຢ່ ນ່ ງິ ເສຍ ໂດຍບ່ໄດກ້ ະທາສ່ ງິ ໃດເລຍີ ແຕ່ ໝາຍເຖງິ ການກະທາທ່ ປີ າດສະຈາກ ຈດຸ ມຸງ້ ໝາຍ ຫລ ການວາງແຜນເພ່ ອບນັ ລຸເປົາ້ ໝາຍ ໃດໆ ທງັ ສນິ້ ດ່ ງັ ທ່ ີຈງັ ຈກ້ ່ າວວ່ າ. - ເມ່ ອປາດສະຈາກການຜກັ ໃສ ຫລ ການຜກັ ດນັ - ປາດສະຈາກຄວາມຕອ້ ງການ ຫລ ດງດດ - ກດິ ຈະການຕ່ າງໆ ຄວນເປນັ ໄປຢ່ າງເໝາະສມົ - ໂດຍທ່ ີທ່ ານເອງໄດເ້ ປັນຄນົ ອດິ ສະຫລະ - ຄວາມຖກຕອ້ ງນນັ້ ງ່າຍ - ເມ່ ອເລ່ ມີ ຖກ ຄວນໄດຜ້ ນົ ຄຄວາມງ່າຍ - ເຮດັ ຕໄ່ ປຢ່ າງງ່າຍໆ ເທ່ າົ ກບັ ເຮດັ ໄປຢ່ າງຖກຕອ້ ງ - ຫນົ ທາງທ່ ີຖກເພ່ ອໄປຢ່ າງງ່າຍໆ ຄລມຫນົ ທາງທ່ ີຖກເສຍ - ແລະລມດວ້ ຍວ່ າການໄປນນັ້ ງ່າຍ ຈາກເລ່ ອງ “ມະນດຸ ທ່ ີແທ”້ ຈງັ ຊໄ້ ດກ້ ່ າວເຖງິ ວຖິ ີຊວີ ດິ ວ ເຫວ່ ຍ ໄວດ້ ່ ງັ ນີ້ - ມະນດຸ ທ່ ີແທໝ້ າຍຄວາມວ່ າຢ່ າງໃດ - ມະນດຸ ທ່ ີແທໃ້ ນສະໄໝບຮານຄວນບ່ ຢາ້ ນ - ເມ່ ອຢດຖທດັ ນະໜ່ ງໃດຢ່ ດຽວດາຍ - ບ່ ເອາົ ປຽບໃຜ ບ່ ວາງແຜນການນໃດໆ - ເຖງິ ລມົ້ ເຫລວກບ່ ເສຍໃຈ - ເມ່ ອສາເລດັ ກບ່ ຫງົ ຕນົ - ຍາມຕກົ ຈາກເຫວບ່ ວຽນຫວົ - ຍາມຕກົ ລງົ ນາ້ ຕວົ ບ່ ປຽກ - ຍ່ າງໜາ້ ກອງໄຟກບ່ ໄໝ້ - ຄວນຖໄດວ້ ່ າຄວາມຮຂ້ ອງທ່ ານເຂາົ້ ເຖງິ ຫນົ ທາງແຫ່ ງເຕ໋ໍ - ມະນຸດທ່ ີແທສ້ ະໄໝບຮານ - ບ່ ໃຍດຊີ ວີ ດິ - ບ່ ຢາ້ ນຄວາມຕາຍ - ເມ່ ອສ່ ທາງເຂາົ້ ກປາດສະຈາກຄວາມຍນິ ດີ - ເມ່ ອສ່ ທາງອອກ ທາງນນ້ ໂນນ້ - ກປາດສະຈາກການຂດັ ຂນ້ - ມາງ່າຍໄປງ່າຍ - ບ່ ລມວ່ າມາຈາກໃສ - ແລະບ່ ຖາມວ່ າຈະໄປໃສ - ບ່ ຍ່ າງໄປເບອ້ ງໜາ້ ດວ້ ຍຄວາມທຸກໂສກ - ທງັ ໆ ທ່ ີຕ່ ສຢ້ ່ ຕະຫລອດຊວີ ດິ - ຍອມຮບັ ຊວີ ດິ ທ່ ີເປນັ ຢ່ ດວ້ ຍຄວາມຍນີ ດີ - ຮບັ ຄວາມຕາຍ ເມ່ ອມາເຖງິ ໂດຍບ່ ເອາົ ໃຈໃສ່ - ແລວ້ ກຈາກໄປໂພນ້ 44 Py 225 ປັດຊະຍາຈນີ ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕນີ

ດ່ ງັ ນນັ້ ຈະເຫນັ ວ່ າ ຕາມທດັ ນະຂອງຈງັ ຈນ້ ນັ້ ວຖິ ີຊວີ ດິ ທ່ ີດທີ ່ ີສຸດຄວຖິ ີຊວີ ດິ ທ່ ບີ ່ ສະແຫວງຫາ ສ່ ງິ ເກນີ ເລຍີ ນອກຈາກທາມະຊາດ ສ່ ງິ ຟ່ ຸ ມເຟອຍຕ່ າງໆ ທງັ ຫມດົ ທງັ ກຽດຕຍິ ດົ ຊ່ ສຽງ ສ່ ງິ ເຫລາົ້ ນີຄ້ ວນນາ ມາຊ່ ງຄວາມທກຸ ເພາະຜ້ ສະແຫວງຫາຄວາມພະຍາຍາມເຮດັ ທຸກໆ ທາງເພ່ ອໃຫໄ້ ດສ້ ່ ງິ ເຫລາົ້ ນມີ້ າ ແລະ ຖຮກັ ສາ ໄວໃ້ ຫໄ້ ດ້ ວຖິ ີຊວີ ດິ ດ່ ງັ ກ່ າວຈ່ ງ ເປນັ ວຖິ ີຊວີ ດິ ທ່ ີບ່ ລຽບງ່າຍ ແຕ່ ແບ່ ງແຍກວ່ ານຄີ້ ຄວາມລາ້ ລວຍ ນີຄ້ ຄວາມຍາກຈນົ ນີຄ້ ກຽດຕຍິ ດົ ແລະ ນຄີ້ ຄວາມ ຂາດກຽດເປັນຕນົ້ ຜນົ ຈາກການດາເນນີ ຊວີ ດິ ທ່ ີເກນີ ເລຍີ ຈາກທາມະຊາດ ຄວນນາມາຊ່ ງການປຽບທຽບ ແລະ ພະຍາຍາມແກງແຍ່ ງຊ່ ງກນັ ແລະ ກນັ ໃນລະຫວ່ າງມະນຸດ ແຕ່ ຖາ້ ເປນັ ວຖິ ີຊວີ ດິ ວ ເຫວ່ ຍ ຜ້ດາເນນີ ຊວີ ດິ ຄວນເຂາົ້ ໃຈ ເຖງິ ວຖິ ີຊວີ ດິ ທ່ ີລຽບງ່າຍ ບ່ ມກີ ານຕງັ້ ຈດຸ ໝາຍຂອງຊວີ ດິ ເພ່ ອຊ່ ສຽງກຽດຕຍິ ດົ ແລະ ເງນີ ທອງ ເພາະສະນນັ້ ຈ່ ງບ່ ຫງົ ລະເມເີ ມ່ ອມຊີ ່ ສຽງ ແລະ ບ່ ຮສ້ ກກະວນົ ກະວາຍຖາ້ ຕນົ ເອງຕອ້ ງຕກົ ຕ່ າ ສາມາດເຂາົ້ ໃຈໄດເ້ ປນັ ຢ່ າງດວີ ່ າ ມະນຸດນນັ້ ຄວນເໝອນກບັ ສ່ ງິ ອ່ ນໆ ໃນໂລກບ່ ມຄີ ວາມຍ່ ງິ ໃຫຍ່ ແຕ່ ປະການໃດທງັ ສນິ້ ສະນນັ້ ບ່ ສາມາດອຸບໂລກຕວົ ເອງໃຫເ້ ປັນ ກະສດັ ທ່ ີມີຄວາມສາຄນັ ຫລາຍກວ່ າຄນົ ອ່ ນໆ ບ່ ສາມາດອຸບໂລກຕວົ ເອງວ່ າເປັນບນັ ຖດິ ເປັນປັດຊະຍາເປນັ ເສດຖີ ທ່ ມີ ີ ຄຸນຄ່ າເໝອນຄນົ ອ່ ນໆ ໄດໃ້ ນທາງກງົ ກນັ ຂາ້ ມ ກບັ ມຊີ ວີ ດິ ເໝອນຄນົ ບາ້ ທ່ ບີ ່ ພໃຈຈະໄດເ້ ຫນັ ຄນົ ລອ້ ມອອ້ ມຕນົ ເອງ ດວ້ ຍຊາ້ ຜດ້ າເນນີ ຊວີ ດິ ຕາມວຖິ ີ ວ ເຫວ່ ຍ ຄວນໄດ້ ເຊ່ ອວ່ າເປນັ ມະນຸດທ່ ີແທ້ ຜຊ້ ່ ງບ່ ຮຈ້ ກັ ຮກັ ຊວີ ດິ ແລະ ກຽດຊງັ ຄວາມຕາຍ ບ່ ມຄີ ວາມຮສ້ ກຍນີ ດເີ ມ່ ອມີການ ເກດີ ແລະ ບ່ ຕ່ ຕາ້ ນຄວາມຕາຍ. ຝ່ າຍລດັ ທຂິ ງົ ຈ ້ (Confucianism) ໄດແ້ ກ່ ປັດຊະຍາຂອງຂງົ ຈ ້ ແລະ ສານຸສດິ ມຄີ ວາມເຫນັ ວ່ າມະນຸດພເິ ສດ ຄວນມຄີ ນຸ ນະທາພນ້ ຖານ 4 ປະການ ດ່ ງັ ນ:ີ້ 1. ເຍນີ (jen) ຫລຄວາມເມດຕາກະລນຸ າ ອນັ ໝາຍເຖງິ ການຮບັ ຮເ້ ຖງິ ຄວາມສຸກ ແລະ ຄວາມທກຸ ຂອງຜອ້ ່ ນ. 2. ອີ (i) ຫລຄວາມຖກຕອ້ ງ ອນັ ໝາຍເຖງິ ການຮຈ້ ກັ ຫນາ້ ທ່ ີທ່ ີຈະໄດປ້ ະຕບິ ດັ ຕ່ ຜອ້ ່ ນ ຊ່ ງໝາຍຄວາມວ່ າບ່ ກະ ເຮດັ ການໃດໆ ເພາະການກະທານນັ້ ກ່ ໃຫເ້ ກດີ ຜນົ ປະໂຫຍດແກ່ ຕນົ ເອງ ຫາກກະທາເພາະເປັນກດົ ເກນທາງຈະຣຍິ ະທາ ທ່ ຕີ ນົ ເຫນັ ສມົ ຄວນວ່ າຈະຕອ້ ງທາ ເນ່ ອງຈາກເປນັ ສ່ ງິ ຖກຕອ້ ງ ແລະ ດງີ າມ. 3. ລິ (li) ຫລມານຢາ ແລະ ພທິ ີກາ ຊ່ ງບໄ່ ດໝ້ າຍພຽງການຖຕາມພທິ ີກາພາຍນອກ ຢ່ າງຖກຕອ້ ງເທ່ າົ ນນັ້ ຫາກ ໝາຍເຖງິ ຄວາມສາມາດໃຫພ້ ທິ ກີ າ ແລະ ມານຢາເປັນການສະແດງອອກ ພາຍນອກ ທ່ ີຈະເປນັ ສ່ ໃຫຜ້ ອ້ ່ ນເຫນັ ເຖງິ ເຈາົ້ ທາທ່ ມີ ີຢ່ ພາຍໃນຕນົ ເອງ 4. ຈ ້ (chih) ຫລສະຕປິ ັນຍາ ອນັ ໝາຍເຖງິ ຄວາມສາມາດທ່ ຈີ ະເຂາົ້ ໃຈວຖິ ີແຫ່ ງອງົ ການ ແຫ່ ງສະຫວນັ ໄດ້ ມະນຸດຄວນສາມາດຍ່ າງຕາມຄວາມປາດຖະຫນາແຫ່ ງຫວົ ໃຈ ໂດຍບ່ ຂດັ ກບັ ອງົ ການແຫ່ ງສະຫວນັ . ແຕ່ ຈງັ ຈ ້ ມີຄວາມປາດຖະຫນາໃຫມ້ ະນດຸ ກາ້ ວໄປໄກກວ່ າການຢດໝ່ ນັ ຄຸນນະທາທງັ 4 ນີ້ ຈງັ ຈ ້ ມີຄວາມເຫນັ ວ່ າ ຄາສອນຂອງລດັ ທຂິ ງົ ຈພ້ ຽງຊ່ ວຍໃຫໄ້ ດມ້ ຂີ ຸນນາງ ແລະ ຂາ້ ລາດຊະການທ່ ປີ ະພດດີມີ ຄນຸ ນະທາ ຫລອກີ ອນັ ໜ່ ງກຄ ຊ່ ວຍໃຫບ້ ງັ ເກີດສຸພາບຊນົ ທ່ ີອອ້ ມຮໃ້ ນຄຸນະທາ ແຕ່ ຄນຸ ນະທານນັ້ ເອງ ກບັ ເປັນກອບທ່ ທີ າໃຫມ້ ະນດຸ ບ່ ສາມາດປະພດ ປະຕບິ ດັ ໄດຢ້ ່ າງເສຣີ ເພ່ ອທ່ ີຈະສາ້ ງສນັ ສ່ ງິ ແປກໆໃໝ່ ໆ. ຈງັ ຈມ້ ຄີ ວາມເຫນັ ວ່ າ ວລີ ະບຸລຸດໃນສາຍຕາຂອງຝ່ າຍລດັ ທຂິ ງົ ຈຕ້ ອ້ ງການຜະສາເລດັ ໃນທາງ ຄວາມດີ ຄວາມດີ ຈ່ ງເປນັ ເໝອນວດັ ຖຸປະສງົ ທ່ ີທ່ ານຕງັ້ ໃຈມ່ ນັ ຈະບນັ ລຸໃຫໄ້ ດ້ ແລະ ນນັ້ ຄວນເປັນສາເຫດ ໃຫເ້ ກດີ ການແບ່ ງແຍກ ລະຫວ່ າງຄວາມດທີ ່ ີທ່ ານຕອ້ ງການໃຫປ້ າກດົ ຂນ້ ກບັ ຄວາມຊ່ ວົ ແລະ ນນັ້ ກຄຈດຸ ເລ່ ມີ ຕນົ້ ຂອງຄວາມສບັ ສນົ ຄວາມດີ ຈ່ ງກາຍເປັນສ່ ງິ ທ່ ຢີ ່ ຫ່ າງຕນົ ເອງອອກໄປ. ດວ້ ຍເຫດດ່ ງັ ກ່ າວ ຈງັ ຈຈ້ ່ ງເຊອ້ ວ່ າ ຄວາມດງີ ່າຍໆ ກມຢີ ່ ໃນຕນົ ເອງ ຄວາມດຄີ ການດາເນນີ ຊວີ ດິ ຢ່ າງທາມະດາ ສາມນັ ຫລ ການຢ່ ຢ່ າງຖ່ ອມຕນົ ບ່ ກະທາການໃດໆ ໂດຍຫວງັ ຜນົ ຕອບແທນບ່ ວາງແຜນການໃດໆ ຢ່ າງເອາົ ຈງິ ເອາົ ຈງັ ສ່ ວນການກະທາໃດໆ ທ່ ີກະທາລງົ ໄປເພ່ ອພະຍາຍາມກະທາດວ້ ຍຄວາມຮສ້ ກຢ່ ຕະຫລອດເວລາ ລວ້ ນເປນັ ການສາ້ ງ ຄວາມຢຍ່ ງິ ໃຫຍ່ ໃຫແ້ ກ່ ຕນົ ເອງ ຄຸນນະທາສງສຸດຕາມທດັ ນະຂອງຈງັ ຈ ້ ຈ່ ງເໝອນກບັ ການປາດສະຈາກຄນຸ ນະທາ ຫລ ເປນັ ສ່ ງິ ທ່ ີບ່ ຖກນັ ວ່ າເປັນຄນຸ ນະທາ ຄນົ ທ່ ີມີຄຸນນະທາ ຫລ ຄນົ ຂອງເຕ່ າົ ຍ່ ອມພໃຈທ່ ີຈະຢ່ ຢ່ າງງຽບໆ ໂດຍບ່ ເປັນທ່ ີຮ້ 45 Py 225 ປັດຊະຍາຈີນ ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕນີ

ຈກັ ຍ່ ອມບ່ ຫວງັ ຕາແໜ່ ງຫນາ້ ທ່ ີໃນທາງລາດຊະການ ແຕ່ ທງັ ນີ້ ຈງັ ຈກ້ ບ່ໄດຫ້ ວງັ ໃຫຄ້ ນົ ຂອງ ແຕ່ ໃຊຊ້ ວີ ດິ ແບບຕນົ ຢ່ ຢ່ າງ ດຽວດາຍ ພາວະນາແສງສະຫວ່ າງຫາຕນົ ເອງ ວາງແຜນເພ່ ອຄວາມ ຈະເລນີ ງອກງາມຂອງຕນົ ເອງ ຈ່ ງເປນັ ບຸກຄນົ ທ່ ດີ ດັ ຕນົ ເອງຈາກວຖິ ແີ ຫ່ ງເຕ່ າົ ດວ້ ຍເຊ່ ນັ ດຽວກນັ ກບັ ບຸກຄນົ ທ່ ພີ ະຍາຍາມວາງແຜນເພ່ ອຄວາມຈະເລນີ ງອກງາມຂອງຕນົ ເອງ ໂດຍການປະຕບິ ດັ ຕນົ ຢ່ ໃນສງັ ຄມົ ຈງັ ຈຈ້ ່ ງສອນເຊ່ ນັ ດຽວກບັ ເລ່ າົ ຈ ້ ໃນແງ່ຂອງການເນນັ້ ການອ່ ອນນອ້ ມຖ່ ອມຕນົ ແຕ່ ບ່ ແມ່ ນເປນັ ການ ຖ່ ອມຕນົ ເພ່ ອໃຫໄ້ ດຮ້ ບັ ການຍກົ ຍອ້ ງວ່ າຕນົ ເປັນຄນົ ດີ ການຖ່ ອມຕນົ ຢ່ າງບລສິ ຸ ດຄວນບ່ ຫວງັ ຜນົ ໃນ ບນັ້ ປາຍ ຄວນຖ່ ອມຕນົ ຊ່ ວຍໃຫຮ້ ຈ້ ກັ ເຖງິ ຄວາມວ່ າງເປ່ ົາຂອງຕນົ ວ່ າຕນົ ເອງເປນັ ດຸດຕໄມແ້ ຫງ້ ຫລ ເຖາົ້ ຖ່ ານ ວຖິ ີຊວີ ດິ ວ ເຫວ່ ຍ ຈ່ ງບ່ ແມ່ ນການສອນໃຫຄ້ ນົ ຢ່ ໂດຍບ່ ກະທາກດິ ຈະກາ ແຕ່ ເປນັ ວຖິ ແີ ຫ່ ງການ ກະທາທ່ ີ ສມົ ບນ ເປັນການກະທາທ່ ບີ ່ໄດເ້ ກດີ ຈາກການຕອບຄາຖາມວ່ າຄວນເຮດັ ຫຍງັ ຫລ ບ່ ໃນໂລກນີ້ ເພ່ ອໃຫໄ້ ດຮ້ ບັ ຄວາມ ສຸກ ດ່ ງັ ນີ້ ຈະເຫນັ ວ່ ານກັ ປດັ ຊະຍາເຕ່ າົ ຕອ້ ງການໃຫມ້ ະນດຸ ສະແຫວງຫາຄວາມສະຫງບົ ຂອງຈດິ ອຸ ດມົ ຄະຕຊິ ວີ ດິ ຂອງ ນກັ ປດັ ຊະຍາເຫ່ າົ ນີ້ ຈ່ ງເນນັ້ ໃນຮບຝ່ າຍຮບັ ເຊ່ ນັ ສອນໃຫອ້ ່ ອນນອ້ ມຖ່ ອມຕນົ ສອນໃຫຄ້ ນົ ສະຫງບົ ແລະ ສອນໃຫ້ ຄນົ ທາຕນົ ເປັນຄນົ ໂງ່ ຫລາຍກວ່ າທ່ ີຈະສອນໃຫຄ້ ນົ ແຂງແກ່ ງ ສະຫລາດ ແລະ ເປນັ ຝ່ າຍລກຸ . 4. ປັດຊະຍາການເມອງ ຈາກເລ່ ອງ “ປະຫວດັ ສາດບ່ ຈາຣກຊວີ ດິ ທ່ ີສຸກສມົ ບນ” ຈງັ ຈໄ້ ດກ້ ່ າວໄວວ້ ່ າ: - ໃນສະໄໝທ່ ີຊວີ ດິ ເທງິ ພນ້ ໂລກນສີ້ ຸກສມົ ບນເຕມັ ປ່ ຽມ - ບ່ ມໃີ ຜສນົ ໃຈໃນຄນົ ທ່ ີມຄີ ນຸ ຄ່ າ ແລະ ບ່ ສະແຫວງຫາຄນົ ທ່ ີມຄີ ວາມສາມາດ - ຖກນັ ວ່ າຜປ້ ກົ ຄອງເປັນປະດຸດຢອດໄມ້ ໃນຂະນະທ່ ີລາດຊະດອນ - ເປນັ ປະດດຸ ຝງກວາງທ່ ີຢ່ ໃນປ່ າລະເມາະ ທກຸ ຄນົ ຊ່ ສດັ ແລະ ຍຸດຕທິ າ - ໂດຍບ່ ຮວ້ ່ າຕ່ າງກກາລງັ ເຮດັ ຫນາ້ ທ່ ີຂອງຕນົ ຕ່ າງຮກັ ກນັ ແລະ ກນັ - ໂດຍບ່ ຮວ້ ່ ານແີ້ ລຄການຮກັ ເພ່ ອນມະນດຸ ຕ່ າງບ່ ຫລອກລວງກນັ - ໂດຍບ່ ຮວ້ ່ າຕ່ າງຄນົ ຄວນທາຕນົ ໃຫເ້ ປນັ ທ່ ີເຊ່ ອຖໄດ້ ຕ່ າງກໄວໃ້ ຈ - ກນັ ແລະກນັ ໂດຍບ່ ຮວ້ ່ າຄວນທາຕນົ ໃຫຜ້ ອ້ ່ ນໄວໃ້ ຈຕນົ - ຕ່ າງຢ່ ນາກນັ ຢ່ າງເສລີ ຍນີ ດໃີ ຫ້ ແລະ ຮບັ ຈາກກນັ ແລະ ກນັ - ໂດຍບ່ ຮວ້ ່ າຕນົ ເປັນຄນົ ໃຈດີ ດວ້ ຍເຫດສະນີ້ - ທ່ ານເຫ່ າົ ນຈີ້ ່ ງບໄ່ ດຈ້ າກການກະທາຂອງພວກເຂາົ ລງົ ໄວ້ - ຈ່ ງບ່ ມປີ າກດົ ຢ່ ໃນໜາ້ ຫນງັ ສພງົ ສາວະດານ ຄາກ່ າວຂອງຈງັ ຈດ້ ່ ງັ ກ່ າວ ຄວນສະແດງເຖງິ ທດັ ນະກ່ ຽວກບັ ການເມອງ ແລະ ການປກົ ຄອງຂອງຈງັ ຈໄ້ ດເ້ ປນັ ຢ່ າງດວີ ່ າຈງັ ຈປ້ າດຖະຫນາສງັ ຄມົ ແບບ(Primitive society) ສງັ ຄມົ ດ່ ງັ ກ່ າວມະນຸດຄວນຢ່ ທງັ ຫມດົ ກນັ ຢ່ າງບ່ ຈາເປນັ ຕອ້ ງມຜີ ປ້ ົກຄອງທ່ ີຄອຍຖາ້ ໃຊອ້ ານາດອອກກດົ ຫມາຍ ບງັ ຄບັ ໃຫຜ້ ໃ້ ຕປ້ ົກຄອງທກຸ ຄນົ ສາມາດດາເນນີ ຊວີ ດິ ໂດຍເສລີ ແຕ່ ພາຍໃຕເ້ ສລພີ າບນນັ້ ກບັ ບ່ ມີການ ລະເມດີ ສດິ ທິ ແລະ ເສລພີ າບຂອງກນັ ແລະ ກນັ ກບັ ກາຍເປັນວ່ າມຄີ ວາມຮກັ ຊ່ ງ ກນັ ແລະ ກນັ ມີຄວາມໄວໃ້ ຈ ຊ່ ງກນັ ແລະ ກນັ ທງັ ຫມດົ ທງັ ມ່ ວນສາມາດຮ່ ວມມກນັ ເຮດັ ຕາມຫນາ້ ທ່ ີຂອງຕນົ ຢ່ າງບ່ ມີ ການບງັ ຄບັ ດວ້ ຍເຫດ ດ່ ງັ ກ່ າວຈາກເລ່ ອງ “ຄນົ ທ່ ີສມົ ຄວນເປັນກະສດັ ຈງັ ຈໄ້ ດສ້ ະແດງເຖງິ ຄນຸ ສມົ ບດັ ຂອງຜປ້ ົກຄອງ ໄວດ້ ່ ງັ ນີ້ - ປ່ ອຍທອງໃຫຄ້ ງົ ແຝງຢ່ ຕາມພເຂາົ - ບ່ ສນົ ໃຈທ່ ີຈະໄດຊ້ ບັ ສມົ ບດັ ຂອງຜໃ້ ດ - ບ່ ປາດຖະຫນາຄວາມມ່ ງັ ຄ່ ງັ ຫລກຽດຕຍິ ດົ - ບ່ ເປນັ ຂຍ້ ນີ ດທີ ່ ີອາຢຸຢນ ແລະ ກບ່ ເສຍໃຈທ່ ອີ າຍຸສນັ້ - ຄວາມສາເລດັ ບ່ ແມ່ ນສ່ ງິ ຊ່ ງໜາ້ ຈະມາໂອອ້ ວດ ແລະ ຄວາມລມົ້ ເຫລວ ກບ່ ໜາ້ ອບັ ອາຍ 46 Py 225 ປັດຊະຍາຈີນ ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕນີ

- ຊງົ ອານາດໄວທ້ ງັ ໂລກ ແຕ່ ກບ່ ເອາົ ຫຍງັ ມາໃຫຕ້ ນົ ເອງເລຍີ - ຄວາມຍ່ ງິ ໃຫຍ່ ຂອງທ່ ານຢ່ ທ່ ວີ ່ າສບັ ພະສງິ ທງັ ຫມດົ ກນັ ເປັນໜ່ ງ - ຄວາມເປນັ ແລະ ຄວາມຕາຍມີຄ່ າເທ່ າົ ກນັ ດ່ ງັ ນີຈ້ ະເຫນັ ວ່ າສາຫລບັ ຈງັ ຈແ້ ລວ້ ມະນຸດຈະສາມາດມີຄວາມສຸກທ່ ີແທຈ້ ງິ ໄດນ້ ນັ້ ມະນຸດ ຕອ້ ງມຄີ ວາມຮໃ້ ນ ຂນັ້ ສງກວ່ າສາມນັ (higher knowledge) ຄວາມຮດ້ ່ ງັ ກ່ າວຄ ຄວາມສາມາດທ່ ຈີ ະເບ່ ງິ ເຫນັ ຄວາມເປນັ ອນັ ໜ່ ງອນັ ດຽວກນັ ຂອງສບັ ພະສງິ ເພາະທຸກສ່ ງິ ລວ້ ນມບີ ່ ເກີດມາຈາກສ່ ງິ ດຽວກນັ ຄເຕ່ າົ ດ່ ງັ ນນັ້ ຈ່ ງບ່ ມີຄວາມແຕກຕ່ າງລະຫວ່ າງ “ຕວົ ຂອ້ ຍ (me) ກບັ “ບ່ ແມ່ ນຕວົ ຂອ້ ຍ” (non-me) ເມອມະນຸດມີຄວາມຮໃ້ ນຂນັ້ ນີ້ ປະສບົ ການໃຫຄ້ ວາມແຕກຕ່ າງ ແລະ ເຂາົ ຈະເປນັ ອດິ ສະຫລະ ເຂາົ ຈະເບ່ ງິ ເຫນັ ວ່ າຊວີ ດິ ແລະ ຄວາມຕາຍ ຈດຸ ເລ່ ມີ ແລະ ຈດຸ ຈບົ ເປັນພຽງຕວາມສບ ເນ່ ອງ ເໝອນກາງວນັ ແລະ ກາງຄນ ຊວີ ດິ ແລະ ຄວາມຕາຍ ຈດຸ ເລ່ ມີ ຕນົ້ ແລະ ຈດຸ ຈບົ ຈ່ ງມີອາດລບົ ກວນໃນຂນັ້ ສງຈ່ ງ ເປັນຄວາມຮທ້ ່ ແີ ຕກຕ່ າງຈາກຄວາມຮໃ້ ນຂນັ້ ຕ່ າ ແຍກສບັ ພະສ່ ງິ ໃຫ້ ແຕກຕ່ າງກນັ ອອກໄປ ເພາະສະນນັ້ ບຸກຄນົ ຊ່ ງລະ ເລຍີ ຄວາມຮຂ້ ນັ້ ຕ່ າ ແລະ ພະຍາຍາມກະທາຈວາມຮໃ້ ນຂນັ້ ສງໃຫເ້ ກດີ ຂນ້ . ຈງັ ຈປ້ າດຖະຫນາຈະສອນໃຫຄ້ ນົ ໃຊຊ້ ວີ ດິ ຕາມ ທາມະຊາດ ບ່ ທະເຢີທະຢານຕ່ ສ່ ງິ ທ່ ຢີ ່ ເໝອວໄິ ສຂອງຕນົ ເພາະຈະເຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ຄວາມທກຸ ຈງັ ຈມ້ ີຄວາມເຫນັ ວ່ າມະນດຸ ບ່ ຄວນຈະສະແຫວງຫາຄວາມຮທ້ ່ ີຈະຊ່ ວຍປະດດິ ສ່ ງິ ຕ່ າງ ໆ ຂນ້ ມາບາລຸງມະນດຸ ໃຫເ້ ກດີ ເຂດຄນັ ຄວາມຕອ້ ງການຕາມ ທາມະຊາດຂອງມະນຸດ ເພາະຈະເຮດັ ໃຫມ້ ະນຸດເກດີ ຄວາມທກຸ ເຊ່ ນັ ເມ່ ອກ່ ອນທຍີ ງັ ບ່ ມກີ ານປະດດິ ເຄ່ ອງໂທລະທດັ ຂນ້ ຄວາມທກຸ ທ່ ີຢາກຈະມໂີ ທລະທດັ ບ່ ເກດີ ແກ່ ຜໃ້ ດ ເລຍີ ຄນັ ມໂີ ທລະທດັ ຂນ້ ແລວ້ ເຮາົ ຮວ້ ່ າຂາ້ ງບາ້ ນທ່ ານມໂີ ທລະທດັ ເຮາົ ກຢາກຈະມດີ ວ້ ຍ ເງນີ ບ່ ພກຕອ້ ງໄປກຢ້ ມເຂາົ ມາ ຊໂ້ ທລະທດັ ດວ້ ຍເຫດດ່ ງັ ກ່ າວ ຈງັ ຈຈ້ ່ ງສອນໃຫຄ້ ນົ ຊອກຫາຄວາມຮໃ້ ນສ່ ງິ ທ່ ີສາມາດເຮດັ ໃຫຊ້ ວີ ດິ ເປັນສຸກ ຄ ຮສ້ ກວ່ າ ຕວົ ເອງເປນັ ສ່ ວນຫນ່ ງຂອງເຕ່ າົ ສ່ ວນຄວາມຮພ້ າຍນອກບ່ ຊ່ ວຍໃຫເ້ ຂາົ້ ເຖງິ ເຕ່ າົ ໄດ້ ຈງັ ຈຈ້ ່ ງເປນັ ນກັ ທາມະຊາດນຍິ ມົ ເຊ່ ນັ ດຽວກບັ ເລ່ າົ ຈທ້ ່ ີຖວ່ າ ຄວາມຮຖ້ ວ້ ມຫວົ ເອາົ ຕວົ ບ່ ລອດ ຄວນຈະປ່ ອຍຊວີ ດິ ຕາມທາມະຊາດ ຢ່ າໄປທ່ ຽວຄນົ້ ຄວາ້ ຫາທາງຝນທາມະຊາດ ຈະໄດບ້ ່ ເປັນທຸກ ເຊ່ ນັ ຜມົ ຈະຫງອກ ກຢ່ າໄປກງັ ວນົ ກ່ ຽວຫາງຊ່ ຢາຢອ້ ມຜມົ . ປດັ ຊະຍາຈງັ ຈຈ້ ່ ງມຸງ້ ສອນໃຫຄ້ ນົ ສະລະໂລກີສຸກ ແລະ ໃນສ່ ວນເລກິ ຊ່ ງໃຫໃ້ ຊຊ້ ວີ ດິ ຕາມປ່ າທ່ ານ ລາເນາົ ໄພບາ ເພດັ ພດົ ສອນໃຫຄ້ ນົ ລງົ ຕກົ ບ່ ອນິ ງັ ຂງັ ຂອບກບັ ອາລມົ ໂລກແມ່ ນຈະຢ່ ໃນສງັ ຄມົ ກບ່ ຖກພາວະຂອງສງັ ຄມົ ບບີ ຄນັ້ ຈດິ ໃຈ ເປນັ ບຸກຄນົ ທ່ ີມຄີ ວາມສະຫງບົ ພາຍໃນ ບຸກຄນົ ໃນອຸດມົ ຄະຕຂິ ອງ ຈງັ ຈຮ້ ຽກວ່ າສດັ ບຸກຄນົ (ຈວິ ຢ່ ນ) ຊ່ ງໝາຍເຖງິ ລາສີ ບາ້ ນທ່ ີຍງັ ຄງົ ອາໄສຢ່ ໃນບາ້ ນເມອງ ແລະ ຍງັ ຄງົ ກ່ ຽວຂອ້ ງກບັ ສງັ ຄມົ ແຕ່ ບ່ ຖກອາລມົ ທາງໂລກລບົ ກວນ ຈງັ ຈ ້ ອະທບິ າຍເຖງິ ເຈາົ້ ລກັ ສະນະຂອງສດັ ບຸກຄນົ ໄວວ້ ່ າ ເປນັ ຜບ້ ່ ຮສ້ ກຕ່ າຕອ້ ຍ ບ່ ໂອອ້ ວດ ບ່ ປາດຖະຫນາຊ່ ສຽງໃດໆ ທງັ ສນິ້ ອາດດີ ທ່ ີລ່ ວງເລຍີ ມາແລວ້ ທ່ ານບ່ ຕາມພະວງົ ມນັ ອກີ ຊີວດິ ແມ່ ນຈະລາບລ່ ນກບ່ ເກດີ ຄວາມມວົ ເມາົ ຜທ້ ່ ມີ ຄີ ຸນສມົ ບດັ ເຊ່ ນັ ນີ້ ເຖງິ ມາດກວ່ າຈະຕອ້ ງຂນ້ ໄປຢ່ ເທງິ ທ່ ີສງທ່ ານກບ່ ຢາ້ ນວ່ າຈະພດັ ຕກົ ຕກົ ນາ້ ບ່ ໄຫ ຕກົ ໄຟບ່ ໄໝ້ ເຮດັ ໃຫເ້ ຂາົ ຫວ່ ນັ ໄຫວບໄ່ ດ້ ເພາະທ່ ານໄດຮ້ ແ້ ຈງ້ ໃນເຕ່ າົ ຄວາມຮຂ້ ອງທ່ ານບ່ ແມ່ ນ ຄວາມຢ່ າງທ່ ີສາມນັ ຊນົ ຈະເຂາົ້ ໃຈໄດ້ ສດັ ບຸກຄນົ ເວລາ ຫບັ ທ່ ານຄວນບ່ ຝັນ ຕ່ ນກບ່ ມອີ າລມົ ເສາົ້ ການກນິ ຢ່ ຂອງທ່ ານເປັນໄປຢ່ າງງ່າຍໆ ບ່ ພຖິ ພີ ຖິ ນັ ໃດໆ ທງັ ສນິ້ ບຸກຄນົ ຄວນບ່ ຍນີ ດໃີ ນຄວາມເປັນຢ່ ແມ່ ບ່ ເສາົ້ ໂສກາເມ່ ອເຖງິ ເວລາຕາຍ ຫລ ບ່ ປະຕເິ ສດຄວາມຕາຍຂອງຕນົ ເອງ ລຽ້ ວເຫນັ ການເກີດ ການຕາຍເປນັ ເລ່ ອງແສນທາມະດາ ບຸກຄນົ ໃນອຸດມົ ຄະຕຂິ ອງຈງັ ຈຕ້ ່ າງຈາກບຸກຄນົ ທາງໂລກເພາະມີຄວາມ ສມົ ບນທາງ ຈດິ Py 225 ປັດຊະຍາຈີນ 47 ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕີນ

ບົດທີ 8 ສານກັ ນິຕິທາ (Legalist School) ໃນຊ່ ວງແຫ່ ງການເສ່ ອມຂອງລາດຊະວງົ ໂຈວ ແລະ ການແຂ່ ງຂນັ ຕ່ ສຢ້ ່ າງຮຸນແຮງລະຫວ່ າງ ແຄວນ້ ຕ່ າງໆ (warring States Period) ອນັ ນາມາຊ່ ງການສະແຫວງຫາຄາຕອບວ່ າເຮດັ ແນວໃດສງັ ຄມົ ຈ່ ງຈະສະຫງບົ ແລະ ລດັ ຖະບານທ່ ີເໝາະສມົ ຄວນຈະເປັນແນວໃດ? ນນັ້ ເປນັ ສາເຫດໃຫເ້ ກີດການຕ່ ນຕວົ ທາງປດັ ຊະຍາ ຂນ້ ໃນປະເທດຈນີ ທງັ ນີ້ ຄາຕອບຕ່ ບນັ ຫາດ່ ງັ ກ່ າວມຫີ າຍຮອ້ ຍຄາຕອບ ແລະ ເຮດັ ໃຫເ້ ກີດປັດຊະຍາ ຂນ້ ຫາຍຮອ້ ຍສານກັ ໃນສະໄໝລາດ ຊະວງົ ໂຈວ ສານກັ ນຕິ ທິ າເປັນສານກັ ໜ່ ງທ່ ມີ ີຄວາມສາຄນັ ບ່ ນອ້ ຍ ກວ່ າລດັ ທຂິ ງົ ຈ,້ ລດັ ທມິ ່ ຈ ້ ແລະ ລດັ ທເິ ຕ່ າົ . ປດັ ຊະຍາສານກັ ນຕິ ທິ າ ຫລ ຟາເຈຍ (Fa Chia) ໄດຮ້ ບັ ແຮງກະຕຸນ້ ຈາກຂຸນນາງລດັ ສນິ (Chrin) ທ່ ີຊ່ ວ່ າ ຊາງ ຢາງ (Shang Yang) ຊາງຢາງເສຍເມຍຕ່ ຄາສອນຂອງຂງົ ຈ ້ ຜຊ້ ່ ງເນນັ້ ວ່ າ ສງັ ຄມົ ທ່ ີສະຫງບົ ຍ່ ອມເປນັ ໄປບ່ ໄດ້ ຖາ້ ແຕ່ ລະຄນົ ບ່ ພດັ ທະນາຄຸນນະທາໃຫມ້ ໃີ ນຕນົ ພດັ ທະນາຄຸນນະທາຂອງຄວາມສາພນັ ລະຫວ່ າງບຸກຄນົ ໃນສງັ ຄມົ ແລະ ໂດຍສະເພາະຢ່ າງຍ່ ງິ ຜປ້ ກົ ຄອງຕອ້ ງສນົ ໃຈຜນົ ປະໂຫຍດ ແລະ ຄວາມສຸກຂອງປະຊາຊນົ ເປນັ ອນັ ດບັ ທາອດິ ຊາງ ຢາງ ມຄີ ວາມເຫນັ ວ່ າ ກດົ ຈະລຍິ ະທາຂອງຂງົ ຈບ້ ່ ອານວຍໃຫ້ ເກດີ ປະໂຫຍດເທ່ າົ ກດົ ຫມາຍທ່ ີເຂມັ້ ງວດ ແລະ ບດົ ລງົ ໂທດທ່ ຮີ ຸນແຮງ ຜນົ ປະໂຫຍດຂອງລດັ ຄວນຢ່ ເໜອ ຜນົ ປະໂຫຍດຂອງປະຊາຊນົ ແລະ ເພ່ ອຄວາມຫມນັ້ ຄງົ ຂອງລດັ ແຮງງານຂອງປະຊາຊນົ ທງັ ໝດົ ຕອ້ ງ ມຸງ້ ເພ່ ອການຜະລດິ ແລະ ເສມີ ກອງທບັ ແຫ່ ງລດັ ໃຫເ້ ຂມັ້ ແຂງ ປະຊາຊນົ ປາດສະ ຈາກຊ່ ງລດັ ທໃິ ດໆ ທງັ ສນິ້ ທ່ ີຈະຕດັ ສນິ ເລອກງານ ແລະ ວຖິ ຊີ ວີ ດິ ຂອງຕນົ ເອງ ເພາະທກຸ ຢ່ າງຕອ້ ງຖກກາໜດົ ໂດຍ ລດັ ຖະບານ ນອກຈາກນີ້ ການແບ່ ງປະຊາຊນົ ເປັນຊນົ ຊນັ້ ຕ່ າງໆ ກບັ ເປນັ ເລ່ ອງທ່ ຫີ ກີ ລຽ້ ງບ່ ໄດ້ ເພາະຄວາມບ່ ເທ່ າົ ທຽມ ກນັ ທາງດາ້ ນສະຕປິ ນັ ຍາ ແຕ່ ທງັ ໝດົ ຕອ້ ງຢ່ ພາຍໃຕກ້ ດົ ຫມາຍອນັ ດຽວກນັ ນນັ້ ເອງ ເມ່ ອກດົ ຫມາຍ ເປນັ ແກນນາທ່ ີສາຄນັ ຂອງສງັ ຄມົ ຕອ້ ງຂຽນກດົ ຫມາຍໃຫຊ້ ດັ ເຈນ ແລະ ເຂາົ້ ໃຈໄດໂ້ ດຍງ່າຍ ເພ່ ອວ່ າຄນົ ລະເມດີ ກດົ ຫມາຍຈະບ່ ສາມາດແກ້ ຕວົ ໄດ.້ ລດັ ທຂິ ງົ ຈ ້ ແລະ ສານກັ ນຕິ ທິ າຈ່ ງເປນັ ປັດຊະຍາຈນີ 2 ສານກັ ທ່ ມີ ຄີ າສອນທ່ ີແຕກຕ່ າງກນັ ໂດຍສນິ້ ເຊ່ ງິ ສາ ເຫດທ່ ີເຮດັ ໃຫຄ້ ວາມຄດິ ຂອງທງັ ສອງລດັ ທນິ ແີ້ ຕກຕ່ າງກນັ ເຫນັ ຈະໄດແ້ ກ່ ທດັ ນະທ່ ຕີ ່ າງກນັ ໃນເລ່ ອງຂອງທາມະຊາດ ຂອງມະນດຸ ທາງຝ່ າຍລດັ ທຂິ ງົ ຈໂ້ ດຍສະເພາະເມ່ ງຈມ້ ຄີ ວາມເຫນັ ວ່ າ ທາມະຊາດ ດງັ້ ເດມີ ຂອງມະນດຸ ເປນັ ທາມະຊາດທ່ ີ ດີ ແຕ່ ຊາງ ຢາງ ມຄີ ວາມເຫນັ ວ່ າມະນດຸ ມແີ ນວໂນມ້ ໂດຍທາມະຊາດ ຄການເຫນັ ແກ່ ຕວົ ເໝອນກະແສນາ້ ທ່ ີໄຫລງົ ສ່ ທ່ ີ ຕາໂດຍທາມະຊາດເພາະສະນນັ້ ຄວາມຮກັ ຂອງບດີ າມານດາຍ່ ອມບ່ ສາມາດເຮດັ ໃຫບ້ ຸດຂອງຕນົ ເປນັ ຄນົ ດໄີ ດ້ ກດົ ຫມາຍ ອາຍາຕ່ າງຫາກທ່ ີສາມາດເຮດັ ໃຫເ້ ປນັ ຄນົ ດີ ຄວາມຮກັ ເຮດັ ໃຫຄ້ ນົ ເສຍຄນົ ແຕ່ ຄນົ ຈະຍອມຈານນົ ຕ່ ກດົ ຫມາຍເທ່ າົ ນນັ້ ດ່ ງັ ນນັ້ ຄາຖາທ່ ີດີ ບ່ ໃຊກ້ າເນດີ ມາຈາກຄນົ ດີ ແຕ່ ລດັ ທ່ ີດີສາມາດມາໄດເ້ ພາະກດົ ຫມາຍ ຢ່ າງໃດກຕາມ ທດັ ນະຂອງ ນກັ ຄດິ ຂອງລດັ ທນິ ຕິ ທິ າ ໃນເລ່ ອງທາມະຊາດຂອງມະນຸດນນັ້ ແທ້ຈງິ ມີເຄາົ້ ແຫ່ ງຄວາມຄດິ ມາຈາກ ຄວາມຄດິ ຂອງຊຸ່ງຈນ້ ນັ້ ເອງ ເພາະຊຸ່ຈເ້ ປນັ ຜແ້ ລວ້ ທາງໃຫແ້ ກ່ ສານກັ ນຕິ ທິ າຂອງຈນີ ນນັ້ ເອງ. ປັດຊະຍາຂອງສານກັ ນຕິ ທິ າ ຖກນາໄປໃຊໃ້ ນລດັ ສນິ ຫາຍປີ ຈນົ ລດັ ນກິ າຍເປັນລດັ ທ່ ີມີ ອານາດ ລດັ ສນິ ມອີ າ ນາດຫລາຍຈນົ ໃນທ່ ີສຸດສາມາດເອາົ ຊະນະລດັ ອ່ ນໆ ໄດໝ້ ດົ ແລະ ເຮດັ ໃຫປ້ ະເທດຈນີ ທງັ ຫມດົ ເປນັ ອນັ ໜ່ ງອນັ ດຽວ ກນັ ໄດອ້ ກີ ເທ່ ອໜ່ ງ ປັດຊະຍາຂອງລດັ ທນິ ຕິ ທິ ານຍິ ມົ ບ່ ແມ່ ນພຽງເຮດັ ໃຫ້ ເກີດການທງັ ຫມດົ ກນັ ຂອງແຄວນ້ ຕ່ າງ ໆ ໃນ ຈນີ ເທ່ າົ ນນັ້ ແຕ່ ຍງັ ມີຜນົ ໃຫກ້ ານປກົ ຄອງລະບອບເຈາົ້ ຄອງນະຄອນ (Fendalism) ໝດົ ໄປຈາກປະເທດຈນີ ດວ້ ຍ. ຢ່ າງໃດກຕາມ ການກດົ ຂີປ້ ະຊາຊນົ ຂອງລດັ ສນິ ທ່ ລີ ະເລຍີ ຄວາມເປນັ ມະນຸດ ຫລ ຂາດລກັ ສະນະ ມະນດຸ ສກັ ະ ພາບນຍິ ມົ ຂອງລດັ ທຂິ ງົ ຈ ້ ເຮດັ ໃຫ້ລດັ ສນິ ມອີ ານາດຢ່ ບ່ ດນົ (221 - 306 ກ່ ອນ ຄ.ສ.) ແຕ່ ກັບເຮດັ ໃຫມ້ ນັ ເກີດຜນົ ດີຕ່ ລດັ ທຂິ ງົ ຈ ້ ກ່ າວຄ ກະສດັ ລາດຊະວງົ ຮ່ ນັ (The Han Dynashy) ທ່ ີຂນ້ ມີ ອານາດແທນລາດຊະວງົ ສນິ ໄດຫ້ ນັ ກບັ ໄປ Py 225 ປັດຊະຍາຈນີ 48 ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕນີ

ໃຊລ້ ດັ ທຂິ ງົ ຈເ້ ປັນແກນດາເນນີ ນະໂຍບາຍການປົກຄອງ ເພາະ ຄວາມທາລຸນຂອງສານກັ ນຕິ ທິ າ ເຮດັ ໃຫປ້ ະຊາຊນົ ປາດຖະຫນາຫກັ ມະນດຸ ຢສະທາຂອງລດັ ທຂິ ງົ ຈ.້ Py 225 ປັດຊະຍາຈນີ 49 ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕນີ

ບດົ ທີ 9 ປັດຊະຍາຈນີ ສະໄໝຣາດຊະວງົ ຮ່ ນັ (206 ກ່ ອນ ຄ.ສ. – ຄ.ສ. 220) ອາດເວາົ້ ໄດວ້ ່ າໃນສະໄໝຣາດຊະວງົ ຮ່ ນັ ປດັ ຊະຍາຂອງຝ່ າຍລດັ ທຂິ ງົ ຈມ້ ີໄຊຊະນະເໜອປັດຊະຍາອ່ ນໆ ທງັ ນີ້ ເພາະຈກັ ກະພນັ ດອິ ງົ ທາອດິ ຂອງຣາດຊະວງົ ຮ່ ນັ ຄ ຮ່ ນັ ເກາົ ຈ (Han Kao Tsu) ຊງົ ສະຫລາດພ ທ່ ຈີ ະແຕ່ ງຕງັ້ ເຫ່ າົ ບນັ ດດິ ຂອງຝ່ າຍລດັ ທຂິ ງົ ຈເ້ ປັນທ່ ີປກສາ ແລະ ນນັ້ ຄວນໝາຍເຖງິ ການນາຫກັ ການປກົ ຄອງລດັ ທຂິ ງົ ຈມ້ າໃຊໃ້ ໝ່ ຫກັ ການນນັ້ ຄຜປ້ ົກຄອງຈ່ ງເລອກຄະນະບຸກຄນົ ທ່ ີມຄີ ວາມສາມາດ ມາຊ່ ວຍໃນລາດສະການປົກຄອງ ອກີ ທງັ ເຮດັ ໃຫທ້ ດັ ນະ ຂອງຂງົ ຈທ້ ່ ີວ່ າ ຜປ້ ົກຄອງຈ່ງປກົ ຄອງເພ່ ອຜນົ ປະໂຫຍດຂອງປະຊາຊນົ ຜປ້ ົກຄອງບ່ ແມ່ ນຜມ້ ີອານາດເໜອຜອ້ ່ນ ແລະກະ ທາການເພ່ ອສະຫນອງຄວາມ ປາດຖະຫນາ ແລະ ຜນົ ປະໂຫຍດຂອງຕນົ ຖກນາມາໃຊ້ ດວ້ ຍເຫດດ່ ງັ ກ່ າວ ບນັ ດດິ ຝ່ າຍ ລດັ ທຂິ ງົ ຈຊ້ ່ ງເຄຍີ ຖກທາຮາ້ ຍໃນສະໄໝຣາດຊະວງົ ສນິ ກໄດຮ້ ບັ ການຍອມຮບັ ອກີ ເທ່ ອໜ່ ງ ທງັ ຫມດົ ທງັ ມີໂອກາດໃນ ການລວບລວມ ຫນງັ ສຂອງລດັ ທຂິ ງົ ຈທ້ ່ ີຖກສ່ ງັ ເຜາົ ໃນສະໄໝຣາດຊະວງົ ຮ່ ນັ ອກີ ດວ້ ຍ. ບ່ ແມ່ ນພຽງການບລຫິ ານປະເທດເທ່ າົ ນນັ້ ທ່ ີປດັ ຊະຍາຝ່ າຍລດັ ທຂິ ງົ ຈເ້ ຂາົ້ ໄປມີບດົ ບາດ ແມ່ ນແຕ່ ວງົ ການສກສາ ປັດຊະຍາຝ່ າຍລດັ ທຂິ ງົ ຈເ້ ຂາົ້ ໄປເປນັ ແກນນາເລຍີ ທີດຽວ ທງັ ນີ້ ເພາະສານກັ ສກສາທ່ ີຕງັ້ ຂນ້ ນະເມອງສາງອານ(Chang- an) ແລະ ທ່ ີອ່ ນໆ ເນນັ້ ການສກສາຄນັ ຂອງຂງົ ຈ ້ (Confucian Classics) ໂດຍສະເພາະຢ່ າງຍ່ ງິ ການສອບເຂາົ້ ຮບັ ລາດຊະການກຄວບຄຸມໂດຍປັດຊະຍາຝ່ າຍລດັ ທຂິ ງົ ຈທ້ ງັ ສນິ້ . ໃນເມອລດັ ທຂິ ງົ ຈໄ້ ດຮ້ ບັ ການຍອມຮບັ ຢ່ າງກວາ້ ງຂວາງເຊ່ ນັ ນນັ້ ຕວົ ຂງົ ຈເ້ ອງກຍອມໄດຮ້ ບັ ການຍກົ ຍອ້ ງ ອນັ ເປັນເຫດໃຫກ້ ່ ຸມບນັ ດດິ ໄດທ້ າການບຊາຂງົ ຈກ້ ນັ ເປັນປະຈານອກເໜອໄປຈາກ ປະເພນບີ ຊາບນັ ພະບຸ ລດຸ ທ່ ີຂງົ ຈໄ້ ດຮ້ ບັ ຈາກສະມາຊກິ ຂອງສາກນົ . ແນວໃດກຕາມ ລດັ ທຂິ ງົ ຈບ້ ່ ສາມາດຊະນະໃຈຄນົ ຍ່ າງຖະໜນົ ເໝອນຊະນະໃຈເຫ່ າົ ບນັ ດດິ ທງັ ນີ້ ເພາະລດັ ທິ ຂງົ ຈມ້ ຸງ້ ປະສງົ ໃຫເ້ ກີດຂອບເຂດທ່ ີດຂີ ອງຊວີ ດິ ໃນສງັ ຄມົ ທ່ ີສມົ ບນ ແຕ່ ລດັ ທຂິ ງົ ຈ ້ ບ່ ມສີ ະເໜ່ ໃນແງ່ທ່ ີສາດສະຫນາພ່ ງ ໃຫແ້ ກ່ ຜນ້ ບັ ຖກ່ າວຄຄວາມຕອ້ ງການທ່ ຈີ ະພນົ້ ທກຸ ພນົ ບາບໃນ ຊວີ ດິ ນນັ້ ເປັນເຫດໃຫສ້ າດສະຫນາເຕ່ າົ ແລະ ສາດສະຫນາພຸ ດຈາກອນິ ເດຍເຂາົ້ ໄປແທນທ່ ຊີ ່ ອງວ່ າງນນັ້ . ອກີ ປະການໜ່ ງ ການເສ່ ອມຄວາມນຍິ ມົ ໃນລດັ ທຂິ ງົ ຈກ້ ເກດິ ຂນ້ ພອ້ ມກບັ ຄວາມເສ່ ອມລງົ ຂອງຣາດຊະວງົ ຮ່ ນັ ດວ້ ຍ ຄວາມເສ່ ອມຂອງຣາດຊະວງົ ຮ່ ນັ ສບເນ່ ອງມາຈາກຖກຮຸກຮານຈາກພາຍນອກ ແລະ ຄວາມຂດັ ແຍ່ ງພາຍໃນ ຄວາມຂດັ ແຍ່ ງພາຍໃນນນັ້ ສບເນ່ ອງມາຈາກລດັ ທຂິ ງົ ຈເ້ ອງ ທງັ ນີ້ ເພາະລດັ ທິ ຂງົ ຈໄ້ ດຍ້ ກົ ຍອ້ ງຈກັ ກະພດັ ດໄິ ວຢ້ ່ າງສງສ່ ງົ ຈນົ ເຮດັ ໃຫຈ້ ກັ ກະພນັ ດຖິ ກຕດັ ຂາດຈາກລາດການທ່ ີບລຫິ ານຊ່ ງ ເຫ່ າົ ບນັ ດດິ ຜມ້ ຄີ ວາມສາມາດເປັນຜບ້ ລຫິ ານແທນ ຈກັ ະພນັ ດຈິ ່ ງໃຊຊ້ ວີ ດິ ຢ່ ກບັ ເຫ່ າົ ສະນມົ ຊ່ ງເປນັ ຊີວດິ ທ່ ີຫລຫລາຟ່ ຸ ມເຟອຍບ່ ມປີ ະໂຫຍດສາລະ ສະນມົ ແລະ ຂນັ ທ່ ີ ລວ້ ນແລວ້ ແຕ່ ສະແຫວງຫາຜນົ ປະໂຫຍດເຂາົ້ ຕນົ ເອງ ທງັ ສນິ້ ດ່ ງັ ນນັ້ ເຫ່ າົ ຂຸນນາງທ່ ຊີ ່ ສດັ ກອາດຖກສ່ ງັ ລງົ ໂທດ ທງັ ນີ້ ສຸດແລວ້ ແຕ່ ຈະຂດັ ຜນົ ປະໂຫຍດ ຂອງສະນມົ ຫລ ຂນັ ທຫີ ລບ່ ປັດຊະຍາຝ່ າຍລດັ ທຂິ ງົ ຈຈ້ ່ ງຖກກຽດຊງັ ແລະ ຖກ ລງົ ໂທດຈນົ ເຖງິ ຂນັ້ ປະຫານ ຊວີ ດິ ໄປຫາຍຄນົ ແລະ ຜທ້ ່ ີຍ່ ງິ ໄດຮ້ ບັ ຄວາມເດອດຮອ້ ນຢ່ າງຫລາຍຄສາມນັ ຊນົ ໃນພາວະ ການດ່ ງັ ກ່ າວ ປດັ ຊະຍາຂອງຂງົ ຈຍ້ ່ ອມບ່ ສາມາດປອບໃຈປະຊາຊນົ ໄດ້ ສ່ ງິ ທ່ ີສາມາດປອບໃຈປະຊາຊນົ ໄດກ້ ເຫນັ ຈະໄດ້ ແກ່ ພະຂອງສາດສະຫນາເຕາໍ໋ ົ ແລະ ສາດສະຫນາພຸ ດ. ໄລຍະເວລາຕງັ້ ແຕ່ ຄ.ສ. 221 - 589 ເປັນຍຸກຂອງຄວາມບ່ ເປັນປກແຜ່ ນໃນແຜ່ ນດນິ ຈນີ (The Period of Disunity) ຊ່ ວງໄລຍະເວລາດ່ ງັ ກ່ າວຈ່ ງບ່ ເອອ້ ອານວຍຕ່ ຄວາມຮຸ່ງເຮອງຂອງລດັ ທຂິ ງົ ຈ ້ ທງັ ນີ້ ເພາະລດັ ທຂິ ງົ ຈມ້ ກັ ໄດ້ Py 225 ປັດຊະຍາຈີນ 50 ແປໂດຍ ປທ ແຮງ້ ທອງ ຈອມແຊ່ ເຕີນ