Камалов С. Әңгімелер

Е р т а й (цасына отырып). Ия, жумысынызды айтыныз! Б у р к i т б а й. Ерекеш, сенен жасыратын сыр жок, 03i| Mi3 онашада 6ip сейлест коялыкшы, сен маган жы.'| тэулжке ei<i лакты ешю, 6ip кунан eri3, б1рсыпыра киЗ iMre журдш, заманнын туршщ жайсызга айналып ба-| ра жатканын Kepin журсш. Ауыл арасындагы комсо-1 молдардын 6ipi байга канша жалга журдш десе, ею лапты ешю, кунан опз, 6ip бузаулы сиыр, 5 кшмге журд1м дегейсш. Дэмдес болтан сон, ынгайлас болга- нымыз жаксы foA. Мен де артык-кем деп карап тур- маспын. Шынында езщ ежшлес есебшде болып, шару- аны езш-ак реттеп журе берсейнй. Е рт а й (теpic к;арап кулш ). Бэсе, не кып бэсендеп отыр десем, баягы жеудш жолы екен рой. Ертей договорщик келген сон, не дерш Ерешпц e3i бшедь (Сыцылыцтап кулесН.) Б у р к 1 т б а й . Ой, сен неге кулесш? (Ала кеэ1мен к,а- райды.) Е р т а й. Куанганнан кулш отырганым гой. Б у р к 1 т б а й . Неге? Е р т а й. Bip бузаулы сиыр, 6ip кунан eri3 кулд1рмей коя ма? Б у р к 1 т б а й Ереш, муны саган былайынша, осы кун- ri заманнын Typi жайсызга айналгандыктан айтып отырмын. Е р т а й. Ия, оны заманнын заны бойынша договорщик- ке TipneTin кояйык. Б у р к 1 т б а й . Ж о... жо... жок! Ереш договор дегенд1 атай корме, ол екеум1зге де зиян, ол полет айта кор­ ме! Жэне буган договордын Keperi жок. Е р т а й . MeHi 03iMcinceHi3 жанагы озшнщ айткан сезщ бойынша договорласып коюымыз керек. Б у р к 1 т б а й . Ай Ереш, осындай калжынын бар-ау се­ т и . BipaK есшде болсын, енд! жумысына бар. Е р т а й (шыгып бара ясатып). Ертай 03i бшедк (Шы- рып Keredi.) Б у р к 1 т б а й (артынан к,арап). Бекер-ак айткан еке- мш. Мынау бурынгы Ертай емес. Бузылуга айиалгаи екен. Осы антурган 6ip шатак шьтармагай едк.. Балгын к!ред1. Б а л г ы н . Койшы-коландардан-ак кун коре алатын болмадык. Keuieri шшен тасимын деп алып кеткен са­ 104

ры атаннын иырын жауыр кылып тастапты. Ж ана Бе- пмбайдын эйел1 экелш тастады. Онысымен турмай ку- fieyiMe шекпен токып 6epefliH деп туйенщ жунш сурай- ды. Адыра калсын-ау. Туйенщ жуш не теш екен. Сондай малдын кадырын бмшейтш каратабандылар- Fa неге 6epeciH. Б у р к о в а й. Ай, бар болгыр-ай, ол туйенщ аркасы бурыннан жауыр емес пе eni? Байкал сейлесен кайтедк Келш ондай-мундайды ауыстырып, оларды алдап ку- ннмен пайдаланбасан бола ма. Жаздыгуш Бепмбай тектен тек 6ip ай пшен уйккен жок па. Осы куш ау- ыстырып-туй1епрш, олардын атына жаздырып, кыру- ар кек майса алкаптарды майыстырып G3iMi3 шауып отырмыз рой! Ана кершген мая-мая пшен, олардын ко- лындагы caybiHFa берген сиырларды, жегуге берген епздерд!, астыртын ездерше жаздырып, налогтарын ездерше телегпрш отырмын. ©стш еппен icTeMece тары болмайды. Мен осыларды бигаей жур дейсщбе? Курдан кур кабыррадан косылып борбайлайсын да отырасын... Б а л f ы н. Сонда да тым жакындатып басына шырара берген сон олар басынып кетед!. Колыкдагы малай- ларык да бурынрыдай емес. Жумыска шала карай- ды. Ертерек турып жумыска барудыц орныиа, улы сэскеге деШн уйыктайды. Мынау менщ жумысым емес деп еш нэрсеге карамайды. Салдык кургысы келед1. Б у р к о в а й. Салдыры Heci? Б а л f ы н. Салдык емей немене, малай да кудыкка кармак салрысы келедг.. Б у р к 1 т б а й . Осы ит не дейд1? Не айтып отырсын, ай, сен? Б а л р ы н . Бшерсщ, не айтканымды керерсш. Ертай- Ертай деп жургенде Ертай-ак тубще жетер. (Сахна сыртынан Ертайдьщ эн салып журген даусы ecrU edi.) Жылкымды айдап салдым куба белге, Кос жетек устап алып келем елге. Алдымнан акша жузд! айнам шыкса, ¥шпаспа талап ннркш орден ерге! Б а л р ы н . Эне-эне айттым foii. Тындашы, осы жадаан немеде 6ip жел бар деймщ. Б у р к о в а й. Кайдары жел? Жел1 neci?

Б а л Fbi н. Эл1 еспмей турмысын? Тыцдашы? Б у р к i т б а й. Осы, сен не оттап отырсын? Тындаганда ол юм дейан. Манагы жылкыга кеткен Ертай шырао, Taflipi... Б а л Fbi н. Ол Terin Ертай ем ес, мен айттым да койдым. Б у р к 1 т б а й . Койсан, кой! (Шыеып neredi.) Б а л f ы н. Каламкас! А, Каламкас, карасы баткыр жо- ралып кайда Kerri? Осы кыздыц баруы да 6ip сор бол- ды. (Шыеады.) Ертай KipeAi. Е р т а й (жан-жагьша щарап). Каламкас далада керш- бедь кайда журекен, а? (Ycrine царап муцайып). Ме- HiH мынау жаман кшм1м, жаланаш-жалпы HiнiM, Ка- ламкастай сулура эсер етпей, сескенд!рд1 ме екен? (Артына цайырыла бергенце.) Каламкас KipeAi. К а л а м к а с (Ертайдыц к;олын устап). Н еге жабык- тын? Элде 6ipey урысты ма? Е р т а й , Мен жабыкпай кайтейш. MeHiH нашар турмыс- ты KyfiiM ез1не белгш рой, дегенмен кейде ой туседг Осындай киыншылыкка мойып жудей бермей, талпы- .нып алга умтылура тырысамын. Б1здщ бул жур1ам1з- д1 журттын Ke6ici-aK сезген коршедк 1-2 айдан 6epi апан маран кабарын ашпайды. Б1рсыпыра жасырын создерш тындаранымда, сенен кутылура асык болып журген тэр1здк Кол-аягынды матап Карамырзага бе- pin ж1беруд1н жабдырына KipicKeH. Мен легенде ауыл- дын боз балалары да шжшетш коршедк К а л а м к а с . Мен де ол жагын сезш журмш. Кайтейш, эуелдег1 серттескен сездемш. Коп болса Каламкас жу- 3i кара cyflTinTi деп ecTireH жан ацыз кылар... Бурк1тбай, Мырзабек KipeAi. Б у р к i т б а й (цушацтасып отыреан Ертай мен Калам- цасты корт шошып, турып к,алады, ацырып); Ойбай, мынау докыз кайдан жур? Бул не кып жатканы? Мырзабек, ал ана таякты. 0лт1р екеушде. Куны су- раусыз, 0лт1р! Е р т а й (сасып). М е ... м е... сусын iiiiKeai келд1м (кету- ге ы нрайланады ).

Л ы р з а б е к (repdezi таяк,ты альт). Бэлем, 6ip кезше келдщ. (Ертайды салып-салып ж1беред1. Буркпба й ке- лт тектлеп. таяцпен о да урады.) I р т а й. Ойбай елд!м. (д к ipin к,улайды. Мацдайдан жосытан к,ан ecin жатады). 5 у р к 1 т б а й (енпгт ). Ж ат солай атана налет доныз. Сол керек сатан. (2-3 рет тэут oici6epedi. Бул кезде К,аламк,ас ернш пстеп, жуктщ жанында суйешп к,ым- сынып турады.) Балгын Kipefli, Б а л f ы н. Ойбай маскарау мынасы Heci? Бутан не бо- лып калды? Б у р к 1 т б а й . Не болтаный кермейсш бе? Кызынды бакпай Kapi каншык. (Ит ypeai, Б уркпбай ундемей барып орнына отырады.) Б ал ты н (шаптыгып). Тупке малай жетед1 деп айткан жок па ед1м. (Артына карап.) Мына жузщ куйпр на- тып тур? (Цалащасты 2-3 рет нук,ып ж1беред1. К,алам- к,ас жылап кетесН.) Б а л т ы н. Осы кыздын карасын батыр, 6ip тунде Кара- мырзанын арбасына салып ж!бер деп алдакашан айт- , тым. Шал дед1н бе, мал д е д т бе, б1рдеме жырмалап туармек болып осы уакытка дейш создык. CeH i тамак елт1ред1 той. Бул, бул ма? Мунан да соракасын керер- ciH, эл1?.. Б у р к 1 т б а й . 0з1н емес пе едщ, шалта кызымды бер- мейм1н деп шалкалап келген. Енд1 бул кыздын кара- сын батырайын. Б а л г ы н . Ол куртыр тэты KeTin калды (шыгып кете- Е р т а й (жайлап к;имылдап). УЬ! Ж ам ... басым-ай. Жер денгелент барады той. Ауылнай, хатшы кiредi. А у ы л н а й . (сулап жащан Ертайды керш, отырмай ту- рып). Береке мынауын Ертай ма? Бул не кып жатыр? Б у р к п б а й (тыржиып). Ж ана малдан келш едк Ба- сым ауырды деп жатыр. Наукастантан болса керек. Х а т ш ы . (Ертайга келт). Ертай, тур, кай жер1н ау- ырады? Кашаннан наукас едщ? (Ертайдыц басын кв- Tepin жатып к,анды кврт шошып.) Ойбай, Береке! Мынау калай наукас. Каны Heci! 107

А у ы л н а й. К.ан дейипсщ-эй? Б у р к ! т б а й (монтансып). Аттан куларан бмем, б сын жарып алыпты. Х а т ш ы . Ай, бурк1т, бурит тырнарынмен бурген еке ciH foh сорлыны. Саран да 6ip KepiM KepiHep, асыкг элП Е р т а й (к,озгалып ыцырсиды). Уйыктап KerriM бе? Э басим неге ауыр тартты? (Келгендерге к,арайды.) А у ы л н д й. Бетшдеп кан не? Е р т а й. Анау жезтырнак Бурютбай. Б у р к 1 т б а й . Кой, карагым Ертай! Уйкысырап ке- кен шыгарсын. Мана аттан кулараньщ кайда? Е р т а й (басын квтер'ш). Жауыз езш уйкысырап отыр сын! (Хатшыга к,арап.) Жаз «протоколды», 6yFai анау канды таяк куэ. • (Хатшы к,аразын алып жаза бастайды). А у ы л н а й (хатшыга). Кой, Берекен уйтпесе керек ед Fofi. Аттан кулаганы рас uibiFap, 33tp жазбай коя тур сан да болмаспа... Х а т ш ы . Сен осындай жалтак мшез1нд1 кашан кояр екенсщ? А у ы л н а й . Ж э кит етсе суйтш к!с1н1ц алдына muFa; келетшщ бар-ау, сенщ? Х а т ш ы . Сен байга жалтагынды койсак мен алдына шыгуымды кояйын. А у ы л н а й (ала квз1мен к,арап). Жэ-жэ жаза бер. Х а т ш ы . Жет1 жершде таяк табымен танба бар екен карашы. А у ы л н а й (турып к,арап). Терт жершде десе де бол- май ма?.. Х а т ш ы . Жет1 жершде? (Ж аза 6epedi.) Б у р к 1 т б а й (куйбецдеп Матайга царай rycin). Ка- рактарым-ай мен емес ед1м Fofi. ©3i аттан кулап жур- ген. Асырыстарын болмаса аска карандар. Кептен бе- pi келген жок едшдер, (сыртка.) Ай, катын, конак кел- дй кой жакында ма ед1? Болындар!.. Тез, тез! Х а т ш ы (цатазды Бурштбайта ж елт ). Кой колынды! ! Б у р к 1 т б а й . Ас артынан коярмын. Х а т ш ы . Б 13 аска карамаймыз, кой колынды! А у ы л н а й . Аска карасак та болмай ма? А сырыс жу- мыс шам алы гой. Х а т ш ы . Мынадай каннын успнде ас iioin отыра ал- маспыз. 108

l у ыл н а й. Я, Береке, колынызды койыныз. > у р к 1 т б а й . Кол G3iMfliKi болса коймаймын. [ а т ш ы ( цасаздарын жинайды. Буркпбайдыц 'артын- > дагы цанды таяк,тап алып). Мынау канды таяк кай if жерге барсан да куэлж беруге жарайды. (Ауылнай, I хатшы Ьртайбы суйеп туррызабы.) К а т ш ы . Тасыран кешл басылып, курама дэулет ша- !■ шылып, кезще кара кан толатын, тойтарылып толра- натын кунщ туар. Талай жыл жалшыларды кулдыры- на устап, кезшен канды жас агызранын ушш тергеле- 1 ciH, Te6ipeHecin! (Б уркл бай сасып турып к,алады.) Е р т а й . Рас екен... Шын екен... Мен адаскан жок екем! (Ytueyi cle шырабы.) Ш ы мы лды к |Сахна тау, торайлы сала, Ертай мен вм1рзактын TeMipuii дунет. I Перде ашылранда exeyi балгаменен тестон устждеп тем1рд1 кезек- кезек урып жатады, сахнада Ертай мен 6м1рзак 0 м 1 р з а к (оттары тешрд1 теске алып к;ойып жатып). Ертай, балганды экел. Е р т а й (к;ольша rynipin m 6epin, балгамен 2-3 рет со- рып 0Ki6epin). Отка сал, суып Kerri. © м i р з а к (кер[кт1 басып жатып). Ертай, сен аз уа- кыттык iuiiHfle усталыкты кайдан уйрендщ? Е р т а й (култ ). Мен бе? Мен еткен кыстын куш Ку- б1рл1дег! орыс поселкесшде болдым foA. Сондагы Афанас деген TeMipuii устанын жалшылырында жур- дш . Афанас 03i жарлы, коммунист, api жалрыз ж1г1т едк MeHi e3iHe cepiK кылды, ceHi усталыкка уйретемш деп керж бастырды. CyfiTin журш балиа coFypa баули бастады. Уак-туйек тем1рлерд1 маран жасатты. (Бал- расын Kerepin.) Былай сок, былай сок! — деп, колы- ма балганы устатып уйрегп. Тунге карай уйде отыр- ранда, орысша карып уйреттк Жаздырды, окытты. С уйтт жургенде Афанастык усталыры маран жукты. С онры кездерде Афанас, сен ете шебер уста боласыи, балра соккышсын. Сешц колын он кадакты балра /теп аркама талай какты. Сонымен 3-4 айды артка салып алран сод, ез алдыма курал жинап, дукеннщ 6ip жа- FbiHa ш ы ры п, жеке усталык кылдым. Муныц 6api Афа- 109

настын кемепмен болды. Онын бер жагында Ыздщ а U телМзге келш муше болдым емес пе. Айтпакшы г бернядагы 6ip айлык трактор курсында окып кайтты рой. Сонда каладары усталардын icTepiMeH таныск; К(| ным ете жаксы улп болды. 0 м i р з а к. Баяры Бурштбайга жасаран протокол н болды? Е р т а й. Матай антурран протоколды басып, Буркп байдан 6ip ере кипз алды деп естЫм. 0 м i р з а к. Бурштбайдан неше жылдык енбек акынД1 алдын? Е р т а й. Матай сез1мд1 тындамаган сон, Бурштбай мер екеуш аудандык сотка берд1м. Сот icTi тезшен кара! коймады, icTin сонына туспеген сон, узын аркау, кер тусаумен эл1 кунге кетш барады. Сол баяры канды та- як эл1 кунге мешн колымда бойына каткан канымен сактаулы. 0 м i р з а к. Оны калай сактап журсщ? Е р т а й (керйспц артынан алып). Мше, канды таяк. Бул Бурютбайдын тубше жететш таяк. 0 м i р з а к. Уакыт етш кеткен сон бул таяк не кыла- тын ед1? Е р т а й. Бул таяктыц уакыты Бурютбай Tipi турранда етпейдк (Eneyi ондай-мундайды шуцылап wren журт свйлесе береди) 0 м i р з а к. Kemeri жер белтн е кандай жерлер Kipfli? Е р т а й. Арканды ана... анау... Кебеннщ кек алабынын 1 устшен, Карымсак кырманынын касы мен сонау ке- р1нген Бурштбайдын курайлы мамык тепсеюн шке ала, Казидын кара суын iuiKe тарттык. Комиссия ал- дан журш отырды, 6i3 i3iMeH тартып отырдык. Кодар Kipefli. К о д а р ( щолында сынган шалгы). Ереш, мына шалгы- Я нык шыбырын дэнекерлеп бернй. | Е р т а й. KaHi, экелЫ з (цолына алып к;арайды). J К о д а р . Кеше сен жер белштен келд1 деп efli, комиссия | б1здщ артельге кандай жер берд! екен? Е р т а й. С о... сонау кершген Бурютбай, Кебен, Карым- сак, Казилардын шурайлы жершщ 6api де 6i3fliH eKi артельге тидк 0 м i р з а к (кул1мдеп). Шонжарлардын ездерше кай жер бермдк

Е р т а й. Оларга жер тиелн бе едк Олар экесш таны- ды. Байларра ылри такыр жерлер калды. Татыры, сор- такды, кара жусан, кыратты жерлер берйш. К о д а р . Tim i жаксы болтан. M iH e, тендшпн. тарауы. Кенестш купине сенбеушшер енд1 сенгендей болды. Кедейдт yKiMeTi кедейш колдап, байлардын шурайлы жерш алып бердй Байларды баска тептй Енд1 осы барыттан айырылмай улеске тиген кек алапты ша- байык. Е р т а й. Шалрынды калдыра тур, кешке жакын 6iTipin коярмын. К о д а р. Жарайды Кебеншц кек алабын шабамын. ( lUbiFbin кетесН.) 0 м i р з а к. Мен шшеннйлерге барып келейш. Е р т а й . Жылдам кел! (Эмьрзак; шыгады.) Трактор шоферы Егор Kipeai. Е г о р . Здрастый Ерешке! (Кол устасып амандасады.). Е р т а й . Здрастый табарыш Егор. Аман келдщ? CeHiKi работа жаксы журе ме? Е г о р . Бупн кун очень жарко болган. Мен бупн 10 десе жер. Шеп много, туу, Ерекше а з д ш жер хороший. Е р т а й . Жаксы жерд1 61зд1к1 артель алган. Б1з баты- рак кедей. Е г о р . Сен бупн трактор неге айдамаган? Е р т а й . От товарыш Егор. М ен ш работа очень много. Артельдш, колхоздш машина, сабан арба сынранда- рын от мен жасайды. Калай трактор айдарра болады. Е г о р (култ ). Н у, Ерошка. Мен енд1 кетерге ойларан. Уакыт болган. Придется, тракторра сен ез1ц шофер болып жург1зерге. Е р т а й . Н у, Егор! Какой сен ойларан. Кетерге болмай- ды. Мен журпзерге жаксы бишейди Е г о р . Как же, сен бтмеске? Сен трактор курсында окыран. Сен жаксы 6meciH. Настоящий шофер и куз­ нец. Ну трактор барамыз, айда! (Екеу1 шьтады.) К а л а м к а с . УЬ... эже... эже... Каламкасты суйемелдеп @м1рзак Kipeai. 0 м 1 р з а к . Кой, карарым Каламкас, басынды кетер, эжеце апарайын. К а л а м к а с (ел1рген секыдент ). Эне... эне... эне ею

атты. MaFaH келе жатыр. Агекей, (вм1рзак,^а тыгыла rycedi.) 0 м i р з а к. К °й , карарым, ешшм жок, олар Kerri. К а л а м к а с . Эне... келе жатыр. 0 м i р з а к (басын шайцап). Ай, жауыздар-ай! (Артына айналып царайды.) Ертай KipeAi. Е р т а й (шошып кейш ш егш п ). Ойпырм-ай, буран не болып калды? (Келш Калалщастыц басын квтередй) © и п р з а к . Бул 6ip пэлеге кездескен. Жана машина- шылардан кайтып келе жатсам кез ушшде арпалыс- кан eKi атты адам кершдк Е р т а й (елецдеп). Я ... олар KiM екен? ©м i р з а к. Бул ар неткен жан деп койшы торыны тепел жайдактап шауып келемш, eKi атты Kici, ортасындагы flip эйел адамды жерден умтылып алдарына енгермек- uii болып алысып жатыр. Келсем eKeyiHiH ортасында- Fbi Каламкас. Каламкаска жармасып жургендер кэ- Д*мп Бурштбайдын Каламкасты беремш деп журген Карамырзасы. Касында 6ip жолдасы бар. Меш елей кылмай Каламкаска тары жабысты. Каламкас ат ус- тшдег1 макан умтылды. Bip сумдыктын болганын бьл- fliM де Каламкасты 1лin алдыма м щ п зт алып, колым- дапд шынжыр нндерд! онды-солды сермеп кутылып жана рана осында келш жеткешм. Е р т а й . Ол жауыздар кайда Kerri? 0 м 1 р з а к . Олар осы дукенге жакындаганда, коста адам бар шыгар деп сескенш кешн Kerri. ¥рып тас- таран-ау деймш, Каламкасын мынау, калжыраган, Tyci жок. Е р т а й . Каламкас! Э ... Каламкас. К а л а м к а с (Ертайды Kepin). Агекей. (жылап ж1бере- di). Е р т а й . Кой, жылама! Не болды, жаным? Басынды ке- терни. К а л а м к а с (dipuden басын квтерт). Мана Кебен ау- лындагы кекемдшне 6apyFa уйден шырып ед1м. Косо- бадан асканымда 6ip-eKi атгы Kici алдымнан шыкты. K©3iMe 6ip албасты болып кершдк MaFaH жакындап келш, меш ат устшен ортага алды. Алысып аттын ас- тына ты ры лы п жургешмде алдымнан келе жаткан ©меш aFaft кез1ме оттай ушырады. ©меш aFafiFa ко- 112

лымды созганымды б1лем, (жылайды) кекен дш ш е ба- рып кел деп эж е м коймаран сон ш ы ры п ед1м. Е р т а й. Жапан далада, Карамырза какбастын колына тусш жаракаттанран екенсщ. Bipan, жылама! Окасы жок. Жур уй1не апарайын (шыгады.) © н и р з а к , (алдына царап). Кап! Эттен аттын жаман болраны-ай! Эйтпегенде, Карамырзаны сулататын efliM. 03i де есшен танган шыгар. Я О п т жабыса бер- генде, как, баска илдерменен тартып ед1м, атынын жа- лын кушып барып калды. Карамырзаныц сорына ме- HiH кездескешм: анау KeTin бара жаткан Каламкас- тын 6aFbI РОЙ. Нртай Kipin балрасын устап. теске суйенш турады. 6 м 1 р з а к . Ертай! Кой несш ойлайсын. Каламкаспен аракдагы жакындык жаксы-ак басталып ед1. Калам- кастык 03iHiH ниет1 дурыс болран сон осыны аяктау керек. Осы icKe енд1 зан жолымен тез1нен Kipicyin керек. Е р т а й . Онын жен! Енд1 мен ук!мет колымда турранда, ешюмнеп корка алмаймын. Каламкас жайындары, Буркггбай мен Карамырзанын былыктарын туптемей тынбаймын. Д а л а д а н д а у ы с . Эй, Ертай бар ма? ©м ip з а к. Бар. О , Ертайда не жумысын бар? Д а у ы с . Ертайга келген хат бар. (вмьрзак, шыгып альт келеЫ.) Е р т а й (хатты жыртып). Амандык хат. Ардакты Ертай, мен де аман-есен журмш. ©зще белгш , жана салы- нып жаткан Туркстан Ci6ip TeMip жолынын бойында жумыс icTen жатырмын. Жумысшы кеп, орыс, HOFafl, уйрыр, дунген, казак, кыскасы эр улттан жинал- ран жумыскерм1з. Бэр1м1з де ынтымакпен уйым болып жумыс icTen журм1з. Оку уй1нде газет окып отырмыз. Хат танымайтындарымызды, окытып жатыр. Хат та- ныдык. Тамак ток. Жет1сше 6ip рет моншага Tycin турамыз. 0 3 iM жанадан коммунист партиясына KipfliM. Мунда кызык. Кара жерд1н кыртысын айналдырып, копарып жол тесеп жатырмыз. Kenip салатын турл1 TeTiKTi машиналармен таныстым. Ал, ещп сен мунда жумыска кел! Кош жолдасын Ж ам ак. 1928 жылы. Е р т а й . Япырм-ай, э! Жамак жаксы еткен екен. Ол 613 ден озды.

0 м i р з а к. Ойбай-ау, не дегенщ, жанары турмыстар кандай жаксы. Айтып отырса 6ip оку Fofi. Жамак ке- тершде Шзге жур деп маран кеп айтып едь Мен элде- кандай болады деп бармай калып ед1м. Сонда кетсем рой, кап, кате еткен екем. (Басын шайк,ап.) Оран бар­ май болмае. Е р т а й . Эмнбе! Bi3 де барып калармыз. Б1з де Турке- тан C i6 ip TeMip жол бойындары улы енбек майданына тусерм1з. Дегенмен б!зде аз жумыс icTereH жокпьп. Анау артель коллектив, топтанран батырак, тулпары- мыз трактор, каркынымыз алда, каруымыз балра, Енд1 6i3re токтау жок. Тауын Tecin, тещзш кеннп ал- ра тарта берем1з. Хамит. Кодар сейлесе к!ред(. Х а м и т . Губернядан келген уэшл жиылыска шакыра- ды. 0 м i р з а к. Не жиылыс екен? Х а м и т . Байларды конфескелеп жер аудару туралы. Е р т а й (цуанып). Рас па? © м i р з а к. Конфискец не? Х а м и т . Рас! Ipi байларды конфискелеу жер аударып, байлардыц малый алып ортага салу. Е р т а й. Я , сэт! Алдыменен Бурютбай, Кебендерд1 кон- фискелеу1м!з керек. Бурютбайдыц жауыздырына мы- нау канды таяк куэ! Х а м и т . Жок, жолдастар! Сабыр кылындар. Юмд1 кон- фискелейм1з десендер де, ол сендердей жалшылардын керсету1мен болады. Кдмде акыларын Kerri, KiM зор- лык кылды, тары осылар сек1лд1 байлардын зулым- дыктарын каз1р жиылыста айтуларыц керек. Л\"1ен партия уясынык хатшысы болрандыктан, С1здерд1 жи- нап осы туралы каз1р келген уэккпмен, жиылыс жасап 03iMi3 акылдасура TyciHicyre тура келедь Е р т а й. Кэш, журтоздер. Жауыздарды жоюра аттана- йык. Конфиске науканына белсене катысып, канды таяктардын кулш кекке ушырайык. К од а р. Ал журадер. © м i р з а к. Кебен, Бурштбай сиякты жеб!рлерден уле- ciMi3fli алайык. (Eapi шаттана журе береди) Ш ы мы лды к

Т0РТ1НШ1 ПЕРДЕ Б Ip Irnui су ре т Бурштбайдык бурынгы yfii. Уй imi жын соккандай тэртшс!з. Кон- фнскеден уй жияздарын тыккан абыр-сабыр болган сиякты. Каламкас жук жннап жур. Б у р к 1 т б а й ( устшде олпы-солпы KuiMi. Уклеп сасып m ypedi). Ойпырмай енд1 кайту керек? Д униеа кур- |Рырдыц 6api де адыра калды рой. Кун бурын ecnepin мал жагын ойсыратып сата да алмадык. Bopi де ке- недей жабысып жарамнан алды foh. (Басын изеп.) Каскалдактай каскиып, как алдында кетпк десейнй! KyuipeHreH барлык мал, аруаналы кызыл нар, кок алалы жылкылар макдайыма теп™ десейшП TirinreH мынау ак орда, жайкалган мынау дуние 6api адыра калып, кара табан кедейлер белш-белш алды де- сейш!. Балгын Kipcfli. Б а л f ы н. Ойбай, келш калды. С ы р т т а (дабыр дауыс). Келе жатыр, келе жатыр. Б у р к 1 т б а й . Каш , каш. Эл1 алыста uibiFap. (ЕЫктен к,арайды.) Б а л р ы н . Жок келш калды. Bip топ адам жорарыдан куйрытып келе жатыр. (Балгын к,удайлап 6ipece тор­ ге, 6ipece ес1кке otcyaipin сасып журед1. Буркпба й да тыпыршылап ойбайлап Myaipin журесН.) Б у р к 1 т б а й (сасып). Тыккан дуние, малдарды бш п калып сорымды кайнатпаса жарар едк Ойбай-ау, ай катын, менщ элгй.. элгк.. на... на... е ... наград знак шендер1м кайда? Тыктык ба? Сонын карасын батыр! Б а л р ы н . Наградьщ курсын, ж ау шабайын деп жат- канда, мал дуниеден артык па? Жаткан шырар осын- да. (Далада ит ypedi. Алыстан созылып, «Басыцдар. жолдастар, аяцща» деген твцкер1с эш ecrU edi). Б у р к 1 т б а й . Ал, келш калды. (Балгынга.) Ант ypFaii- ау нагып турсык карасаншы. Б а л р ы н (к,арап). Келш калды, аттарынан Tycin ж а ­ тыр. (Сыртта dy6ip ecrU edi.) Б у р к 1 т б а й (К,аламк,аск;а). Сен анау уйге бара тур коркарсыц. ( Каламкас шыеады.) Д а л а д а . Бурштбай уйде ме? Б у р к i т б а й (Балгынга). Уйде жок де ойбай! Уйлс

жок де! Кадара Kerri деп айтсайшы. (Балгынны ц ар- тынан Typrin турады.) Мен жокпын! Б а л г ы н . Ойбай келш калды. Келш калды. Алда узк!л, Ертай, Хамит, милиция, Енбекбай, Тем1ртай, жана ауыл- иай, Кодар толып жаткан кедейлер колдарында кызыл ту, белдер1н- де аркан, жш Kipin келш б1рсыпырасы отырады, калгандары ту- регеп турады. Куб1рлесш сейлесш. У э к i л (цатазын ж айы п). Бурютбай Коренулы ci3 бе? Б у р к 1 т б а й (d ipu den). Bi3, карарым1 У эк in . Ci3 болсаныз бупннен бастап, зан бойынша мал-мулкшз конфискеленедк Б у р к 1 т б а й (тш курмелш). М е н т оран шнетш ма лым барма екен? ©3iM кой аузынан шеп алмайтын момын адам ед1м, езш 6in, карагым. Б а л f ы н. И я, карагым, езщ 6ip иман жузд1 казактык баласы екенсщ, 6i3 осы аз FaHa малдын келенкесшде кун керш, калт-култ eTin отырран шаруамыз. Еишм- ге жазырымыз жок. 0 м i р з а к. Па, нпркш, монтансуын айгактарыц касын- да, кайда кашып кутылар екенст. Х а м и т . Бурштбайдын ку сезше, жырынды болтан сум сезше ceH(5eyiMi3 керек. Бул ceHiMi кеткен Kici. Мунын ел кедей1, ел батырагы бшмейтш сыры жок. KyHi бу- rinre дейш малай устап, енбектерш жеп зар жылатып келдк Мына Ертай секиш жалшыларра керсетпеген корльшы жок. Сейле, Ертай! Куэн кольщдары канды таяк. Сейлейтш кунщ бугш, Keiueri жиылыстары се- 3infli неге айтпайсын?! Е р т а й (Бурытбайды таяцпен кврсепп). Мынау кызыл канды бетш журан канды таяк! Мунын Heci Бурютбай жезтырнак. Талай жалшыларды зар ешреттщ. Жон TepiciH жундей туттщ. Сенде жалшылардын ежелде с1нген eH6eri бар. Табан акы, мандай Tepi бар. Б1здей малайларды жыландай шарып, сулштей сорып, обыр- дай обып келдщ. Сенде кара тастай каткан таптык KeriMi3 бар. MiHe, бугш сол KeriMi3fli аламыз! Keiueri еткен кундерде, Кун емес кара тундерде Патшага жэрып шен алган. ¥лык болып саналган, Езш-жаншып нашарды Сулштей сорып кадалран.

Кадалган жердей кан алган — Кан атанын бал асы Жезтырнакты Буркггбай, Канды балак, канды ауыз. Кан iuiKiui залым жалмауыз, Енбекш! елге дерт болтан Енбек жепш от ауыз! 0 р атанын баласы Опырып жеген Бурютбай. Bepi кеуде Бурютбай. IHipin жаткан 1рютбай. Момындарды мерт кылран Шынжыр балак, шубар тес Ежелп жауым елден кеш! К е д е й л е р . Ертайдык айтканы дурыс, дурыс! К о д а р. Бул адамнын б у р к т , патшанын кезк Заманы еткен! Б!здщ жер1м1зде де, енбекнп ел!м!зде де бугаи enai орын жок! Жойылсын! Кеп отырмай конфиске- лейж. Хатшы юредь Х а т ш ы (уэкы ге). Бар малды жинап, айдап келдж. А у ы л н а й . Ka3ip шьтамыз, сендер мал жакка бара турындар. (Хатшы шыкады.) Х а м и т (уэкы ге). Ал, енд1 Берекещи сыртка алып шы- райык. У э к 1 л . Бурютбай, б1збен 6ipre сыртка шьтып, малы- нызды тугендеп, мына кедейлерге колыныздан тап- сырыныз. Б у р к 1 т б а й . MaFaH em6ip кедейд!к косып койган ма­ лы жок. Колымнан мал бермеймш. У э ю л (орнынан турып). Туламаныз. 3aRFa карсылык кылманыз, колдап алайын деп отырран ешюм жок. Б у р к 1 т б а й . Зан-пацыцызды бшмеймш. Малымды 6i- лем. Е р т а й. Мал б1здш. ©3iMi3fliR табан ет, мандай Tepi- м1зден жиналран малымызды жинап алура келдж. К е д е й л е р . Мал б1зджк Мына 6i3, (кеудесш cofo- ды.) Енбектш neci, малдын neci. Б у р к 1 т б а й . Атана нэлет, канрырран кара табандар, экеншн коскан малы жок. (Конышынан к,анжарын суырып алып Ертайеа умтылады.) Сеш койдай бауыз- дап, кайран малымныц жолына каныцды т е гт ке- TefiiH. 117

У э к i л. Нагып турсындар? Устандар, устандар! (Квп ш Ш к устап цанжарын тартып алады.) 0 м 1 р з а к (Бурмтбайра т уйшп). Kici елт!р!п, кан imin, канды ауыз болган каскыр. Акы сураганда кан- сыратып соккыра жырып экемд1 елпргешн вице тус- Ti ме, абайла, ол кужн ешкен. У э к i л. Койындар, койындар! Е р т а й . Кан шетш кужн, канжар жумсайтын заманын бул емес. Бул сети ел in алдындагы, жанталаскан сандырарын, сандаларсын эль У э к 1 Л. Ал, eHfli шатакты койыныз. Сыртка журш ма- лынды есептейж. Б у р к 1 т б а й (dipuiden). Менен алатыныныз мал бол- са, енд1 менен сурамай-ак ала бер1жздер. (Bapi де шыгады.) Каламкас тред). К а л а м к а с . Мал дуниес! адыра калсын! Бэршен де жер аударраны киын. Япырм-ай Ертай сонша неге emiKTi? Ол зарлаушы efli, куйшуиИ едк Онысы — экемнен керген кеп корлыкка шыдай алмай жургеж рой. Межмен кеж лдестт де ол жазаны жуып, шая алмаганы рой! Элде менен кудерш узд1ме екен? Уй iuiTepinMeH жер аударамыз дейдк э? Онда мен кай- тем? (Еактен царайды), Ертай да келе жатыр екен. Ол не дер екен? Егер бурынры уэдеа уэде болып, меж алам лесе не деймш? Кнмаймын дегежмен ата- анам меж аяр ма? Элпештеген жалрызын шырылда- тып малга сатпады ма? Ертай Kipeai. Е р т а й . И я, Каламкас! Некып турсын? К а л а м к а с . Не кыларымды бишей турмын. Е р т а й (жацындап). Неге? К а л а м к а с . Неге екежн ез1м де бйшеймш. Осы icre- pine TyciH6efiMiH. Е р т а й . Не тусжбейтш бар? Буран дей!н байлардын кедейлерге устем болып езш келгеж е зт е мэл1м. Ен- fliri жерде нашарлардын колдарын тенджке жетж- зейш деп отырран кедейд!н yKiMeTi, езш-ак айтшы, шынында байлардын кедейлерге керсетпеген корльжы бар ма? Ocipece, межн кермеген корлырым бар ма?

Мен зарлап экецнщ талай жауыздыктарын езще айт- пап па efliM? К а л а м к а с . Онын рас! Bipan жер аударып ж!беретш киын. Е р т а й . TinTi киы нды ры жок! Оп-окай! Онайлырын езщ де Kepin отырсын рой. Ал ещй езщшн не ойын бар? Экен жер аударылранда сен де кетесш бе? К а л а м к а с . Онын менен несш сурайсын? Мешн ойым саган белгш емес пе efli? Е р т а й . Енд! узак сонарра салатын уакыт емес. Ж штш TyftiHi шеиллетш жерге жеттж. Ж э, болады, ж э бол- майды... 6ip жарына шыгуын керек. К а л а м к а с . Меш, калам десем, калдырама екен, ка­ луга болама екен? Е р т а й . б зщ калам десен, калуга болады. Ол жарын уэшлмен сейлескем. Ол кыздын еркшде дед!. Кала- тын болсан уэкшге арызынды бер. К а л а м к а с (муцайып). Жер аударылайын деп жат- канда мен калып, жара устше у болып тег!лу!мн!н мэш калай болады? Олардын белш сындырып, анам- нын ак сут!н кекке саугызып, кетпес кеки батасын калай жуктеп калам? Кулынын тепкен куландай жу- ректер1не муз куйып, калай кэнрытып ж1бере алам? (Жылап.) Шыдадым. Бэрше де кешйм. Уэдемдем!н! (Б1раз турып.) Ертай! Меш шыньщмен суйсен эке-ше- шемд1 калдыр? Е р т а й . Бул буынсыз жерге пышак салганын, сен ушш елуге ырзамын, 6ipaK оларды калдыр деп сурама? Онан да талпынган талапты тенджпен тындырайык. (Eiceyi цушсщтасып шыгады.) Уак!л, Хамит, Ертай, 6м1рзак, милиция, Бурмтбай жэне 1-2 кедей юредг У э к 1 л (царазын царап). Сонымен осы алынран мал, дуниенщ ece6i дурыс па? KiM 6uieAi?- Бметшдерщ ай- тындар? Е н б е к т а й (квтерШп г у с т ) . Мен айтамын. Толыбай TepeKTifleri Кьистаубай деген кудаларында алты бу- зяулы сиыр, eKi пар eri3, еш кызыл нар, 6afiri бермей- т1н атакты кубакан торы ат бар. Мешн бшетшм осы. (Жан-жагына карап.) Айтындар, Тем!ртай, не кып отырсындар? У э к i л. Тары KiM бтед!?

0 м i р з а К (ежелент). Кунпкбайдары Баймаканбет ба- лаларында 6ip пар eri3, он койы жандыры бар. Кум- дагы Карынбай балаларында ала шолак сиыр мен сынык муй1з, коныр eri3 бар. Вот мен мына Буртт- байдын K03iHe шукып отырып айтамын. Енд1псш 61л- MefiMiH. Бмсем мен тары айтар ед!м. К о д а р (басындагы беркш жулып альт). Мен айта­ мын, мен айтканда маша былай. Сакайдагы Бекмур- за баласында коныр каска сиыр, 6ip сандык жасау нэрсе, асыл жиЬаздары бар. Е р т а й. ©MipTafl деген куйеуже саттым деп уш кулын- ды бие, кара арбасы мен кара аргымарын 6epin Ж1- бердк Жэне тыккан дуниелер1 де бар. У э к i л. Кайда тыккан? Е р т а й. Бупн ушжнп кун, 6i3 тертеу1м1з Бурютбайдын yfliH, малдарын байкап карап турдык. Сол туш Бур- штбай eni арбамен таза дуниелерж Коррантебедеп ecKi корага апарып кемдй Ол дуние осы куш б1здж колымызда, экелуге болады. Коранын айналасын ке- дейлер карауылдап жур. Б у р к 1 т б а й (ецкидеп жылап). Арайын, арайын! Ме- нен кутылура асыккан екенандер. У э к i л (цагазын жинап). Ертай, Енбекбай, сен екеущ даладары тыккан дуниеге барындар. (Etceyi шыгады.) Хатшы, @м1рзак, сен екеущ жер-жердеп жасырын малдарра барындар. Б1з осы жерден табыламыз. 0 м 1 р з а к (турып жатып). Ж ердщ жарырына Kipin кетсе де малдарды табамыз. (Катты басып шьтады.) У э к 1 л . Бурютбай, ci3 тыска ж у р ш з, курал-сайманда- рынызды есептелж. (Бэр1 шыга бастаганда Бурмтбай шапанньщ en,ipin басып к,улап жалобы.) Ш ы мы лды к Сахна Бурютбайдык yfii, нэрселер шашылып жатыр. Перде ашыл- ганда уйде 6ip сандыктын успнде нарсеш барып. Кодар отырады. Балрын дауыс кылып отырады. Каламкас 6ipre отыр. Б а л f ы н.— Талканын ш ы ры п бузылдын Алтынды бесж ак орда, Койшыларга кор болдын 120

Кара аргымак, кара арба! Кубакан торы, сандал кек Кайрылып колра конарма?! Жоктау токтала бергенде Арила Kipefli. А г и л а (Б алш нга). Шешей, койыкызшы, жыламаныз- шы!! 03iHi3fli 63ini3 6epiK устамасаныз болмайды. Ym-терт куннен 6epi жылауда жылау, тамак та шкен жоксыз, шырайлым екеущ б!здшне журш шай im ini3- дер. Ж урМ здер. Г) а л f ы н (квзШ ц жасын cyprin). Шырагым Арила-ду! Мен жыламай KiM жыласын, к ен ш кургыр шыдамай- ды. Дуниес1 кургыр iuiiMfli ертеп барады. (Орнынан турып барып 6ip сандьщты ашайын деп жатцанда.) К, о д а р (жалт к;арап). Ай, бэйбше! Нэрседен аулак жур. Бул сенщ карауыннан шыккан. Бул б!здщ дуние. Мына, мен осы дуниеш бакпай не кып отыр дейсщ? (Барып Балш нды итермелт шыгарады.) Уэк1л, ауылнай, Ертай, Хамит, милиция, Бурютбай Kipefli. У э к i л (цагазына к;арап). Осы алынран мал, дуние, ку- рал-саймандардын ece6i дурыс па? А у ы л н а й . Дурыс. Шамага келдь Х а м и т . Малра кеткендердщ де келетш уакыты болды. Кершбей ме екен? Жолдас, ci3 шырып каранызшы. Малга да кезщд! сала кел. (Милиция шыгады, цайта Kipedi.) Милиция Kipeai. М и л и ц и я . Солар болса керек, 6ip топ мал айдаран адам келе жатыр. А у ы л н а й . Солар шырар. (Ит ypedi.) Ilecip, 0MipaaK Kipefli. П e c i p. Сол елдег! Б ур т б а й р а караган малдыц бэрш де алып келдж. А у ы л н а й . Мына жолдаска, уэюлге карап, экелген малдарыннын есебш бер. X а т ш ы. Экелген малымыз осы Дз1мде керсетклген. (Каразбы у э к ш е 6epedi.) К о д а р (в м 1рза щ а). Кара арба бар ма? (Кул1мдеп.) 0 м 1 р з а к. У ай, тебем 6ip кекке тидьау! Рессор кара 121

арба сыр-сыр е т т жургет 6iniH6eAni, шалкайып оты- рып кубакан торыны жепп, кара жолмен алыстырып келу1м-ай! Е к б е к б а й . Пай-пай, пай 6ip кетерЫп калган екенсш, кара арбанык уст! кандай тыныш. Cepnin отырады; FOfl. У э к in (кедейлерге). И я, солай, тендж алып тецелш жаткандарыкызда арбасын да, жоррасын да мшераз- дер. Желпшераздер, ал, енд1 жакары келген мал мен осындары малды косып 6epi жакындатындар. А у ы л н а й. BapiMi3 де шыралык. (Ертай мен уэкыден басцасы шырады.) Е р т а й . Жолдас уэюл, кешеп эцпменщ peTi калай бо­ лады? У э к 1л. Кыз турасындагы эцпмеш айтасыз ба? Е р т а й . Ия, сол едк 3У э к i л. Мен ез1ке сонда айттым рой. К ыздын e i cyfiin 6 3тием деп турса, эке-шешесшен айрылып калатын бол- са, маран арыз epciH. © iH де арызынды 6epin кой. Е р т а й (цалтасынан алып). Онда мен dare арызымды 6epin кояйын, Ka3ip кыз да келмес пе екен. Каламкас Kipeai. У э к i л ( турегелт). К ел ш з, келЫз! Е р т а й . Кел, кел, бул уэмл жолдас б1зге бвтен емес. Кайта екеум1зд1 косура жэрдем ететш уюмет1м1здщ адамы. 03iH не кылдын? К а л а м к а с (жак;ындап). HeHi? Е р т а й . HeHi деп жасыратыны жок. Бул жолдас екеу- Mi3fliH сез1м1зге канык, уэдеш деймш. У э к ! л . Шырагым, Каламкас! Каймыкпа, араларыныз- д эры экпмешн, ретш маган мынау Ертай айтып едь С!здердш бул талаптарынызды мен костаймын. Ол та- лабыныз орындалура болады. Квп кешжпей ойыныз болса маган арызынызды 6epini3. К а л а м к а с (курсш т ). Дурыс болса мына 6ip, 6ipeyre жаздырып алган арызым бар (Уэкы ге береди У з­ к и ок,ып жатады. Ертай кул1мареп турады.) К а л а м к а с . Элде болса сенен ©Днем, малый алсан- дар алыкдар, 6ipaK ездерш калдырындар. Меш шын суйсен, эке, шешемд! айдама, 6ip амалын кыл. Е р т а й . Бул болмайды! Олар менщ ежелг1 душпаным. К а л а м к а с . Мен де душпанын ба? 122

Е р та й. Сен бе... сен езш бьлесщ, душпан болам десен де ез колында. К, а л а м к а с. Солай ма, езгердш бе? Е р т а й. Ия, солай! (Eneyi аз свйлеседи) У э к i л. 1с б1рынрайланура калды. Сен сырттары адам- дарды шакыр. Е р т а й (еакке таман барып цайта келт ). Жолдас уэ- кш, Tinri Бурютбайдын iuii куйсш. Эз1рше 6ip iiuiKTi кие турайын ба? Э ?.. У эк in . Осы дуние малдын 6api де сендердш. Эйткен- мен пышак ушшен улесе беруге занра сиынкырамай- ды. BipaK та эз1рге 6ipeyin кие турам десен кие foA! Е р т а й (кулгмдеп). Жарайды, жанат ш ж тщ 6ipeyiH киш алайын. (Шыгады.) Желбегей Ертай юредь Тем1ртай, Енбекбай, вмфзак, ауылнай, necip, Бурытбай, Балтии, Хамит Kipefli. Хамит уэшлмен свйлеседт У а к i л (аздан соц x;aFазына к,арап). Ал тыныштаны- ныздар! (Тым-тырыс.) 1928 ж ы л ры 27 августары Ка- закстан орталык аткару комитет жэне Комиссарлар кенес1 мен ©лкелж партия комитетшщ ipi байлардын мал-мулкш конфискелеп, ездер1н жер аудару туралы шыгарран каулысы бойынша жэне кедейлердщ тшену- шше бул ауданнан Кебен, Карымсак катарында Бур- кггбай Коренулы да конфискеленд1. 0з1не 16 кара, 6ip жазры уй, баска уак-туйек дуниелер1 калды. (Кедеи- лер кул1мдеп, квтершп.) Жасасын Совет ешметП (Жамырап айтабы). Б а л f ы н (жылап уэкы ге). Шырарым-ау, осынын бэ- piH шынымен алайын деп отырсындар ма? У а к i л. Будан артык шындык бола ма? Б а л р ы н (жылап). Тым болмаса жанагы жанат iuii- riMHin 6ipeyin тастандар, елгенде суйег1мд1 оратайын. © м i р з а к (вжелешп). Бершмесш, беркпмесш! У а к i л. Бэйбше дуние менж1 де емес, с1зд1к1 де емес. Мына кедейлердш. Осылар берсе алыныз. Е р т а й . Нэрсе б1здш болатын болса бермейм1з. К е д е й л е р (жамырап.) Бершмесш, бершмесш! Б у р к 1 т б а й (ецкЫдеп). Канды жасыммен ак сака- лымды жуып сурайтын ен сонры тшепм: кубакан то- рымды тастандар, ен болмаса Каламжаннын ешша ед1 тарлан тайды тастандар. 123

У э к 1 л . Тайды тастайык. Bipan, онык орнына езш згс тиген малдан мал шегершедь Б у р к о в а й. Кайтейш! Амалым не ездерщ бшндев (Жылайс)ы.) ~ У э к i л (эм цатазды альт). Жумыстын бул жары 6i- рынрайланды. Bipeyin сырттагы Каламкасты шакы- рындар. (Тем1ртай илыгып К,аламк,асты ерпп келедй) Каламкас Kipcai. У э к i л. Каламкас, осы арызынызга иеаз рой. К а л а м к а с (кШ рщ м реп). Иемш! (Журт ац-тац.) У э к i л. Арызынызды окып шыгамын тынданыз. (Журт ку61рлесесН.) У э к i л. Ал окимын. (Цатазды алып.) Аудандык конфиска уэкшне! Каламкас Бурютбай- кызынан. А р ы з. Ардакты уэкьп! Осы арыз бойынша азден су- раймын: ата-анам жер аударылранда м ет осында калдырсаныздар екен! Ce6e6i: Ертаймен уэделесш, оран бас коспакшы болып ед1м. Сондыктан, Ертайга зайып болып калу ушш руксат етсещз екен. Арыз 6epyuii Каламкас,— депаз. К а л а м к а с (аз то^талып). Ия, дед1м. (Балтын, Бур- к'пбай квзбер1 аларып шошибы.) Б а л р ы н . Маскарай, мына жузкара не дейд1? Сумдык- тыц экеа мунда екен foA! (Каламцас^а умтылады, журт ж1бермейбй) Б у р к 1 т б а й . Сынган бел1мд1 сынган устше сындыр- дым десейпп (жылайды). Б а л р ы н . Tepic батамды беремш, ак сут1мд1 кешпей- MiH, ку FaHa каншык! Тым болмаса елдег! калып жат- кан солкылдаран ез катарын мырзалардын 6ipeyi жет- nefli ме? Уйщнщ ойранын шырарып жаткан кара та- бан кедейдщ несше кызыктын? Варган жерден сондай 6ip еркек табылмайды дедш бе? К а л а м к а с . Ертай, шынынмен-ак менщ эке-шешемд1 конфискелегел1 турсын ба? Е р т а й . Ия, шыным... К а л а м к а с . Суйгешц осы ма? Ертай, жалынам! Кал- дыр. Е р т а й . Сую ... рашыктык ез алдына, т!лелк орындал- майды, калдыр деп сурап эуре болма. К а л а м к а с . Шын ба? :34

Е р т а й. Шын! К а л а м к а с . Шын болса iciH курысын. Сенщ журе- пкде рашыктык бар деп сенin алданран екем. ©нкей кулдар! Е р т а й . Тарт тшцдП ©uiip ушндН К а л а м к а с. Арызымды кайтып берщдер жауыздар. Эке-шеше,— мешн штеген балалырымды кеш!? Мен ка- таласкан екем, жаным суйген жар болады деп ойла- сам... мынау отыррандар б1здщ жауымыз екен. (Эке- uieuieci жак,к,а шыгабы.) Е р т а й . Тарт тшндП 0 з тшнмен жана ш еш ш п сейле- Д1Н Fofl. Каркылдап кулш меш шатастырмай кызу ус- тшде KiM екешши таныстырранына улкен ракымет! I Сондыктан, саран будан былай 6i3flin iuiiMi3fleH орын жок- Ежелг! жауым сен де кет! К е д е й л е р . Ж аса Ертай! (К,олдарын шапамщтайды.) I KeTciH Каламкас та! Каскыр мен кой жолдас болмай- ды. ' Х а м и т . Еши турмандар, айдап шырындар! (&3i 6ip- j сыпыра адамдармен тецкерк урандарын цагып жата- I ды. Лениннщ сурепн к,агып, устше о р щ , балга к,ы- зыл жулдыз цояды. Сахнага к,ызыл сэуле туcedi.) I Е р т а й (цолында баягы цанды таяк;, кепке •щарап.) Жолдастар, мынау талай жалшылардын кезшен кан арызып, жон TepiciH жундей туткен канды таяк. Му- нык Heci анау Буркггбай канды балак. Бул таяктын жалшылар тэн!нде тарихы таптык танбасы бар. Олай болса, жалшылардын бул таякта кызыл канды Keri бар. Кедейлердш журегшщ кара тастай кайнап нат­ кан кегш ц алды кайтты! Тап душпанымыздын бул тобы да табанын кетердк Байлардын кул!н кокке ушы- рып жер аударып жатканымызда, онын канды кура- лы мынау, канды таяктын да талканын шыгарайын! Сындырайык, ертейш. Жок кылайык. У э к i л. MiHe, жолдастар! Бул тап Kypeci майданы. Б 13, тенкерк ертшде, ушкын болып ойнаймыз. Жещлмей- Mi3, женем1з! ©ршим!з! Байларра шабуылды мунан бы­ лай да кушейте тусем1з! К е д е й л е р (6api шулап). Жасасын Совет ешметП Ку- рысып канды таяк! (Байларды алдарына салып ай­ дап uibiFbin бара жатканда перде туседк)

ЕР ТАРЕЫН 4 пердел!, 9 суретп влецмен жазылеан пеьса ЕСКЕРТУ Бул «Ер Таргын» пьесасыньщ толыгы, эдебиет варианты. «Ер Тареын* операсыныц либреттосы осы пьесадан ыцшамдалып алын- ган болатын. Сондыцтан, «Ер Таргын* операсыныц либреттосын осы пьесаныц ишнде деп тусЫу керек. Ол мына сахналпрЭа: пролог, /-перденщ /-// cyperepi, II перденщ 11-111 cyperepi, I II перденщ l- ll cyperrepi жзне IV перденщ И суperi. Бул пьесаныц влецшщ зртурл! уйцасуы жзне эртурл1 буындыц, кезецдЧк влшемдер1мен жазылуы, оныц зртурлi влшемд! музыкасы болвандыцтан. Автор ОЙНАУШ Ы ЛАР: Е р T ap F b iH — Батыр. Каш- Б а л п ан ынга Кырымнан косыл- А к ж у н i с — Акша хан кызы. батырлар. Т а н а — Калмак кызы. Ж а н к а — Акша ханныц эйе- А н а - Тананын шешеЫ. Л1, бас би. К а з ы — Акша хан ордасында С ы п ы р а ж ы р а у — кэр| би. би. А к ш а х а н — Кырым ханы. Ханз К о ж а х — Кырым батыры. К а п а — Ханзаданын баласы. Сакан К а ж е н — Капаннын cepiri. А к ж е л е н — Акжушстш се- Билер, mirinep, кыздар, батырлар. биннлер, кул-кукдер. жендеттер. ПРОЛОГ Карлы тау- Найзагай, кун rypKipefifli. Тарлан атпен сахнада , Т а р f ы н (Жау-жарак,ты). 6лт1рд1м егескен сон хан баласын, Боядым кызыл K3HF3 хан жагасын. 126

Айтпаган эд1л билж Аран бид1, Бауыздап кущрентам тары ордасын... Калын кол жакындады сорыспакка, CepiriM суйенемш Тарлан атка. Жауластын, курындадын туран жер1м, Кетейш кущренумен саржа тарта:— Атым бар Тарлан, Жалрыздык арман. Курындап Алтай, Кетейш сарнай! Жауласты ел1м, Каррысын арна! KiM шындык айтар! Кун болмас кайтар!.. Дабыл, шу жакындай беред!. Курыншы батырлар Kipefli. Таррын Тарланды сеюртш сахнадан кетедк Б1Р1НШ1 ПЕРДЕ Кырымдагы Акша хан ордасынын Kipic алды. Сорыстан кайткан ерлерд1 тосып алуга етш жаткан халык. Хор. Кандай батыр жауынгер? Данкы келген алыстан. Карсылаймыз келе бер, От жалынды арыстан. Жыларан ел жубанран, Тойлап шыкты алдына, Керегшше ала бер, Казынаны, малды да... Сендей батыр барымыз, Шылбырыца оралдык. Шалыктасын шарыныз, Кожак сенен курбандык С ы р т т а н. Келдк келд! каЬарман, Ветке соккан ызрар ма? Кызыл, жасыл немене? Калмактан келген — Кыз бар ма?..

Кожак батыр KipeAi. Сырттагы шулап жатках халык даусымен жарыса К о ж а к. Уай, мынау неткен у да-шу? Кел-ripep cipa Кожакка, Астан-кестен тары ашу. Ж i г i т (G rin бара жатып). Е, Кожеке! Кайттьщыз ба есен-сау? К о ж а к. Калмактан баска тары жау, Табылды Fofi маран. Дурк1реген кол жайын, Сурап тур рой Аран!.. Ж i г i т. Аландама, журе бер. Кошемет емес саран. (Keredi). К о ж а к. Кап балам! Келер саран — Шамам! Сы ртт а н (Хор). Данкка шыккан ер кайда жауды жекген? Сол емес пе, кершген, Тарлан мшген? С ы р т т а н (Хор). Бэрекелдк бэрекелд!, ха... ха... ха... К о ж а к (шамданып). Женген1ме карттыктын? Ж ер болдым рой Tipmefl? Жалрыз атты кэнрыньщ, Салран кеН журекте, Кетер M3Hri ж!б1мей! Болмаспын мазак балара, Молага Kipin mipiMefl, Кабарын жапса Акша хан, Хандырынан адасып Канрыларта жол берсе, Катын жолын тен керсе Ордасы турмас булшбей. Акырры куш1м арналсын, Канрыран кекжал TapFbiHFa!.. Х а л ы к (Kipe). Картайган Fofi карт Кожак,

KaflFbi ойлайтын кез болран. К, о ж а к (шамданып). Тентектерге карт Кожак, Тузететш тез болтан. (Камшымен жапырып урып Midepedi.) К а з ы (би келт). Кожеке! Ак сауыттын жатасы бар да, жец1 жок. Кас жаксыныц ашуы бар да, Keri жок. (Бас uedi.) Кожак. Сыйламаса Кожакты, Керсетермш азапты. К. а з ы. Кожеке шыда. Ишген басты кылыш кеспес. Кожак. Буканын e3i картайса да, мурны картаймайды, Жаксынын 63i картайса да, кецш картаймайды. Не дейд1 мынау данройын? К а з ы. Кожеке шыданыз. Кожак. Таркат мына жиынды. Кошемет болса KaitFbiFa, Керсетермш киынды... К а з ы. Кожеке, бурынрыныд Kicici, Осы кунгшщ Kiuiici... Айналманыз данга, JKypiiiia xaHFa!.. Кожак, Казы нетель Сакан, Балпан батырлар недель Хор. Карсы аламыз каЬарман болат найза, Tyciii усайд жаркылдап найзарайра. Ж ау кайтарып, Кырымра олжа салып, Келдвдз бе шалыктап хан сарайра. Ер Таррын, Ер Таррын! Карсы аламыз кел, Таррын!

Эскер етш жатады. Сержтер1мен Лкжутс Kipefli. А к ж у н i с. Есен-сау, келдадз бе, Сакаи батыр? Хор. Кайда жур жау калмакты алран батыр? (Са^ан, Балпан взара сыбырласады.) Сакаи. Акжушс, айтканыма сенермгсщ? Bip батыр алып келд1м керерипсш? Аккудай жер жузшен тек таппап ен, Куантсам шуйшцнмд! 6epepMiciH? — Батырды ел мактаган, Баярыдан кыз жактаран! А к ж у и i с. (Елецдеп, ауытцып.) Рас па, eTipiK пе, Сакаи батыр? Керейш ез кез1ммен мунда шакыр?! Берешн шуйшинге 6ip сулу кыз, Айтсаншы бйпген болсан онын атын? Ай, Сакаи, керейш, K ep iM flirin 6epeftiH. (Акркушс цасындары Ак,желенд1 керсетш, Ссщанра ымыралайды. Ацжелен, Ссщан жылы шырайласавы.) С а к а и ( Куанышты). Садак тартып ycTi, устше зулатып, Мын сан жауды жалгыз шауып шулатып. Кылыш, найза найзарайдай жалтылдап, Канжар жуз1н кызыл канга суартып. Хор. Ак-как-ка. Ак-как-ка! Сакаи. Карсыласкан кара аспандай батырдын, Журегшщ канын шкен кумартып. Суылдайды кектен шуйген кырандай, Тарлан атпен бейне сарым мунартып. «KiMciH?» — дед1 Kapi Кож ак арлаиып, . «Жау м ен ш , женген сен»,— деп шамданып Ж арк-журк eTTi, айбалтамен карысты, Tipece алмай Кожак Kerri сандалып. Хор. Бэрекелдь бэрекелдй.. 130

А к ж у н i с. Тапл, тары. Сайрашы, Сакан, сайрашы! С а к а н. Батыр Таррын Тарлан мшген сол екен. ЖаЬан кезген, аты шулы долы екен. Айшылыктан 1здеп келш Кырымды, Намыс етш, жаура шапкан жолы екен. 03i сулу, сезге шешен сейлесе, Елден шыккан, жан cepiri жок екен. Талай канды, талай бид1 бауыздап, Кытай, Киуа, Бетпак дала жол екен. Хор. Ак-как-ка. Ак-как-ка! Б а л а п а н (Ацж ункп цаштып, кулшдеп). Сакан батыр, жетпей жатыр мактауын, Б1з бипем1з, Акжушстщ жактауын. Сакан. Ел болса, ер KaAipiH баралайтын, Акша хан орын берсе, паналайтын. (Халыц, Сакман, Балпан батырлармен свйлвсш жащанба.) А к ж у н i с (Елецдеп, серттерше). Бул батыр кайдан келген б1здщ елге? Туспеген бурын неге кыран кезге? Журт аузы желжпрд! кецшмдк Курметтеп карсы алайык келсш 6i3re — Акжелён. Мактады Foft Сакан, Келер екен кашан? А к ж у н i с. Кврсем екен тезшен, Нанар efliM мен OFaH. Б а л п а н (Акркушске). Жыл болды келгенше бул Кырымга, Елеуаз журуип ед1 ел сыртында. Кырык кул жылкы багып жаткан костан, Кетунй ед садак тартып ушкан куга... Сакан, Балпандар келедь Казы би Kipefli. К азы (Халыща). Жанка би келе жатыр, жамагатым, Асырып куанран сон, салтанатын.

Жакка Ои KipeAi. Касында ез1нщ салтанатыи орындаушы эйелдер бар. Хор. Куанышын, Жанка би, болсын тэгп, Кае дуспанын ж енш п, Калмак кашты. Акшекем куанбай ма жешеше? Келгенде Таррын батыр Тарлан атты. Халык бас недр Сакан, Балпан, Таррын, тары кеп батырлар келедР Ж акка. Калын кол суйшемш айбатына. Колбасы Таррын батыр кайратына, Кайрырып алтай жаткан Акша турды, Булбулы бакша сарай сайрасында. С а к а н (Ж щцара). Калын кол карсы Кож ак кашкынына, Куанад Таррын,батыр таекынына. Кырымнын кырык руы бас иед1, Суранып, Ер Таррынды бастырына. Т а р р ы н (3U di). Куанам Кырым саган келгешме, Карсы алые мундай тойды кергешме.— Шалыктап, бойым epin, кещпм ecri, Кудайдын мын шуюрлш бергенше. Онган ел нурын шашар кыран naHFa, Куаныш, кайрат берер шыбын жанра. Жаксыны кермек ушш деген дейж, Ж акка би керкейш А к т а ханра: Акау, Кырым халкы: Келд1м саган, Бар ма панак? А к ж у н i с. Ж акка, керш ед1м осындай Bip батырды туамде! Ж акка. Акжунк, Адамнык аласы, шшде. А к ж у к i с. Жакка, Ж ш ттщ сарасы, кш де... 132

Ж анка. Байка андап! А к ж у н i с. Суйд1м тавдап! Ж анка. ©iuip ушндН (Ацж ушске сыбырлайды. Ь ул кезбе Таргын, Сащан, Балпандар белектешп.) С а к а н. Акжушс, ханнык кызы, e3i долы. Жеткендей дегенше созган колы. Б а л п а н. Ер Таргын! Айырылып талай байдан болды сайкал — Осылайша онын жолы. Т а р f ы н. Жайлаушы ем, хан кыздарын дуркш-дуркш Кайырылмай кете бардым, жетсе 6ip кун... ( Кулк1. Yiueyi сыбырласцан сияцты.) Ж анка. Батырым, ж у р ш з ордага! (Keredi.) (Ак,жун1с орамал тастайды. Таргын царамайды. (TapFbin тобымен сыртк;а шыгып кетм бара ж а щ а н д а .) Хор. Кырым берер панасын, Жазар журек жарасын. Мундай батыр табылмас, Кожак койсын таласын, Куш экесш танымас, Бауыздар Kapi бабасын. Накыл айтып хандарым: Жакындатар арасын, TapFbiH батыр ж о лы бар, Ойлаганга шамасын. Свз1 терен барласан, Пенденш корген жаласын. Кулай айдап келген foA, Батырлардын сарасын. Кырым тайпа суйедк A fh менен карасын... А к ж y н i с (Халык езара энг1мелесгп жатканда). Он сег1зде от жалын албырт шагым. 133

Калыктайма кезшде булдыр caFbiM? Кыран соккан аккудыц канатындай, Кайырлап кенет Kerri неге эл1м? (CepiKrepi Ацж уш сп суйеп балконга шыгарады.) С а к а н. Кез жасын Акжушс-ау кетер боска, Ер Таргын алан болган туткын доска. А к ж у н i с (кенет.) Не дейсщ? — Батыр Сакан токта, токта! Эн шыркап жауын келер кэз1р топка. (К,арамай кетедй' А к ж у н i с. Кандай жан таласпакшы мешменен? Бишара, ойнасайшы тещменен!.. Ал, Керсетщдер тамаша!.. ( Балет болып жащанба.) Т а н а (Алыстан бвлед1). Кешпел! кунде шулы ел1м калмак, Айрылды суду Тана сенен зарлап. Адаскан уясынан бала каздай, Сабалап толкын жарып, уштым шарлап. (Ак,жушс ашуланып хальщты таратады. Прожектор жарыгында.) А к ж у н i с (Тыцдап, жаратпай Балпанга). Булбулдай мын кубылып, зарлаган к!м? KynipeHin елше елен, арнаган шм? Кырымнын салтанатты шаттырында, Кезшен канды жасы парлаган KiM? Б а л п а н. Калмакка данкы шыккан аты Тана, Акылды api суду, api дана. Батырдын жолы осы деп, жау шапканда, Ер Таррын кулш-ойнап келген ала... Акжушстщ 31ЛД| ымдауымен Балпан кетедс А к ж у н i с ( в з тобына). Дегенде ер менш не дер едш? От тусп журег1ме сенбес TeriH, Бул туткын таласпак па Таррын уш н? Калмактын алмак па екен элде кепн?

(Тобымен Тана келе жатыр. 1шмде Балпан бар.) Тана. Кор болар колга туосе асыл лашын, Тананын KiM баралар алтын басын? Кун болып, элде кэнрып етемш бе? Сорралап KyHi-TyHi квзден жасым?! Балпан. Зарлама, Тана сулу, жубанасын, Ай керш кара тунде куанасын. Сырттаны адам заттын квкжал TapFbiH, Соны суй, соны кала, ер данасын. (Тыцдап турган). А к ж у н i с (шабьшып). Батыр каранды!.. Отардары ку курык, Квр1нбе жорал кез!ме, Тардыр жазган Таррынды, Акжушстщ езше. Балпан. Канды канжар батырмын, Тусе алмаспын тезше. (Ж ацынбап.) Таррын — Тана тойынык Не дегешн кезшде? А к ж у н i с (шабынып). Кулымсын, тасыма. IIIbiFapa алмаспын басыма. Кет, кет!.. Балпан тары б1рдеме демек болранда, Акжушс кездш суырады. Балпан нетель Т а н а (Акужушстщ бул к^ылыгын жацтырмай). Кырымнын айтулысы осы ма едь Асаудай бас бшмеген шошып efli, Сыртынан акылды деп мактаган ед. Байкадык, 6ip кергеннен тосып едь S i p к ы з. Миман келсе Кырымра Осы айтар жыры да, Асыр-тасыр немене? Kepcerri кудай муны да! Та н а. Хан кызы, 1ЯЗ

Ж ам анды кка, Болмас бас. А к ж у н 1с (ашулы) Толкындай жарга соккан кекш м албырт. Не дейд1 мынау кушм келген кангып? Т а н а (жарыса). Мен дагы 6ip тайпа елд1н жалрызымын, Акжушс аскактама ерттей шалкып. Акжушс долданып Танага жакындап кыр керсетедк Тана да кею- peKTenefli. Акжушс кет!п бара жатканда Тана тобымен кулео). Шымылдык Б1Р1НШ1 ПЕРДЕ II сурет Такта Акша хан отырады, Жанка, Сыпыра жырау. К а з ы (сырттан келт). Байкадым Акжушстщ журен зарын, Тайсалмай ол тегетш Кырым арын. Жалындап ерке ескен долы кызын, Ер Таргын болсын дейд1 менщ жарым... Ж анка. Ойлап ем осындайдын 6ip боларын. EcTipMi3 элЬак душпан табаларын. KiM б1лед, батыр TapFbiH элде ж а у м а? Канрырып 1здеп журген паналарын. А к ж ут с албырттыкпен ауыткиды, Кезше жылы ушырап кара карын. Талай хан сез салганда теб1ренбеп ем: Тен бе деп Акжункке балаларын?- Ж ы р а у (Ж ащага). Акжушс айтар, кояр ондай сезш, Аруакка карсы болма!— десен езш. А к ш а х а н (жарыса). Еркше ж1бермешз Жанка бшм: Коркытып колына уста осы кезш. Ж анка. К а л м а к кы з Е р TapFbiHFa косса басын, Акжушс суынар ед кенш жасып. Аялдар Е р TapFbiH да жаманына — Бола алмай Акжушске о да рашык... А к т а хан. 136

Карагым, Ж анка бшм api ханша! Осындай тапкырлырын тан-тамаша!.. (Кулк1.) К а з ы. Баба, айтпайсыз ба нускасын? А к ш а. Кожак, Таргын арасын, Татуластыр Жанка би, Аскындырмай таласын. Ж анка. Айтсын бабам шарасын. Ж ы р а у. Ундемеспш cipe, EcTiMecniH ж аласы н. К, а з ы. Баба, сайрашы... сайрашы! (Keredi.) А к ш а. Ж ака, отыршы 6epi жакындап, Квюл ашып жаркылдап... Ж ы р а у. Ер Таррыннын келгеш, Жауды женш 6epreHi, Калмактан алган олжасын, Журтка тепе белгеш. Танданамын ойланып, Суыгырак сурею. 1здеймш депт1 эдшдж, Опасыз бопты квргеш. Талай ханды аралап, Жауласып одан безгеш. Анралданбай андайык: Бабаннын осы сезгеш... К а з ы (Kipe). Таррын батыр келш тур, Калмак кыз бар касында. KepiHfli Кожак тары да, Дулыгасы басында. Келед! жалгыз салдыртып: Мжгендейш aiuyFa. HeKepi жатыр думандап, Ак биж деген асуда. Ж анка. Бар, келсш... бзара сенлескен, дардарыскан сиякты. 137

Уэ, сэлем берд1М Алтын так. Ж ы р а у. Отыр батырым. ( Царап отырып.) Кошкар болар козынын, мандайлары ден келер, Батыр болган баланын. Meftipi кед келер... (Кожак; Kipedi.) Ж а н к а (кул1мдеп). Кожеке, отыршы маран жакындап. К о ж а к (ашулы). Кой api!.. Отыррам талай такымдап... Ж а н к а. Айтпайсын ба батыр нак, Не болды сонша сакылдап? К о ж а к. Багынбаспын саран. Айтсын мынау алтын так. Ж ы р а у. Ер кадырын, ер битер. Зер кадырын, зергер битер. Ж а н к а. ©з кадырын бишеген ер, Кад1рлшщ кадырын бйшес. Т а р р ы н. Ердщ ерлшн бишеген, Кудайдык б1рлшн б1лмес. Кож ак. KaHFbipa, хан курмет1 жараспас. Т аррын. Батырлырыма, жан таласпас! Кож ак. Канрыны жанра санаман, EceKTi малра санаман. Ж а н к а. Кожак, жетер езди! Кож ак. 138

Кырым менщ ел1м, Бере алмаспын тепн. Т а р f ы н. Элщ келсе аларсын. Кетпес менде кегщ. К а з ы. Батырлар, Жол кутан кэдеге жолырад, Сез KyFaH пэлеге жолырад, Койывдар KepicTi. Акш а. Я , кенейтпендер epicTi! К о ж а к. Айткан сезщ TepicTi. Ж а н к а (К.ожаща). Ханнан азык, Билен токпак— К о ж а к. Баба, не дейд1 мынауын оттап? Ж а н к a (3udi). Айтсын бабамнын езП К а з ы. Келген сон кезь А кш а. Алтын Foft 6i3re Бабамнын co3i. Ж ы р а у. Уэ, заманнан заман еткен кез, Буранда eMip жеткен кез, KipniK какпай тан атып, Кызарып барып кун батып, Домбыра менен кобыздан, Ащы леб1з шыркаран. Жалындаган дауысым, Кулакты жарган кыркадан Анайы кызыл жатасы, Жел жарында панасы, Акылын айтад кайрырып, Шыцрыстан калган хандарра, Сыпыра жырау бабасы. К а з ы. Уа, каусырма жак, кызыл Т1Л, Ba6aFa рана б(ткен рой. (яп

У а, батыр Кожак, кайдасын, Канды канжар epiMcin, Кырымныц соккан пайдасын, Заманнан заман озтанда, Аяктары TeMip етж, Кан кешумен тозранда. Сакал, муртын куарып, Матан жетш калыпсын. Халык агасы болранда, Бассыздыкка бас болып, 1з1НД1 баскан Таррынга, Балшыкта жаткан тас болып, Сеш кудай урды ма? Келий менщ касыма, Отыршы маран асыла. EKeyiMi3re не керек, Журт арасын кездейж, Ewiiri 6i3re осы да. Жанка (кул1мдеп). Кожекен би болды foA заманына, Кырымныц кырык Meiuirri камалына, Мойнынан садак туст1 картайранда Ризамын Сыпыра жырау амалына... Кож ак. Журмес маран oMipin. Ж анка. Кожеке, эзйймд! коймаймын, Кайда кеткен сабырын? Кож ак. ©Tin барады жэб!рщ! Жанка Кожактын касына келш арбап, кылмындап отырады. Ж ырау. CeH6iciH, Таррын батыр жаура шапкан? CaFbiMFa кулдыраран садак тарткан, Жорытып жолбарыстай жалрыз ж у р т , Кырымра олжа салып, елш тапкан. Баралап ерл1г!нд!, елд!г!шй, Алдында карт аруак нурын шашкан. К о ж а к (Жаццага). Эй, не дейд1 мынау какпасын,

Кайдан бшет Кожактын, Кырымды ертен шаппасын? Жанка Кожактын ашуын баспак болып арбаган сиякты Ж ы р а у (жарыса TapFbiHFa). Кырымнын корраны бол, жаура шапкан, Ер болсан, ещреген суйтш мактан. Кеш келш, ерте кетш кабак катпа, Жауьщды осал керме, езш сактан, EpiciH 6ip тайпа елдщ колындагы,— Долданган арыстандай жолда жаткан. К о ж а к (жарыса). Алжырэн екен, мынау шал!.. Ж ы р а у (TapFbiHFa). Белке карсы келмес, ешй калмак- Батпандай желкесше колын баткан. Халыктыц эдйийп Кырымда foA, Бес жасар баласы да бшйк айткан. Как жарып кара кылды, шындык i3Aen, >Kiri жок, тас жумбактын кйптш ашкан... Торыксан акыл сура, басыкды иш, Терек ой дариясы алтын тактан. Жалганда батыр досы сулу жары, Майысып акыл айтып, десе баптан. Кайгырма кабак шытпа Калмак сулу, Аяма бапкерлшл Тарлан аттан!.. К о ж а к (взше). Алжырэн екен мынау шал. Т а рры н (ханга). Эдшдж !здеп ед1м алтын тактан, Жалранда жан таппадым зарымды уккан, EpiKMiH, елд1к етсен, дауыл жакта Каскайып бэйтеректей шыкрэ шыккан... К о ж а к (взше). Нарыз душпан!.. Ж а н к а (жырау жэне Ацшамен сыбырласып альт). Эд1лдж салты efli б1з д т елдщ, Ерлшпен кудай айдап Кырым келдщ, Алтын так ардактайды кол басым деп, Мшеки халык алдында cepm i берд1м. Батырым, батырым, серт1м берд1м:—

А к ш а. Ие, солай, CepTiM берд1м. К о ж а к. Ж анка, сербке серт, Дертше лерт. А к ш а. У э, малгун, малгун... К о ж а к (ашулы). Кел1мсектер кебейд1 одан-будан, ¥ры, кары 6api де елден шыган,— Т а р f ы н (жарыса). Хан, не дейд мынау тебетщ? (Ак,ша, Тарт нга сабырлык, деген ишарат Cepedi.) К о ж а к (жарыса). Хан мен бш Кырымныц — саган айтам, Оратылар мойнына кара жылан: ©з1н ойлан Акша хан. Кврсетпес Кожак атар тан... Т а р f ы н (жарыса). Кврсетпес Таррын атар тан. К о ж а к (ханга). Суйегще сорлатып салар танба, Талан-тараж ойласаи болар ылан. Атырабымнан асырып айдап салып. Батыр боп, он колында вз1м турам: Т а р f h н (жарыса). Батыр боп, он колында ез1м турам! К о ж а к ( к,айырмасы). ©зщ ойлан Акша хан, Кврсетпес Кожак атар тан. Т а р f ы н (ашулы). Ай, Кожак, тау жарагыц сайлап алдын, айлагер батыр болсан, кайда калдын? С орысып ceri3 рет жещлгенде, Жауынды жалгыз шауып, байлап алдым. Ел болар, ел деп келд1м Кырымынды, Егессен, кек желкешй шайнап алдым! Алыссан, арыстанмын жалындаган, Какканша KipniriRai байлап алдым. Кожак. 1шейш сенщ канынды... 142

Т а р р ы н (Кожацты альт урып кеудесше Minin). Талай ханньщ батырын, Баласын, бшн, жакынын, Бауыздап efliM осылай! Ж ы р а у. T a p F b iH ,— Ашу келсе, колын тарт! Ж а н к а. TapFbiH, бул не? _ Кайдан биш н Кырымнын, Кожакты саган берерш? Ж ы р а у. (TapFbiH ойланып к^алады). Ит кутырса, Иесш кабады, TopFafl кутырса, Буркггке шабады. Т а р ры н (xanFa). Е , айтпайсынба ашына, Ty6iH де болса, теберщ? А к т а (Ж ащара). Exi арыстан сиыспас, Bip Кырымра деп ед1м... К, о ж а к- Кене алмаспын А к т а хан корлырына, Суык колды канрынын зорлырына. Аягыма жалынып, бас урарсын, Керек болсам 6ip кезде жорырына: 03in ойлан, А к т а хан, Керсетпес Кож ак атар тан. Т а р ры н (жарыса). Керсетпес Таррын атар тан. ^ Кожак кетеда. Пауза. Баба, ойламаран ic болды, LUeuiyi киын туе болды. Ж ы р а у. Арналран маран сум ажал. Кашыктап кетк» и сиякты. Ж а н к а (Таррынра). Акку кустын Tepeci, Жалрыз жатып оттамас. Кас жаксынын белг1с1, Кара сезд1 кастамас.

T a p f ы н. Жауыкды женген ершмш. Кокандатпа Кожакты. Кетем. Емесп1н — Оган бак талас. Ж ы р а у. Отыр, Таргын батырым. Жауын емес карт Кожак. О да ез1цн1ц жакынык. Т а р f ы н. Осы болса акылыц... А к ш а (мулгт). Бул сойканды керсеткен, Тэщрго не амал. Т а н а (кекеп). Халык aFacu хандардык, Ыкпалы кайда буларра. Калмакка рана жау десем, 0 здер1 калай шыдауда? Ж ы р а у (жанбастай туtin). Дэлдеп тиген мынау сез, Жакындатты-ау жылаура. Ж а к к а. TapFbiH, нар ботасын тарпып суйедк Таргын. TapFbiH муны журекке туйедь Т а н а. Улыксат болса кайтар ем, Бар ед1 менщ т1лепм. Ж а ц к a (aiAdi). Сейле туткын кебелек. Тана. М ш п , солем берем араларым. Бул елге ешй Mauri паналарым, Bipeyniii колындары жалгызы ед1м, Элде койын, элде корлау бараларык- Ж а к к а (Танара). Асыккан жетпес, Буйырган кетпес. 144

Ж ы р а у. Алыстан ат салдыртып тойга келдж, Кол жету осы тойга болар текдж. Кырымнык каска жолы осылай ед, Ер TapFbiH жарык болса, деген едж. А к ш а (ыцылыц атып). Табылран акыл, ак-ка-ка-ка... Т а н а (кул(мдеп). Не дер екен Ер Таргын, Корсетсе екен шырайын? Жанка. Жауабын TapFbiH, езщ бер, Келген сон сездщ орайы. Т а р f ы н. Осылайша уйрарса, алтын тарым, Карсы алайын кайтармай, туткын барын. Батыр досы, сулу кыз деген деШн, Журег1ме оралды ecKi сарын. Т а н а (жарыса). Жарык урып, тагдыр куган албырт шагым, Bipre туран кунменен, мен 6ip жалын. Жарым болса, жауымнан кег1мд! алар, Басып жаткан сершлер булдыр сагым! СуШседь Тобымен Акжутс к!редь Ж а н к а (алдынан шыРып). Акжунк, Жаксы aFaui басында, Жаман аяк астында!.. Акжун1ст1 Жанка, Казы суйейдь Пауза. ЕК1НШ1 ПЕРДЕ 145 / сурет ирдадагы Акжун!с yfli. Акжутс, Акжелен, Сакан. А к ж у н i с (назалы). Тардырдын ушмше кене алмаспын. Таррынды бул канРЫРа бере алмаспын, Элемге эшкере боп, тен таба алмай, Зарланып кайгыменен еле алмаспын. С а к а н (кекеп). Ер TapFbiH алан болмас енд1 саган. Танамен таласура келмес шаман. 1 0 -с.

А к ж y н i с (slndi). Сокпакты окпан-окпан канды сонар. KepepciH батыр Таргыи мендж болар. С а к а н. TapFUH туспес онайра. А к ж е л е н (Ацжутске). Кол-аягы берк!лд1, Муны дары абайла. А к ж у н i о. TapFbiH десем таскындап, Квз1м жасын булай ма?... А к ж е л е н. Хан кызына, хан улы, Жарастыкты сылайра. С а к а н. Мын мырзаныз жетпейд1 Таррындайын шырайра. А к ж у н i с. Мынды айтпа 6ipfli айт, Кевдл ауды ырайга. А к ж е л е н (кулЫдеп). Тобырдан шыккан жабайга, Рашык болу колай ма? С а к а н. Хан улдары иттен кеп, BipeyiH устар жубайра. А к ж у н i с (ашулы). Табалап турран жаумысын? С а к а н. Уа, обалын болсын кудайра! А к ж у н i с. Батыр каранды. Мен батырмын. (ТурегеледО. А к ж у н i с. Мен де батырмын. Кожак KipeAi. К о ж а к. Ойлаушы ем, Сакан сен! батырым деп, Кетт1к Foft, Ер Таррынды жакыным деп, Алдымнан ешй шыксан бектерлермш, Бойлатып журепце сапыны кеп.

С а к а н. Сешмен Кож ак, емip суре алмаспын. Байланып канжыгана журе алмаспын. А к ж у н i с (цылыцтанып). Кожеке бул Саканык азран екен, Молакды терен бойлап, казран екен. С а к а н. Акжушс, Каддма тшвдк Келт1рме жынымды. А к ж у н i с. Кожеке, экет мына кулынды. К о ж а к- Сакан, калкан кулак кул едш, Сатып алран пул едщ... А к ж у н i с. Кершбе енд1 кез1ме! Сакан. Келерсш 6ip кезще. К о ж а к (Ca^anFa). TycipepMiH тез1ме. А к ж у н i с. Кожеке, айтынызшы накыл. Сак,ан, Акркелен Keredi. К о ж а к. Акжушс, не !стемедш балалыкта? Бас болма, жауды суйш алалыкка! EcTireH ата-анан кушренедк Жастыкпен Kip келт!рме даналыкка. А к ж у н i с (арбап, цубылып). Кожеке, мундай лакап жала болар, Ак 6eTiM, кулра тисем, кара болар. А нырын б ш п айткын аксакалым, Накактан каралауын кунэ болар. Сырттан кул/ci, шу есплесИ. А к ж у н 1 с (Тыцдап). Шыгармайын басыма. , Салайын ойран ашына. К о ж а к. Суйме Таррынды! Текпе арынды! А к ж у н i с. Кожеке,

Суйгешм TapFbiH, Куйд1рме жанымды! К о ж а к (басын изеп отырып). Мешн 63iM ecepMiH, Ашуымды келДрсен, Бурымынды кесерм1н. Кожак кетеди Акжелен мрел). А К ж е л е н. Ер Таргын сен деген де Tyci салкын. Танамен ойын-кулк! жуз1 жаркын. Серуен кыз, бозбала, агыл-тепл, Батырлар бэсекемен ойнап калгын. А к ж у н i с. Айттык ба ханныц кызы шакырды деп? УЫлеп жаздыц танын атырды деп. Жалынып арбасан ед онашалап: «Ая» деп «сулу Ж ушс пакырды» деп. Акжелен. Айтылмай С0з калган жок октын-октык. Таксыр-ау KyuiiMfli аяп калган жокпын. А к ж у н i с (ойланып). Шакыртшы Жанка бид1 жеке жалгыз!.. Ж 1бер1п жуйр1к атпен жедел алгыз! Акжелен кетедь А к ж у н i с (ойланып). MiHe3i Жанка бид1н ед1 кыркар: Долданса, жактырмаса MeHi куртар. Айналды бас! Кезде жас — Керейш андап-андап сырын алып. Шамданса, одан астам Жун1с шыркар. Тананын cepiK кыздары келедГ К Ы з. Тойына шакырамыз Таргын, Тана, Салтанат некер келд! аиау кара! А к ж у н i с. Мазак па? Пандану ма, неткен ce3i? Келмед1 сулу Тана неге 83i? Кыз. «Келсш» деп дугай-дугай айтты сэлем, Карайлап жолыцызда тур Foft элем.

Кун емес, басым ханша айта баррын: Шакырсын арнап келш батыр Таррын. К ы з. Таксыр-ау, мунынызра танданамын... А к ж у н i с. Кун келш шакырранга арланамын... Акжушс колын кетеред1, кыздар кетедк Х о р (сырттан). Бэйгеге ат косып ек, тандап-тандап, Тарланы Ер Таррыннын келд! сандак. Атайык алтын кабак, дшдэ алмак, Kypecin эн салайык тойра арнап: Эшш сайра! Акын кайда? Болсын думай, Турма жайра! Кыз, бозбала, Кулш ойна. С у Fa бойла. Таррын, Тана — Таррын, Тана — Тойыцда, К а -к а -к а !.. А к ж у н i с (тындап). Уландырып барады меш корлап. Кыр керсет1п, Кырымда тойын тойлап. Жанка келедк Ж а к К а. Акжушс, маран мэл1м айтар сезщ, Сонда да келш турмын, саган ез1м. Халыкка сез тараран, данкка жаман, Коймасан будан кейш, оям к е зщ - А к ж у н i с. Жанка би, жалрызынмын, аяулынмын. Bip басым жер жузше баяулынмын. Туткынра, туткын болран TapFbiH ушш, Зарланып, ажалыма таяулымын... Ж а н к а f цубылып). Акжушс балалыкпен назаланба!? Бул сезд1 жетшзбешк Акша xaHFa.

Хан, тере, кожа атты намыстанбыз — Сондыктан усынбаймын жай адамра... А к ж у н i с (арбап). Мен болып ойлап кара, Жанка 6и1м?! Ж а н к а (ашулы). Анана осы болса, еткен сыйын. (Hrepedi). А к ж у н i с. Ойлап ем, анам макул керер-ау деп, Жэрдемш Таррын уш!н, берер-ау деп. Жанка. ©iiiip yHiHfli... TapFbiH кулым, бнлдщ бе? А к ж у н i с (жарыса). TapFbiHFa тенелмеШй баска еркек, Барады 6ipTe-6ipTe журекД ертеп. Жанка. Аксуйек хан кызысын, кермес кара, Жастыкпен журег1ме салма жара!.. А к ж у н i с (жабысып). Кетермш, хандык жолын 6ip-aK аттап! Ж а н к а (жарыса). Сындырып, К,ырым белш аруак таптап? А к ж у н i с. Ал, еллр меш!.. Жогалтып, Тана кез!н Таргынды алам, Кушрентш, жер жуз1не думай салам! Ойландым, толрандым да, тезе алмадым. Буркандым, бул1к салам булан-талан! Жанка. Ah! Шашынды... А к ж у н i с. Басынды!.. (Кезд'т ок,талады). Жанка. Асармын дарра. А к ж у н i с. Кермеймж ceHi. Жанка. Ойбай! Маскара-маскара... (Kereoi). А к ж у н i с. Не болар будан KefliH, керер кызык! Долылык дауылдады Typi бузык. Тананын кез1н жойып, Таррынды алам, Тамукта жансамдары майдай шыжып... Кыздар Kipefli.

Хор. Шакырранда бармадык, Шакырмады барайык! Ерепскен кундерде. Белд! ocbiFaH буайык? Ер Таррынды Танара, Беруге калай шыдайык? Кек KemeciH калмакта, Мерекесш бузайык,! Жаулаекан Тана сулудьг, Кун етуге ылайык. Tepic бата бермесш,— Жанкадан бата сурайык— Шымылдык ЕК1НШ1 ПЕРДЕ И сурет Орда мацы. Таргын, Тана тойы, хормен ашылады. Хор. Ер Таррын жаЬан кезш, сарым куган, Дана боп, торрауыттан Тана туран.— Кектескен кара тунде, кан майданда, Cyfticin, ай мен куншн квч1л1 тынран. Кунде той, тунде ойын тербетед!, Култенге, тамашара не жетед!? Толкытып он шыркасак биге косып, Кен.шн Таррын, Тана ерлетедь.. Тана кыздармрн кетедь Таррын, Сакан •сейлесш турганда тобымен Акжушс юредь Таррын. Акжушс, K63iM талды карай-карай, Курбыра кырын кабак салтык калай? Сакан. Акжушс, хан кызы foA, 6i3fli кайтсын? Эшкере халык алдында зарын айтсын! А к ж у н i с. Кабарын тым жатынкы, батыр Сакан, Жэрдемщ Акжушске болар кашан? (Таррынды бвлектеп б1рдеце айтпак, болады).

Акжушс жасырасын HeHi? А к, ж у н i с. Досым деп сен!... Сакан нетель Кыздар, mirirrep езара сейлесш келш-кетт жатады. А к ж у н 1с (Таргынга). Данкынды еепгенде естен танрам, Куанып, алас ¥РЫП. куйш жанрам. Арландым, намыстандым корлырына, Сен едщ Акжушске, дардыр жазран: — Ойла, Таррын, езщ. Бар ма менде кепн?! Уландырды жанымды, Жылы шырай 6ip сезщ?!. Таррын. Э й гш 6ip тайпа елд!ц ак Танасын, Алдында талай бекзат иген басын. Жортуыл, жорык кунде cyfiin алгам, Ер досы, ер акылы жан жолдасым... Тобымсн Тана келед1. Тана. Таррын мен Тана миман Кырымына, Акжушс, мунын калай курыбыга? А к ж у н i с. Keuiirin келе калдым тойларына. Куанам, кудж алма ойларына. Таррын. Тшегешм осы едк Кубылмалы ойы жок, 1здегешм дос едк Тана. Коне, кврсетщдер Жушске, Калмактык аяк енерш. А к ж у н i с. Тана, жау efli калмарын, Туармесш салмарын. Х о р (биге цосылып). Ер Таррын жаЬан Ke3in, caFbiM куган, Дана боп, торрауыттан Тана туган. Кектескен кан майданда кара тунде, Cyflicin, ай мен куншн кенш тынрэн...

Кунде той, тунде ойын тербетед1, Кулгенге, тамашага не жетед1? Толкытын эн шыркасак бите косып, Кенш н Тарпан, Тана ерлетедн Тананыц кезш ала 6epin, Акжунк Таргынра кылмындайды. Т а н а (ац-тац). Таррын, айт сырынды ашына! С а к а н (Ацжушске). Ия, TapFbiHHbm жары Тана, Ешй болма алан! Та р р ын (siAdi). Акжушс, алансызбын саган. А к ж у н i с (шабынып). TapFbiH батыр бул емёс, айтар сезщ, Акжушсте бар ма efli канды uei in? Аты шулы Кырымнын ж э л ры з ы м ы н , Аймалайтын, ойлансан, келер кезш! Тана. Акжушс, ылайык па, осы iciH?.. Танамен жауласура жетпес купли. Балпан келш Таррын, Саканмен сейлеседк А к ж у н i с (кул1мдеп). Рафу ет, Тана сулу кездесерипз, Сырласып, шнэласып оейлесерм1з. Тобымен кегель Б а л п а н (TapFbiHFa). Карт Кожак некер1мен ханга келдь Екшш солкылдатьпп кара жерд1, Кенесш, кершдесш табыскандай, Даурыгып, дуылдасып кернеп уйдь.. Казы nipin, сыртка бас ведь Кожак, Жанка келедь Ж а нк а (ашулы). Кол басы, батыр Кожак Minin атка, Тары да майдан ашпак торрауытка! Ер Таррын, тойын тойла, содан кейш, Баррайсын ертен epin, ж ау калмакка!.. Т а н а (TapFbiHFa). Ер Таррын, cepiriiiMiH акылдасар, Ойласан кезш емес, жаура барар.