Камалов С. Әңгімелер

£ Lk CaUyi fuiMadd 0НГ1МЕЛЕР /ИЕН ПЬЕСАААР

г Сагыр Камалов жэне оныц шыгармалары Кай кезде болсын, акын-жазушылардыц эдебиет майданында Kepinin, журтшылыкка танылуы эр баска. Кейб1реулер1 узак жылдар узбей жазып, уйрену, есу кезекдерш окушы-сыншыларынык кез ал- дында aTKiaefli. Ал, кейб1реулер1 жарк етш б1рден кершед! де, езше журтшылык абайын 61рдсн аударып, сол жеткен 6niriHen твменде- мей, кун сайын, жыл сайын врлей туседь Эрине, адам 6ip кунде акын-жазушы бола калмайды. Юм де болса, уйрену кезш басынан етюзбек. Б1рак, бул топка жататын акын-жазушылар эдебиетте Kepiurciire шейш snip мектебш втумен 6ipre, жазушылыкка эз1рлш, уйрену, калыптасу мектебжен де отель взше 03i катал сыншы туррысынан карайды. Жазгандарына KBili.'ii эбден толганша, эдебиетте кершбеуд1 макул квредь Дэл соидай жа- зушынын 6ipi— Сарыр Аймагамбетулы Камалов болатын. Сагыр Камалов 1905 жылы Актебе облысы, бурынгм 9 ауылда туды. Экес1 жасында ел1п, шешесжш тэрбиесшде ест1. Шаруасыныи шарындырына, балаларынык жастыгына карамастан мешрбанды ана Жумакыз Камалова уш баласын б1рдей мектепке 6epin. мэдениетп адам болуын армян erri. Олардын (Сарыр, Нэд1р, Оразралн) улKeni Сагыр Камалов ауылдагы орталау мектетт бтргеннен кеГмн, 1923 жылы Орынбор каласындары казактын халык арарту ннстнтутыныц жанындагы даярлык белiMine тустк Онда ею жыл окыганнан кешн Heri3ri курсында уш жыл окып, 1928 жылы Казактын Абай атындагы мемлекеттж педагогнкалык институтына Tycin, оны 1931 жылы 6iTi- pin шыктм. Институтта Сагыр зерек студентт!» 6ipi болды. Ол жаксы оку- мен катар, корамдык жумыстарды жаксы жург1зудш де yaricin кер- сетп. Оларынын устше мейлшшс К|ШшеЙ!ЛД1п, сыпайылыгы, адам- шылык касиетшщ артыктыры жолдастарыныц арасында оныц бете- л1н арттыра тустк 1930 жылы институт жанындагы комсомол уйымы оны партия катарына усынды. Партияга юру Сагыр Камаловтын OMipine улкен eerepic турызды. вз шырармаларына мейлшше жауаптылыкпен ка­ рал, жарияламай келген эдебн енбектерш Сагырдын баспа бетшде жариялауы да осы 1930 жылы. Ен 6lpiHiui энг1мес1 «Тандары талап». Будан кейш ол узбей жаза берд!. «Ушкыннан орт», «Фантандар» (елец). «Шахтыда»,. «Марксш1л сыншыларымыз туралы» (макала). «Каиды таяк» (Т. Жароковпен 6ipre жазран пьеса, 1931 ж.).

1932 жылы «Екпш» атты энпмелер жннагы, «Алтай жолы» атты 1>оманынын уз1мд1лер1 басылды. 1934—36 жыллары драма жанрымен шурылданып, атышулы«Ер Таргын» операсынын либреттосын, колхоз такырыбына «Куттыктай- мын» атты exi актылы, 6ip актылы пьесалар жазды. («Куттыктай- мын» 1936 ж. «Ер Таргын» 1937 ж. жеке KiTan болып шыкты). Сарыр Камалов институтты 1931 жылы бтрдк 1931 жылдан — 1938 жылга дейш Алматыдары музыкалык мектептщ менгерушю болды. Эр облыс, эр ауданнан жиналран искусствога кабшет! бар балдырран казак жастарын тэрбнелеу icinae кеп енбек ciKipai. 1938 жылы Сарыр Казактын Академиялык драма театрында директор бо­ лып жумыс аткарды. Сарыр Камаловтын эдебиетизге ат салысканы — не барлыгы сег1з-ак жыл. BipaK сол аз жылдыц шшде артына кеп енбек кал- дырды. Эралуан такырыпка жазран энНме, елен, драмалык шырар- малармен Сарыр тынысы кен, болашары улкеи, талантты жазушы екешнгш танытты. Совегпк дэу1рде мэдениеттен кейш калган халыктардык оку- енерге емше умтылып, тшегеншше окуына мумкшшшк турандырын каладан алыста жаткан казак жастйрынын сезшу, {зденушшктершщ 6ip KepiHiciH суреттеуге арналран 6ipimni OHriMeci «Тандагы талап- тык» курылысы жагынан. кейб!р eMip кубылысын баяндау, cyperreyi жагынан автордын эл1 баландыры, каламынын ушталып желлмеген- fliri бола турса да, бас каИармандары Мутайыр мен 0м1рзактын киыншылыкка тез1мд1л1г1, алран максатын калайда орындауга ум- тылушылыры, TinTi, ол жолы окуга тусуге мумкшшшк болмай кал- раннын езшде де мойымай, 6yrinri орындалмаран арман куж ертек- ак орындалатындыгына сенушшк окушыларына оптимистш сез1м тугызады, Алгашкы онпмеешдеп кемшшктерш жас жазушыныц oaj де ан- гарганра уксайды. вйткеш, «Тандагы талаптан» Keiiinrj жазган шы- гармасы — «Ордадары ойран» болуы осыны дэлелдейтш тэр1здк «Ордадагы ойран» В. А. Прокофьевой «Степан Халтурин» ЭНГ1- MeciHiH кейб1р эпизодтарынан еркш аударма. Жас автор каламы те- селген aFa жазушыныц шеберлНн уйрену, одан енеге алу максатын алдына койран да жэне эралуан ем1р кубылысын. курес, тартыстар- ды аз сезбен тужырымды етш бере бьлуде кеп уйренген де. Бул жылдары Сарырдын, acipece, кеб1рек жазран такырыбы ен- flipic, колхоз, совхоз туралы. Колхоздастыру нег1зшде бай-кулактарды тап ретшде жоюмен байланысты ауылдагы тап курестерш суреттеуге арналран «Колхоз карауылы» тэр1зд1 энпмеш мен «Усталды» атты 6ip актылы пьеса- сында ем1р шындырын автордын нактылы социалист реализм тур- рысынан керсеткендМ ангарылады. Ол кездщ тарихына кез тжсек, экономикалык непзше балта ша- былып, жалган бедел, сум-суркиялыктардын бет пердеа жулыкчп, ел iminen аластатылран бай-кулактар мен олардын куйыршыктары кеп уакытка шеШн курестерш токтатпаган болатын. Ашык белдесу- ге белели куресерге купи жок бай табынын калдыктары колхозды жепше imTen жеп «куртуга», жасырын зиянкестж жасауга, колхоз- дыц жерше ерт салып, малына шлет тарату, сол аркылы коллектив- тенген ауыл шаруашылыгын элОрету, ек болмаранда зиян келпру эрекетше кештк BipaK олардын бул кара ниеттершен ештене шык- пады. Tiperi мыкты, TereypiHi мырым енбекпй таптын еюлдер! жауы- 6

пан дайым палуан тусш, не суркиялык к:-эрекеттерд1н бетш ашып, знянкестерге кезшде тойтара соккы 6epin отырды. Орыс, казак, дунран, уйгыр, тары баска улттардын унымдасты- рылран интернационалдык колхоздык егшш ертеп, букш поселканы апатка ушыратпак болран, сол жердж бай-кулактары Кашкынбай мен Брюшкин каншама ешпендшкпен эрекеттенсе де, коллектив ici- не жанымен бержген, Кашкынбайдын бурынгы малшысы, Ka3ipri кол­ хоз карауылы Каракулдын кырарылыгы аркасында колхоз ерттен аман калып, каскунемдер колга Tycefli. «Колхоз карауылында» Ка­ ракулдын кырарылыгы аркылы автор сол кездег1 емip шындырыньш 6ip керМсж кезге елестетедк Сол Tapi3fli, 6ip актылы «Усталды» атты пьесасында 1928 жылы мал-мулж конфискацияланып, e3i Каркара- лыра айдалып кеткен Акмарамбет кашкын болып елше кайта орала- ды. Онын да Heri3ri максаты колхоз, совхоз шаруашылырына зиян- кеслк жасау. «Зулымдыктын куйрыры 6ip-aK тутам», жамандыры узакка бармай, совхоз жылкысынан ат урламак эрекетшж устшде ол да колга туседк Сарыр Камаловтын 1930—32 жылдары жазган энпмелерк «Ал- тайдык асуында», «21-шшЬ, «Exniwii № 90»— 6api де «Жез 6ecix, алтын кундак» Риддер кетнщ алрашкы ерлеу жылдарындары жу- мысшы мен совет инженерлершш ep.iix icTepiH, олардын асау Ульба езешн ездерше барындырып, eimipic Keperine пайдалану yuiin курес- те кандай киыншылыктарды бастарынан кеилргенд1ктерш, ipi ешн- рктердж айналасында тап жауларынын кандай зиянкеслк эрекеттер жасарандыктарын, оны совет адамдары калай женгенджтерш сурет теуге арналады. Ол кезде ani жас жазушынын баскалардан 6ip ерекшелпч — sMipre Tineлей араласу, енбек ерлерш, олардын ic-амалын керсету болды. Коп акын-жазушыларымыз eiwipicTin iuiine бара алмай, тек сырт KepiHiciH суреттеумен гана канагаттанеа. Сарыр Камалов ipi eiiflipicTepaiH калай курылып, калай дамырандырын, кандай киын- шылык, кандай бегеттерд| жешп шыру нэтижесшде жеткпчкке кол жеткенджтерш терен толрап, кешнен шешуге тырысты. Ульбастройдын зор майданында екп!нд| енбек етуш1 Риддердш карт жумысшысы Днепров жас жазушы Сэл1ммен энпмесшде сол стройдын салыну тарихымен байланысты кеп мэселелердш бет|н ашады. Риддерд| еркендету, Ульбастройды салу кездершде Дунаев тэ- pi3fli -актин офицер! жумысшылардын арасына Kipin алып, улт араз- дырын коздыру, ол эрекетж сезде де, кте де жасай отырып, акыры эшкереленетшджше кез! жеткенджтен кашкын-банда болып, Алтай ормаидарында жасырынып, жол тоспай жасап, совет адамдарын ел- Tipy. ел тонау жолына тускендпж баяндайды. «Алтайдын асуында» сол банда Дунаевпен булардын кездесуч’ картжумысшы Днепровтын ерлж кимылы аркасында «злерinin калай Tipi калып, жауды калай туткынга алгандыры суреттеледк Денес1 енбекпен шыныккан карт жумысшы Днепров батырлык- пен аты шыкпаран адам, BipaK ол тап жауларына, acipece, Дунаев- тыц каныпезерл1х icTepiHe каны катулы. Сондыктан урланып, жар астынанкеиет кездескен жауына Днепров аскан epaixnen кару кер- сетед|. Жаудын б!рден атып ж1бермей, т!лге келупплж катесж пай- даланып, колма-кол белдеседк Акыры жауынан куип асып, оны бай- лап алады. Эйтседе онын epairi, адамгершшп тек вз басын аман алып калуында рана емес, «exi аякка ссшм жок» exi xici шайкасса.

Oipeyi женедг Автордын тусМгжше Днепровтын ерлж, адамгер- uii.iiri ажал аузында туртан жолдасы Сэл1мд1 влажен арашалап ка- луында. Сэл1МН1Н дауысы Кулагина тигенде ол ажалга карсы барып, ба- тылдык кимыл керсетедк Атылтан окка карамай, жолдасын ел(м- нен алып калады. Автор бул жерде Днепровтын батырлытынынсе- 6e6in ашып жатпайды. Онысы ете орынды, вйткень Днепровка та- иарлык жаксы касиеттер онын кимылы мен амалдарынын езжен керйпп тур. Бул эпизод жазушынын еол балан кезшде-ак адам образын жа- гаудаты келешекте калиптасар шеберлтнш 6ip KepiHici eai. Сол жагдайда уншз, сезЫз кимыл кврсеткен Днепровтын ic-амалдары Сэ- -liMHiH патетикалык сездер|мен салыетыртанда анатурлым сешмдг Iuiine муз боп каткан тап кеп бар Днепровка сол жагдайда сез емес, кимыл тана керек едк Жазушынын керсетушде де дэл солай болып шыккан. eiiflipicTeri енбек ерлершщ образдарын жасауда айырыкша ке- шл бвлуд| керек ететш «Донбасс дабылы» атты энпме. Кайнап жат- кан енбек майданын кез|'мен керш жазтан автор бул кыска экпме- с1нде бесжылдыктын жоспарын орындаута Teric жумылтан жумыс- шылар кепшЫгшт «irepai купи мен вн!МД1 icTepiH суреттей келш, жасы жетш, демалыска шыккан Менаков карттын патриоттык се- 3iMi мен енегесш жекелеп керсетедй Буюл жумысшылардын ой сезЬ мш Teric билеген патриоттык бесжылдык жоспарды артытымен орындау арманы пенсионер шалды шахтыга Tycipce, барлык комсо- молдардын демалыс кундер1 де жумыс штеуге жумылып, иплжл icKe мурындык болушылыты, кыдырмашы жалкаулардын ездерш бес­ жылдык б1ткенше «ектщпм1з» деп жариялауына экеп т1рейдi. Суй- Tin, автор бул энпмесшде OMip шындытын боямай ез калпында кар сету аркылы совет адамдарынын, онын алдынты сапындагы жумые- шылар табынын енбект!, улы отакын терен суюнплжтер1 аркылы ой- саналарынын улы взгер1ске ушыратандытын жэне есшлж кертартпа- лыктын ыкпалынан шыта алмай жургендерге ic жузшде y.iri керсе- Tin, кайта тэрбиелегендштерш ангартады. Сатыр эдебиеттш эр жанрында езшш каб1летш байкап керд1; кара сез, елек, сын макала, драма. Эйтсе де, онын жазушылык талан- тын анытырак таныткан драма. Сатыр жазтан пьесалардын курылы- сына, адам образдарын жасауына, катысушыларынын сездерше Ка­ раганда онын болашаты улкен драматург екендтн ангару киын «Канды таяк» (Тайыр eneyi жазтан), «Куттыктаймын», «Ер Тар- тын» пьесаларын алсак, окиганы б1рден тартыска кура 6iлуi, моно­ лог, диалогтарында каЬармандардын мшезш айкындаудан тыс, не- месе окитата катысы жок, басы артык сездердж кездеспеу1, драма- лык коллизияны 6epiK сактауы — онын шын мэншдеп драматург екендтн дэлелдейтш жэйттар. Алташкы жазтан «Каиды таяк» пьесасы 1926—28 жылдары Ка- закстанда журпз1лген жер 6enic жэне ipi бай-феодалдардын мал- мулюн конфискациялаута арналады. Пьесада талай жылдар бойы халыкты сулжтей сорып, жан тушлерлж рухани кысымшылыктар керсеткен Бурютбай тэр!здi бай-болыстын, Корымсак пен Кебен би сыкылды унамсыз типтер жасалумен катар, Ертай, 6м1рзак сыкылды батырак, кедейлерлш унамды бейнелерш де жасады. Эрине, бул жаналык емес. Оларга шейin де бул сюжет, образдар

казак совет эдебиетшде жш кездесед1 .Бул мэселе туралы авторлар- дын 6ip жацалыгы таныс окига, таныс образдарды сахнада керсету- лер(. «Канды таяк» осы такырыпта сахнага арнаулы жазылган 6i- Р BipaK «Каиды таякты» сез еткендеп 6i3fliK айтпагымыз ол емес, жас авторлардын пьесада Keii6ip мэселелерд1 жанаша коя б1лгенд|к- тер! жайлы. ByFaii uieiiiiu i энпмелерде байдыи жауыздырын, бидщ зулымды- рын, бэйбйиент каплездиш дурыс корсете келш, олардын кызынз келгенле жазушыларымыз жумсап кететш де, эке-шешепшн мал- мулкш конфискациялап, ездерш жер аударарда олардын кызын ба- тыракка, не 6ip кедейге Tiiri3in, елде калдыратын. 0м1рде ондай жардайлардык болуы да мумкш. BipaK барлык жерде, барлык жардайда солай бола 6epyi акылра сыймайды. Сарыр мен Тайыр бул мэсслеш ездершен бурынрыларша емес, баскаша ше- Бурмтбандын кызы Каламкас eciriHje журген Ертайды суйедг Heriari мотвировкасы (дэлелдеуО Ертайдын api акылды, api KopiKTi, кедейл1гжен баска MiHi жок, замандас, жас ж т т болушылыры. Екеу- iHiH арасындары суШспендш xipuiiKcis таза махаббат, 6ip 6ipiH унату, косылып тату, тэтт1 OMip суру. Эйтседе, мал-мулк1 конфискацняланып, тап айдалар жерге кел- генде Каламкас езж калдыру, Ертайра тнюге руксат етуд1 сурап екМлге берген арызын кайтып алады да эке-шешеамен 6ipre кетуге ризалык б1лд1ред|. Окиранын аягы тап осылай шыруы ндеялык жарынан да, психо- логиялык жарынан да дурыс. вйткещ Каламкас Ертайды каншама жаксы кергенмен де, оскен ортасы, Бурштбай мен Балгындар, алран Тэрбнеа ескшк. Сондыктан ол сын сагатта сыннан оте алмай, ecxi тэрбненш шырмауыида калып коюы анарурлым сешмдс Пьесадагы окиранын булай шеиллуш (Из кемшЫп деп караудан аулакпыз. BipaK осылай шешкеннщ озшде де драмалык жарынан оте дурыс алынран жэне коп утарлык 6ip мэселе жерше жетюз^мей Каламкас пен Ертайдын арасындары карым-катынасты авторлар драмалык коллнзияра умтылса да оны коп терендетпейдк Каламкас пен Ертайдын суйкшеншшгш, мшез-кулык, OMipre козкарастарын терендете, eKeyiHin элеуметтж жагдайларыпын эр баскалыры олардын косылуларына зор богет екендиж аша туссе, ка- Ьармандардын бастарындагы психологнялык жайттарды киыннан ки- ыстырса, пьеса коп уткан болар одi. Ол кезде авторлардын драма жазура ЭЛ1 каламы теселin жетпегенджтен каИармандардын психо- логиялык жактары жаландау суреттелген. Эйтсе де сол кездеп драманын дэрежесшен Караганда «Канды таяк» коны аударарлык пьесалардыи 6ipi деуге болады. Сагыр Камаловтык калыптаскан драматург eKeHAirin эдебиетпн, сыншылар журтшылырына мойындаткан жэне C3TTi шыккан шырар- масы — «Ер Таррын» либреттосы. Bi3 операнын лнбреттосына драма­ лык шырарма деп карамай, энге жазылган текстшш мелшер!нде гана багалаушылыктан aai арыла алмай келем!з. Бул 6i3flw музыка лык нскусствонын ен жогарры сатысы саналатын операнын драма­ лык 03eri — лнбреттоны драматург-акындарымыздын кандай киын- дыкты бастарынан Keuiipin, кандай енбек с1шретшджтерж тусш- 6eymi.'iiriMi.3fleH, не TycinriMis келмеушЫктен.

Курылысы жатынан либреттонын улкен драма, трагедиялардан апырмасы жок. Драмалык шыгармалардык сюжетжде кездесетш композицнялык элементтер либреттода тугел сакталады. Сонымен катар ол мейлшше кыска болуы шарт. Онык устше эр свйлем, эр ce3i тана емес, эр дыбыстыц компознторлар ушш мэн! зор. Квп ойлау, квп енбекпен табылтан, елендж касиеП кунды, влек жолда- рында мазмунына тур| сай, жымдаса каланылган сездердщ кейде музыкалыты жатынан тукке арзымай, дыбыс эуездт композиторта мулде унамай, акын en6eri боска KeTyi мумкш. Кейде музыкалык зак бойынша ыртак, уйкастары ойдатыдай теп-тепс шыккан эп-эдем! елекд1 компознторлардык эдсйi «сындыратын»— бузатын кездер! де болады, Бундай жайттар акын-жазушылардын тебе шашын жул- ганмен б1рдей болса да, композиторларта тана TyciHiKTi, музыка Ti- лппд керек еткен талабы мен Tiaerin орындаута мэжбур болмак. Осындай квп киыншылыктармсн жазылатын либретто авторларын баталаушылык эджеттшкке жатпайды. Bi3 макаламыздык бас жагында «Ер Тартыннын» эдебнет вари­ анты 1937 жылы жеке кггап боп басылды дедж. Автор пьесасында Ер Тартынмен байланысты суреттемек ем1р кубылыстарын кешнен камти жазу максатымен, пролог, 1 актынык 1-2 картиналарын, II ак- тынык 2-3 картиналарын, III актынык I картинасын жэне IV акты­ нык 2 картинасын пайдалантан. Суйтт, саликалы IV актылы пьеса- нык пэрin, ен макызын Faiia калдырып операнык лнбрттосын жа- Пьесада «Ер Таргын» поэмасынын жел!с! сакталса да, Heri3ri адам образдарын унамды туршде калдырса да, поэманык идея- лык жатыиа недэу!р езгерктер енпзшш, квп мэселен! автор ез1нше Пьесада дэу1рше сэйкес элеумет eMipiiueri 6ip 6ipine кайшы ек! кушп TyfiicTipefli: 6ipi — устемдж етунм хан жэне онык айналасын- дагы кара куштер болса, CKinuiici — квп жайттарда e3i олардан кем туспейтш, ал, жаугерш!л1к кездерде бук!л ел кортаны саналатын батыр, онык хандарта карсы курвск Либреттода Тартыннын басынан квп уакиталар еткендП: жау- ыздыкты бетке айтамын, эдшдж 1здеймш деп квп жылдар кутыи, сургшде болтандыты байкалады. Устемдж вз колындагы хан мен билер кешшлжке ыкпал жасап, Тартынды талай рет жалтыз калды­ рып, вз елшде барар жер, басар тауын коймай, акыры оны елден ке- туге мэжбур етедк Эйтседе ол Нотайлы хандыктарына айкала бере­ ди Мунын iieri3ri cc6e6i не? Bi3uie батырларта тэн патриоттык. Таргын хандармен жауласса да елмен жауласпайды. Поэмасында Акшахан: «...сен кешеп камалды бузтан, жауды кырган кайра- тыкды, тынышынды алтан журтыка керсетпедщ бе» дегснде, Тар­ гын: «тек вз журтымды жылатуды шарнтат коспайды» деп жауап береди Дсмек, Тартыннын вз халкына колы кетержмейдн Батыр ул ел тыныштытын бузтаннан Kepi ез тыныштыгынык бузылганын артык санайды. «Ер азыты мен 6epi азыты жолда» деп, квз кврмеген елге, ат i3 салматан жерге жол тартады. Пьесада Тартыннын epfliri мен epairi, 6ip бет, вжетт!г1, досына мейнрбанды, жауына каталдыты, вз отанын тереннен суйетш патри- оттыты 6iplHuii орынта койылады. Онык ic-амалдары да, монолог, диалогтары да мшезше сай. Хан мен билердщ колшокпары, жаратылысында элаз, esiMiuta,

куш еткенш байкамайтын дангой батыр Карткожакка айткан мына свзйпн езжен-ак Таррыннын ерлж, ерлж тулрасы кезге айкын елес- тейдк «Ай, Кожак, жау жарагык сайлап алдын, Айлагер батыр болсан, кайда калдын? С орысып ceri3 рет жешлгенде Жауынды жалрыз шауып, байлап алдым. Ел болар ел деп келд1м Кырымынды, Егессен кек желкенд! шайнап алдым. Алыссан арыстанмын жалындаран, Какканша KipniriHAi байлап алдым». Хан мен билерден каншама курын керсе де Таррын халыктан кол узбейдк Ногайлынын кай елже барса да оны халык кушарын жайып карсы алады дедж. Акшахан елжж де найза устарлык ерле- pi Таррынра тес ашысып дос, сыр ашысып жолдас бола кетедк 0йтке- Hi халык эрдайым ез елжж амандырын тжейдп Жауына айбар, eai- не корган боларлык батыр халыкка кымбат. Онын устже Торрауыт- гардын ызасы eTin, кепн кайтара алмай журген елге Таррынныц ка­ нал бузып, жеюепен кайтуы, батырдын беделж бурынрыдан Kepi де ecipe тусед!, «Кандай батыр жауынгер? Данкы келген алыстан. Карсылаймыз келе бер От жалынды арыстан. Жыларан ел жубанран, Тойлап шыкты алдына. Керегшше ала бер Казынаны, малды да... Сендей батыр барымыз, Шылбырына оралдык. Шалыктасын шарыныз. Кожак сенен курбандык». Кандай пьеса болсын, хор халык атынан сейлейдй Бас ка- Иарманды кепинлжтж жек керу, жаксы керулерж, олардын ой-се31М- дерш драматургтер эрдайым хор аркылы 6epeTinairi ecKi заманнан 6epi келе жаткан эд1с. Бул узжджен халыктын Таррынра калай ка- райтыны, онын себебж айтпай-ак тусшжт1 десек, сол халыктын жуан ортасынан шыккан Сакан мен Балпандардын ерлж icTepi мен Тар- рынрэ кезкарас, эралуан карым-катынастарынан да кеп жэйттарды байкауга болады. Сакан мен Балпан пьесада смиин саптары каНармандар. Олар­ дын epairi, патриоттыры, aflaMrepmi.niKTepi Таррынра кемектесу, киын- кыстау жерлерде халык батыры уцнн жолдастык, достык уш1н ел!м- ге бел буып, бастарын бэйг1ге Tiryaepi аркылы керсетжедк Таррьм- ныц басына кау.ып тенгенде Балпан каптаран жаура жол тоспай жасайды. Сакан Тананы зынданнан босату жолында кеп ерлжгер керсетедн Эуелде Акжушстж тшмен Танара жаулык керсеткен Ак желен eiiai Тананы зынданнан босату жолында Жушстж колынан каза табады. Акжушс: ел1мнен куткарамын, Кажен мырзара ти дев алдына шарт койранда OFaii Тана: И

«Ер Таррын адамзаттык данасы рой, Халыктын камын ойлар баласы рой. Эдмимк, шындык 1здеп алтын тактан, Кайда барса, сол ушш таласы рой. Кайрат пен терен акыл, етшр сез1м, Сыйрызбай сан хандарга салрызды той...»— деп жауап кайырады. Суйтш, eniiimi саптары каЬармандардын ic-амал, ой-nixip, наным- сешмдерш айкындайтын монолог, диалогтер1— 6api де Таррын обра- зын толыктыра туседн Онык халык алдында беделд1, адамгершшп •/KOFapbi екендтш дэлелдейдн Жалпы батырларра тэн сенпитк, ак кешл, ангалдык та Тар- кында жок емес. Автордын оны олай KepceTyi занды. бйткень бас каИарманы халык жырынын белгш батырынык 6ipi болгандыктан жалпы халык батырына тэн касиеттерд1 умытура болмайды. Акжу- HicTiH м1нез1н жаксы бметш Сакан мен Балпандар талай рет ескерт- се де, сенг!ш батыр Акжушстт сикырлы ici мен жалган сездерше нанып калады. Суйген жары Тана езш тастап, елше кашып кета де­ ген оймен, оран 1штей вкпелеп, Акжушст1 алып кашып уйленеди Ба­ тыр мыктап алданранын кейш fiip-ак 6iaeai. «Не жаздым сум жалганга булай етер? Дей ме екен Ер Таррынды тепн кетер? Ойласам ой дариясы тупаз терен, Басымды Акжушске коскам бекер!..» Эйтседе Таррын алган бетшен кайтпайды. Жар cyflici алдау бо- лып, жау айнала коршаптурса да, батыр ежелп душпаны хандармен куресш токтатпауга ант етедк «Нагалат каргыс айттым хандар саган, Жаркылдап эл!-ак балам, найзам жетер. Аспандап кыран алган жуйрж тарлан, Сауырлап аккан канды тары келер»,— Эдтдж 1здеуип Таррын ол вм1рден шындык таба алмайды. Yc- темдш етуиплерге eMip боны карсы болып, куресумен болады. Bi- рак онык бул Kypeci устем таптарра карсы жеке адамнын рана куре- ci болгандыктан, нэтижел1 ешнэрсе шырара алмай, жалрыздыкпен жаЬан xe3in, eMipi етедн Пьесанын ен аярында Таррын: YcKipiK мен 6ip канбак дауыл кутан. Бакытсыз батыр болдым музра туган. Андаган кош-есен бол Ед1л eai, Шын кузда кун етюзер б1здей шыган,— Таррыннын бакытсыздыры — эд!лдж 1здеушде, хан, билердш жа- уыздырына карсы турамын деп кугын, сургш, жалгыздык керушде. Халык оны каншама жаксы кврсе де тугел кетершп оган ере алмэй- ды. Халыктын ой-санасы, ол кезде ондай дэрежеге эл1 кетерте ал- 12

маган оолатын. Таргыннын 03i де зулым хандарды eaTipiri, жеке адамдарга карей болса да, хандыкка карсы емсс. Ол Таррыннын оз басындары кайшылыктарыпын иепзднп. Эйтседе ол ез эаманында эд1лдж 1здеуиплердщ oipi. TapFbin зу лым хандарга карсы куресуиН мыкты адамнын образы болумен 6ip- Iе, эдйлджт! 1здеп, эдмдж Ka3ip болмаса да келешекте болуы керек деген арманын урпагына калдырып Kerri. Таррын образынын элеу- метпк, тэрбиелж маш де осында. Сагыр Камалов пьесасынын прологында Таррын хан мен билер- дщ зорлык, зомбылыктары аркасына аяздай баткан адам екешигж айта келш, солардыц eKiai ретшде Акшахан, Жанка, Казы, Капай, жырау, тары баскаларды алады. взара салыстырранда олардын к- эрекет, мшез-кулыктарында езгешелжтер жок емес. BipaK олардын 6apiHe тэн 6ip касиет — ею жуздшк. в з кожалыктарын 6epiK сак- гауушш керек болран жерде Таррын сыкылды батырларды «кушак жая карсы алса», ездершщ тшек-мудделерше кайшы келген куш сыртка Teyin, acipece, вл1мге буйырура да 6errepi нтпржпейтшдш. Кай кезде, кай елде болсын, устемдж етунп хан, феодалдардыц ен- бекнн халыкка, онын жокшысы болтан ер азаматтарына жасайтын суркиялык ic-эрекеттершщ 6ip алуаны осылай болып келетпп — eMip шындыры ед1 десек, Камалов Сагыр «Таррын» пьесасында бул eMip шындырын api шебер, api дал eTin корсете биген. Жанка, Казы жы- раулардык сездер1 мен icTepi эрдайым 6ip жердей шырып, 6ipiHiк ic-эрекет, амал-айлаларын eKiHiuici толыктырып отырады. Солардыц iuiiHfle каярлыктыц айкын Oei'meci етйнп суреттелетж, acipece, Акжун1с. «Уяда не кореец, ушканда соны аларсыц» дегендей, Жанка тэр1зд| ананыц тэрбиес1н керген Акжушс корсе кызар, оз1м- инлдж, iiui тар кызганшактыкпен катар, мейлшше катжез, айлакер. жас басынан жалган айтура уйренген, eKi жузд1 зымиян эйелдердш Пьесадагы Акжушс поэмадары Акжушстен мулде баска. Бул жайт сыншы-эдебиетиллердщ арасында куш бугжге ден!н эртурл! ni- Kip турызып келедк Б1реулер: Акжушс™ унамсыз образ eTin корсету Tepic, ол унамды, сондыктан пьесада да солай KopceTiayi керек дегеи niKipAi айтса, екжпплерк жок, бул поэмадары Акжушс емес, автор поэмадан тек онын атын рана алран да хан кыздарына кандай мшез тэн болу керек деген туррыдан ойлана келш ескен ортасы, алгаи тэрбнесже сэйкес, Акжушс™ оз ортасына лайыкты унамсыз образ eTin шыгаруды максат еткен, osi ойларан планда Акжушс™ солай корсету дурыс деген niKipfli колдайды. Бул тюрлердщ екеужж де дурыс жактары бар. EcKi такырыпты жанаша мецгерем!н деген авторлардыц ауыз эдебиетждеп унамды образ катарында жырланып келген каЬармандарды сол калпындэ калдырып, онын кейб1р жактарын толыктыруы, мшез-кулык, ic-apo- кеттерш терендете тусу планында cypeTTeyi де, кейде ол образдап- дын кейшреулерш, Kepiciume, унамсыз образ дэрежесшде бейнелеу' Сагыр Камалов Таррын туралы алдыцры npiiHutinTi колданса, Акжушс туралы сонры npniiminTi дурыс деп тапкан. Ханныц кызын батырра гашык ету epTeri, эпостык поэмаларда бурыннан келе жаткан дэстур. «Кобыландыдагы» Куртка, Карылга, ракозайымГт*бАКЖ¥Н'С’ *К'амйаРдары* Назым, «Алпамыстары» Ка Булардыц унамды болу ce6e6i, олар не елдж мэш бар мэселеш' 13

баскалардан бурый болжап, кырагылык керсетедн немесе ел камко- ры батырларра жэрдемнн, кемекшЕ жап ашыр, ен жакын cepiri би- лады. Кару алып жау токтатпаса да акыл, кенеслмен батырга кемек- теседЕ Булардын кейб|рёулершщ Heri3i euip шындырында жатса. кепштп-ак «солart болса» деген арман, ллектт, княлдын жешстер1 екешип де сезЫз. Сонымен катар сол поэмалардагыдай хан-феодал- дардын айел, кыздарыиын барже б1рдей кырарылык, отаншылдык. махаббатка 6epiKTiK кана тан десек, кателескендж болар едЕ Ка- наушылык. каныпезер, капгездж, exi жуздтлж керген улпй, алган OHereci болтан хан кыздарыньщ квпиллтше «Ер Таррыи» поэмасы.ч дары емес, пьесасындары Акжушс аталатын кыздык THni дал келетш- fliri даусыз. Ал оныц атын «Акжушс» деп, не Канжей, не Тжжен деп атау автордын айтайын деген iiemri ой-niidpine, шырарманыц ндеялык мазмупына нуксан келпрмейдЕ Керком шырармалардары адам образын талдаранда 6i3 онь(ц атына емес, ic-амалына карап баралаймыз. Автор они к!мн!ц екш eTin керсетпек, калай суреттемек, мшезшщ кай жарын 6ipinpii орын- ра кояды, сол образды жасаудары (унамды, не унамсыз — 6api6ip) автордын максаты не, ол образдын элеуметтж мэш кандай, мшс Heri3ri талдаулар осы мэселелердщ анналасында болуы керек. Пьесадары Акжушс образина осы туртыдан келеек, авторды мак- тамасак даттаура болмайды. бйткеш унамсыз образ катарында Акжушс api шебер, api вз ортасына тан образ болып шыккан. Ка- ярлык, ез1мнплд1к, ем жуздЕтж, катйездж, опасыз-тураксыздыктары жагынан uiemeci Жанка мен Казы билерден элдекайда онык мойы- ны озык жатыр. «Ер Таррын» пьесасында Акжушс образы эр жарынан алынып суреттел'шедЕ Алрашкы перделерде ол «irirri журт мактаган кыз жактан» деп Абай айткандай, жалпы кыздардыц жастык шагына тан 6ip MiHeeiH керсетт, данкын естт Fana Таррынра кумартса, жауын- герлж салт бойынша туткын кыз Танара к1мд! болсын, езшщ калауы бжетш epiK бертсс, Ер Таррынды тандауы мумкш екендйш, Сакан, Балпан Tapi3fli батырдын cepiKTepi де туткын кызра «Таррынды ка­ ла» деп кецес берушшктерш сезгеннен Keiiin Акжушстж батырра де­ ген кумарлык ынтызарлыры бурынрыдан да арта туседЕ Б1рак хан кызынын Таррынра кумарлыры рашыктык емес, керсе кызарлык- Таррын тэр!ЗД1 атакты батырды вз колына кондыру. Та- намен бакталастык, кызганшактык Акжушстж бул ссзЕчш отка май куйгандай ершiте туседЕ Жасынан айтканын ктетш, дегешн жасатып, карусыз веке», жан 6iTKeHHiH epi — «кулым», эйел! «куши» деп уратын ез1мнпл ербике- ханша жолында бвгет кездескен сайын ерши туседЕ Акжушстж Тар­ рынра шыруына хан мен ханым, Казы мен Кожак, Таррыннын серн; батырлары — 6api карсы. Эйтседе Акжушс вз дегешн калайда орын- дауга бел буады, Ол ез максатыиа юм бвгет турсада кан тегш, жан алудан да тайынбайды. Кундескеи Тананы зынданра салуы, ары оянган Акжелеидд вз ко- лымен влт1ру1 тэр!зд1онын капгездпч былай турсын, езше карсы кел- генде анасы Жанкага канжар суырып, ёрегессе басын алмак болады. Акжушстж бул Tapi3fli к-эрекеттержщ тарихи шындыкта Heri3i жок, автордын 63i ойлап шыгарран дерекс!з нэрсе деп ешгам таласа алмауы керек. бйткеш «Алтын Орда, Ногайлы хандыктарынын тари- хына кез салсак. OKeci баласын, iHici арасын елпру окигалары жы! ушырайды. «Хан тукымы катйез», «хандарда бауыр жок» деген ел

эцпмелер1 де жай айтылмаган. Сондыдтан Акжушстщ эралуан ка ыгезджтер! сол замандардагы тарихи eMip шындырына нег!зделine ii- Пьесадары Акжушс образын свз еткенде, acipece кешл аударар- лык жары онын каярлык, eKi жуздшп. Акжушстщ бул мшездер! пьесаныц узына бойына сезшен де, icrneii де ацрарылады. II актынын ешный картинасында Акжушс Тананы Таррыннан ай ыру максатымен келедк Квнсе касына 6ip адам косып 6epin елше кашыру, кеибесе оны зынданра салып, батырды тастап, елше кашып кетт! деген лакап таратып, Таррынды одан безд1руд1 максат етедй Осындай алыстан ойлап, тузакты кецшен кура турса да ол ез ой-ni- KipiHiH ушырын керсетпей, Танара достык кушагын аша келедй «Бар efli ашуменен айткан ceaiM, Ерегес болтан жерде болмай тез1м. Дос болып сырласайык кулш, ойнап, Жан ашып, жэрдем етер келд1 кез1м. Ай, курбым-ай, Бул окнранык тартымдылырын кушейту уш!н колданылган тек эд1С рана емес, хан кызыныц мшезше тэн 6ip ерекшелж жэне бул rapi3fli iuii мен тысы ею баска каярлык пьесанын узына бойына езек- ше тартылып отырады. Таррын екеушщ арасындагы карым-катынастардан да Акжушс- TiH Miiieaaepi бурыпрыдан Kepi айкындала туседй Таррынды Танасынан айырып, езше каратарда Акжушс: «... Mine антым. Mine жаиым, жалынамын, Сен кулсен, мен де кулем, елеен, елем: Осы менщ cepTiM, Рашык оты — дерДм. Тастадым мен барымды, Алтын орда, тарымды!..» — Бул евздер шын журек, терец сез1мнен шыкса, не деген рашык- тык, нендей бершуннлш дер едж. BipaK, олай емес. Акжушстщ тек взш, ез1мцнлдж арман-муддесш рана суйетшдн:, Таррынра деген жы- лылык оныц журегшде емес, сез1нде екенд1г1 KefiiHri актылардан ке- pinefli. Кажеи аркылы Капанга уэде 6epin, оран взшщ тиетшджш 6i.i Aipe.ii де, Капандар келер алдында Акжушс ангал батырды eKinuii рет алдайды. «Осы менщ cepTiM, Рашык оты — дертям. Тастадым мен барымды, Алтын орда тарымды»,— деп, ecKi антын ек1жузд|кпен тары кайталайды. Корыта айткаида Акжушс образын автор езшше шешкен. Автор- 15

дык ofl-niKipimne хан кыздарына пьесадагы Акжушстщ мшез-кулык, ic-apcKCTTcpi тон болура Tiiic. Автордин булай шешуш шыгарманын MiHi дсп карамай, o3iiie шешнп ccni такырыпты жанаша мецгереыж деунилерден езгешел1П деп урынуымыз ксрек. С. Камалов поэмадагы батырды суйетш суду кыздын ролш кал- мак кызы Танага беред|. Бул хан кызы емес, жэугерцнлжтс колга rycin, бакытсыздыкка ушырагап карапайым адамнын кызы. Тана сулулырынын уст1не акылды, алды-артын жаксы тусшетш, сертше мырым, махаббатка 6epiK эйел бейнесшде керсетшедн Турине толкыны айдап кеп оны Таргынга косады. Аз мезплдш езшде-ак ол Таррынды жаксы танып, онын epairin де, адамшылык касиетш де, хан, билердщ ортасында жалрыздырын да урынады. Оны езшщ ем1рлш cepiriM деп шын берите суйеди Басы- на канша ауыр жардай кездессе де киындыкка бел буып, батырра опасыздык жасараннан Kepi ел1мп1 артык санайды. Автор хан кызы Акжутспен Teri калмак болса да халыктан шыккан Тананы карама-карсы кою аркылы адалдык та, сертше 6epiKTiK те, адамгершшк те халыкта деген идеяны мензейдн Осы ni KipiH жандандыруда айрыкша Maui бар каЬарман — Акжелен. Ак желен пьесада езжщ кайшылырымен суреттеледн Ол Акжушстщ ал дауымен Таната опасыздыктар да жасайды. BipaK Акжелен де ха лыктан шыккан кыз. Сондыктан ез езшщ адамдык арын ластап ал ранын кей1н тусжедт де Тананы туткыннан босату жолында Акжушс тщ колынан каза табады. Акжелен окирасымен байланысты автор пьесанын халыктык идеясын толыктыра туседй «Ер Таррын» операсынын либреттосын (мейл1 адеби варианты, мейл1 кыскаша Typi) немесе операны тугел алып карасак та бул ьа- зактык опералык искусствосына ез кезжде авторлардын коскан улкен улеа болды (музыкасын жазган Е. Г. Брусиловский). Оран шейжп музыкалык пьесалармен салыстырранда шын мэншдеп опера жаеау- дары елеул1 табыс eneiwiri сезЫз. «Ер Таррын» операсынын идеялык мазмуны халыктык. Хан-феодалдардын ycTeMfliri дэупрлеп TypFiH заманда, олардын халыкка жасаран зулымдырына, ел муддесш кор- раран ер улдарына керсеткен рухани-моральдык кысымшылыктары- на жалрыз да болса наразылык 6Uflipin, батырдын бар eMipin хан, билермен куресте етк1зушщ neri3i — сол дэу1рдег1 осылай боЛса де­ ген халыктын оптимиетж тшек-мудделершщ 6ip KepiHici. Бул жагы- .нан «Ер Таррын» поэмасынын ндеясы мен операнын идеялык мазму­ ны нык байланысты. Сарыр Камалов аз-ак OMip сурди Эдебиет майданында куйрыкты жулдыздай KepiHAi де гайып болды. BipaK оный Keflinri урпакка калдырып кеткен кунды мурасы бар. Соныц Kypaenici «Ер Таррын» операсынын либреттосы жене баска OHriMe, пьесалары. Оларды жн- нап бастыру, зерттеу келешектщ мшдетн Бул макалада -сез болмай отырран жазушынын т и байлык жактары зерттеуинлер!м1здж айрык­ ша кешлш аударура Tiiic. бйткеш «Ер Таррын» либреттосындары кол- данылатын монолог, диалогтарда кездесетш сез, сейлемдердш мэш мен TipKecTepine ой жуг1ртсек, эр катысушылардын элеумет eMipni- aeri орны, жасы, мжезн ic-эрекеттерше лайыкталынып алынгандырын nepeMi3. КаЬармандардыц кнмылына сэйкес сез 6epin, сезше сэйкес кимыл жасату ете шеберлж™ талап етеди «Ел болар, ел — деп kcjuum Кырымынды, Егессен кер желкещи шайнап алдым.

Алыссан, арыстанмын жалындаган, Какканша, nipniriiwi байлап алдым». Бул узниидеп образдардын керкемдж касиетж, окушыларынын ой-сезТмдерше калай эсер ететшдж жарын сез етпегенде, ез марна сында колданылран эр сездщ каЬарманыи мшездерлж дэрежеге кэ- Tepiayi автордын драмалык жанрга каб1лет1 мол жазушы екендмш толык дэлелдейдк Сарыр Камалов мейлшше квп енбектешп, нэп жазатын. Бул жи- аакка енпзш отырганы оныц жазгандарыныц мыктаса. оннан 6ip бвлег! рана. Камаловтын колжазбалары ЭЛ1 тепе жиналран жок. Bi3 жинакка тек колда барын рана енг1зш отырмыз. Сондыктан С . Кама­ ловтын шыгармаларын тугел жинап бастыру мэселесш кутпей-ак эз!рше онык энпмелершщ колда барын жеке К1тап етш бастырып. талантты жазушымыздын непзг! енбектер1мен окушы журтшылырын таныстыруды макул деп б!лдж. Профессор Ж у м а л и е в 2 -е . Кп

ЭЦГ1МЕЛЕР

АЛТАЙДЫН, АСУЫНДА Муз сумелек шоцгал жартастын бауырына салын- ган тар жол тунде асу бермес. Бук тусер жауырын жергс рм ес, мысыктан да эдкипл, терт таганды тау жылкы- сын тайдырар. Аспанмен таласкан Алтайдын муз арка- 1сына ермекнпдей ермелеп елу бес километр кыраш тау щонай туШлген курмеу емес. Алтай жолы алые. Слздер “ кешке калдьщыздар, каншама асыкканмен жол кыскар- майды. Жете алмайсыздар, 6yriH конып, Алтай туп шу- |барлана бастаганнан аттанындар,— деген-Д1 Ульбастрой- Дын бас инженер! Рудзулевский. Ж — Рас Алтайдын аскары аспанга тарткан айналсок- |ты терен. BipaK, токтауга болмайды. «Шенпнген судан ^йынбайды, тэуекел Ty6i кайык, MiHeciH де етесш» деген, №ыц ауыздыгын салдык. Азыктарымызды жол канжы- )асына бектердж, енд1 токтауымыздын peri жок. Алтай Ьлы аскарлы болганмен — онын мен бшмейтш жумба- гы аз. Жолдасым талапты, таска тимеген кер болат си- рты- Мен шыдасам, бул шыдар деген ум т м ш ц манда­ ты ашык!— дед1 ол колында мылтыгы бар, инженердщ чбинетшде тенселт журш. Салкар кара сур Kici жалгас кабинеттен ызгарланып Рыкты. 0 р бггкен кара сур, Tyci суык, шашын ак каска мандайынан с!лке кайырып, жолбарыстык канталаган “Таргыл кезшдей шорланган кос баданасын етюрлеп, бас ■ нженерге кадап erri. Тенселт журген мылтыкты Kicini квРД> де, инженерге карап зьпмен жадырап: — С13 кандай акылдысыз! — дсп 6ip минуттай када-

лып турды да жанагы мылтыкты KiciHi epTin wsiHiit ка- бинепне Kipin кета. — Саган бер1лген 6ip ауыз буйрык сол: Алтай шаги гаеталкан болса да каз1р кет! Болмаса ic киынга айна- лады,— дедь Бул — начальник Гарт едь — Жарайды, аманат ажаматыныз кайда? — Ол дайын,— деп Гарт мылтыкты юсшщ колын кысты.— Уакытша,— деп орнына отырды. Конверта жэне баска почтаны алдын foA,— деп Гарт тоятталран буркггтей ызрарымен мылтыкты адамга карап, 6ip минуттай турып калды. — Алдым,— деп ол кул1марей тусш, жалт 6epin шы- Fun Kerri. Астындагы курен каска аррымарын Te6iHin калды, жиренше сакалды, берене бел кеспелтек Kapi орыс — ол жанагы мылтыкты Днепров едк Бул Риддердщ ecKi шахтеру Ka3ip улкен Риддер салу майданында журген ектши ерлердщ карт атасы бо- латын. Мунын артынан сэры жоррасын маймандатып CaJtiit ердь — Бала, epin отыр! — дед! Днепров. CaniM сэры жоргага тем1'р такымын кысып калды. Ол тенселе женелдк Ашулы Тьтая езешнен салынран сымбатты кешрден втт1. Шыгыс беттег1 калын карагайдын iiuiHe сунг1д1. Жол куалап келедь Бектерлеп карт Алтайдын булттай тенкершген ашулы жотасына шыкты. И Тар жолды куалап тулю тэалмен келе жаткан eri3 жолаушы кейде жортады, кейде аттарынын лзгшш са- лады, кейде мулгш аяндайды. Алда келе жаткан Днепров ерге жамбасынан отыр- FaH арттары Сэл1мге жонтарылган жауырынымен айра караран арыстанша карайды, гурз1дей батпан колымен суык бегл тауларды нускайды. Бул терен сырдын тол- кынын санап келе жаткандары тш ш керсеткеш едк Сэл1м жас ж!г1т. Ол бурын-сонды Алтайдын алтын тесте шыкпаган, улы курылыс майдандарын аралама- ран. Сондыктан таныстыкка журген аттаныс жабдыкта 22

ры осы болатын. Бупн уш кун Ульба майдандарын ара- лады. K.a3ipri бет алысы Алтайдын шукыр желкесшде аспан TeHi3i Kimi Ульбаны кору, танысу, ецбек тею зш н корнем пернес1н, сырларын жинау болатын. Мана Гарт Днепровка: — Мына жолдасты Kimi Ульба майданымен таныс- тыр! Тусшдш бе?— деп етюр кер кезшщ кабарын терец толкыннын жарындай турактатып, 5 минуттай унЫз шорланып отырып,— сол саган айтатын аманат,— деген. Онын алдында Гарт Сэл1мд1 езшщ кабинетше алып 6ip caFaT сейлескен. Ульба майдандарынын жайын терен баяндаган Гарт. — Риддер 22 километр. Осы ею ордагы Алтай май­ дандарын Ызге ез1м керсегпм. Жартастын журепн Tecin. басын Kecin жатыр. Казылып жаткан кара текелдер то- кыган шидей калын, телефон, телеграф баганалары ер- мекш1н1н торындай. Жар астында, жол устшде шын, куз- дын нак басында демшп гурсьлдеп жаткан электр, бу машина станциялары. Тарсылдап жаткан динамит аза- мат сорысынын кайгылы халдерш еске тушредь BipaK ондай кайгылы ауыр емес, куанышты бул майданный ек- niHfli дабылы. Салынып жаткан барак, кешрлер! Алтай­ дын жана орда каласы. Бул 7 белек майдан Ульбастрой делшедь Алтайдын атакты алтын алыбы Риддерд! бесжылдыктын ектщц аскарларында тешздей шалкыту алга тартылды. Риддер- дщ мырыш заводын салу, шахта курылыстарынын журе- пн электр арынына айналдыру керек болды. Бу атам за- маннан алжыран Kapi капитализмн!н мурасы. Будын бур кануы уакытша электр толкыны болмак. Риддерд1 алтын. KyMic, мыс, мырыш, коррасын теюзше айналдыру Алтай­ дын алтын колтырына Днепрдей екшнд1 атышулы стан­ ция салуды керек кылды. Демшш булт шашкан асау тол кынга карт Алтайдын болаттан катты кара жартасы мэн- пден-ак жол бермеген, кырадан жылап аккан ызалы тас булакка ангал жартастар нардай шеккен. Оран жаратылыс зацы айыпты. Солай болса да Ал- тайдын тас журепне болат найзаны салу керек болды. Тары желнйц куипмен болса да станция салу манызды мшдеттен саналды. CoHFbi уш жылдын imiHfle Алтайра кызыл жалаулар байланды. Корытканда, б1рнеше зеншыктардыц баста- 23

рын косып, уйымдастыру керек болды. Б1лектщ кушь кайланыц ушы шындалатын болды. ¥лы езенд1 колдан жасау Алтай батырларынын колынан еркш келетш бол­ ды. Сонда: «Оган азаптану арам тер, Риддердщ болашары жок. кеш аз, алынып болтан, ертец-бугш шахталарын су ба- сады» деп, кертартпа кенелер айкасты. BipaK 6i3 жец- д!к, каз1р сол майданра KipicTiK. Бул майдан солДнепр- дей долыны жасау... взендердщ ipici Ульба, басы Алтайдыц желкесшдей тагы, карлы желке. АндаИардыц аузындай анкарылып жаткан ацгал кел. — Ульба сол комагай келдщ жайынындай жулкынып куздан кулайды. Bi3 каз1р келд1 алтын камыттай децгс- лет]'п цементпен шегендеп жатырмыз. Ен кунич майданы- мыз сол. Слздщ Алтайдары жолаушымыз болуьщызды мен терец макулдаймын... — Ульбага дейшг! айналсокты, толкын i3fli, кылыш жузд1 жолдыц кубылыстары тарихтыц квркем тешзц ен- бек сырыныц туцриык терец1,— деген Гарт. Гарттыц бул ce3i Сэл1мшц санасына шымырлап сщ- ген, acipece Гарттын толкып келе жатып шлт токтап, жумбакталганы Сэл1мге кенеттен ой ушкынын жаккан едь Содан кешн калтасынан папиросын алып демш со- нымен алдыррандай болып: — Bi3fliK eni жылдан 6epi Kapi Алтаймен алысып жаткан жецушшер екешм1зд1 байтак Казакстан журт- шылыры бйлмейдь Оран елкелж баспасвздер1м1з жауап- ты. Олар вздершщ бетше Алтай алыбы жайынан жалрыз кара тарткан жок,—деген ед1 Гарт. Сол акылмен Сэл1м Алтайдыц муз мурынды шоц желкесше сапар шеккен болатын. in Жол тешзшщ толкыны терец. Арыстан жалды ашулы жартастыц таррыл суыры ырсиып сойылран. Анналсок- гы салынран тас жолдыц керкем тарихы Сэл1мд1 тартты. Сол1м ондайра куштар-ды. Сондыктан тарих тексеру оиыц журегшдег1 туцрыш мшдетшен саналатын. Сол1м аз eMipiHin ншнде талай жолды керген. BipaK мундай жолды керген жок-ты. Бул жол ец жогары тарт-

к,ан терен тунриык. Мундай майданга аттанганына Сэ- лiM каз1р катты куанышты. Жорары караса кабарын туйген кара жартас Атлант- тан кетермген булт сиякты, не шабынып турран арыстан сиякты. Сумелек тас баран тктерш керсетедк Суык ую- ледк твмен караса бас айналады. Бултка MiHin жер ота- нына квз салрандай. Мухиттын тубшдей терен комарай толкын. Ангал, ан­ гар турбш жартасты жарып шыккан сэры балак кайын. TopaHFbi одан api гуркпдеуж тары взен сабындай езш п. жалындап жатыр. Тасты таска урады. Сендей сенделдЬ редк Кадалып Караганда кезщ булдырайды. Кейде адам тугш тау жылкысы да урейленедк Терт тагандап cipecin турып алады. Ti3riHin карып Te6iHin калсан, есекше ку- ларын темен салады. Мешреуленедк.. Бул мушюлдж каз1р Сэл1мнен кашык, 6ipaK таныр- кап, елту каз1рден-ак бойын билеп кеткен. Алда кетш бара жаткан Днепровка жортып жакын келш: — Бул жол кай заманда салынран? — дедк Днепров ерге 6ip жанбастап отырды. Б у р к т е й бурылып артына карады. — KapaFbiM, жаста болсац кеп жерд1 керген болар- сын. Саныраура кулак, сокырра кез бтргендей керкем табигат емес пе? 1лгер1 баскан сайын карт Алтай будан да аруактана береди Ka3ip «Тас жауран» кузынан ете- м1з,— дед1 Днепров. — Нурдан да терен жумбакты екен,— дед1 Сэл1м. — Ульбастрой жарынан а з д 1н маглуматыныз болу керек. Ульба майданынын миы—Алтайдын желкесшде, бул жол 29-30 жылдардын карыштаган заманында са­ лынран. Оган дешн Алтай аркасымен байланыс жокты, болса киын еди Ол кезде Алтайра какпа тастарды нокта лап шыратын. Б1здщ енер осылай таскындады,— дед1 Днепров. — Жол салу майданында ci3 болдыныз ба? — Болдым. — Енбектщ сол майданынын кызырынан кандырса ныз,— дед1 Сэл!м. Днепров аз ойланып калды. Жадырап: — Онын сыры кеп. Жалпылап айтура болады. 29 жы- лы жол майданына KipicTiK. Бу машиналарын орнаттык. Резинка тутжтер жург1здж. Буррышылар жеке машина- ларына аяк т1ред1. Шын, куздыц журегш буркыратып 25

тесе бастады. Динамит аттык. Жартастар жарылып муз тец1здщ как сецшдей шектк Мше 6i3 осылай KipicTiK,— деп 6ip туйдектеп тастады да, курен каска аргымарын тебшш койды. — Жолдас, азырак шокытып алайык. кун кештеп ба- рады, эл1 де 25 шакырым жер1м1з бар. Жолдын кауып- тысы алда,— дед1 Днепров жетелш. Сэл1м сэры жорра- ны салдыра женелдр Жолдын киыны алда дегеш Сэл1мд! зщденд1рш тастады. Киын-кыстау кезеннен тунде ететш болсак, элдекандай тосу болады деген ой шемендей туМлдь «Бул неткен туйык Kici. Жол тарихын жостырып неге айтпайды, сезге кандай саран...» Деп ш!нен ойлап; койды. Аттарынык TepiH алдырды. Bipneuie тас мурындардан айналды. Bopime булк!лдеп келш, Днепров аяндайды. Кун аяндайды. Кун батып барады. Кара келенке тымыр- сык калын орманньщ устшен кара тушйгш жаба баста- ды. Кыртыстанган кара жота тастар аранын ашкан жолбарыстай тунередк Kefl6ip кара орманнын колтыкта- : ры тарауытып кубыжыктанады, кайта шубарланады. Жалмайын деп, жутынып турган жайыннын желбезегш- дей ызрарланган сиякты. Днепров тарихты жалрап: — Bip-eKi бригада сонау кершген тас тумсыктын ас- тында жаттык,— деп нускады — Менщ карауымда 20 Ki­ ci бар, онын шшде 12 ci казак. Орыс пен казак арасын- да кайшылык та болмай койган жок. Оран себеп болван Дунаев, ол казак жумысшыларын боктауды он eKi ата- сынан бастайды. Жолды салып жаткан кез. Bip куш Д у­ наев таска динамит кояды. Сол манда 4 казак жумыс шыларына ол хабар бермейдь Динамит зенб1ректей rypi.n- дейдь Алтай д1р1лдейд1. Ат басындай кесектерд! куй- ын соккан канбактай котередк Балпан казак я йгтн ди­ намит OFbi квздеп аткандай мурттай ушырады. A bfu h сындырды... Мен езеннен су экелш, от жагып жатырмын. Осы си­ якты кара коленке ымырт. Жумысшылар коска кел|и жатыр. Аздан сон кекшщ борщей бертш Дунаев та келш отырды. КаЬарман папирос тартып отырван буны кезшш орымен атты. — Менщ папиросымды сен урладын деп, жерде жат­ кан мултак кайынмен КаИарманды Дунаев салып erri.

КаЬарман тулшден де эдкнйл, кайратты ер ж ш т. Ол езшщ бул енерш талай курмеул1 кирашта керсеткен. КаЬарманда барып Дунаевты салып erri. КаЬарман арыстандай жулкынды, 6i3 кой-койларанша болмай Д у ­ наевты 4 жолдасымен езш салды. BipiHin ycTiHe 6ipiH ти- еп, бурадай буктеп шектк Ж п т болсан, сондай бол-да- ры . Сонда денесше таяк типзген жок. Артынан сурасты- рып карасак, тараншы ултынан шыккан кылжандыньщ 03i екен... Артынан мэселе тексерьпдн Дунаевка катты ceric бе- рйш. Карангы тун тек анда-санда гурс!лдеп жартастар ку- лайды. Дуцк1лден тау жангырыгады, орман тагылары шаукылдасады. Маздап от жанды, ет nicri. Шелект1 алдык, жумыс- шылардын iiuiH.ie Балпан жок. Кезге туспейдк Бар бол- са онын MiHe3i белекл, казакы ожау касыгын колына алып, комагайланып шелект1н басына жакын отыратын. — Балпан эл1 келген жок. Оган кайдагы албасты со- рылды,— дед1м жумысшыларра. Казак жумысшылары жан-жактарына карасты. Б1рак кез жетпес тун карац- рысы, тумара туйык, MeHipey. Кулак TypicTiK. Тым-тырыстан баска ун жок. — Ол кайтып кетуге THic емес, ол ceprri, табаны та ралы керторы емес пе ед1? Ол баска 6ip какпанра тус- кен болар. Эйтпесе, мунша Keiuiry онын салты емес,— дед1м. — Запальщик,— дед1 КаЬарман, Дунаев басын кете- рып, етюр жылан кез1мен КаЬарманга тесе карады. Аты- лайын деп шегш тартып, ун жинап ыскырып турран ок жылан сияктанды. Ерши лстеп, ауыр курсшдп Мысык муртын колымен еспеледк Аузына салып тктеледК yHci3 от басында отырды да: — Мен саран айтамын, сен жу мысшылардын сонынан келдщ Foft,— дед1 жолбарыстай жонтарыла ашуланып КаЬарман. — Мен оны карауылдап журген жокпын,— деп кейш шепнд1 де, Дунаев артында уюл1 жаткан TeMip бурры- лардын услне шалкалап барып жанбастады. Жумысшылар фонарьларын жакты. Колдарына 6ip б1рден бурил тем1р алды. Жол майданы жакка !здеугс KeTTi. Сайдын ш ш деп калыц орманнан шыкты. Bapi де фонарьларын лапылдатып кара жартас шын, куздЫн ба уырына жабыса, ермелеп уске шыкты. Жол майдан- 27

дарын к,арап дауыс бердк оны кут1п турран Kapi шын ка- гып алды. Ол мазакшыл, мэнпден жауапшыл, дауысты кайталады. — У-ой, жолдастар!..— деген зарлы ынырсыган дыбыс бэршщ де куларына суык шалынды. Фонарымды мандай- ыма устал булттай uierin жаткал кара жартастардын арасына уц1лд1м. — Балпан,— дед1м. — Днепров, мен кор болдым,— дедк Ауыр^зшмен нак алдымнан курсшдк Фонарымды Ка­ сыма койып басынан кетерд!м, жумысшылардын 6api дс кслдь 1лтйздеп докторсымарымыз дэрьдэрмектерж да- йындады. Динамиттыц кушмен атылран аттыц басындай тас жолындары Балпанныц аярын п'зеден жулып кеткен. Суйектерш омырып Ж1бершть KeTepin коска экелдж, коста жалрыз Дунаев калган. Шелектеп етт! жеп, суйектерш мужш болыпты. Суйтш жоспарын артырымен орындап кершп жатыр. КаЬарман да жанары згт бар, келд1 де шелекД карады: — Бар тамакты жылан жайлап, обыр обып, сулш со- рып кет1пт1. Ол мына кеселдк— дел Дунаевка арыстан- дай атылды. Бурюттей бурш алды. Курыскан cinip саусактарын Дунаевтын кешрдегше Kipriain, сылымдай бастады. Д у­ наев: — 6лд1м,— дегенде айырып алдык. Туткын болды. Тунде кузетке КаЬарман шыкты. Бас- камыз тыныш жаттык. Доктор Салмакбаевтын касында отыр. КаЬарман калрып кетедк «Сыбыр» етш тартылран cipeHKe сыбдырымеи КаЬарман оянады. От жарк етедь КаЬарман кезш anjbin алранда, Дунаев буррымен салын етедк Шал бередк кушактасып 6ipiH-6ipi соккылайды. КаЬарман алып тастаура шамасы келмейдк Дунаев Ка- Ьарманнын курыш карын каксатып, уйтып тастаран, эйт- кенмен ол кызбалы жалын. Exeyi алысып барып, жардан тонкаларасып кетед1. Шаршап журген жумысшылар терен уйкынын албас- тысы баскан, алысудыц дыбылы оята алран жок. Тек ди­ намит гурс еткенде уйкы шырадай ашылды. Динамит жалыны acnaHFa шыкты. Тастар пытырлай жанып, жер- ге TycTi, кулак тунып калды. Басымызды буркеп алып, буктусш кайтадан жаттык. Кайта атыла ма дел урейле-

cin дауыс 6epicTiK. Аман калдык,— легенде, C ojmm Днеп- |: ровтык сезш белш: Ол динамит кайдан атылып жур?—дедь — Бала, асыкпа, айтайын деп келем,— деп Днепроа сезш созып жонелдк КаИарман калрып кеткенде Дунаев кара тунд! жамылып жыландай жорралайды. Динамиг- аен атпак болады. Жуздеген жумысшыларды, ocipece, К.аНарманды кул кылмак,. Динамитты КаНарманнын ка- еына кояды. Оган бште жалгайды. Бмггешц eKiumi ба- , сына от салганда, КаИарман «селк» етедк оянып жалт бергенде КаИарман кайыптыц огындай шаншылып тусс- дь Дунаевты 6ypin капсыра буктейдк Алысады, жардан тонкалагаспаганда, эрине, КаИарман уйтшш кетпек. — Жардан кулаганда eKeyi де елген жок па? — дедт Сал1м. I — ©лмегенмеи, елексе болган. Жардан цулагаи сон I: жарты сагаттай кыркыскан, 6ipin-6ipi таспен урып кан j кылран. Сакау, Menipey кара жартас ун аз. Онда т1л жок. Тек сокыр кез1мен тамашалаган. Кыркысып жаткан же- j pinen тауып алдык. Екеу1де калжыраган, канга боялган. Денслерш боршалап жыртып тастаган. Балпанды Риддерге ж1бердж, Дунаевты юсендеп тут- I кын кылдык- BipaK, ол сол кунi тундекуйын кетсргендей Faflbin болды. Оны урлаган Алтайдын тунп туманы. OFan Алтайдын сол тунг1 туманы, сол TyHri кара булты жау- апты. — Дунаев мм болып шыкты?— деп, Сэл1м атын те- 6iHe Tycin Днепровка жакындады. — Артынан тексере келгенде ол кара кузрын болды. Баяры Колчактыц саяси офицер! болды. 19 жылы шын, куз шшде «Алтай коммунист деген контр отряд жина- ган. Онын сырты кызыл, iiui комагай банды болтан. П ар­ тизан отрядтарын жыландай шаккан канды аузынан уын тамызып ангарланган. Аш 6epi осы Дунаев. Ол буг1нде осы Алтайдын аш 6epici болды. Осы Алтайда дегенд1 сак кулак эрюм-ак айтады. MyMKin елген де болар. C okfi>i 2-3 айдын 1ш1нде уры сыбыс б1л1нген жок- Манада айттым сондагы кос т1ккен какпа тас мы- нау,— деп Днепров беренедей колымен нускады... 0нг1мес1н к1лт токтатты. — Балпан кайда? Одан хабарыцыз жок п а ? — дедк кок жорраны оттата Tycin Сэл1м. — 30 жылдын кысында Балпаннын сол шолак аяры 29

uuibi|H.i ш.шгы. плтан мандандарымен монгипк коштас- ты,— деп, Днепров аттан туей де жолдан килт буры- лып туiie Дрсек карауыл кара тастык колтырынэ ба- рып сунпп кегп. Сэл1м дё кек жортадан шокгарылып ту- cin, жаяу тунып турран кара келенкеге жутылды. Аттар устершдег1 муз сауыттарын тастады. Бойларын жиып, ау- ыздыктарын куДрлетедй Елег1зидй Кулактарын кайшы- лайды. Кейде сак кулактанып, кейде eri3 турмыска са- лынады. Кейде кулыи мшезденедк Bipin 6ipi шскейдь.. Оскырып imTepjH тартады. Кез нурларын жанарланды- рады. Днепров кара орманныц inline К1рд1. Теректщ бу- таларын бутарлайды. Кызыл тал торангыларды Ty6ipiHeH суырды, суйреп корган тастык астына экелдк Ол лапыл- дап жанды. Кек тутш булттай уш рш п жартастык Kapi TeciH жалайды. Сорып суын шыраррандай аяздыц уын тамшылатады. Курок каска мен боз жорра аш болса да ауыздарыи- дагы сулыны жемейдк Тумсыктарымен жем дорбаны ал- юлеп жерге соккылайды. Кара кесД тау жылкысы кара тешздщ долы толкынындай алыптык, тас бетшен суык сумдыкты сезген сиякты. Днепров отты жара Tycin: «Бул сапарда мен мешреу болып аттаныппын, Kimi жука, алдымыз тун. Кобызын тарткан кара суык K63iHin жасын теккен булт,— деп кезш кекке 6ip тенкерд1 де тым-тырыс отырды. — Мана инженер зынданнык сырын б1лген екен... Ол кеп етппш еткен едь..— деп Сгшм туйш п, курешдк — Ci3 ол еткен жайында сез айтушы болмадыз. Bin будан мык есе калык сокпакты кергенб1з, .шыдаранбыз, жедгенб1з. Бугш аттанып кетуге рет болды,— деп, ол ор- ныкан турды. Солкылдактырын бицирешн деген Сэл1м унш еш1рд!, iuiiHeH екшдк Курен касканын канжырасындары олжаны Днепров inemin алды. Ол манаты атып алран дуадак. Дуадактын ж у т жулынды. Ka3ip Ктжтелш' уйтшп жатыр. Майы шыжрырылып сорралайды. Оны Ka3ip кара нанмен косып кос жолаушы карбытбак болып отыр. Сэ- л1м отка какталып отыр. Бет алды ыстык, ту сырты сыр- кырап цтпркендк Кара суык уын буркт, уйыткан сияк­ ты зипденд1рш барады. KniM i куздж, алтайлык емес. Сол1м калтасынан блокнотын алды, караздарын жи- нактады. Жумбакталып аз отырды, келбеД кашаран ки-

ялды тарпан-тарыдай курыктап жаткан сияктанды. Аздан сон Ульба майданынан Алтайга аттандык... деп жазды. Гурс егп. Дуадакты уйтш жаткан eni жолаушы жалт карасты... тым-тырыстан баска сыр жок. Сэл1м елег4зт: — Гурсш не?..— дедк — Ол куларан тас муз. — KiM кулатады. Элде бул манда ел бар ма?.. — ©3i кулайды. Алтайдын басындары муз сумелек- тер, туйе тастар жарылып aFbin жатады. Оны «тас жау- FaH» дейм1з. Онсын Алтайдын ызалы, коматай тагылары суык сыбыс бмгенде, тас таска сорып урандасады. Мына i дуадак та nicTi, коржындары нанды экел, карын ашты, I карбысайык. Содан кешн жацбыр толастаса, каз1р сал- i дыртып кетейж,— дейд1 Днепров. Сэл1м ойланып калды. Кулагин Typin ангарлап каранды. Урейленш барып ат коржынындары нанды экелдй Сэ- л1м отыра бергенде «тырс» erri. — Бул не? — дед1 Сэл1м. — Жогарыдан тас тусш жатыр...Сактану керек. А л­ тай шаты — дню мен алыптын ойнагы, аттану керек, кел жылдам тамактанайык,— дед1 де Днепров апыл-купыл eTTi аузына апара тустй Ол 6ip рет орай шайнап, кылри жутты да, етт1 жерге койды. Уст1не колын cypTTi. — 1шпей-жемей тойды. Журег1 туй1л!п, кез1 булды- рады. Калын ой толкыны лыксып кемер1не соккан сияк- ты туйнед1... Ауыр KypciHin, артындагы ipre таска суйеу- Л1 турран кос ауыз кара мылтырын алды. Ысып cypTTi. Ортасынан бел1п сатырлатып октады. Орнынан турды, елег1з1п турран аттардын суыт сырт жактарын карап келдй Кара коламталанып еш1п бара жаткан отты кесеп. Кызыл шоктандырды... Сэл1м де аузына нэр салран жок, аз ойланып, кешлш жалтартып отырды да шинелЫн imiHeH иырына асынран бравниг1н алды. Толтырып октап сырткы калтасына салды. — Ci3 HeFbin жер1нш кетт1н1з, мына HecinTi жемей- ci3 бе?.. — Ж е, карарым, мен сонынан жерм1н. Аттар елег1зид1. Олденен1 сезе ме, калай,— дед1 Днепров мылтырына суй- eiiin. 31

Ж ок, ci3 келнйз, аз нэрсе гой жайгастырып тас- тайык. Суык карулы жолаушыларга кудай да тие ал мае...— легенде карацгы тунектен «таре» erri. YHi булт- тай rypKipen аз турды. Тынышталды. Сэл1м ceKipin, Днепровтын артына айналды. Днепров мылтыгын кезей устап аттын сырт жагына шыкты. — Наганыцды ал,— деп сыбырлады. — Ол не? — Жолшыны баккан орман «батыры?» — Атка MiHin кашып кетсек кайтед1? — Одан мылтыктын OFbi да кашып кутыла алмайды... С ак бол! — дед!. Тары сыбдыр ест!лд1. Аттар ypKin оекы- рынды... IV — Кетер колынды!..— дедь Днепров артына жалт ка- рады. Суык наган ауызын уцрейтт, Днепровтыц кезше лрелдк Тула бойы цтпркенш муздап Kerri. — Бул шынымен-ак кол кетеретш душпаным ба?..— деп, Днепров секундта Алтайды сексен оралып кайткан- дай болды. Карсы алдындары кара жартас тунерш тур- FaH шок тоекынына KipniK какпай карайды. Алып тастаура келген кайсар кара несер тун туманын жамылран долы коркау жалындай каИарланьш тур. — Кетер колынды «калпайтып салармын. Наганный Mip аузына Днепровтын кез1 туседк Шынымен-ак кол ке- Tepin, epKiMfli берем бе? «Жау жок деме жар астында» деген баягынын ce3i осындайдан екен foA. деп ойлады. Кез1 булдырап ыза кернед1. Килы OMipiHAe кайсар куш болып, жнНаннын !шб1р тардырына барынбай келе жаткан ciHip колы, муздай epin ашыла берд1. Шыбынньщ журег1не жалрыз м1рд| да рытатын мезг1л, сом кол каз1р арманды. Кос ауыз кара мылтык кайкайып барып таска сарт етт1. Д1р1лдетш ко- лын кетере бердк сонда да ол Сэл!мд1 ойлады. — Ол eaairi жок болтан болар, неге келмейд! болма- са, неге дыбыс бермейдг О да мендей мещреуленд! ме екен... Бул кезде Сэл1мшн ту сыртына «тун баласынын» суык колы токпактай сартылдап жаткан ед1. Не кылсада Сэл1м онын еркшде болатын. Болмаска шарасы жок. Eni колы артына кайрылып байланган. YcTiHe жартастай reHin, тун тоекышы Сзл1мд1 камырдай илеп жаткан. 32

Бешен танып бара жаткан Сагим: — Днепров... Жолдасым кош! — дедь Элареп 6irin барады. CoFaH жалгаса... — Сендердей шошкалардын талайын отын кьидан- быз... Ашпа аузынды... ух... е...—деп суык ызгармен Ki- жшген дауыс Днепровтык алкынып турран ерт журепне коздеп аткан октай тщц, елен erri. Колын кетерген бойы- мен кейш шегшдк Карсы алдына жылан кезш каскитып касарып турран наган аузы жалмайын деп турран жайын сияктанып жутынады. Dip кезде наган калыш erri. Ар- бап турран тун баласы: — Ah, сен Днепровпысын?.. «Ананды»,— деп наганды езше тартып кайта кезенгенде, карацры туннщ астынан: — Мен 6iTTiM деген...— Сэл1мнщ эл аз yni тары келдь Днепров селк erri. — У сволочь...—деп тун тоскыны наганды басып кал- ды. От жарк ете тусть Днепров наганды суык колдын ciHip бшегше шап бердк Наган катарынан 3 рет атылды. Днепров наганды 6i.neKTi тарамыстай жаншыды. Содан api eKeyi арыстаи мен жолбарыстай жулкысты. BipiH 6ipi какпа таска жа- ныштап соккылады. Тоскын наганды талай рет кезеген- де Днепров кагып ж1берш журдь Б1р кезде тоскын Днеп- ровтыц шекесше eKiHmi батпан колымен койып ж1берд1, Днепровтык басы айналып Kerri. Эйткенмен ыскырынып, тушырланып кайрат кылды. Салрыласып журген тос- кыннын кешрдегше колы 1л1нд1. ©кеш пен кешрдекп ка- батынан карыштады. Тоскынныц теамрдей rain журген колы жидш кетт1. Кетерш алып жартаска урды, кеуде- ciHe merin отырып, шекесше шеруаттандырып зкпдеп 6ip урды. EKi карын таска салып eKi тептк.. Бураудан боса- ган жолбарыстай жонтарылды. Твшрегше кулак калка- нын турдк Алтай курыштана тустк — Днепров... кош...— деген Сэл1мнщ даусы сыбызгы ушндей сызылып капа шыкты. — Mine саган Днепров,—дед1 онын устшен жана тур- ган екнпш тоскын. — Келдщ бе?— деп Сэл1м жауырыны суйрш п шал- касынан туеп. — Mine, келдй..— деп, тоскын 6yKipe тен т турып, на­ ганды Сэл1мнщ шекесше тосып кэздедк Сашм турипгш: — Куй келедй куй келед1 зырылда, зырылда! Буыр- кан бусан екпшде, майданды кыздыра аскарла... Куып

жет, басып оз. Менщ ypefliM сонда сендермен 6ipre куа- нады, кулед1 — дед1 ун ш п тоскынга карап. Кенет урей- ленш: — Токта! Токта! Токта, жауыз, атпа! Сырым бар, те­ рец бойлайтын жырым бар. Терец козгайтын... — Айт! Оцбаган бес минуттан сон, сенесщ...— деп еу- ыц тоскын наганын тартпай кездеп турды. — Кан iiuKiui жауыз. Таларыш. Аккан канды жала- кыш. Муз катырып муртыца, к,ан толтырып уртыца, те- лецг!т болып тун тосып басыма ойран салран сумырай. сатан айтатын сыр емес. Саган толрайтын жыр емес. Ол 5 жылдыц майданныц жыры. — Ж ап аузыцды! Собака!.. — ©з!ц собака. Ж аца алран документ ацшаны цал- тама сал!.. — Атамын,— деп, тктенш, гурьлдеп тоскын Сэл1мге тоне туеп, наганы таре erri. Сэл1м «елд!м»,— деп ойла- ды. Кезш жумды. Талыксып кеткендей болды. Бул кезде тоскын мен Днепров 6ipiH 6ipi кабысып, на- ганга таласты. Наган жерге туеп. Днепров наганды жер­ дей кагып алганша, Тоскын атылып Днепровтыц сырты- на шыкты. Шыцылдатып, канды кылышын жарк OTKi3in, жыландай ыекыртты. Днепров наганмен басып калды. Тоскын тайсалып Kerri. Тары 6ip атты. К,алынорманныц iuiiMeH тырып-тырып кашып бара жаткан дыбыс есплдк VI Днепров Сэл1мд1 KOTepin акелш оттын басына елж- тей сулатып салды. Аздан сон Сэл in есш жиды. Ман- дайынан сауларан канды колымен басып турып: — Э лп мен1 байлаган сабаз кайда? — Ол колыма еркш шкпедк каекырдай карыспа не- ме екен кашып кетть..— дед! Днепров. Сэл1м арт жарына карап урейленш: — Ойбай, мынауын юм! — Бул меш елНрш, канымды шпек болган Дунаев. — Дунаев дейаз бе?— деп Сэл1м орнынан ушып ту- регелдь — Ия, манары айткан, баяры Дунаев осы...— дед1, 34

Днепров тон мойын кекжал каскырдай касарып, Дунаев- ) ка карап. — MeHi танисын ба? . — Ия танимын, баярыда... жолдас едш. — Сен1н жолын баска... «Жолдас» деп колканды сал- s ма, онсыз да канынды текпеймш. Оран менщ адамгер- j :шлш тардырым коспайды. I Олай болса менщ колымды шеш, жешме ж!бер. — Сен Алтайдын ала бултын жамылып, талай жол- : шыларды зарлаттын, боршаладын, какпа таска шдщ, К бурк!тт1н жем! еттщ. Сондыктан сенщ ¥РЫ >3>не т уст , айкасуды 6ipiHmi мшдет1м санап журетш ед1М, атымнын | TepiH алдырмай, айкаса кеткенще ракмет айтам... Енд1 мен1н какпанымнан сен босана алмайсык...— дед! папи- росын тартып, жартаска отырып Днепров. Сэл1м аттарды жакындатты. Дунаевты кетерш алып, курен касканьщ ерше каскырдай енгерд1 де танып бай- лады. Жетелеп жолра тустй Сэл1м кек жоррамен алра тусть Днепров куренд! жетелеп жаяулап салды. Аслан сур булт. Тан алды суыт жолаушылар айналсокты тар жолды ! куалап келедк Кейде аттын кос туягы катар симас кы- лыш жузд1 кысан тау жылкысын да урейлешнрдй Аркар эд1сп сака ат кекше музда тагасыз тураларандай кайы- сады. Кек жорра да Ka3ipri минуттан Сол1мге нык бол де- гендей, белш куд1рейткен сияктанады. Ерге енгершген Дунаевка Днепров октын-октыи ка­ рап кояды. Куренд! жетелеп келедк Кос ауыз кара мыл- I тырын сол жак иырына солдатша асынран. Койнында ■ Дунаевтын жалмауыз суык наганы бар. — Сэл1м,— дед1 Днепров. — Ия, айтыныз. — Саран келген комагай тоскыннын кандай турпатта екенш байкадын ба? — БайКадым. Кабандай тон мойын, берене колды, сэры сакал, кек жауырын екен, колы тиген жерш муздай куДрлетт, кайыстай буктеп шледк Карысканымда енсе- pin KeTTi. MeHi б1рден барыландай-ак KOTepin урып, кол- аярымды матап тастады. Ci3fli Дунаев жайрастырды деп ойлады бшем. Баскага алан болран жок. Менщ калтама колын салып, барлык документ, кагаз, акшаларымды алды. Наганьщ вз1цдеме?

— Алып кетшт!..?—дедь Жарайды, оны да устап калуга болатын ед1, Bipaiv ! мен онсыздык кылып алдым,— дед1 Днепров. | Курен ат eKi буй1ршен оскырып булш-булж жортты. ! Ауыздырын купрлетш кыраулаткан тумсыгымен Днеп- ровтын иырынан TypTin келш элдекандай кубыжыктан хабар берген сияктанды. Днепров куреннщ айшырынан устап турып жан-жатына терен бойлап антарылады. Тым- тырыстан баска сыбыс жок. — Мен елетш болдым. Журег1м аузыма тырылды,— дед! Дунаев. KypeHHin жанагы оскырраны да осыдан болатын. Аяк-колын жиып алмак болып жулкынып калганда ку­ рен елеуреп булк еткен. Дунаев шала соккыланган кор- кау каскырдай бектершп келе жатып, жайындай жул­ кынып, тебфенш тешзге тускендей толкынды жарып ecin, зындан тубше алып кетпек болран едк Сонда ол: «Аяк-колымды босатып, ез!мд! ез1м урлап, аттан ор- Fbin кетсем, !з1мд1 жуып шайдырам. Мынау машыктан- FaH кара кубыжык ылай толкын маран осы ктен томыр- ран сиякты емес пе? Калын кара нудын iuiiHe ciHin кет- кен cyHryip кек жалдай кайып болмайым ба? Ырыкты журкпен салдыртып кетсем, ертен сэскеде уйренпйкп зындан турран таска бармаймын ба? Жараланран жол- барыстай TbiFbiHun 6ip кун жатсам жендел!п, 6epTin она- лып калмаймын ба? 90-совхоздан экел!п сойган ту бие- нщ казы-жалына комарайланып коялап 6ip тойсам, то- яттатан буркптей шамырканып карата шаппаймын ба? Корран тастын езушдег! тырулы бес атарды колыма он- тайлы устасам, коз ушшде кулдыраган сарымды эдет1м- ше атып туармеймш бе? Куз шаттын муз ангалында ту­ рып кула мысыкка кол салсам, кайтарында мына кос квктест! келтес!нен туЫрмеймш бе? Мурттай ушырмай- мын ба? Манаты кашып кеткен кэкелен кайта тпапкан каскырдай айкаспайды да... Туб!нде ол сол кеткешмен кетпес, ал, булай етпегенде булар не ктемек? Соттамак, атпак, болмаса 10 жылра кеспек, еншрктщ олкылырына салмак. Олкылыкта болсам кайтед!? 1шке Kipin алып жегшей жесем кайтед!?» — деп аз ойланды. Корыткан- да, босанып булт беруд1 тете кордь сонын эр жарында- FU планды кезшде кермек болды. Сондыктан Ka3ipri минутта колындагы матауды су- ыстырура айналран болатын, курен аттын белен еткеш

осы кезек едь Днепров Дунаевтын кол-аярын шештк Ат- тан кетерш Tycipfli, жерде жонтарылып сулк тусш аз жатты. — Мен енд1 жаяу журейш, атка езщ MiH,— дед! Д у ­ наев. — Жарайды,— деп Днепров атка м й ш , кара мылты- рын алдына алды, кесе енгердк Дунаев eKi атты жолаушынын арасында enceciH са- лып, ертш аяндап келед1. VII Сазарып тан атты, жолаушылар вииттей буралран жолмен Алтайдын аркасына шыкты. Кыртысын жазбай кежденш жаткан ак кебенекп муз шатты кун сэулеа нур тшмен жалайды. Шын, куз ак ceHripre торысып кек жасыл icneKTepiH аспанра шашыра- тып тур. Екшнп Ульба осындай ерлеу!т. Ол майдан керегш ор- талык штаптан алады. Байланыс киын болрандыктан олардын кемш1л1ктер! судай сорралайды. Курал, азык. каражат 6api де кезшде жет1ст1р1лмейд1. Бул куз айындары кумеу — кыстын 5 айына nimi Ульба байтак жиЬаннан кол узед!. Мещреулен1п саны- рау болып калады. Карт Алтай ушкан куска да асуын бермейдь Шын, куздын арасы куйган коррасындай кек- ше муз болады. Ызрырык боран куйындай карып без1лдейд1. Бул жо- лаушылардын осылай зардапка ушырауы Алтай жолы- нын курмеле бастаран шары. Сынаптай сырранак муздак- тана бастаран карсаны болатын. Жолаушылар пек арт- палы муз тумсыкты айналып uibiFa келгенде, кут1р болып салынган 7-8 барак карсы алды. — Бул кай хутор! Kirni Ульба осы емес пе?— деп Сэ- л1м Днепровка карады. — Ия, осы,— дедк Барак TGHipeKTepi кыбырлап жаткан адам TeHi3i. Кей- б1реулер1 бет1-колдарын жуып жатыр. Б1рсыпыра Kici шетк!’ баракка кетш барады. Бул ертенг1 тамакка бет алые сиякты. Сонау кершген каралтым: Ульба тен1з1, келдщ TepicTiK жак шет1ндег1 какпа тастын басында инженер тур. Колында бинокл! бар. Бу да жолаушыларды терец кезЫ н нурына Tycipin карады. 37

Баранка жакындаранда, Днепров куреннен каррып TycTi. Кырма сакалды сэры орыстын колын алды. Ол начальник ед!. Начальник ецсесш салып турран > Дунаевка тесе карап: — Мынау к1м?—дед! урейлене ызрарланып Днепров- ка. Днепров ж'ымиып муртынан суык кулд1 де: — Ол Алтайдьщ аркасында тарыланып журген жол тоскыны Дунаев. — Дунаев деймшц? — Иэ, Дунаев, мына аздерге алып келе жаткан кар- жы, к он вер т алмак болып айкаскан батыр,— деп кон­ в е р т начальникке бердк — Мына кектег! сабазын Дунаевтын жолдасы емес пе? — деп начальник Днепровка карады. Днепров сак- сак кулш: — Faфy ет1н1з, Дунаевтын жолдасы кашып к е т ... Бул жолдасты Ызбен езшен бурын таныстыруым керек едк.. — И я, окасы жок. — Бул жолдас елкеден журген уэюл,— дегенде на­ чальник шегш тартып урейленш: — влкеден келген бе? — деп кызарып калды. Рафу ет1н1з, елкенщ узкий, бетпйз жаракатты бол- ран ба?— деп Co.iiMHiK колын алды.— Мен начальник,— деп epmi мен муртын кейш кагып тастады. — Мен Сэл!м KepiMOB. — Бул жолдасты тунде тоскын жаралап тастапты. ©л!мнщ какпанына тускен едь BipaK арытып алдым,— дед! Днепров. — ¥ят болтан екен! — деп начальник... бэйек болып алактады. Жолаушылар жылы баракка келд!, жайрасты. Бет!- колдарын жуды. Ею ньтынан демш алып самауыр да келд!. EKi жолаушы iuai'iFa отырды. Днепров колындары кесесш жерге койды. Кабарын туйш: — Тундеп жолдасын KiM? — Айтпаймын,— деп Дунаев ызгарлана туст!. — Айтарсын, ол кайда турады? — Душпанра сыр айтпайтын сертш бар. — CepTinai сергелденге TycipepMiH...— деп Днепров орнынан ушып турегелд!.

ЖИЫРМА Б1Р1НШ1 Тун, сарат 12. Гудоктын ymiHiui рет анырап басылга- нына екГак минут болды. Григорий шахтасыньщ алдындагы адам мухиттын ашулы толкынындай шайкалып жатыр. Бэршщ де киген- дер1 брезент. Колдарында шахтанын томаралы фонары. Кек тен1з1 ак тунтиык нурлы жулдыздарын жер кер- ойсшщ жэнджтерше кермеге койгандай. Адам толкыны коюланып шахткомныц алдына шал- кыды. — 4-inuii смена дайындалындар! Тындандар!— дед1 6ipey. Шахта батырлары тен т калды. — 699 номер 8-горизонттын 6-шырысына барады,— дегенд1 калыц кепт1к шет!нде шорланып турран соктал- дай кара ж1г1т ест1д1. Бул Тастамбек едк Шахта сарайына карай тартып кетт1. Б1рнеше адамнын номерлер1 шакырылды. Кундег1 эдет бойынша Алтай журегшдег1 алтын майдандардан батырларра жумыс орындары кврсет1лд1. Шахтерлар шахтанын тасымал беагше белене бастады. 4-сменаныц алды — Тастамбек болды. 8-ге баратын тасымал сандыкка кел1п тура калды. Буров, Жайлаубай, Ядойитиндер де келш к1рд1. Сан- дыктьщ тем ip торын жауып: — Ceri3inmi,— дед1 козрап турран механик. Сандык сырылдап темен батты. 5, 6, 7-горизонттын шамдары жылтылдап калып жатты. Жанбыр cipKipen тур. Элдо­ не сырт еткенде жер асты — кала жарк еттк 39

Торды ашып шахтерлар сепзшшшщ улкен кешесше шыкты. — Бугшп мандайдык терш сыпырып, кайраттын ж1- repiH кен журепне мрийлдетш енг!зетш кун. Булшык ет- ri толкындай турылтып марштайтын мезпл. Сондыктан осы турран бурщиктерд1 социалдык жарыска шакырам. Нысана — жоспар,— деп Тастамбек улкен тар кешемен журш кегп. Жайлаубай аузына насыбайын кыстырды. Кабарын тыржита орындыкка барып отырып: — Жанагынын жоспар деуш кердщ бе, ол—киял. Ме- нщ карауылым—ез1мшн шамам,— дедь — Осындай керенау кынырлыкты тастау керек. Енбек тэрттбш большевик™ жолга коюга карсы болсан, сен'.н тесегщ баска,— дедк Сары сакалды карт шахтер Буров. — Ci3 кай забойга барасыз? — дед|' Ядовитин. — 6-шырыс, 21,— деп Буров жеке машинасын колына алып журш кетт1. II Электр арындары жулдыздан жарык. Сорралап тур- FaH тамшы. Саркырап жаткан мелд1р су. Тарсылдап жат- кан электр машинасы жалгас кемерде. Шахтанын забой- ларына кел1п жаткан тем1р табандар саркырама судын уст1не салынран. Ядовитин мен Жайлаубай улкен кешемен келе жатып екшип баскыштын каранры колтырына юлт бурылып, жок болды. Т1зелер1нен су кештк Кара сумелек жартас- ка аркаларын суйед1. Шумектеп сорраларан тас булак. Ол екеуш1н басына буркш тур. Ядовитинн1н аузына тон- киып жаткан кек мойын шыныны Жайлаубай суйекке таласкан иттей жулып алды. Аузына кустырды. Ядови­ тин колындары фонарымен: — Эй,— деп, кек желкеге койды. Жайлаубай арарын сораптап, cyFa тумсырын тырып кулады. Жанулы фонары exi бел1н1п кегп. Карангылык тунд1г1н жапты. BipiHe-6ipi суйемелдеп улкен кешемен жур1п кетт1. 4-батыс забойга бурылды. KapaHFM тунек, дыбыс жок, тем1р жол. Онын астында керт1к шпал. Асты т1зеден су. Жогарыдан сорраларан жанбыр. 4-батыстын 6-кемерше келд1. Шамсыз журуд1« жолы туйык. Кара тунек кезд1 шукиды. Мулт токтады. Ядовитин тас баран акгалды карма- 40

лап айналды. Жылтыраган жарык кершдь Сурланган кара кабыргаларра жабысты. А ярын ангал тастардык устшен кетерш басты. ¥ры муз кезш жарыкка кадап ке- Iaefli. Мурыннын алдында турран вагонщикл кердь Yc- riHri кемерлерден босатылран кендер мурыннан актары- f лып вагонга кусысып жатыр. Вагон айдаушы фонарын fI артына койран. Мурыннан шашыраган ксн/и жинайды. I Ядовитин фонарьды алды, «лап» свнд1рд1. Айдаушы cipeHKeciH тартты. Фонарь турран шамара I жакындады. Фонарь жок, таба алмады, аз ойланды. Ба- е сынлэры брезент жадарайын колына алды. Тырс-тырс ке- I Tin бара жаткан уры дыбыс куларына келдк Е кт щ й ай- I даушы карангы корышта MeHipey болды. Керанау Ядовитиннщ уы кырсык албасты болып жа- 1 бысты. Бул Ядовитиннщ TyiiFbiui жорыры емес. Ол мундай 5 тун баласы болура тоселген болатын. Ол Мондазиран шахтасынан куылып келген. Ондары I басты кылмысы помавай маскунемдш. Ecipin шахта ду- II ниелерш булд1ргенд1ктен, ноктасы сыпырылран. Куйрык жалы кеа'лген. Кара тактага тастай жазылран осы Ядо­ витин болатын. Шамын жакты. Сумелек шонгал алтын жартаска ба- I рып отырды. TeMeniciH тартты. Булы резенке т у т й т жеке буррысын жалрап жаткан Жайлаубайра: — Бул мэселеге сенщ кандай карайтынынды бьп- меймш. — Кандай мэселеге? — Менщ кекш м бузылып жур. — Кайтып? — Осы шахта маран жакпайды. Жумысы ауыр, пра- гул жасаганды пролетариат емес... деп катан каралай- тын болды. Соттаура айналды. Бул жендеп менщ кыл- мысым осы шахтанын терещипндей болды. — Рас-ау, сен жаксы еске салдьщ. Осы шахтанын те- peHfliri канша?..— деп кыртыстанып жаткан кен кабыр- расына унме карап Жайлаубай. — 8-горизонт 100 метр болса керек,— деп Ядовитин темекш1н катты сорды. Забойдын корыштанган кара ас- пан тебесше карады. Орнынан ушып турекелдк Кадалып сумелек жартаска суык карады. — Ойбай-ай. Мына тебе кулайын деп тур...—деп, ба- кырып ж!берд1. Кашып екшнп жакка шыкты. Жайлаубай

келш колындагы exi басты болат кайласымен тм ек тас- тын мурнына шертш, кагып Tycipin: — Кудай сактаран емес пе? Каз1р бурит еткенде сол- кылдап Tycin кетсе, карангы бурышта каскайып калра- нымыз Fofl,— деп imeriH тартып, енешш ыскыртты. — Осы рой 6Mip. Менщ саран айтайын деген мэселем осы жайында едк — Ие, айтшы. — Айтканда, жакын арада Караганды шахтасында- ры 6ip жолдасымнан хат алып ед1м. Онын айтуына кара- ранда, Караганды бул ехпрден кеп жаксы. Маран «кел» дейдь Шакырады. Сондыктан Григорий шахтасын тастап, бугпш поезбен райып болуды алга койып отырмын. Егер тэуекелд1 болсан маран ересщ. — Б1зд1 шахтком Ж1бере ме? — Ж1бермейд1, расчет бермейдй Кашып кетем1з. — Куп дурыс, мен1 ез касыннан тастама! — Жарайды. BipaK олай болранда, тары 6ip ескертьч коятын моселе бар. — Ол не? — Карагандыра барранша менщ жол расхотымды сен кетересш. Мен барран сон енбек акымнан беремш. Ka3ip каражаттан кысылып турмын. Барран сон с е т ез1м жу- мыска орналастырам. TinTi Караганды болмаса, peTiii тауып Донбаска кетерм1з. Жайлаубай аз ойланып калып: — Енд1 оны peTiHe карай керерм1з...— дед1. Ядовитинн1н мандайы Зырян шахтасынан келгеннен- ак таска тиген, кара 6eTiHe кара жарыла берд1. Андау- сыз сейлеп, ауырмай еле жаздаран. Ол ез1нщ соткарлы- рынан тапкан жазасы болатын. Сонда журтшылык соты: — Ci3 5 пар жана брезент шалбар, бешпенгп ©ске- мендег1 достарынызра 6epin ж1бергештзд1 мойнынызга алмайсыз ба? — дегенде: — Ж ок,— деген болатын Ядовитин. — Bip айдыц М и д е 14 кун мае болып, прагул жаса- раныныз туралы не дейаз? — Ауырдым. — Справканыз бар ма? — Доктор бермедь — Моншанын 1шшде Мукамбетжанулын жэб1рлеге- HiHi3 рас па?

— кас. — Осыларды кате деп бьпесщ бе? — Эрине, кате, мундайларды енд1 кайталамаймын. Енд1 ектнд! болам,— деп жауабын берген осы Ядовитин болатын. Содан 6epi Ядовитиннщ мойнына артылган кеп жуктер бар. Барлык icTepi азамат сотына ж!бершмек болтан. М у ­ ны Ядовитин б ш п алып артынан: — Жоталткан кшмдерд! телеймш, ектнд! болам. Арак шпеймш...— деп, журтшылык сотына арыз берген. Бул арыз уакытша аялдату едГ Ядовитин Ka3ip Григо­ рий шахтасымен коштаспак. Ill 8-горизонттын 6-mbiFbic тарауынын забойлары, булт- тай гуршрейдк Найзагайдай шатырлайды. Алтайдын ал­ тын миын мухиттын долы толкыны Teyin сындыргандай, пулеметтей пытырлаган дауыстар уздшшз ершидк Май­ дан журегш албырт журпзш жаткан сиякты 6-шыгыс- тын забойларына шыгып улкен кешеге Tycin жаткан вагон айдаушылар 61 пут кеш бар тем1р вагондарды ай- дайды. Буратын жерлерде соншама ауыр ж у кп , бала- нын бешпндей кетередй Баска жолга салады. Эрине, булар тэж1рибеа кеп, карт екпшдн кайратты эдкийл айдаушылардын гана колынан келед1. Екшщ 6i pi бос вагонды да козгалта алмайды. Айдаушынын узап шыккандары 6 сагаттык жумыс уакытында 25 вагонды жем1рш береди Григорий шахтасынын cohfh 5 кундег1 кен1 — осы 6-дан шыгып жатыр. Уйткеш екпш осында. Забой бозрыл бу. Кулак тунады. Жарык жулдыздай калын фонарьлар мензедк Тас багандарды сумек тебсл1 кен майданный iwi уй ш п жаткан тебе-кен. Булариа кетюз1лген тем1р жол. Вагон айдаушылар KipniK как- канша келш 5 минутта толтырып, тиеп жок болады. Ашулы таскын. Bipin 6ipiHe соккандай, муз тебе сен- дершдей серейш, буйраланып жаткан кен. Булардын iiuiHe, кенерше сартылдап жаткан буттык балга. Шахтерлар 6ip урранда бмем, eKi урганда омыртка- сын сындырып жатады. Бул балгашылардын 6ipi ecKi шахтер Галиев, бул бурынгы eKi басты шахтасынын ба- тырынан саналады. Канша батыр болса да кенд1 уату узаган кайратты.

шебер эд к п тыгейд!. Ол жай ойнек емес. Буттык балра- ра карсы кунпн жумсайды. Уйткеш, ол коррасын, алтын кум1с, мыс, мырыш. Балра Tecine найзагайдай шеккен сайын езме бередь Асыл тананын неше Typi кабыршактанып керше береди Сондыктан карт балрашылар булардыц нэзш муртына урып кана кол басындай кесек кылады. Неге солкылдайды, сатырларан найзарай ма? Kypni- реген булт па? Пытырлаган пулемет пе? Kapi жер ал- KiHfli ме? 8-горизонт неге сэлрын буырканады. Жер жу- peri жарылып жалынды ыза Kapi тутшш шашты ма? Туйыкта туншыккан санырау жумбак, Алтай журен uii- решп пидер узд! ме? Бозгыл бу не? Карт Алтай енбек майданымен куаныш демш жана алды ма? Майданы кызран куш бала 6eciriH тербеткеш ме? ...Ол Алтайдыц cyflTin шалкыраны. Мындаран жыл меюреуленген байлыктын какпасы 6yriH ашылран. Сэу- л е а бупн шашылган, аскарланран айдынды майдан. Майданда данкты ер. Мандайдан аккан тер. Тер бол- май кайтсын, алды аскар ер, тайсалатын жарсыз ба, жалт беретш жанама ма. Сырты бутш, iiui тутш жум­ бак па. Жокты сылтау кылатын кыдырма ма? Ж ок, 6-дары батырлар Жайлаубайдай жайлы, Ядо- витиндей улы емес. Аралары айшылык аскар. Тастамбек болат пен тастан, Буров ашулы бораннан жаратылрандай, булардыц кайраты электрд1н эрыны н- дай, журектер!н1ц оты куннен алгандай, экелер! — ал­ тын, шешелер! — кукле. Карауылы— коррасын. Корен — мырыш, KHiMi — мыс. Курсакта жатканы — шахтага жатканы едц Беакте жатып жылараны—карт Караганды шахтасынын баягы кан шенгелдеп, суйек кем1рген кузрындарынын ызасы нан едк Эд]'ре болган ол кездердщ туншде едк Ол алты жасынан шахтага Tycin, суйепн музра, етш тузиа беле- ген шахтерлар осылар болатын. Ka3ip булар Алтайдын алкымына cinip колдарын капсыруда. Динамит майда- нын ашуда. Большевикт!к болат тэрттп куруда. Инен!н кезшен ок етюзетш мерген екпшд!лер осылар едй Тастамбек пен Буров забойга тура келген. Телескоп жектерш колдарына алран. Тасушылар болат бургылар- ды нак касына жетюзш турган. Буррышылар бригада- сынын толкынды турыктары буйраланып шыга бастаган efli.

— Сен карсы алдын ба? — Алдым,— дед1 Буров. Ондык келдй — CaFaT канша болды? — дед! Тастамбек буррынын куларын бурап, бумен айналдырып жатып. — CaFaT 1. Неше жерден бурит еттщ? — дед1 ондык. — 5 жерден. — Жарайды. — MiHe, ушталып келген буррылар каз1р 6iTefli. Ток- тау болмасын. — Жарайды,— деп ондык ж у р т кегп. IV — Алтай шахталарында Ka3ip енерл1 куралдын уш Typi бар. Ушеушщ де буррылары бумен айналады. Кен журегш теседк TeciK жарты метрден 6ip метрге дейш болады. Оран динамит куйып отпен тутатып аттырады. Кен суйтш босатылады. Кайла, лом мен бос кендер рана шарылып тушрмедй Балрамен босатылран кесектер сын- дырылады. Буррынын уш Typi бар: 1. Женд1 б1лектен жуанырак, Ty6i мылтыктын flyM6ici сиякты. Аузы TeciK, OFaH OTKip шындалран болат уш ор- натылады. Орта жершдег1 тесшке бу TyTiri жалганады. Буды ж1берт думб1с1н иыкка, екшнп басын кеннщ TiK белдемесше Tipece, уш айналады, теседк 2. Телескопты иыкка т1ремейд1 колмен айналдырады. 3. Ен киыны — ленер. Мунша Kicire кеп куш туспей- ДД,— деп тусМ с берд1, dip тау инженер! кермеде журген окушыра: — MiHe, ен жаксы бурилыциктер!м1з,— деп инженер олг! окушыра Тастамбек, Буровты керсегп. Колында узын таяил бар, мойнында былгары коржы- ны бар, ак сакалды шал динамитшы бул, 8-горизонтта ж элры з тескендерге динамит куйып Алтай миын тал- кандайтын батыр осы. Ka3ip caFai 5 жарым, енд1 жарты сагатта бул смена шыкпак, сондыктан барлык тесштер- Д| атып, кенд1 талкандап босатып кету кундег1 эдетшен саналады. Динамитшы шал келгенде ол мандаты жу- мысшылар урандасады. Кашып б1рнеше калтарыстар- дан етедь.. Динамит терт елщей ж щ ш ке, ак балшык. Сыртына 6ipHeiue кабат караз ораран осы теактщ ен 45

тубше таякпен итерш апарады. Динамиттын 6epri ба- сына пистон тыгады. Ол пистон жерге салбырап турган бштеге жалгаскан, осы ретпен сол мандаты барлык те- актерге куйып, барлык бйптеге от салады. Динамитшы тайып болады. Алыстан санайды. Динамит зенб1ректей гурьлдейдй Ж ана Жайлаубай бурит еткен тесжтерд! ату- Fa сол шал келген. Сондай вагон айдаушы, бургышылар сумелек кен кагандарды айналып, баска забойларга каш- кан. Палит-палит, деп айкайды сала урандасып, тебес!' нык сомдалган курыштарга тасаланган. MiHe, каз1р сол шалдын 03i де динамитка от койып, булардын касына кашып келди — Сен неше тес!к бурит еттщ?— дед1 Тастамбек Жайлаубайра. — Мен 6yriH катты ауырдым. Екшндей алмадым. Эйт-, кенмен де 9. — Ядовитин, ceHini канша? — дед! Буров. — 9,— деп Ядовитин темеюсш катты кылкылдатып жутты. — ¥ят-ай,— деп баска бурильщиктер каркылдап ку- лктк Бул жалкаулардын журектерш жыртып кеткендей болды. Жайлаубай жартастан ушып тура кел1п: — Неге кулесщдер? 0здер1нд!к1 канша?— деп уназ турып калды. Аздан сон: — Мен шамадан артык зорлана алмаймын. Менщ жоспарым 63iMHiH шамам...— дед!. — Ие, сенщ шаман сол — баяры. Менщ екпшм — большевикт!к — жанары,— дед! Буров. — Канша? — дед! Ядовитин. — 20. — Бер колынды,— дед1 Тастамбек Буровка. Буров улы Донбасс шахтасынын карт большевик бур- рышысы. ©3i т!лен!п Алтай алыбына келген батыр. Оран ею жыл болып калды. Буран дейш б1рнеше жас бурры- шылар дайындады. Сонын тандаулысы Тастамбек. Тас­ тамбек Буровтын бул енбепн умытпайды. Тереннен тер- белш шыратын Алтайдын самарод алтынына балайды. Муны Буровтын 03i де сезш журед!. Уйткен! мунын бул енбепн шахтком жэне Алтай пролетариаттары эр уакыт еске туаредк сыйлык береди XCepmiirri улттын батырарынан eKniHfli маман бур- рышы шыраруды Буров алдына койран. Ka3ip — ол кат­ ты куанады. Тастамбек онын енбепнщ KepceTKimi. Ек1н- ■46

mi жарынан Буров Ядовитиннщ Жайлаубайды жарра жырып, зулымдыктын сокпарына батырта бурмалараны- на катты куйшетш болды. Жайлаубай Тастамбекке суык «арап: — Терешин канша? — дедй — TepeHfliri метр. Ka3ip атылады. Санап тур,— дед:' Тастамбек. BipiHiui динамит «туре» erri. Шал 6ip деп санай бас- гады. Алтайды лактырып тастарандай атылды. Кенд1 ка- льщ тушрдк Забойдын imi толды. — MiHe, б1здщ екшщй № 699, Алтай тарихында мун дай бургышы болган жок. Шахтер большевик. Екшщи тунрыш казак, Риддер батыры Тастамбекке жорарыдан сыйлык орденш сураймыз,— деп Тастамбектщ колын алды, катты кысты. Колында жарык фонары бар, сэры муртты, жалпак сары орыс смена бастыры келдк Тастамбекке тесе пара­ ды. Кейш бурылып динамитшы картка: — Нешеу болды? — дедк — MiHe, гурс erri...— дед! динамитшы. — 21-iHiui,— дед! Тастамбек.

ЕКП1НД1 № 90 — Ай, жолдас, жолдан шык! — легенде Сал1м жалт бурылды. Вагонщиктын ycTiHe 40—50 кап коргасын ти- еген енгезердей кара ж М т «сыр» етш шыкты да артына карады, завод дабылынан кулагы тунып, K03i карайып сендел in турган жолдастын Typi Fofi деген сияктанды. Тутыккан кара мурттын астынан аксиган TicTepi кершдк Коргасын заводынын аскан бойлап кеткен кара мер- желершен толкындай лыкып шыккан тутждерге Сэл1м ке- зш бойлатып таныркап турганда, элдекайдан 6ip дауыс: — Ай, жолдас, вагон сокты,— дедь Жалт бурылды. Жогарыдагы тем1р табандарга колдарын асып вагон- щиктер сырылдап келедк Тагы 6ip айкай «куйдш кешн шегш...»— дед1. Сэл1м шынымен куйш калмарайды деген ofiFa келдк Кысылганнан мандайынан аккан тер жацбырдай там- шылады. Ойпырмай бул не деген керемет, деп сасканы- нан кулш ж!бердь Заводтын eciriHe TiKe бойлап карады. EciK мандай- ларынан: «жумыс ктемесен— жол жок» деп жазылып койылган. Сондыктан iium i Kipyre батылдыгы бармай- ды. Кеплд1р жалын булттай ыскырып уй1р1лед!, кып- кызыл шок найзагай отындай жутынады. Жалын шшде адам елестер1 керше тусш жок болды. Сэл1м eciKKe жакындаганда, жарыкты бакташы жа- кын келш: — Пропусканыз бар ма? — дедг Сэл1м саскалактап сырткы какпадан Kipyre алган кагазын керсетедк Заводтын inline Kipy ymiH завкомнан пропуска керек.

— Мен кызметпен журген адаммын. Турл! акпар керек. — Мен де кызметпен журген адаммын...— деп, бакта- шы ж ю т Сэл1мге суык карады. Пештщ ш ш е кем ip та- сып, жалындатып, кесеулеп 6ip жумысшы Сэл1мд1 керш: — HeFbm турсыз? 1шке юрвдз! — дед!. Сэл1м бак- ташыга карап: — Жолдас, ci3 айып етпещз мен каз1р шырамын,— деп Kipin кеттй и Ол 9 июль куш едй CaFaT 7, жумысшы клубы адам тен^зшен лык толы. Бул коррасын заводы мен шахта жумысшыларынын социалдык жарыска Tycin, шарттасып жаткан жиылысы болатын, клуб сахнасында жиылыс баскармалары отыр. Жарыс шартын коррасын заводынын завкомы Стариков жолдас окып жатыр. Бул Сэл!мшц Риддерге жана Kip- ген кезй Ж е р гш к п азаматтармен таныс емес. Сондык- тан президиумдагы азаматтарды касында отырран карт жумысшылардан тустеп сурай бастаран едь Ак сакалды шал жумысшы баскармаларынык бэрш айта келш шетше отырран кара домалак казак жштке келген едй Сэл1мге таман жакындап, колымен нускап. — Ол коррасын заводынын екпшд1 жумысшысы. Асылкан Мукаметжанулы деген батыр жшгг. 03i жас бала болса да, каз1р Риддер жумысшыларынын алдын- fu катарындары екп!ндшшен саналады...— деп мшезде- ген болатын. Сэл1м сол минутта «есте боларсын» деп койран едй K,a3ipri минутта коррасын заводын арала- рандары ойы Асылканды кездеспрмек едй ill — Ия, кош келдщ1з. Б1здщ енбекосындай от, жалын- ды,— деп Асылкан Сгмимшц колын алды. — Жарайды. Мына шашырап жаткан кызыл кусык- тарын не? — Бул алтын, кумш корытатын пеш. — Ол не деген отдел деп Сэл1м кайта сурады. — Ол эрофонация отдел!,— деп Асылкан Сэл!мге:— Коркып турсыз ба? Bepi журШ з керсетешн ол жалын ка- 1- с . 49

кырып жаткан ашулы кара пештж касына экелдк Мше осы пештщ шшде алтын-кумк:, коррасыннан тазаланып айырылады. Анау буйраланып канды кебж болып бал- кып жаткан кен 6eTi коргасын. Алтын-KyMic ауыр бол- рандыктан'пеш ш ш деп казаннын тубже шегедк KopFa- сын бетшде ipKUiin, мына пушык мурыннан сыртка ара- ды, бул таза коргасын емес. Куйж, hfhh алтын-кумicTi« тортасы дейм1з.— Сэл!м пеш iiuiHe ушлш карап ед!, Асылкан байкаусыз шашырап кетер дегендей баска 6ip eKi пештщ дуралдеп турран журег1 жайынан лекция окыды. Сэл1м кайта орарытып келш: — Алтын пешке кен кайдан келед!,— дедц Асылкан 1рюлместен тары сейлеп женелдк Сэл1м Асылканра Ка­ раганда каз!рг1 минутта езш мещреу надан адамра есеп- тедк Мен 7-8 жыл не окыгам деп шшен езше e3i су- рау койды. — Осы пештщ жорары жагында «эрофонационный» бвл1м1 бар. — Ол не деген бел1м?— деп Сэл1м кайта сурады. — Эрофонация 6aaiMi,— деп Асылкан Сэл1мге жы- миып карады:— Ci3 эрофонациянын не екешн бишейаз бе? — дедп Сэл1м аз Kiflipin калып: — Бщгенде, не штейтшш бжмеймщ. Карарым, мен бурын-coHFbi enflipic дегенд1 керген адам емесшн. Сон- дыктан, каз1р тек надан сулдемщ, сен маран профессор- сын, инженерсщ, езщ тусшд1р,— дедп — Я, кермеген сон киын болуы мумкш. Bi3 бул за- водтын нэзш TeTiKTepiH жаксы б iлiп болдык,—деп Асыл­ кан созып женелдп — Эрофонация коррасынды алтын-кумштен айыра- тын казан, коррасынды баска пешке ж1беред1. Алтын- KyMicTi куырдак кылып куырып мунда ж1бередц— дедц пеш аузында уйш п жаткан ак сэры кенд1 корсетш. — Мына кумыра пештерщ1з не? — Бул фабрик-суыр, журек депенациядан кескен ру- даны осында аламыз, оран турл1 заттар косып, куырып алтынын пешке саламыз. Алтын пеш эбден толык кай найды. Сонсон 20 кун тундырып куямыз, содан кейш ал- тын-KyMicTi шойын калыптарра агызып аламыз. Алтын мен кум1с бул жерде таза айырылмайды,— деп, Асыл­ кан 6ip жалын ауыздын алдына келш KyperiH колына алды. Мандайынык терш мелд1ретш сыпырды да, yfli- лш жаткан коныр куырдактардан курекпен алып фаб- 50

j рик-суыр пешшщ журепнен атып ж1берд1, квк мвлд1р !1жалын Kepi шалкыды! Лап eTin кейде пештен шырады. Гурс ете жарылып жерге кып-кызыл шоктары тамшы- I лайды. Сэл1м кашып екшпп белмеге шырып Kerri, мандай I Tepi ыршыды. Ke3i карауытып мелд1редк К¥лары тунып I керенау болды да калды. Кайта шыкты. Жалын imin- де сом бккен зор денеамен тутырып ерлёнш жаткан Асылканды кврдк Сырттан Бактыбайулы жолдастар да I. K9Mip экелш Terin жатыр, булар да iciHin терппген. Аяк- тарында кшз байпак. — Осы оттын ш ш де кыс киетш калын байпакпен калай журесщдер?— дед! Сэл!м. — Ешй азырак турыцыз, мына сыбызрыдай еткадз- 1 fli meuiin тастарсыз. — Неге? 1 — Аягыцыз карап турып кушп калады, 6i3fliH кшз j3 байпак киген1м1з сондыктан, бул ыстык ж1бермейдк— дед1 6ip келденен жумысшы келш. Сэл1м мандайынык TepiH сурте тустк А ярын ыстык кызулай бастады. Yui j екпшд1 алтын казаншы Сэл1мд1 сыртка epTin шыкты. Сэ- ■ л1м демш катты алып: I — Мына жайларыныз моншадан да ыстык екен. — Б1зге онша ыстык емес,— дед1 Мекетай.— «Мешн бул жардайра тым болмаса, 10 минут тезе алмаганым мещандыкка салынеандык па, бул ненщ ж елЬ ,— деп, Сэл1м езше eai тан калды. IV —...Bi3 заводтын алтын корыту бел1'мшде ктейтш 6ip сменада 21 адам бармыз. Комсомол бригадамыз, кунде 6-ак сарат iereflMi3. Тэулште 4 алмасу болып турады. Б1здщ Ka3ipri 6ip кемшшпм1з сол — 03ip KeciMfli кеш- кен жокпыз, муныц нелжтен екенш 6apiMi3 де бше алма- дык. Кундж жоспарымыз алтын жер жумысына, 250 ки­ лограмм алтын-KyMic салуымыз керек. Шз оны 300 кило- грамнан асырып журм1з. Айлык. жоспарымыз 26 едк Bipaic, оны батыр жеке токтап алрандырынан орындай алатын еместз,— дедк Асылкан содан opi бул жерде сей- лесуге уакыт болмады. Екпшдьлер шке Kipin кеттк Сэл1м 229-номерл1 баракка келш юрдк Y c m r i катар- га шыкты. Bip белмеш ашып калды. 51

— Келвдз деп 5-6 жас ж тттер орындарынан ушып I турегелдк Сэл1м амандасып кереует устше отыра кеттК I Екпшдшер жумыстан жана келген. Нандарын тш п, I шай iuiin отыр: — Ектщцлердщ турмысы осындай болады,— деп Асылкан сезш жайлап журпзе бастады,— тамак жары- Я мыз жаксы. Бактыбайулы жолдас кулш: — Баска жары жаксы Foft, кейде нанымыз шшй бо­ лады,— дед!. Bapi каркылдап кулгсп. — Кой нан шию емес, тек карын тойса карта...— i деп, eciK жакта отырран кубаша ж1пт кайтарып тас- тады. — Жарайды ж1пттер, бэрщ де ударниксщдер ме? — Бэр1м1з де. — BapiMi3 де. — MyMKiH iiiiTepimie прагулыциктерЦ де бар шырар! — Прагульщиктер б1зд1н бригада да a3ip байкалган жок. Ал жалпы завод жумысшыларын алранда коп. Ек- п1нд1лер!м13 де аз емес. Мына Асылкан сиякты удар- HiiKTepiMi3 бар,— дед1 жарра суйенш турран кара ж1ггг. Сэл!м Асылканга карап: — Кашаннан 6epi ударниксщ,— дедк— Мана айттым рой...— деп Асылкан тары созып женелдк— Мен 30 жы- лы Ульба ауданынан осында оку !здеп келд1м. Оку бол- маса жумыска юрейш деген ойымда болып едь Оку бол- мады. Мен сиякты канеырран енбекпл казак жастары- ныц бастары косыла бастады. 30 болдык. Коргасын заводына юрдж. Коррасын заводынын алтын-KyMicTi пеш- TepiHe орналастык. 15 кун етт1. Мына осы турран цех пен осы баракка келд1 деп кружкамен шай iuiin отырган ка­ ра бужыр ж1гпт1 нускады. Сабкан Асылканга карап кулдк

ДОНБАСС ДАБЫЛЫ 30 март. Тун. Аслан ашык... сонау кершген коныр жиектер тау аспаннын ак моншактарын кеудесше кадап туррандай. Ол улы Донбасс шахталарынын кузетийск Шахталардын болатжурек тетжтер1 тынымсыз сорып тур... TeMip булшык, берене бел. Дон ерлер1 шекел1 тау- дын тас ком ip миын мыжып жатыр. Гудок акырап койды, поселкедег! барактардан 6ip- неше мындаган шор (Нлектер шыкты. Кайратты карт, ектнд! жас кеннллер шахталарра карай шубырды... Аяк- тарын асырыс басып какпасынан шредь Жарактарын алады. Жер журегше суцгидк Бул келш, ею басты icriK болат балраларын кара KOMipre гурс етюзш койып кал- ды. Алмасу KyTin шаршап турран кара куйел! сом дене кезек бередк.. Сэл дем1н алады. Мандай терш жанбыр- дай cipKipeTin сорралатады. Шахтадан кайтады, бары- сымен жуылран кшмдерш алады. Моншара туседк та- мактанады. MiHe, эркашан екпшдшер осылай алмасып жатады. Ka3ip сарат 8. Шахта клубынын кен алацында кеншь лер жиналып жатыр. Алацныц ортасындагы Ленин ес- кертшшшщ карсанынан бес тармакты сэуле кер1нед1. Ол Кызыл жулдыз. Митинг! ашылды, жулдыздын касындары сахнара карт кешш Скиба шыкты, кепкасын колына алды. Кара то­ ры, жалбыр сэры шашты Kici, аз тамсанып, ауыр з1лм.ен сездерш тас келпрдей омырып тастады. — ...Сонымен 6i3 тас кем ip жоспарымызды артык 53