орындап кызыл жулдызды алдык. Енд1 ерлей беруге ант етехпз... 0Hi, шахтада Донбасс куй ойнайды. Эне, со- циалдык байтак майданда кара алтын булттай кыртыс- танып уй1лin жатыр... Жасасын Донбастын тау кенипле- piniH шахтадары балуандыгы,— деп сезш бшрдк Музы ка куйше тусе сынрырады. Келешекте де осындай женш отырудын нысанасы: анау кызыл жулдыз жакты дабыл- дарын сынап туррандай жер астындары мыц сан кеннн- лер алыптай алысып алра басады... Кара алтынды муз- дай купрлетш ояды. KeMip майданынын карауылы кызыл жулдызра балу- ан кеннллер осылай есеп 6epin жаткандай кершедк \\ Март артта калды. Шахта батырлары намыска кай- ратты косып, каркынра басты. Шахта курыштары да 600 тоннада уйктап калды. Мше август болды, 2 000 Fa жеттк Енжарлык epuiin барады. Нурлы кызыл жулдыз сэулеа басен. Шахтадары селкостык жел1 жулдыз жарырын уредк Сенд1рмек бо- лады. Жулдыз тунжырайды, касындагы карт бабасы кенет уялрандай болады. — Ие, шахтада Ka3ip кут жок. Жулдызымыз шахта былтырры каркынына кайта тускенде бэйгеден озганда кызарыккырап жанар,— дед1 6ip жумысшы. Бул сезд1 кырын тыцдап, туншырып турран жас ж1гп кенет жулып алрандай акырып: — Донбасс пролетариаты 6ip жандырран жулдызын сеширмейдк Бэйгес1н аякка баспайды. Енбек майданы нын кызыл туын жыкпайды,— деп, таскынды сезш айт- ты да, Шахтин дейтш комсомол шахтага Kipin Kerri. Шахтанын курыш бел1мшен енгезердей кара колен ке елее erri. Шахтин шахтадары калын кеннплердш ор- тасына келш суык туспен тура калды. Батпан жумыры- рын Tyflin, TicTeHin, жанагы жулдыздын сэулеш басен деген жумысшыра TiKciHe карады. Басын шайкэды. Bip кезде кенет: — ...Сол жулдыз унпн 6i3 TepiMi3fli тен1з кылганбыз. Б1здщ кара алтынмен алыскандары елшенген кайраты- мыз... Сондыктан шахтадары жумысшы табы жулдызын сенд1рмейдь.. жаркырата бередн — легенде салбырап, мунайып турган кеннллер котершп: — Ур-ра! Жасасын Донбасс шахтасы! Жасасын Кы зыл жулдыз! Марш алра, марш алра шахта курыштары 54
кара алтын yuiiH ер тулрасы терге шомылсын! — деп да- уыстады. BipHeiue мындаган кеншплер шалкып, шахта бурыштарына тарап та Kerri. Машина тутштер! екпшмен зуылдайды. Конвейер ков- галды, imTeri кем1рлерд1 сыртка лыксытып жатыр. 10 кундш осы шабуылмен жанрырырып кара алтын беру каркыны ьпгермеп барады. Шахтанын жорарры бел1мшщ терезелершен кунба- рысын аузына каррыткан бас кер1нед1. Бас, аздан сон ехеу, ушеу, одан квп емес. Булар кыдырмашылар ед!. Шахта конторына барып жатыр. «Акта керек...» деп, еткен кундерш санайды. — Юмге тас кем ip кара алтын болып кершбейдк он- дай uiipireH адамдарра шахта мацайынан орын жок...— деп, директор зтденедк басын шайкайды. — Сен негып турсыц? — деп еактен Шахтин Kipin келдь — Мен бупн демалам,— дед!, кыдырмашынын 6ipi томен карап. — ...Барлык комсомолдар уздж аз демалыссыз шах танын ен терешнде болады. Сен екеущнен баска комсо- молдардын 6api сонда...— деп, тутыккан Шахтин оларра шушле TycTi. Кыдырмашылар аз ойланып калды. Bip кезде 6ipeyi: — Мен шахтага кетпм,— дедк — Мен де кетт!м. Мен ез!мд1 буг|ннен бастап 5 жыл- дыктьщ аярына дейш екпшд1 деп жариялаймын. Енд1 ка ра алтынды жарык шахтанын бурышынан шыкпаймын, — деп ею кыдырмашы контордан шьжа женелд1. Арты- нан кул1мдеп Шахтин да шыкты. Денел! ак сакалды шал Менаков 30 жыл шахтада болган. Каз!р пенсия алып жаткан карт батыр. Барак- тан жуг1рт шыкты. Шахтага кезш салып турып тура- лап тартып кетт1. Конторра келдк Инженерлердж алды- на тура калып: — Мен каз1рден бастап шахтара тусем,— дед!. Бугшге рана жарайсыз foA,— деп инженер каркыл- дап кулд!. — Жок! — деп Менаков кабарын туйдк инженерд!н устел!н куш колымен койып калды. Инженер: — Карт ашуланып калды,— foA деп женделе бас- тады.
Шал аз сазарып турып: — 5 жылдыктыц аярына дейш ез1мд1 екпшд1лерд1н элдынры катарынан деп санаймын. Карт кенгшлердщ бэ- piH жарыска шакырам,— дедн Инженер кешш кшмдерж, шам, болат балганы карттын алдына экелш улг'РД'- Ме- наков тез KniHin, фонарын жакты да курышынан жалт бердь — Карт! — дед1 6ipey. Менаков колындары фонарын кетерш, жанагы KiciHiH. бетше отк1р кез1мен кадалады. Ол Kici тары кулдн — CaFaH уйде отырсын, кун кезшде жылынсын деп пенсия бердн.. Сен каз1р шахтара келт отырсын. Ай карт, уйктап жатпайсыц ба? Ci3 кандай акмаксыз, мен тан калам...— дсп каркылдап тары кулдй — Балам, сен езш акмаксын, сенщ акмактыгына мен тан калып турмын, бул сезд1 сен... сондыктан рана ай- тасын. 2000 тоннаны б1лесщ бе? Кайда уйктап жатыр?.. Мен большевик. Донбасс шахталары менщ колымнан ту- ран. Сендердщ аяк алыстарынды Kepin, жвтелш жата алмадым. Енд1 5 жылдык майданында карыштаймын... Енд1 жумыстан босанран барлык пенсионерлерд1 май- данра кайта шакырам,— деп, Менаков жалт бурылып ж у р т KeTTi. Поселке барактардап ак сакалды шалдар шахтара карай журш барады. Булардын 6api де 30—40жыл шах- тада болтан карт батырлар. Bip ш ал ш ахта ш ш д е BaroHFa KOMip тиеп жаткан ж1г1тке к ар ап , басын ш айкады . — Туыскан, сен тазалык сакта? Артына карасайшы, кем1р калдырып кеттещ , ананын 6ip тушрш калдырма, iciHHiH 6api осындай, eKi жумыс болады,— деп колымен нускады. Маман, карт кеннплер кимылра KipicTi. TeTiKTi ма- шиналар да денгелеп жатыр. Адам, машина октябрьде 12750 тонна беруге тшс. Жорарры бел1мдег1 бас инженер бел1мшде осы цифрра талас болып жатыр. II — С1з таудын карт KeHiuicici3, niKipiHi3fli айтьщыз? 12750 тонна молшерге калай карайсыз...— деп, бас ин женер техник Фоменкора умгг назарымен карады. Фо-
менко алдынгы караздарды колына алды. Цифрларды K93iHe жакындатып уньпдк башен ез1 ашык мэселе си- якты туйт, жай дауыссызданып: — Шахтанын электр куипне айналдырран бел1мдер1 I он кунде 300, II—775, III—500 тонна кем ip беру керек. — Барлыры?— дед1 инженер. — Барлыры октябрь айында 12700 тонна KOMip eHflipy керек,— дед1 Фоменко. Шахтадагы ысылран маман кеншкпер шаршап келш, мэжшске катынасып жатыр. Bipan, 6opi де дардарылу- лы, Tic жарып еш нэрсе айтпайды. Бэр! де штершен ку- ( б!рлейд1, есептейдь Терезешн, алдында партком уэкЫ ь отыр. OFaH жалрас Олейников. — Машина 500 тонна береди 6ipan 6i3 бере алмай- мыз,— деп куб1рледк Орындыктан жайлап кетершп, ко- лындары кагаздарына карал карт жумысшы ce3iH жай лап саясаттай бастады. — ...Эрине 6i3 тау KeHiuiciMi3, турарымыз атакты Дон- j басе, жол басшымыз коммунист партиясы. Сондыктан бул мелшерден коркуга жол жок. Муны толык орындау- ра болады. К,¥Ралдардьщ 6api эр батырлардын касында шынылдатып, дайын туру керек. З-катардагы KOMipfli шырару ymiH конвейер керек,— дедь Коликов 4-де б1здщ машина штейдк Тасымал бар. Арба жок. KeMip уй!лin жатыр,— деп, темешеш катты сорынкырап алды Олей ников. Конвейер машинасынын касында турган 6ip жумыс- — Енд1 KeMipfli жер астында нпртш, 5 жылдыкты киындыкка ушыратпаймыз, бар куралмен пайдалану ке рек. Менщше, октябрь жоспарын ерюн орындаура бо лады,— дедь — Орындаймыз! — Орындаймыз... Енд1 социалдык жарыс, екпшдшк керек, большевиктш сын керек...— деп шуласып тарасты. Каранрыда I-курыш батырлары да тер шомылып ж а тыр. Кара тас кем1р кабаттарына суйылып болат бал- раларын шыцдайды. Конвейер болаттай гурюрейдь Kyuii кернеп, TeMipfli жары к дуние майданынын Кызыл курылысына тез жет- KiseM деп карыштайды. Конвейер ецеилмен тас KOMip уздша'з сорылып, кете- Р'л1п барады... TeMip табанды тар унг1рлермен >кукп кол
вагондар сыртка KeTin барады... Шахта сыртында кызыл вагондарда eciKTepiH ашып тур. Жылдам жукте деп паровозда азынайды. Вагондар козгалады. Советтер Одагынын киыр шетшдеп майдан- дарга бетж тузейдк — Кайтарында астык ала кел!.. ¥мытпа!— деп шах та гудогы аманат тапсырады!.. Кулагина ciHipin кояйын умытып кетерсщ деген ni- cinie y3in-y3in анырап кояды. — Аманатынды орындаймын. Мен келгенше KOMipin- д1 кебейт,— деп вагондар, паровоздары боздап костай- ды. Exi тут1н кушактасып кек жузшде оралып калады. Ленин ескертюшшщ касындагы турган кызыл жул- дыз каз1р нурланган жалау желб1реп, шайкалып коя ды. Муны керш Менаков карт жымиып кулед1 де, шах- тага Kipin нетель Донбасс ерлерП Шахта кушн катты шырка! Екш- н1не ту кайратынды кос. Алга бас, жайнасын кызыл жул- дыз! Кайнасын социалдык майданнын казаны! — деп, Ленин атай да колын жогары устап сейлеп тургандай, кез1не анык кершедь
КОЛХОЗ КАРАУЫЛЫ Жарык айлы тун, жымындаган аспан тагысы ор те- кедей ойнактайды. BipiH -6ipi куады, тамшыдай сорралап Алатаудын ак мамырына тумсыгын тырып сурше жы- рылрандай болады. Аспан урысы атышулы Жет1каракшы, жер жэндж- TepiHiH кузрындарына... урынып алады, жок болады, «i3iimi Алатаудын кем!лген кара келенкес1 жасырады... Болмаса, жана ecin келе жаткан кып-кызыл кызралдак- тарды жулып таста! Болмаса гул отанына ерт сал! Жал- рыз оттыктын кунына шалындыр»— деп, кыли кезш кыс- кандай болады. Суык карауыл пйшнш керсетедь Тор- сияды. «Жер-жиИан майыспас TeMip Kinairi мен» деп, каба- рын ашпай, KipniriH какпай турран мэнг1л1к TeMip казык муз тен1зге конатын аспан конагындай калыктайды. Айдын epeci жетпеген Алатаудын шубар колтыктары кара келенкелерш узартып етектед). Карауытып KepiHreH колхоз отаны жым-жырт. Ат шаптырым Шалкар корраннын сырткы ipreciHeH енгезердей кара коленке жерге жабысып, козралды да д1р1лдеп барып uieriHin кетт1. Иырында шит1 мылтыры бар, калын кшмдн каба са- калды, сэры шунак шал отан шет1н дамылсыз айналып жур. Алатаудын кара коленкелерше, жакпарлы кара жылранын уры анрарларына ун ш п кояды. Бул колхоз карауылы Карарул ед1. Сары каска тебетт1н Алатаудын кара койнына сун- rin кетш, шабаландап кайта келген1 Карарулдын JKYPe_
пне кудж туарген едь Ka3ipri минутта жауырыны муз-1 дап, кейде Kopi денеа от жалындай ертенш, мын кубыл-1 таны езже де ой туаргендей болып едь 0cipece, c o h fu кездерде ел аузында ебелектей ушып) журген шындык сездер кеншне тусе бердк Ол бай-ку-: лак табынын колхоз отанына жасаган шабуылдары едк| Сондыктан анау ауылдын б и т скирд мая жактарына! кез1н кеб1рек салатын. TinTi кеп карайды. Кейде мая 1 тебестен ерт жалыны кертгендей болатын. Элденелер- дщ елеа кершетт. Сол кезде карауылшы Карарул: «Анау колхоз отанына ерт салып жаткан бай-кулактар екен деп» те ойлайтын. Кезшен жасы парлап, кайрат курса- уы езже карыштайтын. Мылтьтынын суык ynripiH тап душпанына карап кезенетт. Елее екент бьпген сон, мыл- тырын тартып алып езже-ез1 к улт жымиятын. Отанды айналып журш кететж. Жарык айдын сэулест туармей, карангылыкка беленш жаткан суык т у т кара жылра- нын алкымдарына кеп карайтын. Насыбайын атып алып мылтьтын катты устап уц ш п коятын. Бай-кулак табынын колхоз атына жасап жаткан кас- тырын Карарул жаксы бжетж. Колхоз мушелержщ ке- meri жиылысында тексержген мэселелер Карагулра ум- тылмайтын сабак болтан едк 0cipece колхоз карауылы отанра сак болу керек деген едь Карарулдын уйкымен араз екешн, кашаннан ез мшдетше кунтты екент, онын бай-кулак табын каекырдай керетжж колхозшылар ай- тып мактаган болатын. Осы мждеттердж барж Ka3ipri минутта Карарул орындаура тырысып, езШ н бурынры укыптылык сарынына салынып едь Отан сыртындары аласалау корганнын кара келенке- леу жержен 6ip елее каран етш жок болды. Ж урж келе жаткан Карарул кжт етш тура калды. М ылтырын ко- лына алып уц ш п куларын салды. Отан iiumeH сыбырды сездк Арс етш ит дауысы шыкты. Карарул жуг1ре басып, 6ip ушыктан айналганда, 6ip бастын келенкеп ко'рраннан кетер1леберд!. Кеудес1не де й т HibiFbin, 20—30 таяктай жердег1 жарык айлы далара туст1. Карарул даладары келенкеге карап тура калды. Ко ленке кенет жок болды. Жерге батып кеткен тэр1здендь Кара сакалды, какпа шекпенд1 дэу кара Kici жалт бурылып Карагулра кадалды, кенет урейленж, кейж шегше бердь Карарул бул Kicmiii белгш кулак Каш- кынбай екент танып калды,
— Токта, жауыз, кашсан, атамын,— деп, туйш п т т катты. Капел1мде Карарулдын 03i де не болранын бьл- мей калды. «Тушмен KipniK какпай жургешмде булар кай жарымнан Kipin Kerri. Бай-кулак дегендер уры ит- тен де суранак, жылман болады екен? — деп, iiuiHeH ен- •ririn демш катты алды. Мандайынан тер шыгып Kerri. Итке элдене болып калды деген кауыптер туа бастады. Карарул мен Кашкынбай 6ipin 6ipi арбап турранда Кашкынбайдын алдынан сэры каска тебетар сегп. Каш- j кынбай каша женелдь Карарул мылтырын басып ж1бер- дь Мылтыктан шыккан кекцпл жалын ш р ш п , будакта- нып, Кашкынбайды куалап кегкендей болды. \\ Карарул жупрш келш, колхоз баскармасыныц алдын- : дары конырауды 6ip-eKi рет кагып ж1бердь Коныраудын I дауысынан Алатаудын шыны шынылдагандай, ай д1р1л- деп, жулдыздар жасырынрандай болды. ! Бул поселке онша улкен емес. Орыс, казары, дунгён, гаранты араласа 200 уйдей рана болатын. Батырак, ке- дей, орташалардын; Ke6i колхозра уйымдаскан. Колхоз баскармасы, коллективен сайман коятын сарайлары, Кызыл кырманы поселкеден шет1рек болатын. Эйткенмен конырау даусы еркiн естыщй Колхоз му- I шелершщ бала-шараларына дейш жиналып калды. Колхоз алдындары толып турран журт ушлген астык жактан лау еткен от жалынын кврд1 — 0рт1 ©рт!— деп кетерш жабыла жупргстк Булар жакындай бергенде от тары лап егп де, кайта сендь Журт отты камап алды. Колхоз карауылы Карарулдыц ашынып шыккан дауысы самп erri. — Уры! Уры! Кулак Брюшкин! Брюшкин колра тус- Ti. Кулак!.. Кулак! — дедк — Кайда? Кайда? Ж1берме, уста! — десш колхоз- шылар шулап ере жупрнгп. ...Ж урт уйшген мая астыктык айналасында жупрш жур. Катын-калаш, бала-шаралар ездершше шуласып, дан-дуц энг1мелерш кетерш жатыр! Мая астыктын 6ip жак шетшен салынран cipeHKi отын аскындырмай, лап берген кезде-ак Карарул келш кар- сылык кылган ед1. Арыктан exi шелек суды алып куйып ж1берт кулак отын туншыктырран. Осы кезде арт жа- рынан жалт берген елеске м1рдщ орындай тесте карады. Брюшкин сол кашуымен кутыла алмайтын болтан сон уюл1 сабан арасына 6epin кеткен болатын. Брюшкин са- 61
бан арасына Kipin алып, cipeHKe тартайын деп жатканда Карарул батпан жумырыгымен шекеден салып ж1берген. Карарул Брюшкшш ею Teyin, кояндай буктеп жаныш- кан-ды. Содан кейш касындагы кек арбадан арканды алып Брюшкишй тамагынап кылрындырып, денесш ма- тап алган болатын. Ш у есплген жакка елекседей суйре- Tin женелген болатын, сол бойымен куралган топтын 6ip шетшен келш юрдь — Брюшкин, Брюшкин!— деп ентпсп. YpbiFa колхоз- шылар тене туст1. Брюшкиннщ устждег1 сабандары кай- та лап бердь Карарулдын ciitip колынан жаншылып кал ган Брюшкин бакырып, оттан атып кеттк Колхоз какпасыныц кайырылысында жаткан Каш- кынбай касындагы Брюшкинге карап: — IcTin caTi болмады... Кырын келдй.. Менin аярым- нан ок тидк.. Сен1н сакалын, шашын куйдь.. Колра тус- TiK... Енд1 елдж, бггпк,— деп етбетшен туст1. Ол елш ба ра жаткан сиырдай ыныранып:— Мен булай болады деп ойлаганым жок ед1м,— деп ауыр курсшдь Какпанын ал- дында турран колхоз бастыры Топаров eKi елексеге карап: — Ия, сендер булай колра Tycin мугедек боламыз деп ойлаган жоксындар рой. «Колхоз иеаз жатыр. Ота- ны мен астырын ертеп кетехпз» деп ойладыцдар foA. Жа- райды. Колхоз карауылы сендердей талай кузрындарды колра Tycipep эл1,— дедь — Тап тартысы шиеленген уакытта, бай-кулактар- дын колхоз курылысына гстейтш залымдыктары осылай аскынады. Мунын Ty6i ездерш отка салып, куырдак кы- лады. Бул ел1м алдындары кысылу foA,— дед1 партия уясынын хатшысы толык кара wiriT Топаровка. — Алпыс жыл азаппен алыскан мешц курыш колым- нан бай-кулактын кутылып кетуi eKi талай-ак болар,— дед!, Карарул кабарын туйш, Кашкынбай мен Брюшкин ге жакындап. Сумпшп Шолпан мен Тем1рказык кана тур. Баска жулдыздар 6ipTe-6ipTe шоктай сен in барады. Саррайып тан агып, жарык сэулеленш келедк — Ал, ал митинпш сагат нешеде ашамыз?— дед1 Топаров сагатына 6ip карап, партия уясынын хатшысы Шуйбекке 6ip карап турып. — Сагат 6-да деп хабар бериш foh,— дед Шуйбек. — Сагат алты болып калды. Мен конырау берейш,— дед1 колхоз карауылы Карарул.
— Бер,— дед1 Шуйбек. Карарул конырауды eKi-уш рет coFbm ж1бердК Кол хоз баскармасыныц алдында буркылдап eni трактор тур. BipeyiHiH шоферы кэд1мп Кэр1мнщ Койбарары, тракто- рын майлап жатыр. Коныраудын сорылуы-ак мун екен. Колхоз алды кек арбага толды. Колхоз мушелершщ эйел, еркек, бала-ша- раларыныц 6api калмай жиналран. Кызыл ту желб1ред1. Кун жана рана шырып келедк Кызыл сэуле жасыл атып, кызыл тура оралды. Шуйбек митингш! ашты. Орыс- ша, казакша сейлеп Ka3ipri ж у р п зш п жаткан саяси нау- кандардын манызын айтты. Коллектив козралысын ашып, тундег1 болган уакираларды баяндады. Мунын сонынан поселкелж уйымдардыц адамдары шырып сез сейледь Колхоз мушелер1 сездерш жалындай тулап, сейлеген сайын Кашкынбай мен Брюшкиннщ енселер1 томен тусе бердй Куттары кашып, кандары iuiTepiHe тартылып кет- Ti. Бул exeyi жегул1 арбанын тусында тур. Касында ми лиция бар. Поселкелж жастар уясынын хатшысы соз1н айта келш: — Колхоз отанына бай-кулак табыныц шабуылына мунан былай комсомолдар жол бермеулер1 керек... Бай- кулак табын мулдем жоюра аттануымыз керек... Жаса- сын колхоз курылысы! Жасасын социалдык майдан!.. Жасасын кырары колхоз карауылдары!..—дедк «Ура» деп шу к е т е р Ш . Будан кешн комсомолдар косылып жат- танды жырларын айтты. Колхоздын epaepi юл санлак Енбекте алгарак самрандар, врлете кушщд1 кун санап, Аспанды жангырта сайрандар! Сен ушкын. кызулы жалынсыи, Алда сан асулар алынсын. Бай-кулак туншырып, вртенш, Камырдай илешп, сарылсын! Колхоз карауылы Карарул енбек конырауын уш сок- ты. Трактор гуркпдеп, паровой дурйпдеп кушш жиып, шабынып козрэлды. Кызыл ту же'лб!реп, куйге беле- Hin отрядтарымен колхоз даласына жен тартты. Колхоз тракторыныц болат туярынан шац буркырап, тас жан- шылып, дацрыл тастак жолмен борсацдатып айдай же- нелдк.. 63
ОРДАДАБЫ ОЙ РАН1 Ату Патша кыскы орданын кен аланынан жалтбердь Bip Kici артынан баспалата куып, наганнан ок жаудырды, ок катарынан 5-6 атылып Kerri. Туйдектеген кекнпл тут1н акшыл ayaFa cine алмай, yfiipLnin калды. Патша екшип бурыштан айналып бара жатканда 6ip ок кула- рына таяу зынылдап eTTi. Тиген жок, патша жалт бер- генде жанбасынан жалп eTTi. Саскалактап тура 6epin eKi-уш рет cypiHin улпрдь ушып турегелт, бурышты па на кылды. Артына карады. Наган тары б'Р атылды. Ту- riH бурк етт1. О к патшанын мандайынан жанап еткен- дей болды. Патшанын кез1 су карангы тартты. Сойдак сэры KipniK кэрылды. Шекесшен соккы тигендей басы айналып, жер денгелеген тэр!здендь Ею иырынан демш алып eHTiKTi. Бурыштан тары 6ip бойлап Караганда нак артындары бурыштан наган тары таре erri. О к патша- нын сол жагындары жарра соры лды . Патша бурыштан ата женелдь Артына карамастан кашып, кыскы орда- пыц какпасына келш KipAi. 1шке Kipe аптыгып сурше кулаган патша iiUTeri адамдарра онай жумбак болран жок. Кенеттен не болды десш (6api де абыржып жиналып калды. Бул II Алек сандр патшаны еллрмек болып, куып, мылтык атушы халык учител1 Соловьев едь Бул Kici «халык еркшдшЬ партиясынын тенкершшшнен саналады. Сондыктан му- ньщ Петербургка келгендеп ойы патшаны елт1ру едь Осы талабын орындау ушш 6ipHeuie айдан 6epi бержтас 1 В. А. П р о к о ф ь е в е н «Степан Халтурин» атты мтабынын жеке тарауларынан жасалган ерюн аударма.
орындарын KYHi-TyHi торыган болатын. Наганный ку_- лагын кайырын, тем1р какпаныц кайырлысында талай турган болатын. Ka3ipri минутта аягын кия басып орда- дан шашау шыккан жок, ежелг1 жауын елНрмек болтан едь Bip KiciHi миллиондаран кара букаранын азаттыгы- на курбан кылу едт Осы талабын орнына келНру ушш таудай талабынын тунгыш тьпегш арытканы да жанагы ерлж болатын. I Bip сагаттан кейш кыскы орданын жараланран ак ке- meci жаракты офицерлерге толды. Ордалы жыландай ыскырран суык дауыс кетершдк «Патша кудай» жырын шыркады. «Уралап» жецк1лд1, ерсш-карсылы арылды. ;i Кабактарынан кар жауатындай карынып мылтыктарын i сатырлатып октады. Орда тешрегщ TiiricKin кездь Сур I KHiMfli сыйдан сэры жаракты офицерлер шеп басынан ■ ок жыландай орриды. K.a3ipri минутта Соловьев™ тапса, I журегже сулжтей кадалатынын мына жардай анык кер- I сетш-ак тур. Кеш болды, патша eciH жана жинады. Журег1 жана рана орнына тускендей болды. Тамактанды. Бала-uiaFa- сын ертш, e.TiHin театрына келед1. Таныс эйелдер билеп жатыр. Патша карап турды. Буфетке отырды, сыра ium . Кызыл алып танцыра ара- ласты, танцы арасында «патша кудай» жыры жырлан- ды. Патша театрдан кайтты, айналасында карауылдап келе жаткан солдат. Патша жатар алдында кунделж дэптерж алды, бы- лай деп жазды: «1879 жылы апрельд1н eKici кун1, сагат 9 жарымда кыдырдым... Сол суйжНмдшне барып, кай- тып келе жатканда, бас штабтыц тец1рег1нен белгкпз 6ipey мен1 куып атты... 0л1мшн 6ipiHmi баскышынан калдым... Кудай сактады. Офицерлер атушы бузыкты табанда 1здеп тапты. Туткын уйже ж1бер1лд1. Оран жа- заныц ец ауырын колданам...» дед1. Патша ертецже куймел1 арбамен Самола институты- на келдь Касында жалбыр жунд1 канден ит1 бар. Ит1н кейде кетередк кейде жетелейд1. Орамалын тгстетш ой- натады. Кетер1п алып бет1нен суйедк Патша институтта окушы танысына жолыкты. Бул аксуйект1ц кызы ед1. Патша сонда келгендег1 жумысы да осы болатын. Кыз бурынры сарыны бойынша патша- Fa 1ш тартты. 0уел1 кушактасып cyflicTi. Кол устасып садка таман журд1. Кыз патшаныц канден итж кетерш
тесше к.ысты. Бетшен суйдк Канденнщ собалак жуншен 6ip топ жун тарап Kerri. — Асылдыц осы жуш маган берген ескертюшщ бол- сын,— деп, кыз патшага карап жымиды. Патша насаг- танып карап кулдк — Итчмнщ жуш ж1бек, тек саган рана беремш...— деп кызга кылымсып ыоз болды. Петерпавл корраны. Алексей атындары атакты тас камал. TeMip какпа карауытып тенселш журген карауыл камалдьш куцг1рттенген кара коленке жершен 6ip адам дамылсыз журш сенделдь Tyci суык, бет-аузы тук. Кыркылмаран кара сакал. KyTiMi кеткен азрын шипн. Канаты кайырылган сункар сиякты ©TKip жанарлы коз канталаран. Жайнаран K03i кабактын астынан тенкер1- •iin жан-жакка каралады. KopFan iuiiH 6ip тугендеп етш, кабак астына тасаланады. Бул да ойFa кеткен тэр1здешп тунжырайды. Жег! курт журегш жеген каралы туткын езшен шо- шып селт урейленедк Кос колдап басын устайды. 6 з 03i- нен шжшш тктенедк Журектщ rnepi жарлауыт жарына соккан тешз толкындай катты курсшедк Ынырсып тол- рангандай зарлы дем ышкынып шырады. Сенделген тут кын сорылран сендей сенделin барып токтайды. Колын кусырып жарра суйендк Бул туткын осы тас камалга юргенше биыл 18 жыл. Ол кезде жасы 21 ед1, тузакка тускен дуадактай бул турмеге камалып калуынын ce6e6i де кенеттен болтан 6ip куш ед1. Кемершен аскан алмас кайрагтын албырт- ты ушкырлыры болатын. Бул да Соловьев сиякты арыс- танньщ айбарына жабыскан, Ka3ipri кунде бас суйекп сындырура айналган жердщ кабары болтан жаралы жан. Тула боны курысып, тобарсыран сулде, азайран кан. Мунын сонында патшаны елт1рем деген катесш мой- нына алып та едк B ip aK патша KopiH Tirin, жаралы жанньщ тмегш бермедь BepiK камалдын кун Tycneci ен каранрысына камаран едк Бул туткын ауыр кылмысты- лардын катарына саналран едк Сондыктан бул туткынныц тардыры да патшанын ай- рыкша буйрыгымен орындалмак болран. Осы турде зынданда шерленш елсш. Турмыстын ток-
naFbiH жесж. Есжен танып жындансын. Ulipin 6iTciH. Ит жемейтж болып калсын... деп кайрылы камалга камаран II Александр патша болатын. Мунын сонындары Со- ловьевты азапка салмай тез елпрткенше патша жанада рана екжген болатын. Туткын iciHiH. катан тексертетжже 18 жылдан 6epi кутуде. ЭЫресе, туткынра сотсыз, icci3 тумара туйык , жатканы-ак катты батып сазартады. Дурсшдеген журек Ka3ipri кезде тынысы тарылып элшреген, кансыз KypFan швлдегендей сыбырлайды, сонда да сорлы туткын булт i баскан кара куннен дэмелк Эл! де болса аршындап ба- сатын айдын далара шыккысы келедк Турме бастыры туткын жайынан ай сайын почтара хабар 6cpin турады. BipaK, бул туткын жайын патшадан баска ешюм бйчмейдк Патшанын касындагы санаттары ! да бммейдк Туткыннын сонша неткен кылмысты екенш I турме бастыктары, коменданттар да б!лмейд1. Тек камау- да екенж бшедк Турме бастыктары туткынды патшадан алран арнаулы жасырын белг1мен шакыратын, атайтын болды. Туткын белмес!не жан шрмейдь Тек тамак бер- генде турме бастьжы eciKTi ашады. Dip колымен тамак- I ты бередк EKiHmi колында наганды кезенумен туратын. Туткын есшен тангандай болды. TipmiaiKTeH Tipmefl кудер1н узген. Каралы сулде калжыраран тэр1зденедк Кейде ез езЬ нен жулкынып сешредк Тула бойын кимылдатып, дене- ciH тацасытады. 0 зш ©3i ньжайтып, ынырсып эндетед!. Ой заман, аяулы eMip. Шыкпаран жаннан умгг.... деп, патшага сан рет хат жазды. KemipiM сурады. Тары да 6ip жыл eTTi. Туткын кереуетжде жатып кез!не элдене- лер елестегп, бул алрашкы турмеге юргенде сыртта то- налып калган кшмдер! каз1р mipireH. ETiri кегерген, пы- шары uiipin сынран. Канжары тотталган. Осылар лзбек- телш 0TTi. «Солай ма» екен деген ойы болса да 03i тум- сарып Kerri. Кальщ кара ой туманына сунг1гендей Tipei<- ci3 токаурады. Сагаттан сарат озды, кун артынан кун, тун артынан тун уласты. Туткыннын кезже олденелер елестейдк К а ра куншн тымырсык тунек туманы дню мен алыптын ойындарындай мегиреу атыртып коюланады. Кейде кара туманнан жезтырнакты арыстан мен кара 6ypKiTTiK ша- бынып турран eaeci жасалды. Eni жырткыш сорлы тут кыннын тебесше тент калгандай, алайын деп турран 67
арыстан, бурейiH деп турган буркгг сыпатты. Муны кер- \\ж ген туткын бурынгыдан да сурланып, урейленедь Ыза ieyin шер козгайды. Саналаткан 6epiK тас камалдын эр< ж ерт кос колдап туйплейдк Киялданган карасы туткынныц тьпегш мукайды. Со-! v дан кейпн туткын кепн ез!ней алмакшы болады. Кос L колдап ecin кеткен шашын бурап устайды. Куйкасын ij, кем1ргендей шымырлатып тартады. Салбырап келт жалацаш кереуётше отырады. Жам- бастап кпсаяды. Ke3iii аудартып тебеге карайды. Тебе-1 ден жер.п жагалап темендеп келе жаткан коцыр ермек- j mire кадалады. ©рмекнп жаншылып, ашылып, туп-тура iprcflen келт Tycin туткыннын колынан ермеледь Тут- ' кын ермекнйге ушледк Жылы шырай тартады. 18 жыл- дан 6cpi жнылмаган сзу кул1мдейш дед1. 0 рмекш1 тут- | кыннын бармагыньщ ушына кел1п турады. Туткын ер- мекшпп жолдас кылады, коя 6 epin ез1 снбектеп артынан ередь Ойнайды. Едэу1р к ен ш кетер1л1п, жецкпсшп ка- лады. ©рмекшщен айырылганына бупн уш кун. Турме | iuiin актарып карайды. Таба алмайды. Кайта шерлене- | дк Кереуетке жатты, шегел1 кереует аркасын айгыздап I жырган. Сырт жакка кулагын салады. Сырсыз мешреу i карангы тун ундемейдк Канаты сынган калын ой эл1 де галаптын сапарын шегедь Жуйр1к ой жслдей ecin, муд- д е ст орындап кайтканга уксайды. Саркылган сорлы yMiT алдамшы, жалганнан эл1 де кудерт узбейдк Дэ- j меленедк | Ракымсыз eMip, курттай жеп, карангы койнауда елексе кылдын ба? TaFbi алмаган Kerin бар ма? Арман- да калма... деп демш катты алып ауыр курсшдь Хатты колына устап турып, сыртка кулагын салды. Дыбыс бшнедь Хатты ашып ж1берт жылдамдап окы- ды... Б1з сол арыстанныц 131не Tycin журм1з! Арыстан орманга беюндь Далага шыкпайды. Сондыктан оны coFy киын болып тур. Bi3fli б1рталай аншы болып сол i калын жынгыл, ну орманныц шетшен торып журм1з. I Арыстан анда-санда орман шетте жалт 6epin кайта орманына Kipin кетедк Кейде, орманды басына кетерт кунйктер1мен шулайды. — Пай, солай... 1 х 2...—деген. Хат-хабар осы. Туткын аз ойланып калды да, шап- шандап хатты кайта окып шыкты. 18 жыл уданынан муз болып каткан, шерменде болган кам кешл сэры майдай 68
•рюендей, канталаган пене кез Ka3ipri минутта к ар ат ы абактыны жаркыраткандай. Кезерген ерш кемсендеген 1дей шерменде туткын хаттын тубш тексермек болью ой [жупртш карады. I ...Халтуринге 6ip-eKey косылган... TaFbi б1рнеше адам- ' дар... олар KiM?.. Желябов дегендер болмаса?.. Жарайды. Кажыган кайрат хабарга мшш калыктагандай бол- дын— каралы журек ак кагазбен агаргандай... сабазда- рымды 6 ip керетш секунд бармысын? — деп туткын ез- езше катты сейлесш барып, жаланаш кереуетше барып отырды. Сарт етш eciK ашылды, карауылшы есштен тут- кынга карап: — Жанагы хатты жогалт. Мына жакта офицерлер турмен! TiHTin кетершдь..— деп eciKTi жапты. Салдыр- латып сыртынан кулпын салды. Туткын хатты окыды. Сол exi ортада сырттан дабырлаган дауыстар да eci- т!лдь Жакындай бердк eciK салдыр ете TycTi. Туткын урейлендк Колындагы хатты аузына салып уртына тыкты, KepeyeTine кисайды. Н е 1с т е у к е р е к Мыжырайган жер уй, елеуаз енсеа тускен жалгы.ч терезе, уй iuii лык толган адам. Сэл FaHa eciK iiuiHeH ти- ектелген, iuiTeri адамдар кезек-кезек шыгып тешрекке кезш салып келедк Бул 1879 жыл августын аягы. «Халык еркшд1п» пар- тиясынын жасырын жиылысы. — Патша кара шаруаларга еркшдж, тендш берген жок. Алдады...— деп, 6 ipeyi сезш тындырды. — BipHeuie жуз жылдан 6epi орыс халкы кедей, каран- гы к^лдыкта... кергеш кун емес, тун. Сондыктан буларды айтуымыз керек. Еркшше шешшп сейлейтш сезге epiK anepyiMi3 керек. Орталарынан газет-журналын шыгарып, сырларын агыттыруымыз керек...— дед! тагы 6ipeyi. Сезд1 корыта келгенде 6 api де патшаны елируге деп токтам кылды. Енд! патшаны калай елт!рудщ жолын эрюм езшше сокты, акырында: — ...Мына, кыскы камал 6epiK жауыздыктык орда- сы. Будан елт1ру ете киын. Бул белгш тэж!рибедеп ic. Сондыктан, патшанык жолын даладан тосып соккан же ню жэне орынды.
— ... Bi3 далада тоскыны болранда, TeMip жол бойЛ нык шндершен кутем1з. TeMip жол астына бомба коЯ мыз. Журш келе жатканда бомбара от 6 epin патша поЯ зын киратамыз. Эрине, оеыдан тетеа жок. ПатшаньЖ Кырымнан кайтуы болмаса, баруы б1здщ осы талабьИ мызра дол келеди— деди етюр жуздк орта жасты, кабЖ сакалды шешен Желябов. Жиылысты баскарып отырраЯ куш б1лект1 жанарлы ж1пт Степан Халтурин де бул сезя ;ii коштады. K,a3ipri минуттан бастап тенкершцплдердп! ЗЗ-i патшаныц i3iHe тусть Степан Халтурин Устшде конетоз. шолак пальто. Басында мыжырай-1 Fan майлы кепки ¥зын бойлы шуйдел! ж 1пт жумыскерИ эр заводтын арасында катынап жур. Тетеннен караганД Kici, бул жшггпн Tcrin cMCCTiriH байкарандай. BipaK, бул I ж1пт сол жур1с1нде i3 тастауда. Сырт адамдарра т у р ш ! байкатпай. iuiKi сырын андатпай, ептщ ен нэз1гше с лып журегшш i3inen баска ешюм бьлмейдй Бул Степан Халтурин. Патшара карсы кызмет icTen | журген Ke3i. Сонымен катар жумысшыларды уйымда- | рына гартып журген шак. BipaK жумыскерлер уйымра кеп тартылмай жумыстыц толрэры киынра coFbin журген | уакыт. Барлык муше 200 ден аскан жок. Халтурин келш завод тешрегш айналды. Карауылда турран полиция- лардьщ сыртын торыды. Кезш ала 6epin, шеттеп жумыс- кер барарына жалт бердк EciK таре erri. Барактын ас- тындагы жер yfline TycTi. BeTKi какпакты жапты. Лапыл- даран май шам зордан жылтырап тур. Жарыкка жары- маган кара келенке, терезе жок, 6iTey, туйык жер асты. Бьпектерш сыбанран устйбастарын май баскан, шан аралас кара куйел1 терт жумыскер асырыстау куйбен- дсп жатыр. Кус саусактары сусылдап 6 ip Hopceni тередк Санайды. Жып-жып етед1, 6 ip жумыскер мацдайынын Tepin сыпыра Tycin алдындагы тутканы бурып машина- ны айналдырады. Баска жумыскерлер машинадан тус- кен кагазды буктеп жинай орап шумактын сыртына ка- Fa3 жабыстырады. OFan эр заводка деп белп кояды. М а шина куларын кезектест бурап тындырмай тур. Машинаныц TepicKeii жарында Халтурин, 6 ip колы- мен cipeHKe шарып, скшии колымен жылдамдап караз жазып отыр. Желябов газеттен карап кателерш тузетш
жатыр. Перовская аренке жагып жарык кылып тур. Бэ- рiнiн де кимылдары шапшан. Сездер1 сабыр. Ka3ipri жумыстарынын курделш де осы болгандыктан TOHKepic- цйлдер бар яйгерш салып жатыр. Газеттершщ осы са- нын эр уакыттарра куйын соккандай тезшен таратып ж1беру. Осы газетке куйылган шерл1 журектщ сырын калын жумыскерлерге толыгынан Tyciндiру. YcTinri барактан шу кетермш. Жакындай бердь 7-8 полиция 10— 15 жумыскерлермен куресш барактарды басына котерд1. TiMicKin тщте бастады. Bip нэрсен1н иЫн сезген тэр1зденш шугыл, катан жур1п барак белме- лерш асты-уст1нен келт1рд1. Ж агалап, астынгы жер уй- д1ц жабылган донгелек какпагына тендк Астынгы га- зетш1лер елег1зд1. Кагаздарын жия бастады. Донгелек какпак кетершп калды. Бас полициянын кошкар муй1з, жез мурты астагыларга басынан бурын кершдк Содан кешн муздай мелд1реп ек1 коз1 кершдк Аздан кей1н б1рнеше мурт, б1рнеше коз болып аска ущл- д1. Балыкшыдай кадалып кездерш тжтк Газетш1лер по- лициялар екен1н бшдк Капел1мде куд1кт1 ой туып калды. — 0 з1м1зд1 устап ешнэрсе кайтара алмас, мына ка- натын нанял, жана гана уясынан ушайын деп туркан га- зет1м1зге киын... Ал, ещи олсекте газетт1 бермеуге ты- рысу керек,— деп Халтурин ауыр курс1нд1. Кейш uieri- Hin барып май шамды ypin ceHflipin ж1берд1 де, буктеул1 газегпн устше барып отырды. Жандармнын 6ipi аянян салбыратып ш ке тусе бердк Халтурин орнынан ушып турегелдк Жандарм аянян тар- тып алды. Бас жандарм шепнш наганын суырып алды. TeciKTiH irniHe атып ж1берд1. Басын тыгып iiiiKe коз!н салды. Халтурин б ip жумыр тем1рд1 колына алды. Ка- ныи iuiiHe тартып т1стене келш, у ц ш п турган жандарм- ды тумсыктан койып ж1берд1. Жандарм басын жогары кайкан етк1зд1. Содан кешн тесжтен ioiKe карай ок жауа бердь Карацры зынданнын ш ш де жандармдар мен 20—30 жумыскерлер газетке таласты. Тенкер1сш1л Перовская 6 ip шумак газетт1 астына ала кулады. Перовскаяныц ту сыртынан келген жандармнын суык колы г а з е т жула тартты. Eni жак 6ipiH-6ipi сылкылдатып урды. Дыбыстарына туншыгып кыркысты. Кокпарда журген газет жыртыл- 71
ды. Енд1 газегп койып, 6ipiH 6ipi кулаштап салпаласты. KapaHFbi тумандй наган да ылагып жатыр. Адаскан ок эрнэрсеге барып кеэдесш ынылдатып жатыр. Шанга араласкан сасык тутш куйындай yfiipuiin коюлауда. Халтурин жандармнын 6ipeyiH кылжита сокты да 6ip топ газет™ кушактап тесжтен шыга женелдк Наган таре ете тускенде, ок зуылдап Халтуриннщ артынан iae- сс шыкты. Халтуринга дарыган жок. Барактын жанына барып «быж» етть Содан кешн Перовская мен Желябов шыкты. Газет- TepiH аркалап, барактан шыплп бара жатканда артынан наган огы куалады. Тесжтен басын шыгарып, бас жан дарм жеюршдь Желябов eciK алдында турып наганмен тартып ж1бердк Тесжтен шыгып келе жаткан сэры иык- ты кеуде томен жылжи бердк Патша жазгытурым жиИанга аты шыккан Кырымда турды, Кырымныц кырык урулы табигат байлыгы пат- шаны серуенге шакырып алганына ею айдан асып ба- рады. K a3 ipri уакытша патшанын кайтып оралатын уа- кыты да болды. Сондыктан тенкершнплер карар кылган кабак сок, тем1р жол бойын жагалады. BipiHmi тоекын Александриевский мен Москва тем1р жолынын арасы болды. Тенкеркнплдер ею б елМ п, жанамалы жагалар- дын астын кузетть Жакын арада кун батыстан кайтатын диюдщ дэуш елНрш журектж дертш таркатуды серт кылган тенкершийлдер Ka3ipri минуттан бастап yMiTTi жумыстарына Kipice бастады. Д ала. Тенкерюнплдер тем1р жолдьщ астына кос как- панды курды. Ол какпан тез жарылгыш жер копаратын бомба. Ею бомбаныц арасы елшешп кемшдк Bipi журш келе жаткан поездын алдынан жарылатын болды. Еюн- mici поездын артынан жарылатын болды. EKi бомбага сым жалгады. Ол сымнын eKiHmi басы тем1р жолдан жуз таяк жер астындагы аппаратка жал гады. Желябов жер астынан сыгалап поезды кутть Баска жумыстарын б 1рьщгайлап болды. Коз ушынан кулдырап кер1нген поезд шезде-ак сы- рылдап келш калды. BipiHiui бомбанын уетшен басып ете бердь «патша поезы» деген жазуын Желябов шалып калды. Аппаратка от бермек болды. От теДкп кулакты кыздырды. От алмады, бомбага от туспедк Поезд зырыл- дап ете бердк Кез ушына Kerri. Б|'рте-б1рте алыстап
кулдырады. Кек-ri поезд TyTiHi KepiHin барып карасы eiirri. Тенкеркпн'лдердщ салы cyFa кеткендей. Талпынран талаптын езеп кыркылрандай болды. Эркайсысы эр жерде салбырап турып калды. Желябов аярымен аппа- ратты Teyin-Tevin хибердь Bip айдан 6 epi азап кылран енбектер1 боска Kerri. — Халтуриндер 6 ip нэрсе кылмаса б1зден дэрмен бол- мады, Fofl...— деп Желябов нэрселерж жинай бастады. 19 ноябрь кара бултты жамылран тун, тымырсык ты- ныш MeHipey. Сасык wicri тун уйкысы калруда. Сарат ll-fli сокканда поезд Москва жолына туст1. Поезды eKi паровоз суйреп келедк Паровоз алкынып кырылдайды. Жол шандарын суырып ушрдк Тун тума- нында бадырайып келе жаткан едк 6 ip кезде вагондарын уз1п тастап 03i озып женеле бердк Ceri3 вагон жол ус- тшде кантарылып калды. 1шждеп адамдары курбака- I дай шулады. Станцияга келдж деп сыртка шубады. EciK I алдынан куйылган кара тунд1 кергенде кереметтей та- I ныркап калды. Паровоз артындагы почта вагонын ауырсынып ке- fiiH HTepin тастады. Почта вагоны жолдан тайып ушып туст1. Деятелей жорары айналды. Асты-устшен келдк Аркаланган 3-4 Kici паровозды токтатып, каррып ■ тусть TeMip жолды жаралап келш буралран кешрдщ ас- тына туст1. Асьжыстау аз сейлесп де кайта шыкты. Х ал турин наганын суырып алып, токтап калран поезра ка рай журдк Баскалары да нагандарын суырып вагоннын алды-артына айналды. Халтурин шулап жаткан адам- дардын iuiiH аралап кезж салды. Калтасындары наган ный куларын колымен кайырып вагоннын iuiiHe Kipfli. Патша кезге туспедь Патшанын бул вагонда болмаран ce6 e6 i де осындай- дан сактану едь Бул поездын сырты патша поезы бол- галмен ш ш де патша жок едь Патша екжпи поезда бол- гандыктан бул жолы тары аман калды. Кыскы сарай, б1рнеше катар биж уй. Ек эстынры ка тары жер астында. Мунда кыскы сарайдын зергерлер1 мен шеберлер1 турады. Булар орданын уак-туйектерж ютейдь Турмыстары нашар. К а р а т ы уй, моладай тар. Осында туратын шеберлердщ ycTiHc тары 6 ip шебер . 73
алынды. ЮиипеЙ1Л, сыр сактарыш жасж!г1т. Бул Степа* Батышков'. Калын кабак, каская шыккан калын е р Л шашы ecKi шеберлерд1 тандандыррандай болды. БатыиЯ ковтын олармен ici болган жок. BipaK, олардын эрб1и кимылдарын сынап отырады. КуэлМнде былай деп жазылган: «...Олонский губернясы, Сетеке аулы, жасы 22 д е ! деген. Бул ж1г1тке де осы шеберлердщ шшде жатыг] 6 ipre кызмет icTeyre тура келедп Ж атак орыны ете нашар, карангы. Жалрыз денгелем терезе. Сырты шойынмен торланран. Yfl iiiii дымкыл. Уй-1 дщ жары кегерш кеткен. KiciHi туншыктыррандай сасык' ауа. Степан Батышков карангы уйдщ жарына такап,1 aFam кереует!н койды. Hapceci аз, тек ез1мен 6 ipre улкен aFaui сандырын экелдь Оны кереуеттщ бас жарындары бурышка койды. Баска шеберлер буран таныркаран ni- шшдерж керсеткендей болды. ©зшщ устшде 6 ip ohf3h KniMi жок. — Осынша улкен сандыкты суйреп кайтесщ. Bip 03i белменщ жартысын алып тур. Онанда оны сатып ж1бе- pin нан алып жесейпп,— дед! 6 ip шебер Батышковтын касынан ете 6 epin. Сандыкка кезш салды. Батышков турш байкатпайын дегендей. — Бул сандыктын эр жерде керек орны бар, ез1 ете T63iMfli 6epiK сандык, тап ез1ме ауырлыры да жок, сон- дыктан муны сатура болмайды,— деп Батышков мурты- нан кулдк Шеберлер сандык жайынан сез козрап Батышковты кэрытып койды. Батышковтын керген талкысы жалрыз бул емес. Сон- дыктан буран онша мукала да койран жок- Жана келген уста Батышков онша кеп сейлемейдк Кандай да болса ici ете орынды ктеледк Кыскы сарай imiHfleri жуйелерге K63iH салады. ©cipece патша орында- рын жадына алып кеп карайды. Анда-санда кыскы сарайдын асбасшылары сиякты кызметкерлер, усталар белмесше келш энг1ме козгайды. ©3iH ауылдан келдщ, кандай энг1мен бар? — деп ecni устанын 6 ipi Батышковты ш п тартты. — Ал, айтайын мен патшамен турдым,— дей бергенде баска усталар ку- Халтуриннщ жалган
лш хйбердк Батышков ез-езш танданып баскаларра к а рал: — Ал eTipiK пе,— дедь.. — Дурыс, дурыс, шамасы сенщ белмецнщ алдында ■ патшанын бакташысы, онын астында патшанын асхана- сы бар екен рой. Сонымен сен патшамен 6 ipre туратын болдын FOft. — Ия, сен калай ойлайсын, патша кандай уакыттар- да тамактанады,— дед1 устанын 6 ipi. Батышков енд1 б1рдеме десем сез уласып кете ме дегендей, кабак асты- нан карап усталардьщ TypiH терешректен шолып кетт|'. — Жок-жок, туыскан, ceh калада аз турдын, сонын уиин тап осы жендег! сырлы жумбакка тусшбей турсын. Ойлан...— деп орда кызметкерлерЫн 6 ipi Батышковка карап, карк-карк кулдь — Ж1г1т жаксы, TiKeciHen кетед!, б!здей емес, б1здер мукалган адамдармыз рой...— дед1 тары 6 ipeyi. Батышков кызметшьлердщ зркайсысына 6 ip карап елег!зд1. Сездерш сынап устерш-тустерш тугендеп erri. Шынында да осылардык не деп отыррандарына Батыш ков тусшген жок. Эйткенменде жан-жактап муЗДздеп ба ра жатканына караранда, осылар б 1рдемемд1 сезш кал- дыма деп, езшен e3i кудштенген болатын. Ж асы рын бе л г i 24 ноябрь, тун. Каланын шетшде калрыран, елеуаз жалрыз землянка. Заводка жакын окпанда, жарлауыт сайдын койнауында жолдан кашык. Бул уй Лештековтт, тенкерюнплдердщ мекеш. 9ci- ресе Желябов пен Халтуриншн кеп кездесетш жер1 осы землянка болатын. Шалкак eciKTi уй iuii быкырсыран кокыс. Уйде жал рыз кемшр бар. Тецкершшьлердщ жана рана шырып кеткен! сол едь Сарт eTin eciK ашылды, алда кала бас- тыры пристав, жандармдарымен Kipin келдк Пристав KeMnipre жакындап: — Бул уйде юм турады, айт жылдам деп,— катты акырды. KeMnip: «тек ез1м турам»... деп карысып жау- ап кайтарды. Жандарм уйдщ iuiiH талдап тшттн Пеш- Tia imiH, салам арасын, бэрш де кылыштап OTTi. Пеш артынан б1рсыпыра караздар тапты. Караз тецкершипл- ДерД)Н жасырын бастырран ундеу урандары, жэне 6 ip жоилкке салынран наган мен кинжал табылды. Пристав 75
кемшрге катты килжтк Кысып шынын айткызбак болды BipaK кемшр Халтурин тапсырран 6ip ауыз сезд1 акта мак болды. Табылран кагаздын 6 ip шспнде карындашпен кыскы сарайдын планы сызылрэн, пландары 6 ip белменщ yeri- не крес ( + ) белп койылран. Жандармдар муны Kepin ан тан болды. Тубшде бул уй 6 ip кереметтш ордасы екенш сезген сияктанды. Жандармдар жазылган кагаздарды алып, кыскы са райдык бастыгы инженерге экелдк Генерал планра карап — Бул кыскы орданын планы em6 ip айырмашылык жок- Жаксы болып ете дэл сызылган. Муны сызган к дай шебер?..— деп, муртын шныра тусш танданды. — Мына крес белпы не? — дед1 пристав. — Mine, бул жерде 6 ip apin б елп а бар Foft — , инженер кез1лд1р1гш алып ун1лд1. Кез1лд1р1г1н суртш кайта KHin ун1лд1,— оку орны, жатак белме, асхана. деп окып кетт1. — Мына крес не деп пристав кайта сурады. — Бул кресп бйлмеймш, 6 ipaK, крес патшанын асхана орны шамасында, ия асханада,— дед1 генерал инженер Инженер кайта планра карады да орнынан ушып ту регелд1. — Бул кагазды кайдан таптындар. Осы кагазды тап кан жерд1 кузету керек. Бул тенкер1сш1лдерд1р ici,— деп, мандайынын TepiH cypTin, асырыс курсшдь Кала бастыры жупыны ак сирак, сасык кузендей шанкылда ран пристав елен eTin: — Каз1рден бастап кыскы сарай жаракты эскермен кузет1лу1 керек... Айда, турмавдар!..— деп пристав ар тына жалт бурылды. Садактын орындай самсап TypFa жандармдарына: — Шагом-марш!..— деп команды бердк Bapi де шырып K erri. П нту Астынгы катар жер уй... Карангы туман, кезге турт- се Kepikrici3 усталардын 6 api де катты уйкыда. Сырттан кетер1лген дауыс жакындай берд1. Бул дауысты уйде тас буркенш ояу ой туб1не бойлап, болашарын болжап жаткан Батышков кана б1л' д1. «Сактыкта корлык жок» деген деп, жастьтын ipre жарына тартып, ондалып жатты. 76
Сырттап>1 дауыс 6ipiH-6ipi шакырып усталар уиуин жанына келш калды. Эуел! полковник, осыдан кейш жандармдар шубап Kipe бердк Bapi де кару-жаракты, асынып тартынран сэры жездердщ Tyci суык. М уз жу- рек аяз сияктанып, шеберлер уйкыда жаткан аркасын калтыраткандай болды. Бас полковник Kipe акырып, тур-турдын астына алды,-Шеберлер бастарын кетерш алганда кереует астына кылыштарын тырып енбектеп журген жаракты жез иыктарды корд!. Батышков жандармдардыц келгенш жана рана бьп- гендей болып басын кетердк Ke3iH cypTin келгендерге карады. Канша ж 1герленгенмен де жез иыктардын суык тустершен сескенейш дедк 0 зЫ ц сыры ашылып калса, icTiK кандай боларына кез1 жеткендей болды. ©йткен- менде осы сезштшгш жез иыктарга байкатпау жагын карастырды. Полковник бэршщ документтерш карап erri. Как- пандап отырран Батышковка карап: — Сен неге турмайсын!..— деп акырып ж1бердк — Ол кала турмысын бммейдк ТэртшД бшмейд1, ел адамы жанадан FaHa келдк Олонский губернясшш, Се- теке ауылынш...— дед1 полковникке карап тыкылдап, шебердщ 6 ipeyi. Жез иыктар уйд1 TiHTin болды. Ешнэрсе таба алмады. — Орда тешрегшен бузык адамдардын сыбысы б ш - не бастады. Сондыктан сендердщ бэрще де бугшнен бас- тап арнаулы номер бершедь Ордадан шыкканда, юр- генде сол номермен юресвдер. Сендердщ кастарында эркашан 6 ip жандарм болады. Жандарм 6 ip ce3iKTi сы- быстарынды бшсе, маран тезшен хабар етедк..— деп бас полковник бурканып турып сейлед1 де жалт бердк Bapi де шырып Keiri. Аздан сон 6 ip жандарм кайтадан Kipfli. Шеберлерге карап кул!мдеп 6ocaFaFa отыра кеттк Батышков кереуетшен турран жок. Мыжырайып оты- рып босагадары жандармра карап кояды. Бурюттей бу- pin тебесше консам деген ой кейде келш те калады. — C i3 юл елде болып, каз1р кала туршен коркып кеттадз бе? — дед1 6 ip шебер Батышковка. — Ауыл — ауыл куйшде калады. Ж ана полковник не айтты? Колынды кусырып салбырайсын. ¥ры кезщмсп коркау каскырдай каския карайсын. Д емщ карлывып шщнен тунып отырсын. Туыскан, ондай сумдык жара- майды. Ол тубшде езще пайда бермейд!,—деп, жандарм
Батышковка кадала койды. Габандап-ак Батышков с Д з1ктенген турш кврсеткендей болды. Шеберлердщ 6 api де уйкьша кеп-i корылдаран кеюр| дек, шуылдаран танау, пыр-пыр, анда-санда жар астьпД дагы шырылдауык шег1рткешн дауысы да тыр-тырлаЯ кояды. Уй iiui эуелгщей карангы тартты. Босарадагы жан| дарм мы лтырын кушактап аз отырды. Корылдаран уйкц кызырына шыдай алмады. Ke3i к1легейленш барып кач РЫЛДЫ. Батышковка шын уйкы жок. ©TipiK уйкы бар. Жат- кандардын катты уйкысына корылдап косылады. Анда- санда кезш ашып басын кетередн Жан-жарына карал алады. Канта жатып кезш жумады. ¥йкылы-ояу куйш- де талаптын ойын киялдайды. Аластап соккан асау журектщ толкын леб1 эл1 де 6 ip кезеннен кайтпай тынбайтынын сезд1ргендей толкып, козралгандай болады. Ж уйрж ой 6 ip секундта жер ша- рына ермепн курып, аркауын етюзш кайтады. Ерюндж, тенд1к, тепсиплдж турмыстьщ кесюнш т1збектеп кез ал- дына арылтады. Батышковтын кептен 6 epi зырылдап ауырран басы эл1 жазылган жок. Басы шаншып жастыкка тиг!збейдь Шынында Батышковтын наукасы тетеннен келш алып бара жаткан дерт емес, жутып бара жаткан пэле емес, басын ауырткан жастыры, жастырынын iiuiHAeri мамык- ка араласкан ок, бомба едь Екжнп ce6 e6 i — езшщ талабы болатын, сертке сер- шлген ж 1гершщ буйдасын тартпай кара бултпен куре- суге белш буран сабаз кайрат болатын. Осы талабын орындау унпн шеке cyfieri сынранша ой тежзше с.унгу, салмарын мига салган едь Желябовтшнде Bip жерлес жолдасымдшне барамын деп айтты да, Батышков уйден шыгып кегп. Батышков кет1амен уста- лар 6ipiHe 6ipi карасып калды. — Осы TeriH адам емес,— деп 6 ip шебер басын шай- кады. — Ой, онын колынан не келер дейсш, бэршен бурын осынын сандыры жаксы, сатса мен алар ед1м...— деп екшпн шебер орнынан турды. Бурыштагы сандыкты ко- 78
лымен устап, ун ш п карады. Козгайын деп едк сандык мыз какпай салмарын аска тарта койды. — Эй, мынау неткен ауыр сандык, iuiiHe тас салып койган ба? — деп орнына отыра кеги. — Сатса аласын ба? — дед! 6 ip шебер екшиисше. — Ой курсын, ауыр кершед!, кимылдата алмадым, алмаймын...— деп, екшип шебер тыржиып колын сштед!. Бул жексенб1 куш едь Батышков i3 тастап орарытып, Желябовтшне келдь Желябов Батышковтьщ жерлеа емес, жолдас, сыры 6 ip, уэдеа 6 ip, тенкершплл cepiri. — Е , Батышков, калай жумыс болатын ба? — дед! Желябов. — ©те киын сол бомбалардын б1рсыпырасын осында экелейш деп ед1м корыктым, андушы ете коп, элсш-эл! TiHTin кетедь Сондагы жумыскерлердщ езще де Kici се- нш болатын емес... Осы куш уш бомба сандырымда жа- тыр,— деп, Батышков кул1мдеп барып кереуетке отырды. — Ушеу1 уш пут бар, сол да жетед1 6i3re баска адам- нын Keperi жок. Тек асханада асын iuiin отырранда пат- шаны жайратсак болтаны, жумыстын 6 iTKeHi,— дед1 Ж е лябов. — Жеке, онын рас aflTeyip 40—50 адамды жайратуы- мыз ce3ci3. Дегенмен эл1 де болса бомбаны кебейту1м1з керек. TinTi жасыл тускендей жайрап ордасы асты-устше KeaciH... Батышков турегел1п уй ш ш де тенселд1. Терезе- | ден сыртка кез1н салды . — Батышков, ешй асыру керек, кеп кеш!ксек жан- дармдар бомбаны тауып алып журер. Одан айрылсак кур алакан каламыз. Сондыктан кызу устшде жумыска жедел Kipicy керек,— дед! Желябов. — Патша сарат 7 де тамактанады, сол кезде бомба ны асхананын астына койып, мына жактары аппарат аркылы от беру керек,— дед! Батышков. — Ия суйт. — Ия мен кегпм, — деп Батышков есжке карай журдь — Кош, Халтурин,— дед! Желябов, Халтурин басын Hin шырып кетт1. Сол кун! шеберлер уйше орда кызметкерлер! тары да жиналды. Энг!ме козралды. — Е , калай халы кш ылардан какп анра тускен! бар ма? — дед! 6ipiHUii шебер ж андарм ра. — Сондай ce3iKTi адамдарды кешеден болмаса, осы 79
03 1ипм!зден-ак байкауиа болады...— деп орданын ею: mi кызметниш c©3in жандармга карап айтты. Жэне-i калай, айтайын ба деген Kiciiue, Батышковка карап ж- МИДЫ. — Сен ондай адамныц ш ш деп сырын калай б!ле ciH— Ей, сорлы KiMHiH KiM екенш б1лмейсш,— деп, Ба тышков кызметнпге тесе парады. — Эй, сен калай бшесщ дейсщ бе? Мен айтайын,— ондай шубалы адамнын e3i каз1р-ак кер!н1п тур. Онда: туыскан еш нэрседен корыкпайды. Батыл келедк Жас канбайды. C e3i де алгыр жогары кершедк Кез карас да каскырдык кезшдей канталагап кайратты келедь Куыс жерЫ ц 6 api сумдык болады. Я т и , сандык, жас- тык сиякты... Туыскан, онынды б1рден-ак мойнына алар сын,— деп кызметнп Батышковка бакшня койды. — Буларык тек казасы жеткен сез гой,— деп, Ба- тышков Tepic айналып кетть Босагада отырган жандарм мылтыгын колтыгына тарта Tycin, Батышковтын ту сыр- тына шаншыла кадалды да: — Буларын не кылган жумбак?— деп турегелт кыз- MeTmire карап: — Сездерщд: неге ашык айтпайсындар? — дед!. Ба- тышков артына жалт бурылып, жандармныц касына кел- : дк Жумырыпян туйш тагы кез1н жандармга туралады. ( Батышков патша белмесшщ алдында Tepic карап ж угЫ п отыр. Куйбендеп устелшщ аягына б1рдемеш байлап жаткан тэр!здендк Алдындагы бомбанын каза- . сы жеткел1 тур. Буган жалгаскан сымныц CKiumi басы астынгы уйде. Сарт eTKi3in eciKTi ашып, кенеттен шыга келген пат- j ша Батышковка жалт карады. Туксшп падала калды. Батышков та селт erri. Алдындагы бомбасын TiseciMeii тасалап, патшага кезш шанышты, 6 ip-6 ipiHe квздер!н кадасып, аз турып калды. Батышков абайсызда жез иыкка сыр алдырып кал- ганына касты екшгендей ещн кымка езгерте керсет-п. Bip рет патшадан кезш тартып алып, темен карап, ер ши тштедк Енд1 есжке ата женелудщ амалын табалма- ды. Абайсызда наганмен тартып ж1бере ме деген сезж- | пен тагы патшага кезш кадады. Bipin-6 ipi бет кубылыс-
тарымен арбап кез баушыдай катып цалды. Батышков сол колын калтасына салды, наганный шаппасын кайы- рып eKiHLui 6 ip тэсш колданбакшы болды. Патша да калтасына колын суцгггп. Наган дыбысы шыкса жал- мац каккан жандармдардыц лезде-ак жиналып калаты- ны Батышковка сыр белп эдш-тк Еюннпден окка ок. жумсалгалы турган арбаулы кезец, сондыктан бул жол- дыц epici кыска екенш Батышков ангара койды. Ендш амал аспай-саспай, колындагы бомбасын патшага бай- катпай, жайлап барып есжтен булт беру болды. Алдын- дагы бомбасын сол жак калтасына кымкырды да, акы- рлн орнынан кетеркпе бердь Патшадан кез1ч айырмастан кадалып, аркасымен есп<ке карай шепнд1. Кырындап | барып, есжтен шыгып кеттй Ац-тац болып калган патша аягын алга карай еш басып ei<i тендг Ym аттап кейш | атып туст1. Урейлешп, састы. Кабагыныц астындагы да- | мылсыз кагылган кос какпак жыпылыктап Kerri. Бул- , дыраган епз кез Батышков отырган пеш аузына ка- I далды. | Батышков эр куш каранпллыкты жагалап, кыскы сарайдыц кец алабына шыгып журедк Уэделес тенке- р1сипл жолдастарын кутедк Жан-жагына карайды, бу- рыштагы орындыкка отырады, темешсж тартады. Кара келецкел1 алацнан Желябов шыгып Батыш ковка жолыгады. Патшаны елНрудщ жолын кайта ка- растырады, кенеседь Батышков пашта сарайына кайта келедк Енд1 табан- ды юке белш байлады. Юл карацгылыкты жагалады. Астьщгы уймен журш келш, ycTinri асхананыц тусына токтады. Жан-жагына 6 ip карап алды да, койнындапл сымды жазды. Пеш ш ш деп бомбаларды алды. Оган сымды жалгады. 1880 жыл, 5 февраль. Кыскы сарайдыц устш тун ка- ранплсы баскан уакыт, inip. Орталык алацдар шаммен жаркырап тур. Барлык белмелерден жулдыздай жылтырап,' шам жары гы сырт- ка шашырап тур. Баска eiu6 ip жан квр1нбейд1. Тек пат- шаныц асханасына ас экел1п журген асбасшылар FaHa жур. Аяктарын мысыктан да епт1 басады. Сыбыстары бшнбейдй Устел уст1нде неше турл1 тамактар тур. Арактыц неше турл1 бастыктары жуйелент койылган. Сагат 6 -ны сокты. Каз1р кундег1 эдет1 бойынша та- мактануга патша келмекш1. 6 - с.
Кыскы орданыц TeMip какпасынан жумысшы Батыш ков шыкты. Квз1н тенкерш, жан-жарына карал алды А ярын санап басып, 6 ip бурышка келш токтады. Iuiki кулагын салды, урейленш елепздк Желябов еюшш какпадан шыкты. EciK алдындары жандармга жалган номерш керсетть Ептеп баскан санаулы i3iH тун каранрысы жуып- шайды. Сырын сезд1рмей, карсы бурышка юлт бурылды. Батышковка жолыкты. — Реттед1м, жумысы б1рынрайланура калды...— дел. Халтурин Желябовка сыбырлады. Желябов муртынан кулд1 де кайта сурланды. Элдене уакытта кенеттен гурс ете тускен кереметтей 6 ip ащы дауыс кыскы сарайдын куларын тундыррандай болды. Кундей rypnipen жай орындай жалт-жулт еткен одагай, жалын елее erri. Катарынан екьуш рет дунк- дунк erri, орда imiHeH у-шу дабыр кетершп KeTTi. 0 рт конырауы карылып калды. Лек-лек адамдар сыртка умтылды. Желябов пен Халтурин артка каранрылыкка карай шегшдк 18 жылдан 6epi шерменде болран коныр ала тутш кыскы сарайды алып Kerri. Желябов пен Халтурин кенеттен кулд1 де, кайта сур ланды. 1с акырыныц не болраны жумбак кершдк Тал осы кезде орда imiHeH урандаган жандармдардын дауы- сы шыкканда eKi твнкершнилдщ битарап турраны ке- шлазджке айналрандай болды. — Сенде канша ок бар, осыдан аман калса, сол пат- шанын тал ушне тал тусте Kipin, наганмен атып елт1ру керек,— дел, Халтурин артындары орындыкка отырды. Жандармдар орда TOHiperiH кезе бастады. Желябов пен Халтурин каланын шетше карай ырысып женелдь Уймет былай жариялайды: «...Кыскы сарайдын ас- пазшысыныц уйшен бомба жарылды. Теменп дэрежел} 8 тере апд!, 45 адам жаралы болды. Уакиранын ce6e6 i эл\\ аныкталран жок» деда. EKiHmi KyHri газет хабары: «...Кыскы сарайдын кеп эскермен корралады. Ce3iKTi адамдарра катан шара колданылады» деген.
Kcuieri еткен ойранда кыскы сарайдын кеп жер| ас- ты-ycTine келген. Ойран шырып копарылран. Устел ус- тшдеп тамактар тепл in шашылран. Арак шынылары кираран. BipaK патша аймарынан еншм елмеген. Ce6 e6 i, бул туш патша тамакка келмеген болган. ByriHri куш кут- кен конактары шет патшаларынын кыздары едк Олар келмей калган сон патша да жок едь Сондыктан патша бул апаттан да аман калды. Кыскы сарайдын кызметкерлер1 сарайдын су келетш жер астындагы тутжтерден корыкты, тун к шш ен газ келед1, су ш ш де у келед!, деп урейлендк Акырында ту- тжтерд1 бузып алды. Алмарандарын битеп тастады. Халтурин патшанын аман калранын жана рана бшдк Басына TeMip токпак тигендей eciHeH танып Kerri. Тэлпректеп барып кана тас сарайдын бурышына суйе- Hin калды. Мен-зен болып карангылыктын кармауына туеin кеткендей болды. Аз ойланып ез ез1нен тштендь Калтасынан кисетш алып темеш тартты. Аздан сон сакал-муртын сипап тары терен ofiFa KeTTi. Элдеб1р уа- кытта басын кенет KOTepin алды. Касына келщ турран Желябовты кердг — Ай, достым Желябов, ceHin бул icinai eKi дуниеде де кешпеепш... Сен асыктын, сабыр етелж дегенде бол- мадыц. Кане енд1 не болды? Tipi калды, ещц ретш табу киын. Еши ез басымызга кара тун тунергел1 тур...— деп катты KypciHin, кабарын салды. Баска калалардан Петербургка жаракты эскерлер арытылды. Кыскы сарай тешреп эскерге толды. Жандармдар кыскы сарайдын шеберлерш тугендедй Ka3ipri минутта баскан i3i бшнбей райып болган. Ба- тышков пен Желябов ауыр жумбак болды. Эар есе, Ба- тышковтан кудштендк Уйткеш Батышковтын к у эл т жумбак. Оран тек келт!ретш 6ip жер осы Батышковтын куашпнде... «Олонский губернясы Сутеке ауылы...» де- л1нген мундай губерня, ауыл Россия топырарында жок. Муны жандармдар сурастырып бшген болатын. Сондыктан, бул мэселе Ka3ip шенйлмеген сыр болды. Ордалы жыландай ыекырран сур кшмдк суррылт TycTi, жаракты жандармдар сендей сорылып женшлдк Арада 6 ipa3 уакыт eTTi. Алып кашкан канку энпме
куйындай кетсрнпгсн коз, тенкершинлдердщ салы cyFa коткендей мойындарына су куйылран кезец. Батышков ею колын артына устап, кыдырыстагам болып бакшаны оралды. Лыкып журген адамныц imiae к!рл1. Баска 7-8 тенкер'юшлдер де келш топка юрдп Батышков калтасындагы наганын алып шеггрек ш ы ры п турды. Жанарлы кезбен мын сан журтты т1збектеп ет- юздп Bipeyfli топ imiHeii кез1 шалып калды. Yni.'iin па рады да кара пеленке шамныц тубше к елт баганага жабысып калды. Топка кезш салып тур, жанакы Kepinin ксткен жез иык бакшаны айналып кылжандап кайта келдп Барана тубшдеп Батышковтын алдынан жанап eTTi. Касында эйел1 бар. Жаракты улык каркылдап ку- лш озып Kerri. Батышков мунын артынан тесе бердн Баска тенкершпйлдер келш Батышковка жез иыкты тап сол деп ымдады. Батышков керд1м деп жолдастарына «ым» какты да i3 куалап журш кеттп Бул патша емес, баска 6 ip жез иык. Мужыкты жы- латкан улык. Генерал тенкершнплдердщ жауынын 6 ipi. Элдекашаннан осы сэры ала шен болатын. Патша мэсе- леЫ киынга айналран сон Батышков осыны айналдыру- га тускен. K.a3ipri тун сол жорык сапары болатын. Жул- дызы онынан турса, Батышков кол какпайын салмакшы болып журген кез1 осы. Генерал аракханара юргенде Батышков та жанаса юрдп Генералдын бетнаузына ныктап карады. Сол сен- cin Foil дсген Kiciiue тарамыстан тушлген cinip жудыры- рын Tyflin южшд1 де етш кеттп Генерал эйелш кушактап барып орындыкка отырды. Сол кезде жалма-жан генералга жетш келш Батышков наганын кеЗедп А рылып жаткан ж уртш ш де жандарм- дары да бар. Наган таре erri, камсыз журт шайкалып кеттн Ай кала у-шу бола калды. Генерал орындыктын алдына тонкаласа кулап тус- Ti. Тумсьты топырак капты. Касындагы эйел1 атып ту- рып, шынрырып еюнцй жакка шырып Kerri. Жандармдар бакшаны айнала камап тенкер1сиплер- дщ K06iH устады. Бакшадан ш ы р ы п бара жаткан Ба- тышковты 6 ip жандарм коюректен Tyflin, iuine тфедп Б а тышков жандармды тумсыктан койып ж 1берд1 де ата женелдп
Жандармдар айнала камады. Нагандарын'кезенш ке- лш устады. Енд| булкынудын peri болмайды. Талпынран талап- тан канаты кыркылды. Тешздей толкып соккан асау журектщ леб1 Kasipri секундта су сепкен шандактай тына калкан а уксайды. Кара булт коюланып барып карацры койнын ашкандай болды. Шулы заман ызгарлы арыстан шшшш керсет- кендей. Екйши Александр патша белмесшен шырып босага- да отырган Батышковка шаншыла кадалды. Батышков бомбасын алып, патшага кезш кадап артымен барып шалкалап шырып кетедь Бул Батышковтын екшип улы талабындары 6 ip ке- зен болатын. Осылар кез алдынан елестеп erri. Арты айсыз ка- panFbi тунде сабаланып жауран кара жацбырра уласып кетедь Батышков екшнп рет eciH жиранда 6 ip улкен залдын ш ш де сенделш турганын бьпедк Ан-тан, мен-зен болып TiciH кайрап жарра суйендк Аз турып есш жиды. Жан- жарына кезш салды. Караса алдына кадалып отырран патша сотый кердк Артына айналганда «жалт» еткен квк кылыш, eciKTi мылтык жан-жагынан ripefli. Катты курсшдь Сот ушм1н жариялады... «...Ертен сагат 9 дарда асылады. Оран дейш жалрыздан-жалрыз онаша кама- лады» деген де Батышков кайта сурланды. Басы айналып K03i карайды. Шеке суйеп сынып кеткендей сыркыраран тэр!здендь.. Ол мек-зен— TeMip керегел! жалрыз белые ертенп сагат TOFbi3Fa дейш Батышковтын Т1ршшктег1 eMipi болмак. Eciri бе- piK, кезге туртсе KepiHrici3 кара-кунпрт Петропавл кор- ранынын 6epiK белмесшщ 6ipi осы. Батышков екп!нмен келш TeMip eciKTi теуш-теуш жь бердк Кос колдап туйплейдь TeMip тор тым болмаса сыкыркын да 6iflflipreH жок. Болат жактаура TicTeHin калган. Жабысып жымдасып калган туйык... Тым-тырыс, жарык жок,— сокыр, кулак жок.— сакы- рау. Батышков жарка суйенш аз турды. Кайгылы калру- Fa терендеп кеткен тэр1здендк ...Каралы кун, шерленген журек. Сыланкан ой...
Талпынган талап канатын сынып кайырылдын... ой epi- ciH eMipfliH 63i кылам деген сорлы... Сайга жыгылдын. К а р а т ы тунн1н канды ауыз кек жал каскырын аламын деген, халыктын камын жеген мен бейбак. ©Mip бойы арпалысып еш TipeKci3 кеткенщ бе?.. Арманым сол сер- т1ме жетпед1м. Сонын гана басын жоя алмадым... деп, осы сездерд1 квцшнен санайды. Ke3iHe жасын алады. Даусы курмелш тынысы тарылгандай аяныш. Турме imi карангы. Есж , терезепз тумага туйык, жумбак. ©з езшен дыбысын катты шыгарып: «Жок, жок MeHiH жолым дурыс. Енбекнй елдщ кез жасы журепме куйылган кезде жорыкка аттандым Тун уйкымды терт белш тар камалда жорттым. Жалганшы жемкор патшаны мын-миллион квз жас тын жолына курбан кылу талабына мшд1м. Кун1ренген елдщ жарау колын сэры майга типзем деп отка TycTiM Канатам кыркылды. Ж ок, окасы жок. Bip касык шел болган шерл1 квз жастын жолына курбан. Б1зден кейш ri мын сан жумысшы уйкысын бузбай жата алмас. Кв терьпер, зл1 тенджаз кетпес Ka3ipri киял болашактык 6 ip кезшде шын ем1рдщ вз1 болар. Шам жарыгы жа нар...» деп вз езшен куб1рлей сейленш кушмдейш дед1 HbiFbiH жарта Tipen, кезше олденелер елестедк Коюланган кара булт уйривд, кун буркенш аиял-те пл жанбыр тас буршарын пулеметтщ орындай зулатты Далада букен кагып ыктап турран мал, адам мой нына су куйылган кара шекпен. Гурсшнен коркып жы лаган бала... Жанбыр толастап булт к в и т . Кара булттын ойдак арасынан квк жузшщ ен терещнде жалрыз жарык жул- дыз жарк етт1. Куншырыс жарынан кулдырап квршд!. Муны кврген Батышков басын кетере бердь Жул- дызга карап шаншылды. Муз болган жамаулы журен кайратпен кайта жанаргандай уйткып сокты. Жымиып кулдь Колын созып жулдызга кетерше бергенде каран- рылык кайта каптады. «Жаралы туткын, ен бе, туе пе, элде жуйрш ойдын ж ел ю , болашак болжау ма? Жулдыз... ж а р к .erri...» деп колын мандайына таяп мулпдк аздан сон ойы еке- нin бьпдк ©Tin бара жаткан eMip сарым сиякты, минутты, се- кундты куалап уласкан суррылт заман. Канталаран ка ра тун. К ер ж аз ай, сур бултка кемшген сиякты.
Туткын жан-жагына караранда тек езшщ турмеде отырранын рана б!лд1. Есшен танран кезде есплген: «Ертекг! caFaT 9...» туам болса nri ед1 деп, бул жарын да ойлады. ©MipfliH созыла бергенш суйдь Егер ол eHi болса бул акырры секунд деп сазарды. Олай деседе тут кын манадан 6 epi ай еткенш, жыл еткенш, минут етке нш бьпген жок. Тек, есшде кемесю калган «сарат 9» каралы жумбак сиякты. Турме eciri сарт erri. Самсаран жез иык, суык кв- ленке жарык eTin, iuiTeri туткынга шагылысты. Туткын урейленш: — Шынымен-ак ешкешм бе, «сагат 9» болып-ак кал ганы ма,— деп, турмеден epiKci3 ш ы ры п журе бердй Сур кммд! жез иыктар квп жиналран. Бэршщ ал- дында II Александр патша. Кун булт. Аласапыран март irni. Кайрылы Халтурин аспалы араштарды квргенде т1рпнл!к оты свнгендей жа- ралы K63i карауыта калды. «Сарат 9», куле караран улыктар. Топтын шетшен оралган 3-4 кара шекпендер камы- руда. ©нештерш созып, ш ке умтыла карайды. Аспалы а га т дар. Дузакталып тарылран жылмын аркандар ажал OFbi. Жаралы жаннын кещрдегш кут- кен наглаттын камыты кан шырармай каксататын дар. Патшанын кылмысты деп тапкан адамдарын сол дарга астырып, e3i кызырына карык бола карайтын майданы осы. Кас какканша кара квбелек туткыннын басына кш- лш те 'калды. Зарлы туткын ен акырры сезшде: — Жауыздар, сендер мен! мукатканмен, кулдырын- дары канды жасты муката алмассын. Eip тосуларын бо- лар,— деп к!лт токтады. Кыл мойнынан тускен дузак оны acnaHFa тартып ала женелд!.
ПЬЕСАЛАР
___
Сагыр Камалов, Тайыр Жароков К.АНДЫ ТАЯК. 4 nepdejii, 6 cyperrl драма ОИНАУШЫЛАР Б у р к i т б а й — бай-болыс, 45 М ы р з а б .е к — жИт, 22 жас- М а т а й — ауылнай, 35 жаста. К а з н — шабарман есебжде, 35 Н э д i р — necipi, 19 жаста. Х а м и т — партия хатшысы. К аТьГм с а к — би, 40 жаста. К в б е н — би-бай, 55 жаста. 30 жаста. В а л f ы и — бэйбше, 35 жаста. У э к i л конфиска уэк!л1, 35 К а л а м н а с — кыз, 9 жаста. A f и л а — Балгыинын абысы- Е р т а й — малай, 12 жаста. 0 м i р з а к — малай, 18 жаста. ны, 28 жаста. К а п а й — 6>\\прзактын axeci, Е г о р — трактор шоферы, 30 65 жаста жаста. К о д а р — кедей, 50 жаста. Б а т т а л — милиция, 35 жаста. 3 i л к а р а — кедей, 55 жаста. Е н б е к б а й — ауыл кедеШ, 30 П а в е л — полицейский, 40 Т е м 1 р т а й — 35 жаста. жаста. Б1Р1НШГ ПЕРДЕ Eiplnuii суреш Салтанатты Бурютбайдын уш. Терде т1релген жук. Он жакта эдем1 кереует, бас жагында бедерлеткен керкем асатаяк. Тер алдында жайылган к1лем, кврпе. Перде ашылганда Карымсак, Казн ки1нгсн турде, колдарында камшылары бар, журуге ынгайланып отырады Терде Бурк1тбай, Кебен. Бурк1тбайдыц устшде таза шапан, басычда кундыз берж. Перде ашылганнан: Б у р к 1 т б а й . Карымсак! Бул жумыска вз1к бас бол! Жолдан Капарды, Кошатты ал, тунделет1П «Белка-
йындары» Зьпкарага жет! Карсылык кылса жон Tepi- ciH камшымен т ш п , ат бауырынан е т ю зт , табанын таска rinAipin, айдап келщдерИ! Бул — м ен т OMipiMfli тындамай,— «кызымды Сайболга бермеймш» дегень нщ жазасы. Кызынын тулымын Kecin ат кетше салып алып кел1ндер! Бул — «Сайболга тимеймш» дегеншн сазасы. К, а з и. Жарайды, барайык- <, а р ы м с а к. Ал, 6 i3 журдж. (Шыгады.) \\ е б е н . Ол ауылда да кешрейш, кергеткен бисымактар бар ед1, кызды онайлыкпен бере коярма екен? BipaK, { уш рет Kici змберш отырран сон, бул жолы пэлен-ту- | лен дей алмас. Олардын... эль.. эне 6 ip пысыкша ^Бал- 1 маранбет сыкылды шортандай шолтандаран кедейлер1 бар Fofi. Солар «Сайбол Kapi, era эйел1 бар. Оран Зш- караньщ кызын бермейипз...» дейтш кершедь Осы | Сайболдын Heci унамайды? Сакалына эл1 ак Kipreii I жок. Кырыкка жана рана келгеш болмаса. Bip-eni эйел туги, уш-терт эйел алып отыррандар да бар рой. Келетш орны атакты орын. Сайболдын туран арасы С13, кудай тагаланын берген дэрежеа аркасында, ак патшанын cyfliKTi санаты есебшде елдщ атасы болып отырсыз. Талайлар тарзым кылып, аярынын ушшен кызмет eTTi. Кара халыкка айткан сезщ эл1 де болса алтын. 18 жасыннан 6epi карай губернатор, уйез те- релер1 калап правитель койган. ¥рулы елдщ улыры «здщ жарлырьщызды ек1 еткен1 ол немелердщ ез со- ры FOfl. Б у р к 1 т б а й . Онын рас, сол ауылдары б1рсыпыра бу- зык каратабандар мен1 сыртымнан жактырмайтын ке- р1нед1. Бурк1тбайдын ici дурыс емес. Елд1 булд1рд1, кара халыкты обырдай опты, сул1ктей сорып, жайын- дай жалмап жур...» дейтш сиякты. Иттерд1н сездер1н керд1н бе? К в б е н. «Кулан кудыкка куласа, курбака куларына ойнайды» деген бурынрынын создай! Россия отанын билеген патшанын алтын жагасы кисайды, тажынан тайды, тактан туст1 дейтш шырар. Б у р к i т б а й. Бул 6ip сандал fo8. Ел и еа ат басындай 613 сегалд! азаматтары турранда халыктын кушп со- ларра Tycin пе екен? Атана налет! туп , — мунысын коймаса оларра KepeciHi керсетермш! Азуы алты ка- рыс, айбыны атыраптан аскан билер1мд1 жинап, угам-
д1 курып пален жыл насетке салайын ба?.. Теснен т а етюзш, ындыкка ж етю зт, Сарыаркадан сандалтыГ ж1берейж бе? К е б е н . Ана жылы осылар сыкылды пысыкшалар с карсы келем деп кудайдын кэрше ушырап кездеЯ жойылып едк Булар да сонынаягын кушайын деп ж Foft, десешзпн!.. Б у Р к i т б а й. Осы сапарда сол кызды бермей калсыЛ слш уландай шулатып, кулш некие ушырып, тебеся нен жасыл тускендей шауып алайын! К е б е н . Кажырлы жшттер Kerri foA, алып келер. О н ая соц осындай ел арасыидары KeKiperiH кетерш, ж елкп! журген пысыкшаларды, баскага улп болу ymiH жоюЯ дын амалын i3KeyiMi3 керек. Б у р к 1т б а й . Олар кайда барар дейсщ, кезшде керер-1 Mi3. Алтын такты патша эулетжен калган нэсждеря каладагы жанашыл кызылдарды шетжен кырып жат-Я кан кержед1 гой. К е б е н . «Bepi жок деме берж астында, жаужокдемеЯ жар астында» деген жарыктык бурынрынык с< кой. Сактануымыз керек. Осы тещректеп мужыктар... сонау... Иваннын балалары большевик келед1 деп И желжуде кержедк Буларра epin б!здж казактан Ка- рынбай балалары, Шонмурын, Кара батыр, Кокы ба- I лалары да большевик женедк байдын малый белж | аламыз деп журген кершедк К о д а р . Береке, ci3re айтатын арызым бар. Б у р к i т б а й. Нарылган арыз? Арыз ceHiH не тенш? Ал айт! К о д а р. Мен 6 ip пакыр тана аганмын. Ею-уш мешкеме кыстык азык болама деп жаздай жаланаш-жалпы баккан, 1ргемде уй орнындай рана шабындыгым бар едк Соны а з д ж машиналарыныз барып шауып жатыр екен. Машина басындагы а зд ж Султанга айтып ед!м, eKi сезге келместен алды да сабады. Мынау кан. Шык- паран жан... елмеген сок суйретжш алдына келш тур- Б у р к 1 т б а й (туйжш). Оны маран не кыл дейс|н! К о д а р . Мумкж болса шаптырмасаныз екен дей1м. Б у р к i т б а й. Мен шаптырура жарамаймын ба? Маши-
нанык алдына неге шыгасын? Кайта машинага турап, ез1нД1 елпрмеген сень Жейтш малы жок, menri кай- тед! екен бул?! Мундагы Kici аспаннын астын шауып малына шеп жетмзе алмай жатканда. ц о д а р . Сорымыз кайнады десейкп, энеукуш де бес алты уй нашарлардын 10— 15 таяк. ег1нд1к жерлер1н, барлык малдарыцыз куйкасын айналдырып, кектей жеп кегп. Сорлаттым... сорлаттым десейшП Сэ б е н . Сорлаттымы Heci, ондай усак сездерд1 Береке- не айтатын Heci бар, рас шапкан екен амалын не? Берекекнен «ботырап» салып ewupin алайын деп пе едщ? Руксатсыз баса-жанша уйге Kipin... кергеназ! К о д а р . ©здерщ бииндер, карактарым! (М уцаяды.) 5 у р к 1 т б а й . Машинаньщ алдына шыгып карсылык кылганын да жетер. Менщ машинамды кудай токтат- I паса, басы жумыр панде токтата алмайды. ¥ктынба! |К, о д а р. Сендердей ыскырган ордалы жыланнан кайыр I KyTKi3in койган сум заман... т1ршшк... сум eMipre не шара?! ( Ещреп жылап шыгып кетедЦ Б у р к 1 т б а й (<щырып). Ой атака налет? М э, саган жылан (таяцпен салып-салып oiti6epedi). К в б е н . Жаман неменщ сезш карашы? «Булттан шык- кан кун ащы, жаман KiciHin т ш ащы» деген осы-ау. Б у р к 1 т б а й . Т ш н суырып алармын, мундай такыл- I даган немелердщ, олардын айтканын ктей берсен эр- берден сок тебеке ойнактайды. Оларга заманнык ко- жасы мен. Мен не iereceM, соган KOHyi керек. Мен, мен болган сок MeiifliK м ш д е т ш аткаруым керек. К е б е н . Солай, Береке! Ал ендк мен aH ayri... жакка барып кайтайын. Б у р к i т б а й. Барыкыз... жумыстык peTiHe карап, e3iH реттей келерсщ. К в б е н . Жарайды, оны реттерм1з. (Шытады). Балгын KipeAi. Басында жаулык, уст1нде окалы бешпент. Б а л г ы н. Bip жагынан осылар да кыккылдап мазаны алып елтсрдьау. Б у р к i т б а й (жанбастай тусin). О гам? Б а л г ы н. Сенде жумысым бар деп, сыртта ©м1рзак,тык экес! келш тур. Б у р к i т б а й. Ол ит не кып жур? Б а л г ы н. 03i келген, айтуга бата алмай турса керек. ©м!рзак,тын енбекакысын сурай келген кершедк 93
Б у р к 1 т б а й (басын кетеpin алып). Кдмнен? Б а л f ы н. К 1мнен болсын, сенен-дары. Б у р к 1 т б а й (ацырып). Шакыр мунда балаеын дг| экесш де. KepiMfli керсетейш. Б а л f ы н (eciKTi ашып). Ю ршздер. 0М|рзак, Капал Kipefli. Балрын шыгалы Б у р к ! т б а й . Не жумысын бар? К а п а л (сасып). Шырагым, менщ жайым езще мэл1м гой (дей бергенде). Б у р к о в а й . Маган жайын керек емес, жумысындыИ К а п а л (сасып). Я . айтайын, карарым, мынау вм1рзакИ 2-3 жылдан 6epi пздщ еЫпшзде жур foA. Енбекакы-И сын мен де сурай койран жокпын, ci3 де б ш п бере 9 койран жоксыз. Турмысым тукырран сон, 6yriH алды-1 на келш отырмын. Болса мынау баламнын енбекакы-И сын сурай келд1м. Жумысым осы. Б у р к 1 т б а й (ацырып). Кандай eu6eri бар efli? К а п а л . Апырм-ай 03iHi3re белгш рой. Б у р к о в а й. Балан маган iuiKeH тамагындай да енбек j| ciHipreH жок. Сондыктан, беретш булшкем де з Менщ босарамда жургеннщ 03i де буран телик. © м i р з а к. Бвреке, 2-3 жылдан 6epi таннын атысы. кунн1н батысы тыным кермед1м. Отына куйш, суыга- на тонып, кызметщд! icTCAiM. Табанымды тас, кез1мд1 жас т1лд1, мунын 6opi менщ ci3re cinreH енбег!м емей немене? Б у р к 1 т б а й . Сейлеме доныз1 Осындагы 5-6 малай- лар ундемей-ак енбек-мецбегщ сурамай-ак жур foA. Па, цпркж! Адыра кал-ау. Сен солардан артык пысык бола калранын ба? К а п а л . ILIbipaFbiM, беретщщ болса бер. Бермейтш бол- сан калган енбепн кудайра тапсырдым. Ewiiri жерде баламды ceHin табаныца mipixe алмаймын, алып ке- TeMin. Б у р к 1 т б а й . Ал! Алып кетнй керейш? Сен эл! экенд1 танымай жур екенсщ. К а п а л . Жур 0м1рзак, кетешк! (Eneyi шыгады). Б у р з и т б а й . Ойбай, атана лэнет, элгщщ сезш-ай, бэ- лем жанынды кез!не керсетейж! (Таясыналып шытып Keredi). 94
Ертай Kipefli. Е р т а й . Япырмай, элп сорлыларды елпрмесе жарар едь EHTirin Бурютбай Kipeai. Б у р к ! т б а й (Ертайга). Анау уйдеп Сымакка барып айт. Bip ap6aFa туйе жепп сырттары Капалды аулына апарып тастасын. ( Ертай шырады). Балгын Kipefli. 1 В а л р ы н. Салкам жндтлн ei<i 6 aft6 imeci ycTiMi3re TaFbi ft эйел алды деп тулап жатыр. Келшшект! алып келген- й де 6 ip сойкан болмаса не кылсын? <j Б у р к 1 т б а й . Эйел тулап кайда барар дейсщ. Не ки- I ратар дейНц. Эйткенмен сен барып айт! Kici келгенде I ауыздарын ашушы болмасын. I Б а л р ы н . Эйел сорлыда не epiK бар. ©3iMi3fliH де ycTi- I М1зге эйелд1 косарлап алмакшы болып отырсын гон. I (Буркпбай шыгады.) Каламкас Kipefli. Колында ораыалдан коян етт туйген ойыншыры бар. I К а л а м к а с . Эже! Мына карашы кояным бар. Б а л г ы н . Карарым, муны kim icTen берд1? I К а л а м к а с . Ертай icTen бердк I Б а л р ы н . Е ... жаксы екен! Жарайды, коянынды алып журе рой, Алтын эжендшне барып кайтайык. (Тура бастайды.) Ш ы мы лды к туседч EKiHuii сурет Сол уйдщ iuii. Шымылдык ашылранда Буркггбай мен Кебен сейлесш Kipe бередь Б у р к о в а й. Е ... Кебеке, аман-сау кайттын ба? К е б е н . Аман-сау кайттык. Б у р к 1 т б а й . Кай жерлерден кайттыныз? Жумыс жайы кал ай болды? К е б е н . Энеуп кке Ыккендердир бэрше де бардым. ©звдзге белгш Бекет аулындары энг1мелер 6iTTi. Ай дын кара балалары азге сэлемдемеге езвдздщ кещ- л'Н'з Tycin журген курен каска атты 6epin ж1бердк 95
Б у р к 1т б а й (куМмдеп). Осы атка eni жылдан 6epi кызырып журунп ед1м. Мына 6ip энпме тап болып сэ- Ti TycTi. Жан-жагындары камап отырран кедейлерд1 жырып берген сок, кенл1 ырза боп берген foA. К е б е н . Шынында, ннркш, курен каска ат Ызге лайык кой! Жануар иесш жана тапты. Б у р к о в а й. Тары нешз бар? К е б е н . KapiM балалары мен Торанас балаларынын арасындары жер дауларын да б т р д !м . Дурысында жердщ 63i KapiM балаларына THicTi екен, 6ipaK ол каскалардан ешнэрсе енетш болмарасын, жерд1 ToFa- нас балаларына каратып берд1м. 03ipre кармакка ijiiHreiii осылар. Б у р к о в а й. Жарайды, кеп ic 6iTipin кайткан екен- ciH. Мен де энеугуш барранымда жердщ KopiM ба- л ар ы н т екенш ce3in кетш ешм. Эйтсе де калтага тусер жагын ойлап KemiKTipin KeTin ед!м. Сен муны байкамай жерд1 ана жарына калдырып олжадан бос каламыз ба деп кауштент отыр ед1м. Жарайды, жаксы еткенсщ. 1- Д а у ы с (далада ит ypedi). Ассалаумалиюм! 2- д а у ы с. А литй ссалам ! Бай уйде ме? Д а у ы с. Уйде, тусМ з. Б у р к 1 т б а й ( цалбалсщтай цуанып). Дэуде болса кызды алып келген шырар. К е б е н . Келетш мезгш де болды рой. Алса алып кел ген шыгар. Казн ыред1 К а з н . Салаумалиюм! Б у р к i т б а й. Е ... аман-сау келд1ндер ме? К е б е н . Неге кешжтщдер, экелд1ндер ме? К а з н . Экелдж. Сайболдшне апара жатыр. Ылри 6 ip долы першщ баласы екен. Кызды бермейм1з деп жан- жал кылган сон аулын уландай шулатып, Зшкараны арбаныц артына байлап кызын тартып алып келдж. Б у р к 1 т б а й . Анда-мунда ешкайда шапкан_жок па? К а з н . Bi3 ауылдан узап шыккан кезде, Кайрэктынын киясынан аса пасолкеге карай б1рсыпырасы шауып женелдк Не бтргел1 бара жатканын бммедж. Б у р к о в а й. Кайрэктынын кунгейшдег1 пасолкеде Иван балалары мен Шонмурын, Карабатыр сыкылды кашкындар жататын. 96
К е б е н . Олар жасырын большевпктерге хабар ныла кетп десешзип. Б у р к 1 т б а й . Кызды да, экеа Змкараны да мунда алып кел. 0KeciH танымай журген шыгар, мен танытай- ын ондай иттерге. Казн шырады. К е б е н . Япырм-ай, Береке! 1стщ аягы кияга шауып кетпегей ед1? Б у р к 1 т б а й . Ой тэй1р-ай, сол иттердщ колдарынан не келер дейсш. К,ия тупл, ауылымнын манайынан да j журе алмас. Карымсак, колы байлаулы Зилкара, Мырзабек Kipeai. К а р ы м с а к. ©леем де кызымды катын ycTiHe бермей- i MiH. Жауыз Бурютбайдын алдын кермейм!н. Бул ду- I рыстык емес, жауыздык,-.. деп карсылык кылган, ка- рыскаи кайсар Зшкараныз мына Kici болады. Б у р к 1 т б а й (сщырып). Сен неме кызынды Сайболдан артык к1мге берер едщ? Мен уш рет Kici ж1бергенде жарлыгыма кенбей неге карсылык кыласын. Тш ш й суырып, жон тер!цнен таспа сыдырып, Ke3imU ояйын - ба, осы? К е б е н . Ай... 6 ip иттжпен айтып журген, канасы жеткен сез Fofi ол. Сахна сыртыпан Зарауканыц зарландырып салган зарлы эш ест1лсд1, уйдеплер тындай калады. Соккы жед1м сум заманнан шырылдап, • Суйекке erri керген корлык шымырлап. Улы тырнак, канга кумар жауыздар Кезден ыстык — жас агызды сыгымдап... Б у р к 1 т б а й (сырщ а царап). Бул не деген бейбастак- тык? ©ujip yHiH! Ic 6 irri. Бупннен бастап ол Сайбол- дыц yuiiiiuji токалы. 3 iji к а р а. Бас кеспек болса да, тш кеспек жок. Тш м - д1 суырып алсан да тшеп ce3iMfli айтып елемш. Б у р к 1 т б а й (жарыса). Кыскарт сезщдП (Таягымен oicepdi салып-салып жШеребй) 3 i л к а р а (жарыса). И гп к, буларыц иттж. Осыншама елд1 булд!рш, жауыздык кылып нашарды зарлаттын. Емшек cyTi аузынан кетпеген 15 жасар сэбид1 шырыл- 7-е.
датып кос катыны бар кырыктагы шал Fa матаганда рын дурыстык па? Б у р к 1 т б а й . Ойбай, мынау ит не кыл дейд!, эй? Кыс карт деген сон cesiiui кыскарт, доныз! Турап елт1рер MiH. 3 i л к а р а. М е т и аянатын жер1м калган жок. Кулкын ушш 1степ отырган жауыздыктарынды айтамын. Б у р к 1т б а й . Ойбай, Мырзабек не кып отырсын, ашырма аузын! Жон TepiciH жундей тут. М ы р з а б е к . М э... саран жауыздык... (Ура бастайды.) Б у р к 1 т б а й . ¥р, ур, атака напета, ур. (6з1 де посы ла урады. Уйдегыер арашалайбы.) 3 i л к а р а ( сылк, епп цулайды). ©лд!м, елд1м. Сырттан зарланып салган Зарауканын елей естЦеДЬ Сахна кара келенке тунектенедх Ыракымсыздар кез жасыма карамай, Ж ас журекке OFbiH атты жаралай. Киналдын-ау, азап керш экетай Осыншама нен бар, жауыз, аямай?! Эн жайлай бергенде ит уредь саскалактап Казн xipefli. К а з н . Ойбай, Береке! Ж ака каладан Жалмукан келе жатыр екен. Большевиктер актарды жекш, каланы колына алыпты. Bip топ большевик осылай карай шы- Fbin келе жаткан кершедй Б у р к 1 т б а й (шошып). Ойпырмай не дейд!? Рас па екен? Япырмай енд1 кайтак? Болыс деп тура осындэ келед1 Foft енд1 олар. К е б е н (жасасын устап). Ж урепм зу ете туст1 рой!.. Балрын xipefli. Б а л р ы н (сасып). Колдарында шошайган мылтык, жаркылдаган кылыш па, тем1р найза, сапты балтала- ры бар сыкылды. Алдында ылри шолак куйрык атты- лар бар. Каптап келе жаткан адам. (Еактен басын цылтитып царап.) Эне-эне келш калды. (Уйдегйлер саскалактап журееН.) Танауы желтлдеп полицей Павел KipeAi. Б у р к 1 т б а й . Павел, жай ма? Павел, жай ма? Келе жаткан адам сендердш ме? П а в е л . Ж ок, жок, олар большевики. Вот 6 i3fli гоняит
етш келеди Мен кашып келген. Пожалуйста, меш жа- сырсаншы, пожалуйста. (Кылышын, каруларын тас- тай бередк погонын жулады. Кимешек жамылып жа- тып калады. Баскалары саскалактап тырылура жер таба алмай, бастарын жасыратын жерге тыгыла бере ди Даладан 2-3 рет атылран мылтык даусы еспледи Зшкара кушырланып, елендеп басын кетере береди Сахна кунпрт кара коленке тартады... сахнага ок тябрь cayneci юредс байлаудары адамдар KOpiHe туседй Сахнанын жан-жарынан мылтыктык iCTiri ке- ршедО. 31л к а р а (жулкынып сершлш). М ш е... келд1 б1зге жа- ны ашыр бауырлар!!! (Орнынан тура береди) Эне ез1лген елдщ ерлери MiHe, бузылды зулымдык торы. (Ж ущ ынып CHci6iH узш к,олын босатып.) MiHe, узыш матаган бурауыц. (Бурк1тбайга к,арай жай басып то не береди) Сырттан интернационал ест!ледй Сахна жаркырап Кызыл сэулелене- Д1. Бурютбайлар—уйдегмер кешн uieriHin, коркып кымкырылып, сасып калады- Сахна кайтадан кара келенкелешп турранда кенет- тен курен сэуле жаркырай кояды. Жаркыраран электр сэулеамен i.iece сырттан сахнага 6ip адам юредн Оный Typi: бар.пык KHiMi кып- Кызыл, кейлеп де, басы да, аяк жары да Кызыл кишген, колында Кызыл ту кере устаран... 6ip колында улкен балга. Туйдектеп сей- лейди.. Толкытып сейлейди Ей, бак кумар жауыздар! Б1здер атып келе жаткан алтын танныц шолпанымыз. Жанран ерттщ ешпес уш- кынымыз! Сендердей елд1 сорран айыр т1лд1 шубар жыланнын т ш н суыратын жалынды екшхпз!!! К,ара бултты жамылткан кундерщ erri! Бактарын ештй Не- ше жыл бойы табандарында езкдген енбекнплер коз- ралды!!! Сергшндер! Сершлщдер!!! Босанындар бу- раудан езьпген улдарШ ШЫМЫЛДЫК Екшш! перде Бурмтбандьщ бурынры yfii. Уйдщ 6ip жарында кара сабалы кымыз турады. Байдын салтанатты турмысы. Перде ашылранда уйде ic Ti- rin, влек айтып Каламкас отырады, «Сэулем-ай» эшн айтады. Каламкас. Шалкардын су тасиды жан-жарына, Шалыктап сокса толкын жан жарына, Сылакдап кулш-ойнап журсе сулу Суйгеннщ шнбейме кармарына. 99
Косылсам вз1м cyftin ез тайме Жалганда жетер ед!М арманыма. Эн баяулай бергенде сахна сыртынан Ертайдын алыстан салган ani еспледь BipTe-6ipie жакындай бередг Каламкас icri койып тындайды. Е р т а й. Кажыдым ку турмыстан арып, ашып, Кеудеге арман толып кешл жасып. Келгенде азып-шаршап мен жумыстан Эн салып сершлейш кен1л ашып. Кез1ме сагынранда 6ip кершсен, Кетер ем тау суындай толкып тасып! К а л а м к а с (эн топтала бергенде). Эсерл1 ун1 таулы жакрырыктырып, тасты жаррандай, журекке жылы куй бергендей, жалынды жаска сыр бергендей, бул KiMHiR даусы? Тереннен тербелш, тар турмыстан куй 6epin, жас журепн жандырган KiM? Сум ем1рд1н сок- пагынан соккы жед!м деген и м ? (Орнынан турегелш есштен бойлап к^арайды.) Эн салып ен даланы жангы- рыктырып журген Ертай екен рой! Оны жабыркатып журген, эттеи... кедейлж кой. Эйтпесе нмнен кем? Bip Kicire жолдас болгандай емес пе? Журт не десе, о де- сш, осы Ертай маран ыстык. Суйк]мд1 ce3i, жайдары мшезд кез алдымда елестейд! де турады. Кайтейш му- ныц касында баска Kici маран TinTi эсер етпейлн се- нлдк Неге екешн ез1м де шеше алмадым. Малай де- месец, Ертаймен акырыныц кандай боларына, кез!М жетпейдк Ертай KipeAi. Каламкас карсы алады. Е р т а й . Кайда кегли, Каламкас? К а л а м к а с . Ешкайда емес. Жадары эн салып жур ген сен бе? Е р т а й (Каламцасца жак,ындап кулш деп). Ия, мен, калай журепне жакты ма? К а л а м к а с . Сырнайдай созылдырып салран эшд ма ран жакпаушы ма едП BipaK, та... сен неге кайгылы елен айтып кайрырасын? Е р т а й. Сокпары мол сум турмыс, кол создырмас тар турмыс. MeHi сенделтл. BipaK та ceHiH шын ыкыласын журепме жылы тиедд Турмыстын маран деген сокпа- рын жед1лдетедд 100
К а л а м к а с . 03iimi езщ кажытпа, кенш кетерьпсш, 6ip эн салшы! Е р т а й (муцайыщырап жан-жагына к,арап). Bipey ке- лш калмай ма? К а л а м к а с . Еишм келмес, эжем кыдырып Kerri. Экей де уйде жок. Ауыл арасында баска келе коятын бей- сауат KiciHiK peTi жок. Е р т а н . Жарайды... онда 6ip эн салып ж1берешн (та- магын кернеп аз ойланып). Эш кургырдын, e3i аузыма туспей тур... К а л а м к а с . Неге туспейд1? Далада жургенде кара елецд1 айтканда желдей есиретш едщ гой. Айтпакшы, энеугун1 Кырмызы келгенде уйдщ сыртынан суырып салып айтысып, заулатканын кайда?.. Е р т а й. Ж урексЫп турганым Foft. • К а л а м к а с . 0лешй топ ш ш де тайсалмай айтып, бул жерде неге журексше калдын? Е р т а й . Кайдан бтешн. (К,аламк,астыц к,олынан устап кереуетке отырады.) Жарайды б1рдеме айтып ж1бе- рейш. Каламкас, журепмд! жед1 кушк. Тэшме тар турмыстан соккы тиш, Кайтешн, колым кыска, жагдай жэйс1з, KeTeMin сонын ушш кейде куйш... Кушпн кеюректщ KeTipeflin Сэулетай, келпи алайын кысып cyftin. (CyiUcin жатк,анда ит ypedi, екеу1 шошып айырлып Е р тай шыгады.) Бурютбап, Квбен. Карымсак Kipin отырады. Б у р к 1 т б а й . Каламкас карагым, эжегш шакыр! (Ка- ламцас шыгады.) К а р ы м с а к - Ие... солай дешз, Кебеке. Б у р к i т б а й. Кобеке! Мынау... баягы кажыдан экелген белбеупйз бе? К в б е н . (квтершп сацалын сипап, белбеуд1 устап к,ой- ып). Ие, сол белбеу1м гой, (белбеуЫ uieiuin к,асына к,ояды). Ой дуние-ай тешздщ толкынындай шалкыган кайран кундер, жылдарды жылдар куалап аршындап еткен заман-ай. Кыс болса... кара шанага сыймай кас- кыр imiKTi кайыра кит отырдык. Ж аз болса сершпел1 кара арбамен сайрандадык, губернатор, ояздардыц алдына дейш бардык. Ел аузында ерке булан болдык. 101
Уа... Берекен бмсш , Карымсак бмсш , Кебекен келсш оларсыз ic 6iTneflfli, деуим ед-ау... Б у р к 1 т б а й . ©picTe жайлау, белеете кыстау едщ. К а р ы м с а к . Ею тай жерлерде ердщ куны, нардыц булын да 6ip ауыз сезбен 6iTipin ат шапан жолды ры - мызды алран едж. Кесем билер, шешен тшдер едж. Бупнде сез тупл, кезге де ыинбей отырранымыз мы- нау. Балтин KipeAi. К е б е н. Келш, амансыз ба? К а р ы м с а к . Саламатсыз ба? Б а л г ы н . IUyKip, мал-жан, бала-шараларыцыз аман ба? К е б е н , Карымсак (цосарданып). Шуюр, шуюр. (Бал гын ca6aFa барып к,ымыз к,уйып 6epedi. Ky6ip-Ky6ip 9цг1ме.) К а р ы м с а к . Туу легенде TyKipiri жерге туспей, Бере- кен де суйтш шалкып журд1 рой. Берекецшц келенке- сшде 6apiMi3 де кулашты сермеп, дуниеш сапырып, ар- шындап еттж кой. Б у р к i т б а й (басын изеп). Ол куншн 6api де erri рой. EciHe туссе есалан боласын, сай-суйепц сыркырайды. 0 ц бе, туе пе? Кезден 6ip-6ip ушты. Бул кунде ол дэу- кеннщ 6opi адыра калды. Кул-кутанга кун калып, ке- дейлер epiK алып ел билеп болып, бай... бай деп тебе- Mi3fli Tecin отырраны мынау. Бурынры коралынынко- латтарын тутып жаткан карарурым кек ала жылкы- дан бес-ак yfiip калып отыр. К а р ы м с а к . Солай Береке, эр жерде-ак бурынры то- лык дэулет шайкалып, б1здерден байлык дэурен той- тарылды рой. Ел билеген есш билердш адымы кыска- рып, аяктарына тусау туеп рой. Б у р к о в а й. Б1здерде бурынрыдай науадай куйылып отыратын TyciM жок. BipeH-capan Матай сеюлд1, сез тыцдайтын ауылнайлар касындагы жас жолдастары- нан сезжтешп, керше б1здш таягымызды coFa алмай жур. Баска ешкайда сезш етпейдк Жиылыстарына барсац куып шырэды. К е б е н . Карымсак (жарыса). Солай; солай... К а р ы м с а к . Кебеке, осы ci3 кеше темен карай KeTin бара жатыр ма едЫ з? Кай жерден кайттыныз? К е б е н . Япыр-ай Карешай! Кайдан керш калып едш? Корашадагы Ботбай баласыныц эйел1 айырылатын
болтан екен, соран Кебекек келш реттеп кетсш деп мен1 Карамолда шакырткан екен, сонда барып кайт- тым. Б у р к 1 т б а й . Бекен элде болса да малынык телш eci- pin келедк Уак-туйек ш ы ры ны н келш-кешшктершш уст1нен айырып жатыр. (Кымыз жиылады. Балгын шы- шырады.) К а р ы м с а к. Кебекен Дэрментайдык жалрыз епшсш жардан ушырып кагып кайтпаса не ры лсы н? М езп л аз шакырран тауыктын жунш жулмак керек дегендей, 6ip нэрсе KepiHep саран деп ойлап ем. (Bapi царц-царц к у л е д 1) . К е б е н (кул1ждеп). Ай, Кареш-ай, барран жерден 6ip ат жетелеп кайтатын бурынры заман дейан бе? Б1з- AiKi 6ypKiT картайса тышканшыл болар дегеннт Ke6i рой. Ешкьмешюмен не енсш. О да сирек кездеседк Комсомол дей ме, кощы дей ме, токты кошкардай кес- кестеп алдьщнан шыгады да отырады. (Bapi кулкедй) К а р ы м с а к . Кебеке! Bi3 кеп отырып калдык кой. К в б е н. Ия журелж. Б у р к о в а й. Жайшама ед1? К в б е н, К а р ы м с а к . Жайша, жайша тек эшейш сэ- лем 6epin шырайык деп кайрылып едж. (Шыгады.) Б у р к i тб а й (сахна сыртына к,арап). Ертай, о, Ертай. Ертай мредй Е р т а й . Неге шакырдыныз? Б у р к 1 т б а й . Кырдагы кок аланын уШршен, Каржау- лыдан алран кула торы биеш, Бескуректен алран кула сур кунанды альт кел, ертен базар шыратын ед1м. Е р т а й . Береке, мешц кшмдерш тозды, осы базардан етж, квйлек ала келЫз. Б у р к о в а й. Ай... Ертай-ай. Сен де 6ip жок жерден кесе артыласында отырасын. Жумыста жургенде осы KHiMin де жарайды FOfi. Е р т а й . Отарасы, беретш болсаныз осы базардан кал- дырманыз! TinTi кшмдер1м тозып кегп. Б у р к i т б а й. Ж э, онын 6ip ж е т болар, кейде кыска- сынан TyciHin калатын эдетщ бар-ау осы. Е р т а й . Кыскасы емес, дурысын айтам. Б у р к i т б а й (жаратпай). Жарайды, Ерекеш... сешмен онашада сейлесш коятын 6ip сез бар efli, 03in 6epi ке лш отыршы...
Search
Read the Text Version
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40
- 41
- 42
- 43
- 44
- 45
- 46
- 47
- 48
- 49
- 50
- 51
- 52
- 53
- 54
- 55
- 56
- 57
- 58
- 59
- 60
- 61
- 62
- 63
- 64
- 65
- 66
- 67
- 68
- 69
- 70
- 71
- 72
- 73
- 74
- 75
- 76
- 77
- 78
- 79
- 80
- 81
- 82
- 83
- 84
- 85
- 86
- 87
- 88
- 89
- 90
- 91
- 92
- 93
- 94
- 95
- 96
- 97
- 98
- 99
- 100
- 101
- 102
- 103
- 104
- 105
- 106
- 107
- 108
- 109
- 110
- 111
- 112
- 113
- 114
- 115
- 116
- 117
- 118
- 119
- 120
- 121
- 122
- 123
- 124
- 125
- 126
- 127
- 128
- 129
- 130
- 131
- 132
- 133
- 134
- 135
- 136
- 137
- 138
- 139
- 140
- 141
- 142
- 143
- 144
- 145
- 146
- 147
- 148
- 149
- 150
- 151
- 152
- 153
- 154
- 155
- 156
- 157
- 158
- 159
- 160
- 161
- 162
- 163
- 164
- 165
- 166
- 167
- 168
- 169
- 170
- 171
- 172
- 173
- 174
- 175
- 176
- 177
- 178
- 179
- 180
- 181
- 182
- 183
- 184
- 185
- 186
- 187
- 188
- 189
- 190
- 191
- 192
- 193
- 194
- 195
- 196
- 197
- 198
- 199
- 200
- 201
- 202
- 203
- 204
- 205
- 206
