Камалов С. Әңгімелер

Ж а н к а (жарыса). Батырдын кушш баскан, эйел окбас, Жалганда жолдасынын жолы болмас! Т а н а (жарыса). Батырдын ангал-данрал айтары бар, Жарымен акылдасар ойлары бар! К о ж а к. К ел т турмын Ер Таррын epriH маран Тары аттанбак калмакка Кожак бабан. Эскер басы мен болдым, колымдасын, Аскактама, Кырымды бермен саган:— 0 з щ ойлан Ер TapFbiH, Ертен 6ipre жур Таррын! Т а р р ы н (ашулы). Батырмын, пул ем'еспш. Басым ашык... Егессем, урулы елд1 кетем басып! Тойымды тамашага санамадын, Келмедщ. Отырмадыц, араласып: 03iMfli сыйламаран орда ушш, Калмактын тары текпен канын шашып. Айтакка жуНретш ит eMecniH, Жупнбей эдшджке, кетпен кашып... Ж а н н а (3uidi). Тезбесп1н будан opi кылырына, Ж ай елд!н коз1 втед1 Кырымыма?!. — Кайтардык хан жарлыгын талай-талай, Ж 1бер!п отыра алман ырырына. Т а р F ы н (ашулы). Т!л1кД1 тарта сейле, аскактама! Мен дары тусе алмаспын курырына... К о ж а к (aiadi). Кет Кырымнан. Т а р f ы н. KeTnecniH TeriH. Калмас сенде KeriM... Ж а н к а (халыща). Кет, тарандар! Тонды таратып кетедь С а к а н. ¥сайды 6i3flin 0Mip неменеге? Кан жутып элгмермен влмей неге?

Б а л п а н. Менщше, бул Кырымды шаппай болмас, Кокандап карт Кож ак та енд1 коймас. С а к а н. Ж ауласса, жауласармыз, коркамыз ба? Туртанда батыр Таррын ортамызда. Т а р f ы н. Кол жиып, Сакан батыр даярланшы, Ж ауласса, кун-тун катып жортамыз да... Т а н а (муцды). Кетпесек калык кайры арылмайды. Тете жол будан баска табылмайды. Т а р f ы н (жарыса). Б1лмед1 KaaipiMfli Кырым ханы, Экелш Тарлан атты жабындайын! Сакан, Балпан кетедь Т а р f ы н (цайтармасына). Тана жан! Т а н а (жарыса). Таррын жан. Т а р р ы н , Т а н а ! (Жарыса). Даярлан. Кетелйз. Бул — Кырымнан... Cyiiicefli, Таррын нетель Т а н а (цуланып). Мэнгш к Таррынменен таным атсын, Айкасып, 6ip молада денем жатсын. Айнымас халык алдында серт1м осы, Акжушс кундес жауым, колын тартсын! Кетедь Андып Акжу1мс Kipefli, Акжелен;и шакырып. А к ж у н i с. Акжелен, icTepwiciK достык жэрдем? 0ртенд1 сорлы журек Kerri дэрмен. Акжелен. Салмарын катты туст1 Таррын ушш, Колымнан аянбаспын, келсе купим. А к ж у и i с (з'1лд1, элирл1). Ем болар киналранда кайда айлан? Жоюра Тана кезш шапшак ойлан! 155

Сыбырлайды, Акжелен кетедк А к ж ун i с. Таласкан, Тана сулу, каран батса, Талыксып тас зынданда Mauri жатса, Колыма конбай м ент, Таргын кетпес, Акжушс ай сэулел1 6ip тш катса! Пауза. Тана, Акжелен келедк Акжушс кул1мдеп карсы алады А к ж у н i с (щылмьщдап, алды-артына туtin). Бар ед1 ашуменен айткан c©3iM, Ерегес болган жерде, болмас T03iM. Дос болып, сырласайык, кулш ойнап, Жан ашып, жэрдем етер келд1 кез1м:— Ай, курбым-ай! CeHi аяп, Келд1м-ай!.. Кубылып арбайды. Акжелен б1рнеше жендеттермен кара келенкеде турады. Акжушс, жузщ жылы, C03iu тэги, Куанам, так шолпаны туа капты. >KyperiM жараланды жолын шалып, Кайтешн, суык сезш катты батты. А к ж у н х с (арбап, к,ылык,танып). Кек торгын тецкертген ж е р т кайда? Торрауыт торыз уру елщ кайда? VcaFaH TyuFHbiFbi алтын aftFa, Кундей боп толкынданган келщ кайда? ( >Ксщындап, аймалап). Кас жауын койнындагы, TapFbiH кашкын, Торрауыт канын теккен, дария таскын. Т е ст е суык колын салгызранша, Bip тунде аттантайын елщ тапкын? Т а н а (щошып шегШ п). Акжушс, осы ма efli айтар c©3iu? KeriM жок, арманым жок, суйд1м ©3iM. Кетемш Ер Таргынмен, ертен 6ipre, Б1зден сон тыныш болса, Кырым елщ... (Ацж ушс цанжарын ала, алдьша тура цалады). Тана. Кет жолымнан! А к ж у н i с. Кет Кырымнан!

(Умтьиады. Прожектор жарытында жендеттер алып ба­ ра жатк,анОа). А к ж у н i с. Кушмсш1 Кундмсш! Ка-ка-ка!.. (Денег aiAcIi, зэрм .) Канжармын болат жузд1 кында жатпас, Тамуктын отында да, бегом кайтпас! (КуМмбеп). Зынданнык жендетшен жел сез шыкпас, Мын дшда улесгорсем, 6ip сыр айтпас: - Акау, Акау, ийркш-ай,— Сырды айтпас-ай!— Ка, ка, ка!.. Канжарын жаркылдатып, кетедк Шымылдык ЕК1НШ1 ПЕРДЕ /// сурет Таргын, тешз жагасыидары шык куздын басында найзасына суйенш тур. Т а р F Ы Н. Неге айырдым зарлатып анасынан? Ж ас агызып кезшщ карасынан? Кайда барса кырсыккан батыр Таргын, Ж ан таппадын, жалранда жаны ашыган? Эдшджго жактаран заман кайда? Таргын зарын тусшер хандар кайда? Кез жазралы кеп болды капылыста, Айтармысык, сум жалган, Танам кайда?— Осынау,— Кер заман, Кез болган, Журекке — Кайры салран... Сакаи, Балпан к!ред1. Сакан. Кырымнын хан ордасы Tyci суык, Арандап Кожак батыр келд1 жуык. 157

Найзагер батырларын алкан тандап, Бураулап yuieyiMi3fli алмак буып... CepiKTcpiMPH Казы би юредг К а з ы. Не дейсш? — Акша ханым шакырранга? Ер HririT ж1б1мей ме б а с урранда? Т а р г ы н (Казыга). Тананы тауып берет Акша ханы, Карт Кожак келсш, болса шыбын жаны! Жауласса алтын тары болар талкан, Кврсетпен шабуыл сап атар танды, KyTeMiH карауылдап бие сауым, Бармасам тоса 6epciH Таррын жауын! Талай так тапталган ед Тарлан атка, Койса да камлл жасап. аскар тауын... Казы. Ер Таррын елшшкке келш турмын, Акикат, ханнан уэде 6epin турмын. Таррын. Ежелден хандар ерд1 карраганда, Айласы осылайша алдаранда. Сакаи, Балпандар Казыны тобымен куып ииберед!. Б а л п а н (шыцга uibiFbin). Акжуш с келе жатыр мшш дулдул, Касында HOKepi бар жайнап гул-гул. Ойы бар, ез1мсшген басы ашык деп. Ер Таррын, алдынан шык, енд1 e3in 6Ш Таррын. Коркамын Акжушстш амалынан, Талай сез айтып efli жаманынан, Ежелден жалраншы ед1 хан ypnaFbi, Сайкалдык кержед кабарынан. Ерекше кишген Акжушс, салтанатты некер1мен шредк С а к а н (алдынан шырып). Тананын табылмады iai-тузы, Ашумен нарттай жанды Таррын жуз1, Батырра карасканын осы болсын, Жардайын бшсен айтшы, ханнын кызы?..

А к ж у н i с. Сакан айтармын кешн, Кулш-ойнап Оран дейш. Акжушстщ ымдауымен, онын cepiiaepi Сакан, Балпанды алып кетеш. А к. ж у н i с (ойланып отырран Таррынныц сырты- нан оцдап). Ер TapFbiH, Тана сеш баска тепкен, Калмакка 6 ip батырмен кашып кеткен, Kepinri талай адам карсы келш, Торрауыт елшен де эрмен еткен. (TapFbin нанар-нанбасын бымей, ойланады, Ащжушс 3 u d i к;ыр кврсетедй Тыррын ац-тац). Т а р Fbi н. Мек-зен боп, бас айналды ауык-ауык, Калмагын алайын ба тары шауып? Кырсыккан кайда барса батыр TapFbiH, Кез келд1 тары кетер зарлап ауып:— Акау! Kyhim каран! Кайда барам? Кайда Танам?.. Арбасу. Пауза. А к ж y н i с. Жылы сез айтармысын, TapFbiH epiM, 0ртед1 xcyperiMAi сен не aepiH? Ойласан досын-акпын, шын бершген, Арманым осы FaHa, актан KepiM... Т а р г ы н (Ак<окун1стщ к;олын царып). Ойланып, терен бойлап карайында, Дегенге Танам Kerri нанайын ба? А к ж у н i с. AiibiFbiH б ш п турмын, Тана кеткен, Торрауыл елшен де зрмен еткен... (Кылмыцдайды). Т а р f ы н. Жап аузынды!.. Жетер ендь.. А к ж у н i с (алды-артына туtin ). Данкты Fbin кудай 6epfli ceHi маран, Унаттым, тагдырымды берд1м caFaH. 159

блейш 6ip молада езшменен, Кайтарма куштарымды, колым созам:— Осы Menin сортам, Рашык оты дерт1м. Ел-журтымнан сен ушш, MaHri безд1м... Т а р f ы н (цырындап). Мекешм аскар ала шубар шыкдар, Нс табар MeHi суйген суду кыздар?.. (Ак,жумст1ц цолын к^агады. Ойланады.) А к ж у н i с (аймалап, сак,ылдап култ ). Жатыр ед1м уйыктап, Макпал нерпе туйыктап, Алтынды жабдык так керд1м, Терт тулнс мал — бак керд1м. Ка-ка-ка-ка!.. Келий, келий, калкам-ай, Суйейш енд1 алкал ай! Алтын жабдык так керд!м, Терт тулш мал — бак керд1м. Ка-ка-ка-ка... Арттан багдарлап турран Сакаи келедс С а к а н (TapFbiHFa). Айтар е.йм ойымды, Бермен буршы мойныкды: А к ж у н i с (болт). Сакан! Арага туспе келденен, KyTin тур Foil кул1мдеп, Анау жакта Акжелен. С а к а н (оцашалап). Тарный! Акжун!с кызыл тулкк Болып журме кулкП А к ж у н i с. Сакан! MaFan деген кырсыкты, Кояр едш кашан?.. (Итермелеп Ссщанды Kerepedi.) А к ж у н i с СraFbi цушацтап). Сен ушш ел-журтымнан мэнг1 безем, Сайрандап езшменен жаЬан кезем, MiHe, антым, мше жаным, жалынамын, 160

Сен кулсен, мен де кулем, елеен, елем:— TapFbiH батыр жур ме екен садак тартып? Кел шайкаган аккуды тендеп артып. Осы мешц cepTiM, Еашык оты дерпм, Тастадым мен багымды, Алтын орда, тагымды!.. Сырттагы жтттер, кыздар KyaKici еетшп турады. Таргын 6ipre-6ipTe жылы шырай тартады. Сакаи келш кен1л(йз турып калады, Акжелен оиыц артынан аймалайды. Т а р f ы н (ойлы). Таты да кугындады, жорып жатка, Жол туст1 сыпыра жортар, тарлан атка, Кырымнын намысына кол салайын, Бас косып, ем^рлжке Акжушске... Кыздар жИттер келед]. Акжунк- Сакаи мен Акжеленге ембырлайды. Хор. Кайрыланып, уланып зарланранша, Мше кызык жараскан тан-тамаша. Тез кетешк KyuipeHTin Кырым елш, Батыр Кожак намыска шамданранша:— Кушм-ай, Кунде думай — Ел!м-ай!.. (А^жутс Таррынныц цушагына Kipedi) YUIIHIUI ПЕРДЕ 1 сурет Так алды. Едш бойы, Таргын, Акжунк некерлершщ шатырлары. А к ж у н i с (квц1лд1). Дей ме екен мынау суды алтын Ед1л? Кецш м кешегщен, бугш жешл, Басыма осы емес пе жарастыры, Шалыктап куанамын арыл-тегм? Х о р (цайтармасы). Кершбей ме Ер TapFbiH? Кырра шырып кез салган. , Тал ж1бектей оралып, Тесек болРан Ойпырмай,— Кек шалрын.

А к ж е л е н (алыск,а к,арап). Ризамын Акжушс кайратына, Ак тайлактай Кырымды кетон тарпып. (Keredi. Шетте квцы аз турран) I-K ы з. Акжушс, барар жерщ кайда екен? Таргыннын ельжурты бар ма екен? Н -кы з. Болмаса етпекшз бе осылайша. Кез келген, тау мен тасты етш мекен?.. А к ж у н i с. Журекп тш м -тш м жаралаган. KyTin пе ем, мундай сезд1 табалаган? Н -к ы з (жарыса), ©Mipfliw неЫ кызык, елаз куйаз? Кейде ыстык, кейде суык сабалаган... Акжушс П-кызды ызгарлап тобынан KeTipefli. А к ж у н i с (квцыд1). Терейж таудан жиде култ-ойнап, Еркелеп cyFa cyHrin толкын бойлап, Батырра бахыт конар 6ip жорыкта, Тамаша тары болар тойым тойлап:— Х о р (цайтармасы). Тан алдынын Салкынын-ай! » Аунап-кунап Едмде: Шалкыдык-ай! А л ы с т а н. Тан саргайып келед1 жулдыз кашып, Мал жайылып epicTen кырдан асып. Сахна жарыктанады. Сырттан келген тол кыз iuiiHeii. А к ж е л е н (Ж ушске). Келш тур, eKi ж т т сункардайын, Ж олырып, таныскан сон, айтар жайын. К ыз. Булбулдай мык кубылып сайрап efli, Турыппыз тамашалап сагат сайын... А к ж у н i с ( елецдеп). KiM екен жапан тузде келген тетен? TapFbiH мен Акжушс деп, биген бе екен?

Л к ж е л е н. Бул KiM? — деп салтанатты алтын шатыр, Ойкастап тшдеспекке журген екен... А к ж у н i с (кул1мдеп). Барыцдар, келсш! Шатырына мрея!. Кыздар езара евйлеседк К.апанныц ж1бергеп Кажсн еержтер1мен кiредi. Акжушс орын усынады. К а ж е н. Жылкысы б!здщ елдщ кара мойын, С у iiuin, ак Едьпден салады ойын! 1шшде алтын шатыр кертген кыз, Жаркыным, танысалык болсын жолык? А к ж у н i с. Жасым бар 18 де, жылым жылкы, Кашады жер бауырлап кызыл тулк1. Акжун1с, Тартын тобы тан-тамаша, 1ш1нде алтын шатыр ойын-кулкк.. К а ж е н (кекеп). Ак, жуз1ц салкын тарткан азрандайын, Басыца тардыр кунэ жазрандайын. Салтанат ойын-кулк1 кер1нбейд1, 0лдек1м, алдап долга алрандайын. А к ж у н i с (цыздар к,оры). Эй, Ж1ггг, свз1нд1 кой асыр-тасыр, Каларсыц капылыста болып пакыр. Ер Таррын аннан келер арандайын, Квршбей коленкенд1 таудан асыр. К, а ж е н (арбцп, жгщындап). Ж ас кезЬ^ йлбырт шарын аяулы Fofi, Bip басын жер жузше балаулы Foft. Бтмейсщ кврмеген сон кайран сулу, Bip мырза саган рашык зарлаулы рой,— Сулу жаркын, Даккка шыккан, Ондай мырза кермед1м!.. А к ж е л е н. Уа, мырза, елщ кайда юмсщ езщ? Бмгендей Акжункт! айткан сезщ? А к ж у н i с (суык, ойланган турмен сер1ктерше). Бу жалранда жастыктын, Кызырына тоймаспын, Алып ушкан ер журек,

Жолбарыска жармастын! ( Кажете 3Udi.) Кызыл т1лде суйек жок, Ke3iM кермей нанбаспын. Айтпасац жайдыц нускасын, Сезще кулак салмаспын. Жуз(н сургылт ку ж т т ,— ©TipiK айтсан онбассы н. Ж ушспн жайын бьлмейсщ. Жер жузше коймаспын. Х о р . Ка-ка-ка... К а ж е н (толгау). У а, жер1м1зд! сурасан, Ак Едм дш саласы, Ел1м!зд1 сурасан. Осы арадан б!р тустж, Тете журеек шамасы, Ел атасы ханзада — Адамнын аскан данасы. Кара кылды как жарса, Пенденщ болмас таласы. Аты шулы эдш хан, Халыктын болтан панасы... Kanin, KeTin журед! Кызыл т1лд1н устасы, Сыпыра жырау бабасы, Ел мырзасын сурасан, Ай сэулел1 Капан бар, Ханзада ханнын баласы, Ед1л тупл жаЬаннын, А ры менен карасы. Талай сулу кергенде, Журепнде ерт болтан, Еашыктыктын жарасы. Сэн-салтанат тамаша Кунде ойын, кунде той, Шатан судын жатасы, Капан мырза касында, Bipre ескен cepiMiH: Атым Кажен болтанда — Казыбек бидш баласы... (К ыздар билейд'1. Акркутс, Кажен сейлеЫп турады. Би biriciMCH.) 164

А к ж у н i с ( в з тобыныц ортасында). Элде кызык, элде дерт, Басталды тары дуниеск Жастык eMip, бейне гул, Деудй efli заман кэриеск К, ы з д а р. А к а к а !.. А к ж у н i с (Цаженге) . Келсш Капай мырзакыз, Жарык болса сэулесь Жаксыны керу жасынан, Ж уш син ед1 aypeci! А к а -к а -а к а -к а !.. (Ацжушс Кожеимен сыбырласады. Кыздар Таргындар келе ж ащан ж ащ а щарайды.) А к ж у н i с ( Каженге). Таррын келед, кетпи'з, Эд1с-айла eTini3! К а ж е н. Келеьпз. Кутщ1з! А к ж у н i с ( repic айналып). Жургенде, мен Кырымда ед1м ерке, Турмап ем, ем!р1мде 6ip кун ерте. Журекке кайры толды: елс!з-куйс1з — Кызыксыз, тамашасыз б1рте-б1рте: Ой, жалкан, Мал мен бак. Кайда калдыц? Алтын так! Т а р f ы н. (Ац-тац, жсщындайды. Ацжушс наразы, к,арамайды). Акжушс, ант еткенсщ «кенем!н» деп, «Сен елеен, мен де 6iprc елемш» деп. ©MipiM етер-uibiFap осылайша — Айткам жок, алтын такты, берем!н — деп. (Арбасу. Асып-сасып 6dpi да сыртца царайды.) С а к а н. Таргын, кернед1 калыц кол, Кала керме арманда. 165

Т а р f ы н. Ah! Бар жакындат Тарланды. С а кан. Балпан рой мынау кершген?.. Б а л п а н (ttipe). Баласы Ед1лдег1 Ханзада хан, Кершген салтанатты мырза Капан. KeainTi сырласпакка б1здерменен, Жауабын ойлана бер, TapFbin, Сакан! Т а р f ы н. Касында жау-жаракты батыр бар ма? Болмаса, эншькуйцн, енкей сал ма? А к ж у н i с. (Балпанга свз бермей бвгеп. TapFbiH- ды аймалап). Келгеш, акын-мырза болар сауык, Кещлд! кетерейж ауык-ауык! Т а р f ы н. Бул неткен хан баласы, жолды тоскан? С а к а н (жарыса). Ер TapFbiH анралданба!.. сез!мд1 уксан! Акжушс арага туседк Сакан кстед1. А к ж у н i с. Сен ушш ел-журтымнан мэнг1 безем, Сайрандап езщменен жаЬан кезем. MiHe антым, Mine жаным бас иемш, Сен кулсен, менде кулем, елеен — елем: Осы мешн серт1м, Еашык оты дерт1м. Тастадым мен барымды, Алтын орда, тагымды... Сал-cepi некер|мен Капан мырза Kipeai. К а ж е н. Сен болсан, Tapi ын батыр, MiHe, Капан, YcTiHe жаба келд1 достык шапан. Едшге болдыныздар сыйлы миман: Kepicin сурасыныз есен-аман... (TapFbin, Сак,ан /щжушетерге шапан жабады. Акужуни- тщ cepiK к,ыздары взара аламан сипоты. Ак;жушс олар- ( fo сезш 3 u d i ымдайды.) Таргы н. Батырмын жаЬан кезген, болып шыган. Доска дос, жаура жауша бел1м бурам. 166

Жайдарман курбылыктын паркын бшген, Бас нем, Капай мырза, алда турран. (Акжушс квзш Капаннан. алмайды.) Капай. Акжушс, батыр Таррын, жолын кутты, Мшеки курбыларын алдан шыкты. Бакытты сапарыца бас иемш, Куанып, алас урып журек сокты. Ж ур Ы з тамашага б1здщ елге, Алты отау жаркыратып TiicriM белге. Кециш кетерген сон, журмек болсац, Шырарып ез1м салам, барар жерге... Т а р f ы н. Шакырса, бармай болмас Едьп тайпа, Ед1лге жолым туспес кайта-кайта, Эдшдш естен кетпес, досын еткен, Журерм1з жол-жёнекей айта-айта:— Х о р ( Тарш н жагы). Едш тайпа, Едш тайпа, Жолым туспес Едьпге: Кайта-кайта Кайта-кайта... Х о р (жалпы). Мынау суды дейд1 рой алтын Едш, Кешепден кенш м бугш жешл. Осы емес пе б1здерге ылайыгы, Жуанамыз шалыктап арыл-тегш:— Акау: Заулатшай, Курбым — Заулатшай! Капай тобы, Акжушс, кыздар жэне Сакан, Балпандар кетед1. Б1рсыпыра cepiKTepiMen Таррын артта калады. Бул кезде алыстан сыбызгымен Тана мотивын тартып Ана келе жатады. Таррын тындайды. Ана TappbiHFa карайды. Т а р f ы н. Зарладын неге Ана, жаЬан шарлап? Телм1рш, сыбызры алып, ел1м кармап. 0ткен кун кайрылары еске тусть Тындап ем сыбызры ун!н терен барлап: — 167

Батыр балам! Кернед1-ау арман. Айрылып ак Танампан,— Балам!— Сыбызиы алгам, Кез1п жалиан. Шапканда, торгауытты TapFbiH батыр, Айрылиан Танасынан, сонда Анам,! — Т а р f ы н. Кеткен efli сол жакка. Барран жок, па калмакка?— А н а. Танам Tipi деген сез, Ест1лмед1 кулакка... (Х а л Ы щ а .) Ана зарын kim урар-ай!' Т а р н ы й (ойланып, ац-тац). Тана кайла? Бул калай?! Калык кайры камады. >KypiKTi жалын жалады. Анасына не деймш? Кариады меш, каргады!.. С а к а н (acbiFbtc сырттан келе). Ер TapFbin, тыцдармысыц, 6epi кара! TaFbi да журепне са.лды жара. Кермеген, еслмеген сумдыкты айтам- Акжушс элгьпермен Kerri дара. Астына боз тебешн колын тастап, 0здер1 келген екен, куле иана. Акжушс Капанменен суйккенде: Умтылдым кек найзамды мен де ала. Акжушс «уста!» — дедк меш нускап, Атойлап эскер шапты маган жэне. Керш п, кер садан.ын толиап тартып С орысып, сонда калды Балпан бала! Т а р f ы н. Не дейд!? С а к а н. Солай, Хан улы мен хан кызы, Табыскандай шамасы.

а р г ы н. Ah!.. Кайда? Пауза. Кершбей ме карасы?.. Не жаздым сум жалгандай булай етер? Дей ме екен, Ер Таргынды тепм кетер? Ойласам ой дариясы тупаз терен, Басымды Акжушске коскам бекер! Нагалат каррыс айттым хандар саран, Жаркылдап эл1-ак балам найзам жетер. Аспандап кыран алган, жуйрж Тарлан, Сауырлап аккан канды тары кешер!.. С а к а н. Ж ацка би, мык сан еншен батырды ала Елшде жатыр дейд1 Капан мырза. Басынан Булрыр таудын карауылдап, Тур дейд1 кастас жауын карт Кожа. Тары да талай-талай хабарым бар: Естуге кумармысык, Tipi Тана! Акж унк зынданына алган екен, «Кашты» деп калмарына салган жала. «Капанра Акжуш еп бермск»,— дейдк «Тананы экелмек,— дейдк— куц рып ала... Х о р (жшттер). Шамданып найзагайдай жаркылдашы. Душпанра кек кетпесш, Таррын aFa, Бектерген бадананды MiHe, Тарлан, Мацдайын каратып мш кубылара!.. А н а (халыщ а). Дегенге Танам Tipi нанайын ба? Жаяулап мен де 6ipre барайын да? Зарлатып жалрызымды kvh ежендей, Ананыц жазыры не арайынра? (Жылаиды TapFbin cydeUdi.) Тарры н. Коз жетД бул OMipflin терещне. Сандалткан кара TyHHin Keperi не? ImeftiH Акжу1псДц канын т егт , Бойлатып болат канжар журег!не:— Акау: Жал Fan, Кернед1-ау арман. Алданып алдаушыра — 169

Халкым-ау: Толды-ау арман. Bapi жалран — Таргынды талай хандар квп алдаран. к ж у н i с: «суйд!м, куйд1м» деп арбаран: Булрыр-булрыр-булрыр тау, Каптай конар ел1м жок. Ел1м-кушм Kapi боз Сейлесетш тййн жок:— Жауласты тары камады-ай' Тындармысыц ку дала! Корлырына квнбейм!н. Барамын тура ажалга. Балталаса елмеймш, KipeMiH тапап камалра!.. (Тарланга мжед|) ор. Ед1л, Кыры.м, Алдан тоскан. Б|з бмм ептз, Эуел бастан. Уэделескен. Айласы аскан. Калын душпан: Дей ме екеп Таррын жетпес? Назаланба Kerin кетпес. Алдап-арбап жауласты: Будан артып, сумдык етпес - Акжушспк, Жалганын-ай! Жетюзерлпз, Арманын-ай! Токаурама, Зарланбай! MiHiui, батыр, Тарланык-ай!.. Баста, Баста-а...

YLUIHIUI ПЕРДЕ // с у р е т Дала. Акжушс, Капай, Кажен, кыздар, жптттер, К а п а н (алы щ а к,арап). Ж урепм зуылдайды, денем елж, Келмегей батыр Таррын 6i3fli керш... А к ж у н ic (царап). Ш ан басты жердщ жузш, найза ойнап, Батырлар кулап жатыр саржа бойлап. Каж ен. Мындаган не Fbin жатыр Кожак колы? А к ж у н i с. Кез1ме хан куйылды, дуние туман!.. Каж ен. Шынымен женер ме екен Таррын шыран? Капай Каженге сыбЫрлайды. Кажен кетед!. Не болды карт Кожактыц кайратына? А к ж у н i с. Таррыннын карсы шаппай Апыр-ау! Найзасына!.. Х о р (жШттер). lllipeHin садак тарткан анау Кожак, Мык батыр Ер Таррынды алды коршап... Х о р (к,ыздар). Топ жарып, батыр Таррын анау шыккан. Артынан мыц-мын найза каптай шапкам... Ек1нш1 жацтан Казы би к!ред1. А к ж у н i с. Ah, Казекемкш? К азы . С орыстын 6eTi калай Kepinefli? Жанка би, Ханзада хан келш ед1? К а п а н. Женерм1н Ер Таррынды, Кож ак сонда. Ата, анам корыкпасын, келс!н мунда! А к ж y н i с. Кап'ан! Жанка би ашуланар, элде маран?

К а з ы. Акжушс, олай деме, ырза caFaH.. Хор. Ханзада, Жанка Kipefli. Кош келдщ, хан мен билер, кан майданга Акжушс, м1не Капан, тойын тойла. Бас uedi. Ж а и к а. Ырзамын кызыма. KepreHin жаксы кызыкты. Ханзада. Ырзамын улыма, Женсен Тарп>ш бузыкгы. К аж ен. Кажен Kipefli. Ж ау жецген каЬармандар келе жатыр, Мын сан ер, каза тапкан, заман акыр. Кожак тары баска батырлар Kipefli. Балпан, Сакандарды бугаулап етюзедк Хор. Карт Кожак, Кырым, ЕдЫ камалы рой. Ж ау женген nopi кайрат, амалы рой. Кан у ш ш , намыс уш ш Кожак туран, KaiiFbiraH Таррындардык тажалы рой. (Ц ож а^а бас uedi.) Кож ак. Намысыма шапканым, Балпан, Сакан ерлердк Шашу кылып тартканым. Ел1м ymiH erecTiM, Eitipen KipniK какпадым, Ойнактап ескен Акжушс, Ата жолын аттадыц. Бурымынды кесер ем, Куиэнды жудын, актадын. Ертенг! болар тойларын, MeHiH дары мактаным... Хор. Ырзамыз, Кожеке, Аталы сез айтканын. 172

Егескен TapFbin кутылды. Алыстым талай жарыкпен. Келденендеп вткенде, Тартып ед1м садакпен, Кутылып кета топ жарып, Тау жоталап колатпеи. Жетмзбед! тарланы, Куып ед1м тор атпен. X а и з а д а. Ер асылы iciHeH, Батырымсын карт Кожак! Кыз асылы TiciHeH... КелЫмЫн, Акжушс... Ж а н к а. Адам сейлескенше, Жылкы юсшескенше... А к ж у н i с. Уяттымын. Ж а н к а. Kici катеаз болмайды, От тут1нс1з болмайды. X а н з а д а. Жанылмас жак жок, Ж а к к а. Cypin6ec туяк жок. Капай. Ал, журМздер aybKiFa. Кож ак. Элде, келер Ер Таргын, ©лгендерМк макына. Сусындап алсам деп турмып. Сол кектестщ канына. X а н з а д а. Кожак! Тоспа оны. Кож ак. Барармын Keftin, Келер OFan дейш. Ж а н к а. Адаспаймын деген ердк KapauFbi туман адастырады. К а з ы. Ж ур М з, Кожеке!

Кожактан баскалардын 6api де кетед! К о ж а к. Ер TapFbiH, басынып ец Кырымымды, Басыннан кепрдгм рой ырырыцды, Кектесш, чан майданда алысканда, Кулындай алып кегли курырымды... Алыстан Тана мотивын сыбызрымен тартып Ана келе жатыр. Кожак карайды. К О Ж а К. Айт! Кемшр едщ кайдагы? Ана. Кабарын тым катыккы, Батыр едщ кайдагы? Кож ак. EciTin пе ен карт Кожакты Кырымдары? Жауласып, Ер Таррынмен турым даты. А н а (ойланып, тусшген сияк,ты). Калмакпын. ЖаИан кезген атым Ана, Б тсец айт, батыр Кожак, кайда Тана? Кож ак. Калмагын кектес жауым баягыдан, Кун болып Танак жур рой аярынан. Ана. Тауып бер эй карт Кожак ак Танамды, Эркашан кур тастаман сауабынан!.. Кож ак. Жауыма жай орымын жабыдары, Эй кемшр! — Кун етемш ceHi дары. Калмарын куши болса тартып алсын. Жауымды бере алмаймын колымдары. А н а (к,орк,ынышты, жалынышты). Бул калай, батыр Кожак, каррыстарын? Калмактын !здегем жок намыстарын. Eiri елдщ ereciHe косылрам жок, Бар ма еда, мен елпиБ шабысканым? . Кож ак. Жауымсын. KyniMciH. Ана. Кожак!

Кайда ракымын? К о ж а к. Тарт колынды! Мен емес, Сешк— Жакынын!.. А н а. Ah, Кайры, кайры!.. Таргын Kipefli. Ана сол жакка шыгады. К о ж а к. Ер Таррын, кезепмд! алып турмын. Т а р р ы н. Канына канжарымды малып турмын. К о ж а к (ац-тац, ашуланып). ©Mip ме, элде ел1М бе, ойлан езщ. Т а р Fbi н (жарыса). ©Mip ме, элде ел1м бе, ойлан e3in! К о ж а к. Кезек менде. Т а р f ы н. Берд1м кезегтдь Кожак садагын онтайлап сахнадан кетедь Таргын калканын устап турады. А н а (аймалап). Ажалга ез еркщмен бармакпысын? ©лген сон, одан кепнд1 алмакпысын? Карсы бар, нас жауына, кезек берме! ©л!к боп ку далада калмакпысын? Т а р р ы н. Кайратын карт Кожактын керейш де, Арандап-ажал келсе, елейш де. Таба алсак-ак Танага: дутай сэлем, Белпмд1 ескертшшке берейш де... Ана жылайды. Кожактын келген садак орын Таррын калканмен карып, дарытпайды. Т а р р ы н. Айтып кал, батыр Кожак, арманынды. К о ж а к. Шлмейсщ неге Tipi калраиынды? Атпадым анайылап коркытпакка: Кайта тур тарылтамын жалганынды.

Г а р f ы и. Кезегщ б1ткен жок па? К о ж а к. Жок, токта! Т а р f ы н. Сез уксан, батыр Кожак, эдйшкке! К о ж а к (жарыса). Турсан тур, Таррын батыр эд|'лд|'кке. Кожак тары атута кетедь А на. Тында балам! Т а р f ы н. Шыда Анам! (Т а р т н цалцанмен тары K,aFbin дарытпайды.) Т арfы Тур, Кожак! Таррын кетед1 Таррын ж|'берген саржа Кожакка кадалады. Кожак кулайды 1 аррын. Кожак! Бар ма тары арманыц? Кож ак. Жок, жок! (Элед1). (Таррын сахна сыртына uibiFbin келедС) Тарры н. Достарым: Балпан, Сакан табылмадын! 1здед1м кун батканша сарындадым. Жауласпай, Кожак ушш хандар коймас Бас пана т!риплжке, кетпей болмас. TapFbiH , А н а. Кетейш, Акикаттын елш 1здеп, Канрылар 6i3flin зарра ерайз деп, Ж ар салып, бик таудан анратайык, Кудайга: кезд!н жасын KepiHi3 деп! Хандар ма, каралар ма, кара журек? Сурайык: эдш жауап 6epiHi3 деп!.. Ш ы м ы лды к Т0РТ1НШ1 ПЕРДЕ I ьурет Ханзада ордасындары зындан жэне онын алды. Т а н а (зынданда) Ер Таррын, !здеп с е т бара алмадым,

Кузгынныц кармаьынаа ала алмадым, К,амаран мынау кара тас зынданынан, Туншырып, жарык сэуле таба алмадым:— Жакындап ажал, Ж егп рой тажал! Кажен кузетаиге жолырып, зынданга Kipefli. К а ж е н. Тана жан! Жарык дуние керсетейш. Кецлщд! кек жузше ерлетейш. Тана. влемш осы зынданда. К аж ен. Бул калай? Арнап келш турранда? Тана. Журекке кайры толганда! Каж ен. Калмагын 6i3fliH елдщ жауы ед1, Сан рет 6ipiH-6ipi щауып едк Болсан да кектес душпан зындандары, Кенш м Тана саран ауып едк Аланмын, Таррын деген, серт1мменен! влермш, жауды суймей, дерпмменнен!.. Каж ен. Калмакты Ер Таррынык шапкан жок па? Садакпен сан калмакты аткан жок па? Сонда да кунренесш соны ойлап, Мунын не, ж ау суймесен тапкам жок па? Табынран ай мен кунщ Таррын болса, в л ж боп ол далада жаткан жок па? Ж ау тугш, досын келмей жыл жатканда, Рашык боп, мен зынданды ашкам жок па? (К,ушсщтайды. Тана босап Keredi). Тана. Ер Таррын адамзаттык данасы рой. Халыктын. камын ойлар баласы foA. Эдшдж — шындык 1здеп алтын тактан, Кайда барса, сол унпн таласы рой. Кайрат пен терец акыл етюр сез1м, Сыйрызбай сан хандарра салгызды той.

Таррыниын кез1м ж еп -i теренше, Эзезм Кажен мырза, c©3inai кой!. К а ж е н. Салт атты, салбыр камшы TapFbiH шыган, KaHFbiFaH елиз, жерЫз — тидщ coFaH. BaFbi жок, тары да жок, акылы жок, Кор болып, акырында, елген сонан. (Тана кулайды, Кажен аймалайды. Тана басын кетереди Урейленед!) Каж ен. Шырарайын далара! Тана. MeHi доска санама. К аж ен. Ойласан мен болармын, шам-шырагын, Коз салмай каррыстасам, кетер барын, TapFbiHFa алан болма! ©лген-ешкен, Кун болып, Акжушске етер шарын.' Тана. Кер заман кермелед! торын жайып, Кунрещйм, кайрыландым жуз саррайып, Денеме суык колды типзгенше, Кетей1н о дуниеге болып Fafibin. Каж ен. Тана, бола берме бас асау. Тана. Кет, жау! Каж ен. Жазарсын осы созщнен. Тана. Жорал коз1мнен! Кажен зорламак болады. Тана кездж окталады. Кажен кетед1. Тана. Жанады iiuiM оттай корлырына. EpiKci3 кенемш де зорлырына. Ж умакка кетейш бе Таррынды 1здеп, Кенгенше кузрындардын кулдырына... (Зындан аузына сейлесш Акжелен, Сакан келедн) А кж елен. Таррын мен Тана зары тебрентедь Ойласам кунэм асып енретедк Акжуш с мен1 елДрмек, куш ертен, ©MipAin ол шетше, кез жетедк.. (Сыбырласады, cyiiicedi). 178

Карайлап езщ туррын, кыз Акжелен. К Y 3 е т ш *• Тананы алмак екен, мырза Кажен. Сакан ойланып калады. Зынданга туседг Акжелен кузетнПге Ш м д ж бередк Сакан. Тана, танырмысын? — Мен Сакан! Тана. Ah! Келдщ кашан? Сакан. Акжелен ажыраскан Акжушстен, Ойланып Таррын, Тана зарын уккан. Жатушы ем кандарында К,апан мырза, Босатып сол кыз бала, жан.а шыккам. MepTirin Ер Таррынды елд! дейд1, Куанып тойларандай калын душпан. Тары да ел кулары хабарлар бар: Ер Таррын тауда жур ■— дейд барлап cbiprrai Тана. Окира толып жатыр айта берсем, КетеШк, Сакан батыр, макул керсек. Сакан. Жулдыз жок, ай каранры кара туман, Ат устап Акжелен кыз кутш турран. Тана. Акжелен?.. Акжелен зынданра Kipefli. Зындан алдына жендеттер1мен Акжу>мс келедс Сакан. Не хабар бар, Акжелен? А кж елен. Экелш ед1м сусынды, IuiciH деп, Тана шелдеген. Тана. Дос болса маран, Бул елде — Бурын неге келмеген? Сакан. Достасындар cyfiicin, ©KneHi койып, кернеген. Акжелен. Тана жан, кунэмды кеш, келд1м саран,

Досыцмын, MiHe cepTiM, 6epin такам. Кан iiuep Акжушстен Mauri безд1М, Кетейж. Ат даяр тур, болмай алан!. (Тана, Ащокелен cyiticedi.) С а к а н. Бара туршы, Акжелен, Кершбей ме адам келденен? А к ж у н i с. Акжелен шыгады. Токта! Акжелен. Ah!.. (К,орынады.) А к ж у н i с. Не или журсщ? Айт жанынньщ барында!?.. Акжелен. Тананын калш б1лд1м елер болран, Кайгымен каны кашып жуз1 солран. KipinTapFa жэрдем беру тэнр: ici, Б1лсен айт! Одан баска мен не кылрам? А к ж у н i с. Айтып ек, зынданымды кермед1м деп, Кара су жалрыз тамшы бермед1м деп. Устадым. Кутылмайсын. Кун боларсын- Ыад1 барып ед1м, eiini e3iM кеп. А кж елен. Акжушс, бала жастан 6ipre естж... А к ж у н i с. Жаусын. А кж елен. (кенет). Кузрынсын! А к ж у н i с. KyuiMciH... токта!.. ( BAiipedi.) Батыр карасын!.. Жендеттер Акжеленд1 экетед1. Уйктап жаткан кузетшМ оятып, айдатып Ж1бередй Кажен келсдй К а ж е н. Таксыр! Танада болып ед1м будан бурын, Айтып ем урындырып сую сырын. «блемш, жауларымды суймеймш» — дейд, Жылы сез айтар емес, s.ni кырын.

«Таррындап» кушренед! жоктау арнап, Мшекей осылайша: бшсен жырын... А к ж у н i с. Керейш, кун Тананы бермен uiUFap. ©Mipre тандау берсем элде, угар... Жендет eciKTi ашады. Вер! де ап-тан. А кж ун 1с. Таррын! СUlezinedi.) К а ж ен. Сакан! А к ж у н i с. Сен кайдан?.. Сакан. Шык жекпе-жекке! Каженмен кагысады. Сакан алдырмай кетедк А к ж у н i с. Кун Тана, батырын не касындары? Зынданды бишеп пе едщ басындары? Жаксылык етейш деп, к е л т ед1м, Дарыма eHfli турсын, асылралы. Тана. Кас жауым, сайкал Ж уш с, Таргын кайда Тураксыз, махаббатын осындай ма? Калын ел Н орэйлырэ миман ед1м, Туей рой жауыздырын б1зд!н жайра... А к ж у н i с. Айтсан екен тезшен, Батырын не жанары? Тана. Келген шырар кезмен, Емес пе Сакан баяры? А к ж у н i с. Тана, тындармысын? Тандау берем езше. Тана. Айт! Салайын кулак свзще. А к ж у н i с. Ер Таррын елген. Кершбес eHfli кезще. Кажен мырза юмнен кем?

KepinciH рой езщ де. Болар деймш осы тек... Кенбесек буран, Мэнп'лж зындан, Ашуымды келлрсек... Тана. Акжужс, коне алмаймын жарлырынв, влпрсен, барармын да Таррыныма. Эдшдж, тазалыктан тая алмаймын. Сол уцлн, керермш де барлырын да. Каженщ керек болар езще де, К ызырып кез саларсын салдырына. Кажен, батырлар, жсндеттер, кыздар келедь А к ж у н 1 с (хор). Тебелеп, шашын жулып кун етермш, Ен салып, Кулагина еш'ретермш, Сейлесен сакау eTin: тьп KecepMiH, Касына еркек коспай тул етермш. Ш ы мы лды к Т0РТ1НШ1 ПЕРДЕ // сурет Шатыр орда. Тун. Той. Ханзада. Жанка, Жырау, Казн тары баска эйелдер, билер, жастар тобы. Шетте Тана тары 6ipneuie кундер. кулдар бар. Калан, Акжушс юредь Х о р (бас uin). Б 13ДШ елдщ жайлауы Шаган бойы, Мындап-мындап манырап ерген койы. Дуниенщ терт бурышын KyKipeHTin, Акжушс пен Капаннык етсш тойы. Эн шыркайык косылып анырата, Колын жайып бабамыз 6epciH бата, Салтанатын. Едмш н керсш тугел, Кырым 6ni атакты куда Жанка: Акжужстш бшеп, Капан мырза мойнында. Шаттанамыз шалыктап, Екеушщ тойында.., 182

(Кулк1, iuiiMdiK. Белек-белек кецес.) X а н з а д а. Уа, намысыма от салган, Кушренш TapFUH еткендей, ©лексе eTin тастадым, Ky3FUHFa жем-жем еткендей. Не арманыц бар арайын? Едш, Кырым ек! ел, Дегёнше жеткендей... Х а л ы к (бас uin). Акж ун к Капан хан болсын, Ы ш » басып ескендей... X а н з а д а. Ел берейш ел1мнен, Жер 6epefliH жер1мнен. Окиын бата кол жайып: Tanipi нурын теккендей. (К,апан, Акркутс бас uedi.) Ж ы р а у (Акжунк, Капанга). Хан болдык, пан бол, Акыл, айла iciHMeH. Жер жузше тан бол, Ж ауынгер батыр кушщмен. Ж а н к а. Я , сайрашы, баба сайрашы! X а н з а д а (Каженге). Жел маясын араптын, Бабама сыйлап, арнашы. (Кулк1, думай.) Ж ы р а у. Ж анка би кушарыма келнп тары, Ашылды, MiHe Капан, Ж уш с бары, Ел беред б1леу1не, жайлауы кен, Болатын хан мен ханша келд1 шары. Эд!лд1к нурын тегер жер жузше, Кулпырып Ед1л-Кырым кызралдагы. Улг1леп баярыдан макал айтар, ■ Плекий ак сакал ды apyaFbi. Аскарлы кандык жолын оран етер, Санкылдап жер мен кекп каскалдары. Ажалра тура келген болар камал, Тэшршш арнап берген ак балдары... Канрырдн кулазыран Ер Тдррынды,

Едшдщ тартып жур рой топырары. Ежелден KapFbic алран онбайтурын, МэцплЬс OFaH туспес, нур шырары... К а ж е н. Уа, кайт де... Ж а н н а Сшаттанып). Баядан ойлаушы ед1м осылайша, Капан хан, Акжушпм болса ханша. Жалганда арманым жок шаттанамын, Кунде той, тунде кызык тан-тамаша. Журтым-ау, Журтым-ау, Тан-тамаша!.. К а ж е н (сырттан келт). Кун Тана, айласы мен кунэсы аскан Зынданнын жер астында юлтш ашкан, Босанып, аш борщей еншен кекжал — TapFbiHFa: Ебен, Себен, Балпан кашкан. Таксыр хан: Тана кушн, куюренедк «Жауым» деп, Акжушске теб1ренедь Зынданнын кулпын ашкан калмак кызга, TnicTi ел1м жаза niM беред1? Тананы экеледь А к ж у н i с (мыск,ылдап). Деген ем, Акжушске кун боларсын, Эн шырка, биле, биле тул боларсын. TaFbi да кунэн асты жау кашырып, Кузрынра Тана кущм жем боларсын... (Тана Ацжутстщ к,олын щагады.) Т а н а (халыща). Жактаган эдшджт! заман кайда? Тусшер Тана зарын адам кайда? А к ж у н i с (жарыса). Кун туги батыр меш басынган жок, Басымнан ушкан кус та асыррам жок. К а п а н (жарыса). Кун Тана сарайыма салса колын, Акжушс эдмджтщ айтсын жолын. Ж а н к а (жарыса). Акж унк тукымына тартып туса, Кор болмас анасцнын жолын куса К а н з а д а (култ)

Атадан бала туса ед1, Каска жолды. куса едн Ж а кк a (sUdi). Акжушс, Тартып тусан маган, ылайык емес саган, Аштырма аузын!.. А к ж у н i с (жендеттерге). Сал зынданра! Ка-ка-ка!.. К а ж е н ( Капан, АкркуШске). Заманнын аксакалы, баба Жырау, Бабадан улп болган бата сурау. Жаксы сез, жарым ырыс деген дейш Шалыктап домбырамен айтсын болжау. Хор. Таксыр хан, Халык тындар, Бабам айтса, Жыр толгау! Ж ырау. У а, алпыс беске келгенше, Дуниенщ терт бурышын, Домбыра алып кезгенше. Мундай тойды кермед1м. Сзн-салтанат езгеше, Бабаныз тары толгасын, ©рнектеп сезд1 пернеше. Жел дарыган бес саусак, Мын кубылтып ерлесе... Керуен тартып Кырымнан, Жанка 6niM келмесе, Акжушстщ жасауын, ©3i экел!п бермесе. Токсан нарра жук артып, Алтын-KyMic бул артып, EKi жастын кызырын Кезшен буйт1п кермесе... Бул кызыкка шаттанып Кер миыктап кулмесе, Не дейд1 сонда жамарат... У а, жабылды шапан успме Буран дары канагат. Тулпары болдым заманнын, 185



Суйейш тары алкалай! ©HiM бе, элде тус:м бе? Таррын ceHi байкамай!.. Ак-ака-ак-ака ка-а!.. (Ж сщ ы нд айды .) Т а р f ы н. 9 , солай ма екен? Ака-ка-ка? А к ж у н i с. Кэне кулип Таррыным... Т а р г ы н. Сен ушш ел-журтымнан мэкг1 безем. Сайрандап, езщменен жаЬан кезем. М ш е, антым, Mine жаным жалынамын, Сен кулсен, мен де кулем, елеен — елем. Арызайын канынды, Шырарайын жанынды. Талкандайын тарыкды Судан Terin арынды... А к ж у н i с (аймалап). КелшТкелцп, калкам-ай! Т а р f ы н. Не ктедщ залым? Кайда Тана жаным? А к ж у н i с (кенет ашулы). 0лт1рд1м e3iM колымнан. Т а р f ы н. Ah, сен де сонын сокынан. (В лп р ед й ) BipTe-6ipTe сахнара жанарыдан баска халык nipefli. Т а р f ын (ашулы). Танам кайда? Тауып бер, Едал елИ Бул шапканра кайтпайды салран KeriH, Тосып алдым келе бер, кектес жауым, Танамды алмай кетпеймш енд! тегш... Валпан, Тана келедК Таррын, Тана cyilicefli. Т а н а (к;уша^тап турып). Тунриык сырым терен барларанра, Айрылып, Таррын сенен зарларанда: Моласын 6ip керсет деп шашым жайып, Тэнр1ден т1леп ед!м, тас зынданда,

Таргы н. Кен жаЬаннан тандагам: ^ Суйсем MeftpiM канбаран Таррын жаным, жалплзым, Дидарына тоймаран: Шулаган, Жауларын, Канмен Жуып, Тойлаган... Таргы н. Ак Танам, сарым куып сандалдым рой, Кушренш кун-тун катып, кармандым рой. Ан болып, шын, кузында жургешмде: TaHipiM деп, саган рана зарладым Foft... (Орда батырлары Kipeai. Сотые. Таррын тобы тары женедь) С а к а н (кул1мдеп). Мшеки! Таррын, Тана тшектерП Куанып, алас урран журектерк Алысып сум жалраннан шындык 1здеп, Заманньщ дана туран тулектерь Сахна терешнен прожектор жарырында сарнап Ана келе жатады, касында Балпан, халык тыцдайды. А н а (алыста). Танамды Kepin елеем арманым жок, Жылы сез айтармысын жиылран топ. Балпан. Тана жан, мынау Анан! Тарры н. Зарлама! Мынау Танан, Ана жаркын. Болран да сезin кумк, сутщ алтын. С а к а н. Ана жан мынау Танан! (Тана Kepicedi, cydicedi.) Т а р f ы н (квцыдй) Жактаган эдьлджт1 саналымын. Куанам, кайраттанам: Таналымын. Нур жауып, нур уетше кан майданда, Тамаша топыр болдым: Аналымын. А н а (коцыд1). EKeyin api барым, улы-кызым,

Кержген кара тунде так жулдызым. TyciHep ана зарын, адам 1здеп, Кармалап сум жалганнан тапкан нурым!.. (Алыстан шу, думай жацындай 6epedi.) Б а л п а н (сыртца к,ара). Кетейж Таррын досым, тары кашып, втейж, Алтайдан да эрмен асып. Талкандап тура алмаспыз, хан мен тагын, М1неки ж ау камады, ызгар шашып... Хор. Хан кудалар табалап, Шырар жерш жаралап. TmerimU Т1лейм13. Ерлirinfli багалап. Саран жиЬан тарылды, Ж ан укпаса зарыкды. Кумарыта аймала, Тана сулу жарыкды. Хан ордасы шабылды, Кетер жолык жабылды, Жакындады калык кол — Канжар, найза жалынды! Жолык болсын арыстан, Тарлан озар шабыстан. Сактан-сактан каЬарман, Аскар таумен алыскан!.. (Тобымен бвлектенш.) Т а р f ы н. YcKipiK мен 6ip какбак дауыл куран, Бакытсыз батыр болдым музда туран, Ерке-наз кош-есен бол Еды aai, Шык, кузда кун етмзер б1здей шыран! КетедГ Орда эскерлерш бастап, колында канжары бар Жакка шредь Шнмылдык ЭПИЛОГ Прологтары сахна. Кара келенкс. Зармен Таррын, Тана Kipefli: Bipi шал, exiHuiici кемшр. Т а р р ы н (жартаск,а отырып). Мынау шык, куз, баягы калрып жаткан,

Кексенпр булт толгатып Meni тапкан. KyKipeHTin кайта келд1м жаЬан кезш, Кулак сал, Kapi шаткал тас боп каткан! Сум жалраннан уланды тентек балац, Айтармысык жылы сез, аруак бабам?! Жалындаган ерт журек музга айналды: Кайрыландым, кашкын боп, кушм каран! Т а р р ы н , Т а н а (жарыса). Айрылып, жер жузшен сулап сызда,— Коныстап мэнгшкке калсак кузда. Кек аспан, астыкда енд1 кез жумармыз, Жыр erin, жалрандыкты жазып музга... Ш ы ы ы лды к 1934—37. Алл

К,¥ТТЫК,ТАЙМЫН Bip перделi, etci суретп пьеса Ойнауш ылар: К а ж ы м — екшнд! малшы, 50 де. А л т ы н — эйель сауыншы, 40 та. Д а р и р а — кызы, комбайншы. 18 де. Т а й р а н — улы, тракторшы, 25 те. 0 м i р б е к — окыган ж1пт, 25 те. К а с е н — колхоз председатель Э т е ш — кулак, маскунем. А п а н а с — монтер. Колхозшылар. Iсурет Тун. Кажымныц yfii. E ki белме. Ас уйде Алтын. Тор уйде монтер радио орнатып жатыр. Ютап, домбыра, патефон, шахмат, велосипед. К, а с е й (nipin). Шеше, монтер хйберш ед1м, келд1 ме? А л т ы н . Келд1, каратым... Bip калпакты жарра кадап жатыр, о не пэле? Жарылып кететш б!рдене емес пе e3i? К а с е н. Kayinci3 нэрсе, шеше .. К,орыкпаныз!.. Куаны- ныз. (Enirnui бвлмеге nipin). Е , Апанас, калай?! Тез болатынсын ба? А п а н а с . Товарищ предправления, каз1р сейлейдк M i­ ne, тьщданыз! MiHe! (Радиода домбыра, к,азак, куши ойнайды. Содан кеШн). Радио. «Осымен Алматы кала- лык радио торабы 6yriHri концертш аяктайды... Ха- барландыру: социалдык eriH стахановшыларынын одактык уймет жэне партия бастыктарымен бас кос­ 191

кан м эжшсше 6apFc Казахстан делегаттары Мо­ сквадан шыкты». К а с е н . MiHe, шеше... Естш ю з рой... Муны радио дейд1 казак. А л т ы н . Бул не пэле? К а с е н . Бул пэле емес, бакыт, шеше. Жер жузшен ха­ бар аласыз, кунде эн-куй естищз... А л т ы н. О , керемет-ай! А п а н а с (электр шамын орнатып жатып). Товарищ председатель, Тайран кашан келед1? К а с е н . Тосып алуга Kici Kerri... Ертен келщ калар Мына шамын обязательно жанатын болсын. А п а н а с . Ka3ip... MiHe, тац атты... (Электр шам жана- аы. Лампы ceHdipiAedi). К а с с и. Молодец... Телефон да курылды ма? А п а и а с. Пожалуйста, Miне, сейлеу^зге болады К а с е н (тслефонга). Контор ма? А? Сапаны шакыр. Сапа. Гуды эз!рле, халыкка хабарла. Манаты план бойынша, не, кэз1р барам... (U e d i.) Шеше, мше, yfli- Hi3re куаныныз... А л т ы н . Ракмет, балам. Коп жаса. (Косендер кетесЛ. Алтын уйге тац цалып айнала царайды.) Биттеп.курт- тап журген кайгылы OMip Mine адыра... (Отыраоы. Кожым Kipedi... Бвлмет Kepin ац-тац. цуанган сияк,- ты жайлап келш Алтынныц квзш басады) Ойбай шунак! К а ж ы м. Анна ма, тарак па? А л т ы н . Сенбе едщ? Ж1берил!.. Бул кай уакыттагы ойыныц? К а ж ы м, Картайгандагы ойыным. А л т ы н . Ж^бер, KeaiMfli ауырттыц!.. К а ж и м. Айна ма, тарак па? Айт 6ipeyin. Ойымдагыны таппасац жiбcpмeймiн... А л т ы н (кулш ). А, кайсысын айтсам екен? К а ж ы м. Айтпасан болмайды. А л т ы н . Кой, шайтаныц курысын сети... Ж1бершП.. К а ж ы м. Айна ма, тарак па? А л т ы н . Кайсысын айтайын? К а ж ы м. Калауыц бмсж? Айнаны айтсан бетщнен... А л т ы н . Не aeftfli?.. Mac eMecniciH вз»1?.. К а ж ы м. Тарак десен тамагыннан... А л т ы н . Кой еши, кутырма! Балалар келш калар.. К а ж ы м. Айна ма, тарак па? 192

А л ты и. Айтайын ба? К, а ж ы м. Айт? А л т ы н. Аузымнан... (Мойнын бурады.) К а ж ы м . (турып Keredi). Е , бар бол сен, бар болшр. К,ой api. Сен1н опырайып жаткан аузыннан Жалбак i болмаса KiM суйсш... А л т ы н . Ендеше мен сыйга машина алганда суйерсщ. К а ж ы м . О , адыра кал, сен кемшр! Сепарат та тимес сатан. А л т ы н . Асыкпа. Колхоз фермасынан беюлген 15 ' сиырдьщ эркайсысынан 3000 литр сут саусам, эркай- сысынан 100 килограмм май айырсам... К а ж ы м. Канша азаптансац да менен оза алмайсын.. Ана шайтан арбамен TinTi жетк1збейм1н саган... А л т ы н . Жетем. (¥ рсысады.) К а ж ы м. Жете алмайсын! ' А л т ы н . Жетем. Озып та кетем! ! К а ж ы м (кекеп). У а, ой удар болган екенсщ Foft... Удар-ай, жол болсын... А л т ы н . Кулме. Бузауларымды жыл аягында dip кора Кызыл курен сиыр етш тапсырсам... Уюметке Алтын- нан ардакты сауыншы болмас! Мирзоян езЬак айтар: Алтын женгейд1 съезге шакыр деп. (Кажым куледи) Бэйб1ше, машинан бос па, eriH жакка барып келей1н деп ез1н-ак сурарсын! К а ж ы м . Куттыктаймын, ак кел!ншек... Машинана м ет делбепн кылып алыныз. А л т ы н . Мазактама! CaFaH ерегккендеделбеш1геЖал- бакты алармын... К а ж ы м. Уа, мына кемп1рд1ц кайратын кара?! Жал- багыцды калпайта согармын... (Терезвге барып.) Эй бэйб1ше, токтаныз... Токтауынызды сураймын... Анау eriH басына дей1н апара салшы!.. Кап... Карамады... KeTin калды... Корлады-ау мына кемшр... (Артына царап.) О , сен мунда отыр ма ед1н, oai? А л т ы н . Мазактама. Кемшр деу!н!.. К а ж ы м . Е , eTipiK пе? А л т ы н . Ендеше, сен шалсын. К а ж ы м . Ей, байка. А л т ы н . KepicTi кой!.. Ана малынды 6aFi>m ал! К а ж ы м . Бакпай журм1н бе? Мал багуды ешюмнен сураман. Мирзоян келгенде: Кажым карт, малынды 13-с. 193

ecip дедк Зс1рд!м. Совет байы бол дедк болдым. Енд1 менен ана синим де оза алмас... А л т ы н. Сенен мен озам. К а ж ы м. Оттама, эй! Оза алмайсыц. А л т ы н. Э , не дейсщ? Кайта айтшы? К а ж ы м. Нс дедш?.. Мал еарем, кебейтем дедам. (Па­ тефон жург1зеди Аздан соц.) А л т ы н . Есщде ме? ©лпрбек елден кеткенде жап-жас бала едк.. Ол эл1 Барыс жылы к е т foA... К а ж ы м. Ka3ip 25-ке шыгады екен... А л т ы н. Кеше жиылыста, «Дариганын апасына Kepi- сейшнй» деп Kepieri. Акылды бала 031... ©3i жыршы болыпты... FOfi... К, а ж ы м. Ие, газеттерде кеп кыса-жырлары басылран. Баяры Жус1пбек кожа сиякты жыршы болтан керше- дк.. О да емер Foft... А л т ы н . 03i клубтыц окуына кеп ютаптар экелштк..— дейдк К а ж ы м. Пшнде куран бар ма екен? А л т ы н . Ойбай, курысын... Куранды кайтсш экелш. К а ж ы м. Эй, сен билдт бе? Театр экелштк А л т ы н . Театр? К а ж ы м . Ойын. Б1здщ комсомолдар соны ойнап жа- тыр. Bi3 ei<eyiMi3 де бар кершем1з. А л т ы н . Койшы opi, аузына келгенд1 оттамай! К а ж ы м. Кой емес, ешю... Ойнайсын, езщ... Керем1з... А л т ы н. Ойнамаймын! (Урсысады.) К а ж ы м . Ойнайсын! А л т ы н. Ойнамаймын. К а ж ы м. Ойнамасан соттайды. ( Тым-тырыс.) А л т ы н. Киын ба екен e3i? К а ж ы м . ©те киын болса керек. А л т ы н , (циналып). Ж ок. Ойнамаймын. ©м1рбекке ба­ рам. Айтам. Айтам. К а ж ы м. Эй, токташы, езщ!.. Эз1лдеп ед1м... (Kyyiedi.) А л т ы н. Э зш н курысын сешн... (Аздан соц.) Ана ©Mip- бекке 6ip жандык елт1ру керек... ¥ятты, конарасы бермеу. К а ж ы м. Ие, ет керек. А л т ы н . Кайсысын соямыз? К а ж ы м. Кайдам, ешюмнен мал сой, мырза бол деген сезд! ecTiMefliM. 194

А л т ы н . Сарацдык кылма. Бутан да шумр ет... Ана кара сырыктын былтырры eri3inin сынарын экелеШн. К а ж ы м. Е , ол урташы емес пе? Ж ок... жок... Оны ата- ма!.. Ол cayipfliH орта шеншде коздайды... А л т ы н . Ендеше, совхоздан алран ана 6epi кошкарды... К а ж ы м (ушып турып.) О л элп... А л т ы н . Ана мушзд1 сузеген. К а ж ы м . Жок-жок, атама! Тукымра жаксы, жундес. А л т ы н . Кеше Дарираны жарып тастай жаздады. Ка- сен шырып устаматанда... К а с ы м (эуейленш ). Эй, онын, баска да кызыры бар... Бупн казынанын букасымен cy3icin жатыр... Кейш шегшш кетш дурсе жупргенде бука коркып meriHe бередь.. ©3i баяры Кобыланды сиякты батыр деШм. (К ул к i.) А л т ы н . Ж э, сен болмастык жарына шыкканда суйте- TiH эдетш... К а ж ы м . BipiHiH 83i жаксы, екшшнпшц кез1 жаксы. А л т ы н . Сенщ пейш ц тарылып барады, коркам!.. Бая­ ны шык бермес Шырайбайдан кем болмассын. К а ж ы м . Касаптын eri де сем1з. А л т ы н . Кой api, б1рденешн мурнын канатпау аглидП К а ж ы м . Атама, 6epi кошкарды. (Урсысады.) А л т ы н . Соны соям. К а ж ы м . Соя алмассын. А л т ы н . Соям! К а ж ы м . Эй, сен кошкарды не деп бшесш. А л т ы н . Не болсын. Кошкар. К а ж ы м . Сен кошкарды жек Kepeai екен деп... А л т ы н . (Ашуланып). Карашы тш н-тш н... К а ж ы м. Ашуланба. Bepi кошкарды мына Kepiui кол­ хоз койлары манырап-шулап сурап отыр. Мана 6ip топ саулык б1здш kohf3 косылды. Бул кандай сауап? Сен антурран сондай кошкарды соям дейсщ. Бул ул- кен кылмыс емес пе? А л т ы н . Кой api. Канша мактасан да 6epi кошкар жа- ратпайтын малым. Кещим калды. 03iMfli де талай куып суздь BipaK кошкарлыктан м ш жок... Басы ду- дар-дудар. Жун-муШз жауын булты сиякты. Tyci cy^iK nepiHiK... Соям... Кутылам... К а ж ы м . Сотка берем... Милиция шакырам. (Туреге- ледй) А л т ы н (сасып цалып). Бай бол, езщд1 соттасын. 195

К а ж ы м . Эй, саган ерепскенде ана астыкты сатам. Кас- садары акшаны алам. Суйтш... А л т ы н . Конфискаланып кетуге асырыс журац'гой сен. Кебейт малды... Бай бол!.. Бай бол!.. К а ж ы м . Ж ок, совет байын конфискаламайды. (Ойла- нып цалады.) А л т ы н . Конфискалайды... Кеше осында Этеш келдк Тары конфиска болады. Кажекенги сорлатады рой дейди.. 03 iMi3 енд! конфискага жатпаймыз... Малы- мыз жок... деп кулед1 антурган... К а ж ы м. Ол жулж не !здеп келген? А л т ы н . Кыдырып келшл... 03i мае... К а ж ы м . Банде болсын, бай-кулактыц eceriHe ерме... Ж ок, мен1 конфискаламайды... Сталин айткан. Мир- зоян айткан. А л т ы н . Кайдам! К а ж ы м . Ж ок, мен1 конфискаламайды. А л т ы н . Конфискалайды, Этеш анырын б1лд1м дед!. К а ж ы м. Олай болса, каз1р, 0м1рбектен сурайык... А л т ы н . Конфис... Д а р и р a. (nipe шешесше). Бул не? Не жетпейд! сен- дерге? К а ж ы м . Дарира, шыныцды айтасыи ба, жок па? А л т ы н . Bi3 каз1р байып барамыз... Айтшы, карарым! Д а р и р а . Не айт дейс1ндер маран? К а ж ы м . Дарира! Мирзоян бай бол дед!. Бай болам... Жаздайры енбег!м!зге 20 тайынша алмакпын... Д а р и р а . Алыцыз... Алыныз. К а ж ы м . Мына шешен конфис дейдк А л т ы н (ясарыса). Мен айтам, конфискалайды деймш. Осыран не дейсщ? Д а р и г а . Кеке, бай бол. (Кулед1.) Совет байын совет YKiMeTi конфискаламайды... Корыкпа!.. А л т ы н Кайдам, журт айткан сон айтам... Д а р и р а . Апа, айтпа ондай сезд!... Неге есек тарата- сын... Сотка берем!з... К а ж ы м . Э , е... Мше ecTifliH бе?.. Б ш п кой! А л т ы н . Ойбай сорлы басым! Мен Этеш айткан сон... К а ж ы м. MiHe Этеш екеущ, енд! кетон. (KyAedi.) А л т ы н . Соты туссш... К а ж ы м . Э , солай ма... Будан былай совет байына кар- сы тур ма! А л т ы н . Дарира, 0м1рбек келе ме?.. 196

Д а р и f а. Келмек едк.. (Телефонды алып.) Клуб... Клуб па? Председатель бар ма?.. Е , неше председа­ тель бар efli?.. Дарира шакырады де... Касым агайсыз ба? KyTin отырмыз... Жарайды. (1лед1.) Ka3ip келедь Апа тамактарын даяр ма? А л т ы н . Тамак па! К а ж ы м . (Алтынга сыбырлап). эй езщ сейлес... Жак- сылап конакасы беру керек. BipaK 6epi кошкарды атама. Б1лдш бе? (Keredi.) А л т ы н . Дарига, конак шакырдын... Касап eri бар... Ол не болады? Bepi кошкарды сойсак кайтедк.. 03i- ijiit MiHe3i жаман... Bipeyfli жарып тастап журсе!.. Со- дан ыцрайлысы жок. Д а р и р а . Ж ок, апа, ол тукымдык кошкар... А л т ы н . Енд1 кайтем!з? Алыстан куанып «ел1м» деп келгенде, 6ip жандык бермеу казактын эдеД ме? 0 зщ 61л... Жаксы KepeTiH балам едк.. Айттым да койдым... Д а р и р а (кулйг). Ana, acbiFbic жок... Тайран да келер... ыдрайлы малды ертен карастырармыз. А л т ын. Жарайды, калкам, жарайды... Д а р и р а . Ana, 6i3 кызык ойын керсеткел| жатырмыз... А л т ы н . ©М1рбек театр экелд1 деп ед!, сол емес пе ка- рарым? Д а р и р а . Сол апа! (Кулед1. Алтын ас уйге Keredi. Л а ­ риса домбыра тартады. А уыз уйге К,асен, Олйрбек Kipedi.) К а с е н . Bi3flin Дарира комбайн докторы. Заманымыз- да казактын; 6ip кызы енерл! болса осындайак бо- лар... 0 м i р б е к (отырып). Д а , суйсшерлж ic... К а с е и . Былтыр институттыц II курсынан демалыска келгенде калып койды. 0 м i р б е к. Окыраны да жаксы едк К а с е н . Bip жыл icTec болайын деп ез ерюмен калды. Молодец, Тайранда каладагы кызметш тастап кол- хозра келген едь.. Уюмет en6eriH баралады. (Устелде- ai cyperrepdi царайды.) ©м ip б е к (жан-жаща к,арап). Д а , мше, жаца 9Mip. 15 жыл калада турсак та уй мэдениетпз тап мундай емес... К а с е н (суретп керсеп п). 0Mip6eK, MiHe, Дарираныц Мирзоян, Исаев жолдастармен 6ipre тускен карточ- касы. 197

Д а р и г а (Kipin). Арай шаршаран боларсыз, патефон ойнатайын ба? Элде шахмат ойнаймыз ба? © м i р б е к. Патефонды кейш тындармыз, дойбы ой- наура болады. Алматыда шашкадан талай бэйп ал- ранбыз. BipaK шахмат бишейтш ед1м. Дойбы ку- рыныз... Д а р и f а. Агай, мен дойбы бымейтш едш... Уйретпе- сеюз. (Дойбыны экеледй) 0 м i р б е к. Карындас, шахматты кайдан уйренш жур- ci3? Улкен табыс. (Дойбы жаяды.) Д а р и f а. Москвара барранда уйрещйм... K,a3ip шахмат кружогымыз бар. 0 м i р б е к. Жаксы еткеназ, карындас. Оздер кандай мэдениегп турасыз? К а с е н . Колхоз, МТС стахановшыларынын турмысын будан да жаксы етпекшз. Мына Дарига кай агроном инженерден кем? Не аяймыз будан. (Арк,асына к,ага- ды.) Д а р и f а. Колхозды даланын каласы етпекшз... Электр, радио, машина бар, трактор, музыка, танцы... Гулде- нем1з. © м i р б е к . Д а, TinTi жаксы... MiHe, былай жуоеаз. ка­ рындас. Жанары сыбызрышыныц тарткан «Курайлы» деген Kyfli кандай жаксы... Брзд1ц филармониямызда ондай сыбызрышы жок... К а с е н . 0ткен айда Алматыга уштым, аэроплан кан­ дай жаксы. Б1збен 6ipre MiHreH 6ip профессор бар едь Аэроплан Алматыга жетш, жерге конды. Про­ фессор шляпасын шекесше кшп калрып отыр. Б1з ке- Tin бара жатканда... Жолдастар, Алматыга кашанже- тем!з дейдк (Кулк1.) © м i р б е к. Д а ... Дурыс айтасын... Дурыс айтасын! Мынауыныз би болады, карындас. (Тац к,алып Дари- FdFd царайды. Косен патефон жург1зед1. Екеу1 кезек- кезек бьрнеше рет журедь Дарига к,иратып жей бас- тайды. Бул кезде Касен патефонды ток,татып.) К а с е н (телефонды алып). Райкомды бер... Райком ба? C i3 KiMCi3?.. Дежурный-ай, караням, секретарь уйшде ме?.. Э , сейлеп туриан Касен... Мирзоян колхо- зынык председатель.. Э , Касен дейЫз бе? Ертен келу- ге тшс... ие... Э , жаксы. Жаксы... Солай OTKi3eMi3... Кайыр... (1лед1.) 0 м i р б е к. Дарина, а з меш кысып барасыз. Д а... (Ыр- 198

ак, тасы цалады, айнала алып К/Шиады. Дарира к,у а vcypedi.) К а с е н (култ ). Кэне, Дарира уйрендш бе?.. Д а р и р а . AFaft e3i уйрегп. (К улкй) © м i р б е к. Карындас бурыннан б1лед1 рой деймш. (Кулкй) А л т ы н (icipedi). Балаларым, ас болды. 0 м 1 р б е к . (тасын к;оятын жер таппай турып). Д а ... Дарира мен здайт етем. (К ул/d.) II сурет Бурьшгы уй, сарат кеиш жет-i, электр 6ip жанып, 6ip сенш тур. А л т ы н . Мына жарыры не кып, жыпылыктап тур... Ал- ладан ойбайым тыныш... (Лампы жарады.) Сырттан корыккан дауыс жакындай бередБ Этеш есжтен xipe кулайды. Онын колындагы араты кемтрдщ бетше шашырап кетед1. А л т ы н (шошып). Экет cifliriH fli. (S erin суртедй) Э т е ш . Мына итпц малы кайтед1? Каскырша шабады РОЙ. А л т ы н . Бул не? Не боп калды? Э т е ш . Ана кабанын жарып тастай жаздады. Етш жей- TiH шошка 03i. А л т ы н . Байрус-ау, шошкасы Heci? Э т е ш . Койдын шетшен етш келе жатыр ед1м, кере шапты. Алысып ед1м, эл бермедк.. А л т ы н . Шырарым-ау езщ юмд1 айтып турсын? Э т е ш (бексесш сипап). Элг1 6epi кошкарды айтам. А л т ы н (култ ). Содан коркып кашканын ба? Э т е ш . Кашпай... Мына есшке жеткенше cy3in... А л т ы н . Элде с е т бетенсшген болар... Э т е ш . Бетенсш, мен онын экесш елт1ршпш бе? (Тура- ды.) Шеше здраст. (Кулед1.) Саумысын, эже. (Д ари­ ра Kipin ац-тац турып к,алады). А л т ы н . Балам, орысша калай амандасасыц? ¥ят кай- да? Э т е ш . (Уй iiuine к,арап.) Эж е, сен акыл дарыран кем шрсщ, бшдщ бе? А л т ы н . Э , Этеш, уй таптын ба? Кайда жатырсын? Э т е ш . Ай, бул кемшрд| кой, эжем акылды foA... Жай- KyftiMfli сурайды... Ие, эже-эже, esiMHiH араш yfliMfli 199

аламын... Еншалла аламын шырар. Ал K.a3ip онда мунда... А л т ы н . Байрус-ау, онда колхоз баскармасы турран жок па? Э т е ш . Баскармасын да, колхозын да туп кетере... Эже, парным ашты... (Yddi пнтт жур1п тамацтана бастай- ды.) А л т ы н . Асылык болар, Этеш... Осындай сезщнен жер айдалып кетш, кашып келдщ... Енд1 кою керек емес пе? Э т е ш . Ал, койдым... Ау, кемшр, жок-жок... Эже, бупн осында конамын шырар... Шаршадым... А л т ы н . Кой api. Конарымыз бар. Жэне жолаушы кутш отырмыз... Э т е ш . MeHiH де жайым жок... TinTi шаршап турмын... (Табсщтан тауьщтыц 6ip жумырщасын алып.) Шеше, мынау буйрек пе? (Аузына салып к;ояды.) А л т ы н . Жумыртка емес пе? Тиме, жарып аларсын. Э т е ш . Ие, жарып алармын... Эже, мына буйрек арарып KeTinTi кой... (1-2 жумырщаны шетшен тест жарып сорып, цабытын орнына салып к,ояды.) А л т ы н . Жанагы жумыртка кайда? Э т е ш . Салып койдым... А л т ы н (тамак;таты жумырщаны санап). Bipeyi жок. Э т е ш . БиллэЬи алганым жок. Караныз... Караныз... А л т ы н . Сал орнына... Э т е ш . Салдым. А л т ы н . Кайда? Э т е ш . IiuiMe... А л т ы н . М э... CaFan. (Ветке салып к;алады.) Жумырт­ ка кайда? Э т е ш . Е-й... (Б еп н басып цалады.) К®31м шыкты... К® 3iM... А л т ы н . К®з1н эрып кетсш. Э т е ш . (телефонта). Дар-дар Дарираны... Дарира. (Эн салады.) Д а р и г а (артьшан келт). Таста телефонды. Не деп турсын? Жулик! (Тартып к,улатады.) К а с е н (nipe). Бул не? Мынаган не болтан... э? Д а р и г а . IpireH ауыздан, uiipireH сез шырэды... К а с е н. Тур, эй! Э т е ш . Касен... Касен... Колхозга аласын ба, жок па? К а с е н . Алам туткынра! Ж ур. (Этеш турып сырща

oicYpedi.) Дарига, тырыз хабар бар. Ka3ip келем... 06- лыстан почта келдк Шеше, эз1рлен... Киш... (K eredi, Дарига, Алтын ац-тац турып к,алады.) Д а р и f а. Апа жацары Касен!.. Э , тусш Д1М ... Апа, киш! СKeredi.) А л т ы н (ж алгыз). Не дейд1?.. Кишген] Heci? Кайда жумсамак? (Ойланады. Кенет Касен, Д арига Kipedi.) f l a p i i F a (култ ). Апа, апа, бул кандай куаныш... Ой- лашы G3in... Киш тез... (Касен темек1 тартып култ турады.) А л т ы н . Неме деп турсыцдар, айтпайсындар ма? К а с е н . Ci3, Алматыра барасыз... Екпшд1 сауыншылар съезше... KHiHiHi3... Машина кутш тур. А л т ы н . Ойындарымды койындар, api! Бармаймын... ( Отырып к,алadbi.) К а с е н . Шеше, ci3fli курметтеп ж1бергел! отырмыз, 6i- луЩ13 керек. Кишш шырыныз. Машина кутш тур... ( Машина btcqbipadbi. Касен Keredi.) А л т ы н . Дарига мен ушш сен бар... (Д ари га KYлedi.) Малдын телдеп жатка н кез1. Д а р и р а . MeHi шакырран ж ок... CeHi шакырады... Ба- расын озш... А л т ы н. Ендеше конец барсын. Д а р и г а . Ж ок. ©3iu. А л т ы н . Тайран келсш... Барайын сонсын... (Жылай- ды.) Д а р и я f а. Тайранды жолда кересщ... 9не машина ку- Tin тур. А л т ы н (Kuinedi). О , кудай-ай, ойындары ма, шындары ма? Д а р и г а . Апа, избен ойнап 6i3re не бопты? Шын... Корыкпа, сыйлы-курмегп боласыи... А л т ы н . Кайтейш ендк.. Э л п кокен де келмедк (Кшне 6acraHdbi.) Д а р и г а . Тез киш, апа... А л т ы н (киш п жатып). Мына сандыкта Тайранга сак- таран жумыртка бар... Ас уйде Тайранга сактаран 6ip тостаран тузсыз май бар... Курт, ipiMiuiK мына дорба- да... Жент icTen 6epepciH... Bopi кошкарды... Д а р и г а . Апа, Змфбек, кекемдер кашан келмек ед1... Айтып па efli? А л т ы н . Кешке кайтармыз деп ед... Конакка барран сок... 201

Д а р и f а. Апа, юлттерш кайла? А л т ы н (цыпылыктап). Берейш... Берейш... (вм1рбеК Кажым ауыз уиге юре сеалейсН.) F ' р ек' 0 м i р б е к. Кун суык... TinTi тонып калдым. К а ж ы м. Yfi жылы екен... Жылынарсын... 0 м i р б ек. Грипп боп ауырып калмасам едн Д а р и f а. Апа, келд1 foA, некем. К а ж ы м (ю ре). О-ой, б!здщ 6afi6iuie тойра баратын келшшектей-ак... Д а р и f а (Алтын ундемейдЦ. Кеке, не бшдш, апам жо- лаушы жургел1 жатыр... К, а ж ы м (ац-тац). Рас болса ип ед1... Д а р и Fa. Рас.. Kaaip кетпек... Машина кутш тур. (Ма­ шина ыск,ырады.) ' К а ж ы м . Кой-ай! (Караиды.) А л т ы н . Таныркама... Ka3ip кетем... 0 м ip б е к . Шсше, жол болсын... Жаксы... Д а, суйшеп- Л1к 1C... (влйрбек к,ызу.) г К а ж ы м . Уэ, бэйбше... Жол болсын... (Жакындап.) Б|луге болар ма екен? А л т ы н . CaFan eiwi карамаспын да... Сенен Kepi 6aFa- лырак кершем... (К улю .) К а ж ы м . Кой-ay, ай! Д а р и f а. Апам Ka3ip Алматыга съезге журмек... 0 м i р б е к. Д а, да... TinTi жаксы... К а ж ы м . Бу не? Нанайын ба, нанбайын ба? (Даригч телефон тыцдайды.) Д а р и f а. Мен... Ие... Эз1рлешп жатыр... Материал бе­ рем дейсш бе?.. Барганда сейлейтш... Ие... Жаксы... (Ьул кезде кемnip Кажымды ауыз уйге ша\\ырып.) А л т ы н . М э кшт... С ак бол... Ана 0Mip6eK кызынды мазалап... С ак бол... Ана жас телдерщ котыр болып KeTneciH, са к бол... Тайранды кере алмай KeTin бара- мын... CaKTaFan тамактарымды колымнан бере алма- дым... (Жылайды.) BepepciH... К а ж ы м (жылап). Эй, кемшр шынымен кеткел1 тур- сын ба? А л т ы н . Дарнга айтады 10— 15 кунде келесш дейдн.. KiM бш сш , алые ж ер... К а ж ы м . Keuieri сездщ 6api эзш гой... (Куледь.) А л т ы н (култ ). C aFan айткам жок па едем... Мнрзоян езРак шакырады деп... Айтканым келген жок па?.. Bi.neM гой. мен. бшем foi’i...

К а ж ы м. О , сезщ бар болсын ceHiH... Бар болрыр... Д а р и f а. Сендер не кып куб1рлест турсындар... Апа, А л т ы н . K,aaip, мше, э... Mine, мен болдым... (Касен Kipedi.) К а с е н. Кэне, болдындар ма? Д а р и f а. Болды... Эз1р... К а с е н . MiHe, мандат. Салы п алыныз. PaftoHFa дейш шырарып салам. © м i р б е к. Шеше, мына хатты Кызыл эскер кешеЫ, 107 номерл1 уйде туратын артиске 6epepci3... Б1зд1- к1не барыныз... Жолыныз болсын... А л т ы н . Кош, KapaFbiM... (K erin бара жатып 61рнеше per цайтып келт, уй ш ш е царай depedi... Козан-аяк,- гарды аударып, твцкерт жия 6epedi.) © м i р б е к. Д а ... (Патефон цояды.) Д а р и f а. Апа, не 1здеп журсщ?.. К а ж ы м. Ол казан-ошарынан шыра алмай жур... (Кул- Ki, Keredi.) 0 м i р б е к Сцалжыраган... Устелдег1 карточкаларды ак,- тарады. Даританьщ жалгыз тускен cyperin алып.) УЬ, не десем екен?.. Ата жен1нен жакын. Кыз алысура болмайды... Айта алмай саран сырымды елерм1н, cipo. туншырып... Башыкпын саран! Рашыкпын... (Cydedi, орындыщ а отырады. Басца 6ip орынды щ а Дарига- ныц cyperin цойып щагар отыргызган сияцты бола- ды.) Дарира карарым... Сэулем... (Тоцтап ципыцтап.) Д а ... Карындас кеп табыстарын бар... Сен1ц мундай... (Колын асыра салып Дариганы взше тартцан болып цоразданады. Бул кезде Дарига ортадаеы естке келт царап гыцдап турады.) 1сщ, мшезщ, кулкыц арбады меш... Аранды куантты... TinTi не дей1н ендь (Басын цисайтып жацындап.) Рас, жакынбыз... дегенмен... (Тыцдап отырады... Басын изеп 6ipde урейлешп, 6ip- де кул'илдеп). Д а ... да... Солай Дарира... Мен мундай С0зд1 сенен куткен жок ед1м... Колхозда б1раз 1стед1н. Енд1 оку керек... Мен жакында кайтам... (Кул1мдеп). Бiрге журей1к. (Тыцдап отырган сияцты. Тагы урейле­ шп). Ж ок, Дарира мен... Мен... (Озш е тартып цысып Дариеаны суйген сияцты болады. Дари га Kipedi, 6 uip- бек сасып цалады. Турып Kerin). Э ... блокнотыма 6ip ескертк1ш жазып отыр ед1м... (Карточканы цалтасына салады).