Бода-бода болы п оты р ган ш еш есш кадай ж убатары н б ш м е г е н Г у л ж а н 0 3 i д е к о с ы л а ж ы л а п ж 1б е р д ь - А па , апатай саган не болды ? С ен м ы кты ед щ гой . Б1здщ экем1з де, ш еш ел ш де 6 ip G3in емес пс едщ?.. - Э к е л е р ш н ш о р н ы н ка й д а н то л ты р а й ы н , a fiie y ip 6ip д а л б а с а м е н е т ке н OM ip д е ... — Ж о к о л ай д е м е . Б у ю л e M ip in a i 6i3re а р н а д ы н . B i3A i е ш нэрседен тары ктырмай оардщ . Ж ур тты ц б1разынын колы ж е т п е й ж у р е т ш з а т т а р б 1 э д ш у с п м 1зд е б о л д ы . Е н та м а ш а мектептерде окы тты н, ец атакты б ш м ордасын б тртю зд щ . К о с-ко с та н диплом эпердщ . М е н ю ш кентай кез1мнен б ьп е м ш , се н 6ip n e m e ж е р д е ж у м ы с ю т е й т ш с щ . Е р те к е т ш , кеш келетш сщ ... Е ю ал аканы н кол ж ум ы сы нан кап-катты суйел болы п ж уруи й едь Сонда мен: « в скен д е апама ж умы с (стетп ей , уйде оты р гы зы п ко й ы п , ез(м б агам ы н », — деп о й л а у ш ы е д 1м . K e iu ip , а п а , м е н с о л б а л а к е з д е п а р м а н ы м д ы ум ы ты п, саган ез балалары мды б а кты ры п кой ган екем-ау. Г у ж а н бет1н ал аканы м ен ж а у ы п , ею иы гы селюлдеп кеп ж ы ласы н. Ж у м а к ы з о н ы б а у р ы н а б а с ы п , т а п к 1ш к е н е к е з ж д е п д е й басын кою репне койы п, ш аш ы нан синап отыр. Ю ш кене куп iндс ауладагы балалармен ш ею сш калы п, ж ы лап келгепде дэл осылай жубатуш ы едк Гулжан еж ет кыз едк 0 3 i унии де, iH ici у и п н д е е ш ю м ге ececin ж 1 б е р м е й тш . — Е -е -е ! Е рте кетш кеш келгенде не ты нды рып тастады дейсщ . Уйдеп ж алгы зды ктан каш ы п, сы рт жумы сы мен а й н а л ы сы п ж урд !м ем е спе ...Ш а рш ага н н а н а бд е н кал ж ы р ап , ж а с ты кка басы м ти е салы п, уйы ктап кетуд1 гана ойлап к е л е т ш м ш д е . С е н н е б к п у и п ед1н,?!! Е ю алаканы кап-катты суйел болса, курек устады дейсщ бе, к у тем1рден де. EniKiM re ю р ш та р болм ай, е з т1рл1пмд1 ез1м б т р е й ш деп м аш ина алды емес пе? Д ем де журпзуд1 у й р е т п , зыр кагы п журетш д! шыгарды. Kyui-TyHi шапкылап ж ур ге н соц колы н руль кажамаганда кайта'н. B ipTe-6ipTe жы л а уы н т о кт а т ы п , e3iH e-03i келген кы зы : - 50-
- A na, осы сендер неге аж ы расты пдар? - де д баты лсы зда у. Бул Ж умакы зды н, алдымнан ш ы кпаса екен деп гумы р бойы каш ка л а кта йты м сура гы . Е рте м е, ке ш пе afiT eyip 6ip койыларын б1летш. Н е де сш ... - Э к е л е р щ н е н а ж ы р а с к а н ы м ж а с т ы к т ы ц 6i p кате с-i болды ма деп ойлайм ы н. С оны ceHi кайталам аса е ке н деп ку жанымды ш уберекке туйш оты рганы м ж о к па? - д е д бар болганы , 6ip a3 у п а з д к т е н кейш . - Апа-ау! Ж алгы зды ктан жанынды кинаганш а б1здц ж а с кез1м1зде неге кайтадан ту р м ы с ка ш ы гы п кетп ед щ ? С ез салуш ылар ж о к емес, болды гой, - д е д кы зы элгщ епден де эл азунм е н. - Е -е -е ! О т к а ка н а ты 6ip к у й ге н к о б е л е к т щ к а й т а у ш а алмасын сен б1лмеуип ме едн,?.. — Ж у м а кы з Г ул ж ан га осы лай д е генм е н 63 iH iH eciH e анасы а й ты п о т ы р а ты н 6ip сез тускен ед. ... А н а с ы н ы н З ы л иха атты ж а м а га й ы н c iiy iic i б олуш ы ед . А уы л-айм ак те пе оны бет б ггке ннщ сулуы дейтш . KopiKTici K ep iK T i- а к е д . А я к а с т ы н а н Kyfieyi к а й т ы с б о л ы п сол кел1ншек ею баласымен ерден жастай калды. Арада уакы т ете келе оган кы зы гы п соз салуш ы лар кебейед. Ж ум а кы з онда институтта о ки ты н . B ip бар га ны нда анасы о га н З ы л и х а н ы ц б а с к а а у ы л га ofleai к а й т к а н а у к а т т ы 6ipeyrc турмыска ш ы гы п кеткен1н айткан. Ж е н болтан екен деп ойлаган. K e ftin ri 6ip ж ы л д а р ы З ы л и ха н ы ц аты аталса ан асы н ы ц : « Б а г ы а ш ы л м а г а н с о р л ы б о л д ы г о й , б а р га н ж е р 1нд е б а с ы сы йганмен, балты ры сы ймай ж у р еке н», — деп оты рганы н сан м а рте ecTiren е д . Б а сы с ы й га н м е н б а л ты р ы н е ге с ы й м а й т ы н ы н б у л б а с ы н д а Tycitie а л м а га н . С е й т с е , к е й ш п куйеу! ею баласына кун керсетпейпн ж айсы з, кытымы р адам б о л ы п т ы г о й . 0 ге й э к е 1п ц ы з б а р ы н а н б а л а л а р ы т о з - тоз болып кеткен кер1нед. «Басы сы йган ж ерге балтыры с ы й м а га н н ы ц » н е eKenin с о с ы н у к к а н д а й . О с ы с е з д н , - 51-
KOKiperiiic жатталып калганы с о н д а й , ка й т ы м т у р м ы с кур уд ы тэуекел1 турып, ойына да а л м а д ы . BipaK K33ip к ы з ы н а о н ы ц б э р (н айтып жатпады... Ж ум а кы з куйеуден ажы раган с о к кызмелмд1 алансыз icTepMin д е п о й л а г а н . Р а с , б |'р а з у а к ы т к у л а г ы н ы н т ы н ы ш б о л га н ы рас. B ip a K б а с ы б о с ад ам га с е з yflip келед! еке н . 9cipece, к у й е у л е р 1 к е ш ю с ж ж у м ы с т а н к е и п к с е , осынын к а с ы н д а о т ы р м а с а н е гы л с ы н д е ге н д е й , 6ip iiopceHi сы л таур аты н, б у н ы к у й ш е 6ip кел ш кете тш кел ш ш ектер д щ кы л ы гы н а эл1 к у н ге д е й ш кор л ан ад ы . А л ака н д а й ауылда ж а с ы р ы н сы р ж а тп а й д ы . С о з сал уш ы л ар коб ей д к BepiK к и г е н а т ы м ы з б а р , е р к е к п 1з д е п к о к ы р а й г а н д а р д ы н д а е с е к дэмемен буньщ уйш торитындары аз болмады. Бул беттерш ка й т а р га н с о к ж е н д е р ш е т е к к е т п е й , б ы к с ы га н ne6ip китуркы сез таратуга ты ры скандары п кайтерсщ ? « Е ,е , оны бйпелш гой ...» «Е те пн е намаз окы п ж у р дейсщ бе?» «Bapi б е л г ш н о р с е г о й » , — д е г е н с и я к т ы ж ы п с ы м а , eKiyiUTbi созд1 эд еш а й та ты н д а р бол д ы . © 3 in iK M in e3 iH in б 1 р б е т ке й л т ш к ар ка с ы н д а к е л д е н е к с е з ге ijiiKriefi сол арадан аб ы ро йм е н Koujin к е т к е |й н е к у а н д ы ... Б у л а р т у р а т ы н а у д а н га к а д р л а р д ы к 6iaiMiH жет1лд1руге 6ip ад а м д ы о к у г а ж 1б е р у ж е н 1нде ж о га р ы д а н с у р а у к е л ге н екен, бул соны ести сала, басш ы ларды к кексе табалдырыгын т о з д ы р ы п ж у р т , а к ы р ы о к у г а ж 1 б е р у ге KejiiciMAepin ал д ы - ау. Ж 1б еретш б аска ад ам н ы к peTi де болмады м а, кудайды к ж а р ы л к а га н ы м а , attieyip та нд ау Ж у м а к ы з га тускеж. Содан cKi б а л а с ы н epTiri, ж а к с ы л ы к т ы а л д а н к у т т , А л м а т ы д а н 6ip- а к ш ы кканы ... Кудайга тэуба, Алматы га келгел! ж аман болган ж о к ею баласын ам ан-есен e cip in , окы ты п ж е тю зд . ... Е ке уа р а эн п м е д е н к е ж н 6ip a 3 кун е т ке н с о к Г ул ж а н : - М а кул , апа. С ен солай дурыс болады десек, мен Н артайд ы к касы на-а к барайын. Тек сен жы лам аш ы, апа, - д ед, муны мойнынан куш актап. - 52-
- Сойте гой, акылдым. С еш н отбасы цны н тутМ тузу ш ы кса, ме>пк дс аб ы ро йы м . M e n in , ж аксы л ы гы м д ы асы рып, жаманш ы лы гы мды ж асы раты н е н д сендерандер. К вр ге н д зд ц баласы депзбесендер болганы . Беттерщ нен ж ары лкасы н, караш ы гы м , - д е д ке зж е тагы ж ас алы п. К ы зы н а к е п н э р се а й т к ы с ы ке л ге н , 6ip a K а л кы м ы н а е кс ж ты гы лгандай сейлей алмады. Ж ур т: «LUem eci байдан ш ы к к а н , к ы з ы к а й 6ip ж е т 1с к е н д е й с ж » , — д е м е с е б о л г а н ы . Ж ум акы зды нендп барарманы балаларынынбакытын кору га на. - Йемене апа, езщ жы лауы к болып барасыц гой. К артайы п калга н сьщ ба? — д е д , Г у л ж а н ce3iHiH аягы н калжыцга суйеп. - К а рта йсак кар тай ган ш ы гарм ы з... - д е д Ж ум а кы з ж е н и л KypciH in. О л к ы з ы н ы н ш е и н м ш е ш е к а з к у а н ы ш т ы еда... ... Вокзалдан ш ы гы п м аш инасы на келш ж айгаскан м ен де ж у руге асы кпады . E ki бйлепн рул ьге ар ткан бойы басы н ш а л к а й т ы п , а р к д л ы к к а cyfleHin а з -к е м о т ы р ы п к а л д ы . Кайда асы гады ? О й ы н ж и н а кта п оз1мен-ез1 б1ркауым отырды. Баласыныц кызметтен олi келе коймасы аны к. У йге барганда не 1стемек? Т о р т каб ы ргага калай сы яды . О д а н д а ко п и я м б е л ж с ш , ка л а н ы 6ip ай н а л ы п ш ы га й ы н деп о й л а д ы . Б а л а н ы ц а й л ы г ы н а т е л м 1р ш к а р а я о т ы р г а н ш а д е п , ш эй-суанды к пулын 03i аж ы рататы н Ж ум а кы зд ы к ерм ек Kaci6i б о л у ш ы ед). Н е м е р е л е р 1 к о л ы и а к е л г е л i о л э д е т ш е н бас та рткан. B ip ж а гы кы зы к о м е кт е с т турга нды ктан к а р а ж а т ка пэлендей к ы ж а л а т та болм а ды . B ip a K б у гш уй ге кайтуга асыкпады. Буры нгы эдетше басы п каз-катар турган т а кс и л е р д н ж ан ы н а капталд аса ке л in тура калды . Bip-eKi адам ала к е т ю а келда... Ж о л -ж о н е к е й э н д м е л е с т б ар са д а к в ц ш б о л ш е р еда г о й . Б у р ы н - с о в д ы о н ы н д э л к а з 1р п д е й aflTeyip б1реумен с о н ш а л ы кт ы энг1мелеск1с1 ке л м е ге н ш ы гар-ау!.. - 53-
К,амсыздандыру агент « Bapi де аякталд ы -а у afrreyip», - д е п е з ж е -е з 1 куб1рлеген од ас уй мен ко н а к белменщ арасында aai ж ур. Босаган ыдыс- а я к п е н iueTi о й ы л м а га н та б а кта р д ы apbi-6epi т а с ы п , е ю кар ы эбден салдырай талган ш акта тердеп креслога с ы лкетш отыра Kerri. KyHi бойы леп1р1п, оуелеп алы п у ш ка н кец1л куйден 6ip riH ;ie n ар ы лы п, ой ы н д а , б о й ы н д а ж и ы п алгандай. К е н Ш д е орекп1мей, ко на ктаган куста й 6ip сат дам ы лдап, байы з тауып сабасына тусе бастагандай. «Bapi де абыроймен аякталды- ау, oHTeyip», — дед! т а гы ка й т а л а п . Л я кт а л га н д а ка н д а й , бас айналдырардай ж еш спен аякталган ж о к па? Bip ж агы нан с е н е р ш д е , cen6eciH д е бьлмедт CeHefiiH д е се , м у н ы н б е п н е кул е к а р а га н ы м е н im iH e б у к к е н с ы р у ш ы гы б а р д а й к е р ш е т ж д е р а з ба? Кеш л илркш солардан секемденетж. «Такырыбымды кы зга на ды , ке р е алм айды , б1рде болм аса б1рде аягы м нан шалмас па екен», — деп сескенетж. С енбейж десе, жана оз кул агы м е н ecriai, 6ipfle-6ip кар сы д ауы с болтан ж о к - Б орю нш аспанта аты п куана бер! Будан а р ты ка б ы р ой бар ма?! М ун ы н кониин коте ртендсpi ме, элде лауазы мы жогары гылыми ж ете кил сш е ж агы нгандагы сы ма, м м бкпсж, ж иналган ж ур т «ком акты 6ip ж ум ы с тындырдын» дескен 6ip ауы здан. Ко рга уы ны ц сабакты ине с э гм е н дегендей, онтайлы басталып, кенес м уш елерж щ б уп н тепе жиналып, 6 ip ауы здан y ftip ijie ке тке ж н е таны бар. Батана дауыс саны аны кталтан ке з д е -а кб э р ж щ д е колд аганы на K03i жеткендей. К а рсы да уы с ж о к е к е н ж ecTin, ко ш л ! ал ы п у ш ы п куанган. Куанбаганда ш е? Н е ш е ж ы лты квзм айы н тауы сы п зерттеген ж у м ы с ы н ы н н э т и ж е а е м е с п е ? TipiuLniK Teri б а р к ы з ы к т ы -5 4 -
ж иы п койы п, осы ж олга тубегейл! тускенж е неш е жы л. Куйеу, бала-ш ага деген мунда ж о к. Е рм ен де, алданыш ы мен ж убаны ш ы да осы гы лы ми ж ум ы сы , архив актарды , тау-тас кездн лабораторияда канш ам а та н сарылды. Енш MiHe 6opiH т а м а м д а п « y h » д е п о т ы р г а н ы . О н ш а - м у н ш а г а ел ж лде п-ж ел ш лд ей кой м ай ты н уста м д ы -а к е д , 6ip aK б уп н жасесгйр|'м б о й ж е тке н ш агы ндагы дай к о н ш ал абурты п, ж уре н аттай туламасы бар ма?! Канш ама уакы т басынан кеш пеген кубы лы с. Э нш ейж де сы р биинрмес ж у р е н лугпл к а н к а н с а й ы н KOKiperiH e с а л к ы н с а у м а л д е м т а р а н , iiiiiH in ы сты гы н баскандай ж ан ы 6ip ж а й ба ра катта н сы н . У зак тосты рган ецбектщ ш ынайы куаны ш ы гаиа осылай тереннен теб1рентетж ш ыгар. Y ftine 6 ip re келге н лабораториядагы кызметтестер1 мен кадау-кадаукеш л1ж акьж дары б1рсам ауы рш эйнпкен.А сж елж т бо л а р -б о л м а ста н д э р н е р ге б а р м а кш ы едам д е п , ж е т е к н п а туры п еди эргам эр турл1 сы лтау а й ты п, калгандары ны н да жы лдам таран кеткен ж е басында мэн бермеген. Эргам де оз1м1здей го й , п енд е ш инк к у й б ж ж у м ы ста р ы б ар ш ы га р деген де ко й га н . E iw i ойлап оты рса, б а р ж е удере кете р м е тж д ей не болыпты? М унынастары нда б1рсы рбар-аудептопш ы лаганы . Ж елж беген асты ж инасты ры п жургенде басына уры иттей суман кагы п гарген осы кущ к улгайы п-улгайы п кониин нищей бузганы . «Бэсе-бэсе, м енщ коргаганы мды коре алмаган- ау осы ж ур т» , - деп 6ip ойлады. «О сы кы зы кты да маган кимагандары ма?» деп тагы 6ip койды . Гумы ры нда fiip -а к рет келер куаны ш ымды болгаер адам болмай ж ал гы з калганы м калайдеп те кеций айран-асы р. Б э р ж е н д е ога н бахканы осы едь Килы -килы ке ж л а зо й га б е р й й п 6ip a3оты рган ол: «Н еменеге к е р е к ед1 о с ы н ы н б э р !» , - д е п ш а м ы р к а н ы п о р н ы н а н ту р д ы . М уны неге айтканы н 03i ацгары п жатпагандай. Коргауы ны н неге кер ек болганы ма, элде дайы н асты iuiep адамы ж о к о ты р ы сть щ н е ге ке р е к б о л га н ы м а, гам 6iJiciH о н ы а ж ы р а та р халде емес тап каз1р. Демде жан-дуниес1 калты рап к о я бердк К зтты ко р ы к- канда, то л кы га нд а iu iin e ке с е к м уз тусш кеткен д ей е сти тж -5 5 -
ад е-ri б а п у ш ы ед п K a 3 ip д е с е й т ш т у р г а н ы . О г а н к о р г а г а н ы да, осы ган ты раш таны п эз!рлеигеш де б ос аур еш ш кте й, т е к e3iii-G 3i алдау, е ш м о ж ж о к б е к е р далбасадай K opinin, айдалага б е зш к е т ю а келд п 0 3 in iu пэлен ж ы л ж у р т аш кан ж а ц а л ы гы н а н гы л ы м y iu in болм аса е ш ю м ге заредей майда ж о к е ке н ш енд1 зерделегендей. О сы ку ш е д е й т соны калай адгармаган? Н еш ем е ж ы л б екер кеткен уакы т-ай! «Н ем енеге керекед! осы ны цбэрц - дед тагы кайталап. - Гы лы м к у га н м е ж ц н е т е ж м e/ii? Ж ур тты цд е н 1 д ур ы с кыздары сия кты куй еуге т и т , бала туы п, ел катарлы отырмай. «... Диссертация, диссертации» дел ж а р га к кулагы м жасты кка тимей ж ургендеп тапканы м осы ма?» О л булы гы п туры п калды. Ш ы ры лдаган телефон даусын да ecTip ем ес. « О сы н ы ц 6o pi б е к е р ш ш к еке н гой . М е н кай 6 ip бал а -ш а гам д ы асы рай алм ай ж аты р м ы н? K iu ii гы лы ми кы зм еткер д щ нэпакасы да м е ж ц 6 ip басы ма ж етпейтш бе ед 1? Т у м а т а л а н т ы ц б о л м а г а н с о н т ы р а ш т а н ы п о н н а н -м у н н а н курап коргаганы м гы лы мны ц кай ж ы рты гы н жамар дерет. О г а н б у л к у н д е KiM з э р у ? » О с ы н д а й б 1 р ж а г ы м с ы з о й л а р м и ы н ш агы п барады . « М а га н а я касты н а н не болды, ке н ш м неден б узы л д ы ?»—депж ан-ж агы накараса.б ол м еж нд эл ортасы нд а турга ны н ацгарды . Баганадан 6epi бебеу ка гы п кул агы н ж ары п бара ж а тка н а к телеф он екен. К е кш н д е п анталаган коп куд М н ен сейклердей, на гы з куткаруш ы сы солдай-ак те леф онга ум ты л сы н . Э й теу'ф б нреудж х абарласка ны кандай ж а к с ы б о л д ы . К о Hiл i ж а к ы н к у т т ы к т а у ш ы л а р д ы н 6 ip i ш ы га р дел елендеп бары п едц кайдагы 6ip кац гы рган дауыс бул ж ст1 атасы нда e c rin бгл м еге н 6 ip e y fli сур а п кой м ай д ы . К у й in K e rri. О сы нд а й куш тКпеулес 6 ip адам ны ц м е н т касымда ш ынымен болмаганы калай дел торы гы п, ке ц ш жермен- жексен болы л, жудел сала бердп М ун ы н еш юммен, е л д т м уны м ен ici болм аганы гой . С ен оз1н ы сты к ыкыласыцмен K iM fli ж а р ы л к а п т а с т а п е д щ , e w ii е л е п з е к у т е р т KiM д е ге н д е й ж ы м ы скы ой да кы лац бередп О ны цайналасы ндаадамны цж окты гы да, азтуы стары ны н e3i м уны м е н а т к у й р ы гы н Kecicin, ар ал аспай к е т к е ж де дал -5 6 -
бугш гана емес, кептен б е л гш ж айт. Тек еоны бул капер ж е алган емес. Туыстары арасында 6 ip cy элдекандай ш аруа айтса: «М ен гылыммен айналысамын, маган кедерп ж асамандар», - деп ш алкаяты н. Ш ал кая, ш алкая ж еткен жер1 осы да. Э й т с е д е о л 03in-03i у с т а й б м е т т е д ь Б о й ы н ж и н а н , д а с т а р к а н ycTin ж а н а р т ы п к а й т а ж а с а п к о ю г а о к т а л д ы . М у м ю н к е й б 1 р е ул е р ж у м ы с а я г ы н а к а р а й Kipin ш ы г а р . О л столын ж айнаты п ж1бердь К ш м т де ауы сты ры п, 6ip куаны ш ымда к и е р м т деп кептен сактап ж у р ге н б !ркиер ж ан а кей лепн к и т , ap bi-6e pi те н с е л т журд1 де койды . Багана келген то пты д e3i туралы айткандары н 6ip - б 1рлеп ecine Tycipyre т ы р ы с т ы . Б у л д а е р м е к е к е и . B ip rn iH а у з ы н д а гы co3in 6ipi к а г ы п а л ы п , м у н ы м а к т а д ы -а й к е л icTipin. “ Каж ы рлы ” , — дедь “ Кайсар” , — дедь Кы зды -кы зды м ен: “ Азамат ойел” , —дедь “ М ундай к ур д е л ткы р ы п ты ж у р е п н щ Tyri б а р ад ам гам а к о р г а й а л а р ” , — д е д ь \" Н э з и р а К а д ы р о в н а ж т т т т е р д е н д е м ы к т ы ш ы к т ы \" , — д е д ь К о й ш ы aflTeyip, мактауын ж етю здь B ip Караганда осы айты лгандарды ц 6api рас та едь Бндеш е неге куа ны ш ы узакка бармады? Н е ге ке н м н о л к ы Tycin о т ы р ? О с ы н д а й ж е т с т 1 к у н д е к у а н ы ш т о л ы к болу уинн не жет1спейд1? О сы арасы н уга алмай оты рганы . Эйтеу1р 6ip то р ы гу б ар , ш а р ш а га н ш ы га р м ы н д е п туйд ь Айна алдына узак бегел щ ю реп ш аш ы н тузедь 0 3 iiiin 6ip керм екке oiw i екенш де б1летнь Т е ке рте туске н ш аш ы ны ка гы м е н к е з н н ц а л д ы н т о р л а й б а с т а г а н у с а к а ж 1 м д е р 1 б о л м а с а , эл1 де аж а рл ы -а к. Айна алдында куйбендеп 6ipa3 турды. У акы т oTceuii. Те леф о н д а , eciK к о ц ы р а у ы д а т ы м -т ы р ы с . С ы р т т а н еш ю м м еи Н эзи ра ны ж ал гасты рм а уга у н а з Keaicin алгандай мелш иген калы птары . М а гн и т о ф о н д ы к о с ы п , та сп а л а р д ы 6ipineH с о н 6ipiH к о й ы н ал деи е i-здей б а с та д ы . С о н г ы т у г а н к у н и щ е д о с т а р ы н ы ц леб1здер1 ж а зы л га н л е нтан ы а л ы п, б асы нан б астап ты нд а уга окталды. 0 3 i ж ум сак тахтага отыры п ж аты п: «Ал, кане тындайыншы не деп едндер соцда?» - деп ойлады. Тындап отырса, 6api Нэзираны н аман-есен коргауы на гана лле ктес екен. M in e коргады , enfli не езгерщ ? - 57-
Н эзира осы кунге канш а ж и л сарылып журш ж еткомн ойлаганда 6ip ж а гы езш е н-ез] суйсшед1 де. У нивсрситегп б т р ге н с о н мамандыгы бойы нш а ж ум ы с таба алмай канш а сар сы л д ы ? Apara 6ipa3 у а к ы т сал ы п осы л а бо ра тор ия га д е кр е тке ке т ке н 6 ip ке л ш ш е кт щ орны на уа кы тш а алы нды . Ж у м ы с десе ш к е н асы н ж е р ге к о я т ы и Mine3iniH а р касы ш ы га р , т у п к и й к д б о л ы п кал д ы . CeHepi де , cyftenepi де оз енбеп екенш укка н сон, жумы сы на тастай болмаска лажы да ж о к ед!. К о л ы а р е н ж е т ке н кы зм ет'ш де ез мш детш е л т - т а л ы п icTefiT in. Э л1 д е M ine к у н - т у н д е м е й « ж у м ы с - ж у м ы с » деп, лабораториядан ш ы кпай келедк Ы озираныц пендеинлж м ш е з ш д е б а с к а MiHi б а р б о л с а б а р ш ы г а р , 6ipa K о з iciHe б е р и 1г е н к ы з м е т к е р р е т п |д е м 1ж ж о к . О н ы б э р 1м о й ы н д а га н д а й . 0 3 i кур а л ы п т а с к е л ш ш е к т е р д ш 6ipeyiniH б ала сы ауы р ы п , б1реупйнбаскадай ш аруасы ш ы гы п, айлан, апталап жумы ска келмесе, кейб1реулер те к кара корсету унпн к е л т -к е т т ж урсе, бул сепзден-сепзге дейш сол жерден табылатын. О с ы М1н е з 1Н1К ю м д е р ге y u a n , ю м д е р ге у н а м а й т ы н ы н д а iu r r e ft сезетж. Оны пысыкай деп жакты рмауш ы ларда коп. — Н э зира -а у, осы сен ж у м ы ска ерте келгенде не icreftciH ? Ш а м асы ж ум ы ста н б асканы ойлам айсы н-ау? — деп, ка л ж ы н - ш ыны аралас тандануш ы едн кунде бул ю лт алып жатканда кезекш1 кем ж р . Бул да рас едк Ж ум ы стан ботен еш нэрсе ой л а м а га н н а н не та п ты ? О л ай на л асы нд а гы кыз-ж1пттерд'1Н асы кпай-апты кпай ж ургендерж е карап: “ Бар мумю нджд п а й д а л а н а а л м а га н о н к е й б е з д а р н ы й л а р \", — д е п Ш 1т е й с е ге т'ж . Карап отырса, ознпнд е та ланты ны цасы п-тасы п бара ж атканы ш амалы екен. Ж ум ы ска д етей каты п, «устаган жерде колым, TicTeren ж е р д е TiciM к а л с ы н » д е ге н д е й е д к О с ы т а к ы р ы п т ы н келеш екте комакты дуниеге айналарын сезж, ж етекнда а л г ы р а с п и р а н т т а р д ы н 6ipeyiHe у й га р с а м б а д е п ж у р ге н д е б ул жалынгандай сурап алып ед . Кателеспепть О ртан колдай ж т т т е р д щ ж уре п дауаламайтын такы ры п деп то й уст!нде баган а м актаганд а осы ны м е нзед ме екен? С е ш н т а к ы р ы б ы ц ж а к с ы го й д е ге н созд1 ее дге н д е б у р ы н д а р ы ш амданы п, ш ы р-пы р болаты н. Бол1мде, лабораторияда
кезе к к у п п ж а т к а н ж у м ы с аз ба? Г ы л ы м ны н 6ip-aK н а р с е м к а ж е т е т е тм й н , о л - е н б е к eKCiiiH о с ы н д а ж у м ы с к а т у р г а н сон то пш ы л ага н ол , осы б агы тты бекем устага н. C e n iii длм эрсы ган, тклмен ор ако ра ты н пэлсапан мунда ж урм е йд , 6 a p i е н б е к п е н к е л е д . А л Н э з и р а н ы н е н б е к к о р л ы г ы н cniKiM ж о кка ш ыгара алмасы аны к. H eni болса да ецбепмен а л а ты н ы н iu rre fi с е з е т ш д е , сод ам б а р ы п 0 3 iH e-0 3 i ceniM fli е д , еш ю мге жалтактамайты н. А з гама ай л ы гы н е з басы на у кы м ты ж у м с а п , каш ан кор ее ц д е и н е - ж т т е н ж а н а ш ы к к а н д а й KM inin, к у п и т ж у р г е н к М ум ы н жасы ндагы келш ш ектер бала деп, уй деп, дуние д е п, кай тсе м 6ipni eKi е т е м ш д е п ш а м кы л а п м ур ы н д а р ы н а су ж етм ей ж у р ге н д е Н о зи ра ж у м ы ста н казди ы п Tin-TiK ка л п ы , кол сум касы м ен жеадл гама басы п к е т т бара ж ата ты н. Айналасы идагылар муны коргайты н такы ры бьш ан баска аланы ж о к, «бары да, нары да сол гой» деп кулетш . Содан ш ы гар, ж ы лы м а 6ip кел етш туган Kyui кен п н д е п т Ы е кт е р д ц 6api 6ip гама тез1рек кор гауы м ы ц айиаласы на ж елКленш жаткамы. Д е м е к, Н озира 03i сомы налагай. Д остары муны ц кенш ндепеш тауы п айткам да койган. Ал м уны ц менде болып бутан дейin баска п р л ж т1 ойлам аганы калай? О л TiiiTi у й ге с и я р ем ес. Кум де го й ж у м ы с т а н ел о р н ы н а о т ы р а KejieTin д е , 6 ip ш э й ш iiu in ж а т а к е т е т ш . К е ш т 1 ц м ум да й у з а к т ы гы м KiM 6 L n re n . У а к ы т т а е т п е д , е ш н э р с е г е з а у к ы да сокпады . 0 с Д п оты рганда тагы телеф он ш ы ры лдап коя б ер д. К угты кта уш ы ла р ш ы гар деген ум1тпен ю м болды екен д е п т р у б к а н ы KOTepin е д , б а с к а Gipey: — Калкам, айты п ж1бермейсщ бе, сагат канш а болды? —деп, масацдауыс кы р-кы р етед. — Идиот. — Недейсщ! — Баска с ур а гы ц ж о кп а ? - Ол трубканы тастай салды. Назира катты ашуланды. Осындай куаны ш та элдеюм касац ана м а за кта п турга нд а й. B ip e ce а н аны , 6 ip e ce м ы на ны сурайды. Ке здейсок ко й деп 03in ж уб а та й ы н д е се д а гы аш уы н баса алмай койды.
Н азира еа д п н е н туы с, дос-жарандарга телефон согуга 6ip окта лды да ipK iJiiri калл ы . А лды н ала а й тка н , 6opi де кул актан ган си я кты е д гой . К е н т тузулер1 ертел1-кеш 6ip келер, келмегендер1 ездер1бьпсш деп ойлаган ол ж айы мен ез Tipm iairiH icTefi б е р уге б е ю н д к B a p i-6ip ко л ы ж у р е р ем ес. К е н е т eciK ко н ы р а у ы и!ы ры лдай ж ен ед щ . « К м болды о к о н ? » д е п ел гпл д е й б а р ы п а ш с а , б о е а га cyfleHiri м а л м ан д ай с у - су 6ipey тур. Танымады? «Б ул ю м е /и тагы ?» “ Камсыздандыру areHTiMiH”, — деп та ны сты р ды судан ш ы кка н д а й с у п -с у р ж М т оз'ш . « С е н га н а ж е т ш п е й т у р е д ш » . М у р ы н ы к о л а г а ш т а й , б е т |‘ ш ор-ш ор безеу ме, ты рты кты н орны ма - адам карагы сыз 6ipey. Н азира сонда да сы па йы л ы кса ктап : — У й ге Kipini3, — деде — К д р ы н д а с, а з д ж уйд1 о т та н , судан, апаттан камсыздандыру уш ш ж урген инспектормын. — Каж ет емес кимайтын дунием ж ок. — О л ай дем еш з. М эсед е н , ci3 ж ум ы спен ж о л ж урш K erriH i3 , у ж ш з и е а з калд ы . С онда су кетсе, га з атылса бар ш ы гы нд ы б1зд|Ц м е ке м е о з м о йны на алады . Т е к ш амалы жарнасы н телесеш з болганы . — К у д а й G3i с а к т а й д ы . Б у га н д е ш н а т ы л м а га н га з га , жары лмаган суга, ещц не кор пй тт? — Кудай сактансан, сактаймы н демей ме? — М е н ещц еш кайда бармаспын. Тау-тас кезш болдым. Е н/li айел б ол ы п, ш аруа кггеп уйде оты рам ы н. — О ны ны зда ж ен екен. — Уй-жайы ма ие болы п,дуние курап мен де айел боламын. Анаган-м ы наган ж арна телейтшдей ш аш ы лы п ж аткан арты к дэулет1м ж о к. — М ы нандай заманда эйеддер уйде отырады дегенге ез басым иланбаймын. — Неге? — Н е г е д е с е ш з , а з д ш ж у м ы с ic TeyiHi3 к е р е к к о й . Ж у м ы с па, к ы з ы м е т п е afiTeyip б1рдеце icTen, 6ip ж ер де н ай лы к алуыныз керек. Эйел — айел болып уйде отырады деген бос сез. в й т к е ш ci3 ж у м ы с к у и л а з . - 60-
— Калайша? - Нэзира шамданып калды. - Уйде отырамын десем маган еш ю м кой демейдк — К о й д е м е й д к о л р а с ! B ip a K c i3 ® KiM а с ы р а й д ы ? — М еш ц асыраушым ж о к екенш кайдаи бм е койдыныз? Элде пеке сакипасы н тагы п отырмаганы м айты п тур ма? М ы н а ж 1 п т п ол ердей ж е к к е р ш K e rri. «Т ем се TeMip узетж сы риган меме, деш дуры с еркектщ ж ум ы сы н штемей ме? K ep in ren H iH eciriH к а гы п , ж а р н а ж и н а га н ш а » , - де п 6 ip ойлап койды. — О з eKi колы цы зга кос-ко стан сакина салып оты рсацыз да ж е ке басты eK enini3 бесенеден б е л гш . Келгел1 су болгам туф лж м /и ауы сты ры п кие турайы м деп ер адамнын тапочкасы м 1здеп та пп а й турм ы н -а у. Е р к е п ж о к уй еке ш осыдан а к белгий смес пе? — О з м е ж кор л ап ж а н ы м а Twin турга ны ны зды сезесьз б е? Е нде ш е м е ж н т о р т куб ы л а сы т е к, б ай KopuiLiiepiM к о п . С о л а р га б ары п уп т-на сиха ты ны зд ы ж а л га сты р ы н ы з. М е н e iu ii ci3 6e n эцпм еле суд калам айм ы н. E ciK ri сы рты нан ж ауы п к е и ж з . — А ш уы кы з катты еке н, 6i3 ж а л гы з-ж а р ы м адамдарга карайласкаиды парыз санаймыз. — O ho, неткен мей1р1мдшк?! — Кун болса жауы п тур. М аган б уп н тапсы ры лганы осы eKi-уш уй. О л а рга да бар ы п улгерерм 'ш , кайда асы гам ы н ? - Ол табактай кокала кагаз алып, папкасыныц устш е койы п толтыра бастады. — А ты кы з, ф ам ил ияны з калай? Уй м улкпиз/д кан ш ага б агал ай сы з? Нэзира таскемеше ж абы скан мына пэледен бупн кутылмаспын деп ойлады. Сураган сурактары иа тез1рек ж ауа п 6e pin , ж ар на сы н толеп ж1беруге окталды . — Т а н ы са о ты р а л ы к.М е н щ а ты м — Эбдш эр|‘м. Телеф оны м мынандай, олдекандай ш аруа айтсаныз, кы зм ет корсетуге 93ipMi3. О л те л е ф о н ы ж а з ы л г а н п л д е й к а га з д ы а й н а н ы ц жактауына кыстырып койды. «Кудай куш мд1 сендерге салмасын. А ты ны к солекетш караты ». -61 -
— M in e бодцы - цеп, ол жарнасын алып кагаздарын жинастырды. - Cipa, ко н а к к у т т отырган ыкгайыцыз бар. К о н а кт а р ы кы з келсе, м е ж и мы на тур1ммен дэл1зде cyM ipeflin отырганым ынгайсыз ш ыгар, тез1рек кетейш. - Ол созалацдап орнынан турды. Н азира ога н баганадан 6e pi, ты м болмаса, белмеге карай о т дем егенш е ы нгайсы здаиы п калды. 03iH iu осы ж т т к е ка ткы л -ка ткы л сейлегеж не тан. Д егенм ен аш уы кайтып калгандай. Entti кипакта п: — М е й л н ж а уы и б асы л ган ш а оты р ам ы н д е сеш з де 03ini3 6 iл iKi3. EuiK iM кел е ко й м а с де п о й л а йм ы н. - Н а зи ра ас уйге oT in ш э й н е кке су куй ы п , о т ка койды . Кам сы зданды ру areHTi у й ие сп п н ж ум сарганы н ce3in, сулыгын iiieuiin m in, айнага карап шашын тарап, бет-аузын уйкеп-уйкеп койды. Кы з бейтаиыс конагын тори белмеге шакырды. Eneyi ш ай iu iyre отырды. — Б упн тугаи куш ш з екен гой. Кутты ктайм ы н, бейтаиыс аруым. — Н е ге бей таиы с. Е нш 6i3 эбден та ны с б ол д ы к кой . C i3 M cnin кам сы зданды ру агент1мс1з, пэле-ж аладан коргайсы з. Тек кездейсок танысым десеш з накты рак болар. — О га н да кел'ш уге болады . — Тугаи к у ж м емес. B ipaK aflTeyip 6 ip куаны ш ы м ны и ycTineH ш ы кты иы з, кудайы ко нагы м болы цыз, — дед аякасты агынан жарыла. О л орнынан туры п, магнитофонды косы п, классикалы к ж ум са к эуеидерд!и 6ipin койды. Тебедеп шакырайган улкен шамдарды сещурш, кабыргага ж а р ка н а тш а ж а б ы ска н ш ырагданды ж а кты . Болме iuiiHe кулпн сэуле те гш п 6ip турлi купия элемге белегендей. Мына ала келеикеде ж н ггп н б е т в д е п ш ор-ш ор безеу1де, тыртыгы да байкалмай ды . О н ы й ececiHe тулгасы ке се к, б ет-anneTi пэлендей жам ан емес те сиякты .Э аресе адамга карагандагы кез1 сондай MettipiM fli ж ы л уш ы р а й карайды екен. Eneyi алма- кезек 6ip-6ipiH e урланып карап кояды. -— Ж а л г ы з т у р а д ы е ке н с1 з го й ? Ю м б о л ы п icT e fiT iH in i3 fli 62-
айтпады кы з. М ейл!... А йтаты н соз таусы лгаидай eneyi де 6ipa3 у н а з оты ры п кадды . Ж < п т ш айды уза к iiuTi. С ы р тта сы ты р л а п ж а н б ы р ani ж ауы п тур. Болм е ш ш д е адеMi эуен кал ы ктай д ы . Н эзираны н, кун 1 бойгы ты гы лган аш уы да, к у д к л ойлары да зы м -зия ж огалы п, сабасына тускеидей кенмп ж айланган. Б1ртурлi мына x d rirri ж 1 б е р гю ж о к . С ы зы лы п ш ай куй ы п 6e pin оты р . Будан api ynci3 оты р а беруд1 ко л а й с ы з к о р д бклем, камсыздандыру a re m i Нэзираны бите ш акы рды . Ж 1пт оте ж е niл бил е й д екен. Н эзира ны э у е н ж ц сазы м ен ш ы р кобелек айналдырды. Келеа музыка баяу ы ргакка ауыскан. Назира колы н ж т г п н иыгы на арткан бойы , басы н суйеп баяу тербелед. Бейне калкы п ж урген сиякты . Квптен булай б ил ем е геж eciHe ту с л . K a3 ip ri ж ю т т е р б и бил ей алмайды гой, ж ум ы рткал аган та уы ктай c eK ipin-ceK ipin оздер!м ш е э л ек болатын да, анда-санда баскосуларда кы здар ездер! б ил ейтж . « T a yip б ил ей тж ж 1 гггте рд е б ар е ке н го й » , — д еп ойлады. — Ж аксы билейд екеназ. — Кеш бойы Нэзиранын ки ты кпа й ж о н ай ткан co3i осы е д . Ж 1 Н т yHci3 тел Miре Н эзираны н колы н уысында устап туры п, алаканына узак карады. — Бал а ш а йы н деп пе ед!н|з? — А л а к а н ы н ы з г а к а р а п , KiM е к е н и и з д т а н ы с а м б а д е п ед м . С эл бас асаулы гыныз болмаса, ж алпы ж ам ан адам емес сиякты сы з... — Ж ы л ы леб1зщ1зге рахмет. Ж '|п т уз'1л г е н м у з ы к а н ы к а й т а к о с т ы . Н э з и р а н ы б е л ж е н капсыра куш актап жайы мен билед. Билеп ж урш Назира о н ы н Q3iHin ш а ш ы н а н , ж л 1 п к у л а г ы н ы н т у б ж е н HicKereniH сезд. Кы зда 6ip с э тж ж п тж и ы гы н а басы н суйеген бойы езж- o3i у м ы т к а н д а й . B ip турл1 е р а д а м н ы ц HiciH т ы м ж а к ы н н а н сезж геннен бойында 6ip асау то л кы н ж у п р ш вткендей. Соны сезгендей ж т т т щ белжен кы сканы сонш алы к, оны н белдш нщ тиеп баткан сон сэл булкы ны п койды. Колы катты екен музы ка аякталганш а тастай куш агы н босатпады. Нэзираны орнына оты ргы зы п ж аты п кулагы ны н тубж ен: - 63-
- 3 T ip iH i3 A iK n c i к а н д а й ж а к с ы едМ - fle fli с ы б ы р л а й . Н эзирага бул соз сонш алы кты унаса да, еепмегендей, онын алдына самсаган тагамнан алы п сала бастады. - М е н 6ip Typai кол а йсы зд ы к ce3inin оты рганы м , о с ы н ш а м а кур м е тм а га н а р п а л м а га н е д гой . Н а зи ра , ci36ipeyfli тосы п оты рсы з. О л келм еген с он касакана Meni ж 1берпш з келм ейдь Эйтеу1р, кеш лпизд е 6ip ал анд ы к бар. Bipey келу! ке р е к е д го й , э? - Ж 1 п т б ул созд1 баганадан 6epri ка л ж ы н - ш ы ны аралас созд1 ретш де ем ес ш ы н ай кеш л м е н айткандай. Д а у с ы н д а 6ip Typai eKiHiui пе, ка м ы гу ма б ар сиядты . Кы з еш парсе дем ед. Тек: - Б упн менщ кудайы конагы м боласыз, — де д октемдеу унмен. 0 3 i орнынан ж ед л туры п ж ел деткш т аш ты, ж н п тщ алды на кул салгы ш акеп койды . - Ш ы л ы м шегем1н деседз, руксат. Б у п н е н д e u iK iM H in к е л м е й н ш а н ы к . К е л ге н д е й KiMi бар е д . Одан да мына оты рган кудайы конагы н сыйлагысы ке л д . Духовкадагы былбы рап куры лган кусты н e rin кайта кызды рды , тоназы ткы ш таты ш арабын ш ы гары п, ортага койды . Кешлдег1дей оты ргы сы ке л д . Зэу1мен 6 ip келген адамды не ге сы йлап ж1берм еске! Устелдеп тэрелкелерд1 ж иы п алып, кымбат сервизш койды. Ж т т шарапты бш к ф ужерлерге куя бастады. - А л , не yuiiH im eM i3, Н азира ? - Э р ю м е з к в Н 1л 1н д е п п л е ш и н о р ы н д а л у ы у н и и д е л ж . - М у н ы н ы з та гы да ж у м б а к болды гой . Д е ге н м е н , ci3 уш ш , Назира! Ж аксы кеш сы йлаганы цы з уннн! Кудай бар болса, ж анбы р толастамай ж ауа берсе екен деп илеймш . Ah, кудай, п л е п м д бере гер... - Бар н л е п ш з осы ма? Ендеш е мен ж анбы р тез1рек басы лса екен деп оты рм ы н... - К ы з сы кы лы ктап кул д . Кептен ке ю р е к тусы ны н самалы аш ы лгандай боп кулгеш сол -ты н. - Кудай кай сы м ы зд ы н и л е пм !зд берер екен? Ж И т колы на домбы ра алып, коны р эуенмен баяулатып эн бастады. Пэлендей даусы болмаса да кул акка жагымды -64 -
эуез. «Уа, дарига-ай, консацш ы ж ай ган тор га -а й» деп 6ip то кта ды . Э р кв ш л д е 6 ip ар м а н. Н а з и р а к в п т е н 6 e p i Kici ш а к ы р ы п , 03iM cn-G3i ж а й б а р а к а т б о л м а га н с е ю л д г K ic i келм ейд '| ем ес, келе;м го й , сол оты р ы ста рд а э и п м е т е к ж у м ы с , сая сат, институтты н ж ай -куж туралы, одан калса, м м ш н коргап, KiMiiiH ко р га й ал м ай ж у р г е ж ай н а л а с ы н а н 6 ip аспай д ы . Ж ум ы стагы б ы ки-ты ки дауды айты п, ж а к -ж а к болып тарасаты и кездер1 де бар. B yriii 6a pi б аскаш а. Б у ки ! элемде т е к eKeyi. Ж а с ж т т п ен кы з д ай . О ты зд а н а скан д а кай д ан ж а с болы пты !? Enfli бугаи й а п т кайда? Б ул 6 ip кел ге н б ейтаны с кона кта. Боска откен уакы т-ай! — Н а зи р а , не ой л а п K erriH i3 ? А ш ы л са н ы зш ы ! — B ip к е ж л а з ойлар ке ш бой ы басы м нан айналы п ш ы кпайды . — О л кандай ойлар? О ны куы п, куанайы к, ш аттанайык- в й т к е т б уп нп кун ертен кайталанбайды. — Куанатын не бар? Карашамын туманды, жанбы рлы, конд л аз Ketui ертен, де кел ер. « О ты зд ан асы п б ар ам ы н» деп 6ip акы н айтпакш ы , оты зга келген ж асы м бар. О сы ган дейш не жидым, не койдым, оны озпйз санамалап, хаттап алдыныз. Т укке тургы сы з б1рдецелер, енд! алда кепка жубататы ндай дэнеме ж о кси якты . Э лгш де 6ip ш ынды кты ж аксы айтты ны з. B i3 ж у м ы сш ы куи н ган ам ы з. С о л а й , ка м сы зд а нд ы ру a re irri. Ж ум ы с ш ы KymiMiH... — Солайы н солай. Д егепм ен ертен, ж аксы кун болады д е п cenefliK. C i3 Meiiiii а т ы м д ы д а а т а м а д ы н ы з -а у ! И э , ci3re с о н ш а л ы кты ж екке р ||н ш т1 K op in cM iи б е, кала й? — М е и олайдеп а й тка н ы м ж о кко й . C i3 6 ip келген конаксы з. Келес1з, кетес1з. Ал м ен болсам оз ойлары ммен, оз м укы м м ен, е з KyfiKi T ipm U iriM M e n м ы н а у т о р т к а б ы р га д а кал а м ы н. — Адам оз1н элденемен алданды ры п, у м п п е н кун кеш ед!. О з де 6ip алданыш, ерм ек тауы п алыцыз? — М е н б у п н ге дей!н о н с ы з да оз1мд1-оз1м алдап кун к е ш к е н с и я к т ы м ы н ... Е н щ б у п н с о н ы и 6 o p iH iH б е к е р е к е 1п н сезгендейм 1н. Енд1 алдагы у а к ы т т ы ц еш мэн1 кал м аган дай . 5-911 - 65-
М е н содам коркам ы н... - Ш ы ны ны зды айты ны зш ы , Н азира, неге сонш а капалы сы з? - Ш ы ны мды айтсам, дал б уп н м еж ц ренж итш жежм жок едь B ip aK , д уни ед ен б ос кал га н ы м д ы е н л сезд1м... - Н а зи р а , ci3 , не ка тты ш а р ш а га н сы з, не элде 6 ip eyre капаланы п отырсыз. Н е к ж етпей ж у р калкам, айтшы? — О л орны нан туры п, оры нды гы н жакы ндаты п тура Н азираны цкарсы алдына келш отыры п, аганы н карындасын жубатканы ндай еркелете ш аш ынан синап койды. - Б игем , бклем ж е т п е й п ж - ко ж л д щ ж ы луы болар... Адам ны н жалгы зсы райты н, торы гаты н кез1 болады. Bapi ертенорны на недель Торыкпа! А й т ы п о т ы р га н ы н ы н 6 a p i ра с. М ы н а н д а й ж а н а ш ы р сезд1 буры н ест1меген ол: - О сы уакы тка дейш менен 6 ip адам «калы н калай» деп сур а га н ем ес к о й , не кор се м де 6 ip вз1м... — б е т ж басы п сол кы лда п ж ы л ап ж1бердь О л 03 in катты м ы н деп ойлауи1ы e jii. К о Hiл i к а л а й б о с а га н ы н с е зб е й ка л д ы . - Н эзира-ау, сен де бала сиякты екенс!н гой? Уакыт о с ы н д а й , к а л к а м . А д а м д а р д ы н 6ip-6ipiM eH ici ж о к . — Ж 1 п т с1зден с е н ге к о ш к е ж н 03i а н гар м ас а к е р е к. О л калтасы нан бет орамалы н алым, балаш а енюлдеп жы лап отырган Н э з и р а н ы н K03HI, и е п н с у р те бастады . - К о з ж асы м ды кор сстке(п м е KeiuipiHi3. — Н азира туры п ж у ы н а ты н болм еге K ipin K erri. « B ip келге н адамга сонш а мунымды ш акканы м уят болды -ау», — деп ойлады. Ж ылап алган с о н KyHi бойы ты гы л ы п турга н аш у-ы за 6apici коз ж а с ы м е н ш ы гы п , 6 ip с эт ж еш л д е п калгандай е;д. Б е ги с у ы к сум ей ш ай ы п тастап, cypTiH in, боя ны п кайта ш ы кканда, ж 1пт терезе алдында шылым ш епп тур екен. Кыздын жадырай KipreHiH Kepin, кул 1п к а р с ы ж у р д к - Кы здарды н ко з ж асы ны н дайы н тураты ны -ай! Бэсе, осы лай кул1п ж ури м , калкам . Н а з и р а ш э й н е п н ы с ы ту га о кт а л ы п ед1, ж !п т кол ы на н алып оны орнына койды. - 66-
— Далага ш ы гы п таза ауада ссруендеп кай тса к кайтед!. — Ж И тэр 1 -с эр 1 куйде кы зды ж а л гы з калд ы р ы п кетуд)' ы ига йсы з Корее к е р е к. Б у га н Н а зи р а д а K&niCTi. Д алага, сал кы нга ш ы ккан сон, Н эзи ра н ы н боны ш ирап сала берди Ж ацбы рд ы н аягы карга айналы пты . Ки ы рш ы к кар борай жауып тур. Кун де суыта бастапты. — Кудекен нейтрал позиция устапты . С еш цде, менщ де к е ц ш м е ка р а га н -а у ш ам асы , - дед1 Э бдж эр1м кал ж ы н д ай. — М ейлц м еж цдэл б уп н кудайга еш кандай окпем ж ок- О л e n e y i тунгЧ к а л а н ы ж а я у а р а л а п к е л е д г К а р эл1 ж а у ы п ту р . Н э зи р а н ы н к е н м T yK iiip in en б а с ка 6 ip сез1м бас котергендей. Эбд1кэр1мжн колты гы нан м ы ктап устап алган к у ж борай с о кка н ж ел ден 6eTin ко л е гей л е п ж 1 п т иы гы на ты гы л а т у с е д к Э б д 1к о р 1м к о л ы н б о с а т ы п , Н э з и р а н ы н иыгы нан эл сш -эл сш куш а кта п взш е тарты п кояды .. Н эзира шыдай алмай: — Ж ы л а га н кыздарды ж уба туд а кам сы зданды ру are nT inin мшдетше юре ме? — деп, сы кы лы ктап к у л т ала женелдк — И э, из. — О лай болса, ci3 кы зм е тб а б ы н а б ай л аны сты мшдетпнзд1 ете ж аксы орындап келе ж аты р е ке н аз де. — Э рине, те к солай гой... — ?! — Н эзира, сен ж ум ы сты кой ы п уйде оты рсан кайтед1? — дед1 элден у а кы т т а н к е й т ж М т . — Сонда меш юм асырайды? — К а м с ы з д а н д ы р у a r e ii T i ... — Б ул да ci3juH м ш д етнизге ж а т а ма? — Ж атпаса, жаткызамызда! -А ? !. — М е н , м ен ci3 fli K epiM десем кайтед1? О з г е осы ат ж арасаты н сиякты ... — M eAniH --. ... « М ы н а тунн1ц га ж а б ы -а й » , - д е п ойлады Н э з и р а ... - 67-
К,арлыган шскен ш а^ «О м ip — арк,ан ж а б ы са с ы ц уш ы на, С оцеы т у й in к,о л дан ш ьщ па са е ке н деп...» Байрон Букш ендеп базар аралап, каз-катар текш елене, Kafich>i6ipi о р к е ш т е н е ж и н а л г а н у ы л ж ы п ш с к е н ж е м Г с- ж и д е кте р катары ны н, 6ipiHeH-6ipiHe eTin, осы нш ам а ы ры зды кка жанарын суарып келе ж аткан Ж аркы най KCM nipfliK K63i к е н е т мелдар ш ы н ы кут ы д а гы ка р л ы га н га туокен де ке ш ре к аш ы лы п б ар ы п , ж а й н а п сала бергендей. О л ар балга н ж ан дай ею K03i ш ы ны куты д а, катты да калды. B ip оры нда та пж ы л м а й кал га н ш уй кед е й кем гпр/и агы лган адамдар толкы ны ерю нен ты с итермелеп, кадбак курлы корм ей, какпакы лан бы лайы рак ысырап тастады. Кемш р б уге ж ектеп , epni куб1рлеп: «...О сы мен негы п турмын? Н е у ц п н к е л ш ед1м?» - д е п, eciH ж и н а п , ка р л ы га н саты п турган эйелге бул да кимелей ж ы лж ы ды . Ж а кы н келш , есю таны сы н кергендей ж ы лы уш ы рай, сатуш ы ны н тура карса алдына токтады. С атуш ы керенау. Ж адагай ш екпенш шеюмдей кемш р сауда ж асай коярдеп ойламаганды ктан оны нбасы нан асыра а л ы ска ка р а й д ы . К а л та л ы ал уш ы л а р д а н дэмел!'. О й т ке ш , кар л ы ганн ы н , е з i3fleym Lnepi б ар. С оларды о т ю з т алм айы н дейдь П енде гой, ка й тсж . Е кЫ ц 6ip i бул ж и д е кп таны п, касиет1н уга бермейдь Алдына келш туры п алган кейуананы тукж а кты р м ага н . Кем ш р: «К анш адан?» — деп, батылсыздау тьл ка тты да ж а с ка н а кол созы п 6 ip талы н ал ы п, алаканына
салып, саусагы ны нуш ы м ен аялай сипап: « И -и , ж ар ы кты к- ай. Э бден п1скен кез1 е ке н. Б исм ил лаИ ир рахм ан ир ра хим », - деп, аузына салып, кызыл иепмен узакталмады . С а туш ы дан мулде маза K e rri. М ы н а а л ж ы га н нем е не алмады, не алдын босатпады. К е м т р д ж дэл каз1р онда шаруасы шамалы едь О л узакта л м ап, ж идектщ дэм ш эбден алып, кезш ж ум ы п, аш ы рканы п калган екен ы кы ластана ж утты . « О , тоба-ай! Н еш е ж ы л отсе де кар лы ганн ы ц дэм! еш взгер м ен ш е ке н -a y !» С ол д эм м ен 6 ip re eciHe тал ай нэрсе оралгандай Ж ар кы на й ке м тр д щ ж анары ш ы м ы лды ктаны п, кез алды булды рап ж уре бердо. О л калты лдаган колы м ен калта бИкендо тугел акта р ы п , п ул ы н 1здей б астад ы . Б алал ары берген т и ы н -те б е н н тэ р кал та ны нтуб ш д е ка л га н -кутка н ы н ж и н а п -T ep in с а ту ш ы н ы н ко л ы н а ус та тты да 6 ip са уы т карлы ганды дорбасы на салып алы п, ты п-ты п басы п уйш е кайтты . О баста базарга келгенбасты ш аруасы ндаум ы ткаи. О л б уп н , 6 ip ж а гы н а н , 63in оте ол ж алы с езш се, 6 ip ж а гы н а н , бордай е г ш п б осап келедо. У йге к е л ю м е н кар лы ганд ы д а с та р ка н га T e rin 6ip-6ip aeri сабагы нан, ш еп-ш алам нан ары лтуга ж ай гасты . Э р ж и д е кп калты лдаган колы мен м ы ж ы п, ш ы ры ны н ш ы га ры п алмайын д е ге п д е й аса 6 ip б а п п е н , ул б 1р ей у с т а й д ы . К о л ы — ic re , K03i ж и д е к т е б о л га н ы м е н к о н ш т у - у , т ы м а л ы с т а едо. Ж а р кы н а й да ж а с б олган... « О й , д у н и е -а й ! — деп куб1рлед1 к е м т р и е п кем сендей. — М е н н е н щ кадорш 6 u iin едом о л ке зд е ? !» « И з , и э с е н n e iiin KaAipin 6iJiin ед1н? — деп к е й ж п кезде iu n e пайда б о л ы п , м и ы н к а ж а п ж у р г е н eKiHuii д а у ы с с а к - с а к к у л ге н д е й . — С е н еш н эрсетн кадорж б тге н ж оксы н. Сен ы лги осы лай боламын, 6 o p i 03iH eH-e3i м а га н к е л е бередо д е ге н с о к ы р с е ж м д е е д т . Кайда, кайда кеткен сол сеш м щ ..?» Ж ар кы на й кем гирдщ басы зенлп, кул агы ш ынылдагандай болды. И э, кайда кеткен сол жы лдары ?.. Б у н ы н ec iH e в31Н1Ц 6 ip к е з д е у л к е н с а я б а к у с т а г а н берекел:', б а за рл ы , дум а нды ж а с т ы к ш а гы Tycin о т ы р . С о л б а гы н д а 6 ip т у п к а р л ы г а н б о л у ш ы едо... - 69-
С ол кезде 6 ip агы м болды м а, элде озш е н 6ip ep муш ел улкен ю алерм ен коп араласкан аккеш л, елж ю ш жолдасы с о л а р га е л ж т е ш м е , KiM d ia r e ii, afiT e y ip а я к а с т ы н а н с а я б а к а л а м ы н д е п к о п т i K eT iicci б ар м а? Б а сы н а 6ip о й кел м е сш , келсе болды оры ндамайы нш а дамыл таппайты н елгезек ж ан акы ры кары зданы п-каугаланы п, Moyeci т е гш п турган дайып бакты алып тынды. У м ы тп а са , к ы з м е ттс п ж о л д а с ж М т т щ K opm ici - оры сты н 6ip зиялы кариясы нан алды гой де йм ш . Бакты шал оз колы мен оты ргы зы п, узак ж ы л кы зы гы н керш , каукары кайты п, игере алмайты н болтан сод са ткан екен. О йпы рмай, сон дай мэуел1 б а к ты б ул а л га ш ке р ге н д е api ку а н га н ы , api ж у р е к с ш г е ш eciiw e. Б у л ш р д п н д е й е д ел -ж е д ел ecin келс ж атка н ею 6eneci базарга коз1н сатпай, мына бактагы neci6eni е м ш -е р ю н Tepin ж с й т М ку а н т ы п , к в д ш н демдесе де осы нш ам а кеп ж ем ш агаш ы н калай к у т т багам ын деп ш ы н д а п у а й ы м к ы л г а н . Ж о л д а с ы н ы ц к у а н ы ш ы н д а uieK ж о к . « 0 p i — ед бек, api — ерм ек», - деп мэз. Куанса, ж ас баладай ш а тта н ы п агы л ы п Tormin куа н а ты н а кж а р м а ж а н ед! гой ол ж а р ы кт ы к - Kyfieyi е с ш е ту с ке н д е Ж а р кы н а й кем1прд1цаж1м;и ж у з1 6 ip na3iK с э у л е ж у п р т о т к е н д е й н у р л а н ы п , м е й 1р л е 1пп сала бердк ... У а й ы м к ы л а т ы н д а й ж е т б а р , Ж а р к ы н а й TepicTiK ж а гы н ы н кы з ы едп К а й ж е м 1 стш ка л а й oce T in in , кай сы а га ш та , ка й сы ж ер д е n ic e T iiiin де ж е щ й ай ы ры п би1мейтш ж а с кез1 ед к Б у й ы р га н неабелер1 ш ы га р , ж е м ю тщ буры н кор м еге н уы л ж ы га н ne 6ip га ж а п сир е к тур л е р ж осы бактан уш ы р атты гой. А лм аны н, алм уртты н неш е 6 ip турлер1 барын о га н д е й ж Ж а р кы н а й бклген е м е с -Ti. Ж а з д ы к басы нан б а с та п , 6 ip i n ic in ту ге а 'л е б ер ге нд е к е л е с ю n ic in , ка р а кузге дейiи алма арылмауш ы е д гой бактары нан. Сары ержтш , Кызыл epiKTiH , ш и е н ж н е ш е ал уан адеMi тур л е р ! бола ты ны н сонда кер ш . К у-лпы най.тан курай, кар акат, кы зы л кат, мойыл, д о ш а л а , ж у з !м dipiHeH ке ш н 6ip i n ic in ту р а ты н . Ж а р кы н а й ж и нап улгере алмауш ы едт О й, дэурен-ай деседдп. Б а кт ы н ж е м !с ж ж н н а га н сай ы н о н ы н б ур ы нгы Heci - 70-
- зиял ы кар тка ри за ш ы л ы к cc3iM i каш анд а к е ц ш н д е тураты н. Ж а р кы н а й са я б а кка кектем д е куй еуш е ep in барганды ерскш е унататы н. Кы стай кал ада кам алы п, iurrep i пы скан балаларын бакка алацсыз коя б ер еги. О лардын *уш аякты иелосипедтер!, ага ш аттар ы yueM i сонда тура ты н. Балаларынын, кыстай сагы ны п калган ойы нш ыктары меи о й н а п , ездер'|м ен ездер1 е м ш -е р ю н ж у р г е ж к е ц м п н к уа н ту ш ы едь Б а лал ард ы ц ю ш ке н е кез1 ка н д а й ж а к с ы едП.. K yfteyi ы кш ам ки п п п , кузде ту с ке н кал ы н ж ап ы ра кта н б акты арш иты н. Ж и н а п , от кой ы п ер тей тш . K yfteyi Ж аркы найды аялап, ауыр ж ум ы ска коп салмайтын. «Бар, тамагынды камда», - деп, уйге ж ум сайты н. Бакты цбасы нда eKi болмел1 уйлер1 б олуш ы ед к У йдщ ш аты ры на куста р уя салаты н. Кудай-ау, сол б акты ц естен кетпес 6ip керемет! - к е к т е м п к у с т а р э ж ед1 г о й . Б у л к а л а й га н а у м ы т к а н ? ! ... С а ты п а л ган ж ы л ы Kyfleyi eneyi б а к т а гы у й ге а л га ш онаш а конгандары , тацертец кустарды ц м ы ц кубы лта сайра ган угпм еп оянганда ры е р те п ге п а р а -па р efli-a y! Бул мамы р айы ны н iu ii едь Б ую л б а к а к u ia nire оранган келш ш ектей аппак болы п улб1реп бурлеп турган. Каладан кеш тетш келген булар суды ц ертецп кезепне жазы лды да ты п-ты н ы к кеш те, тап-таза ауада б ак ж пнде эцпм елесш , к у л icin у з а к оты р д ы . Ж у л д ы з д а р т у ы п , ай дал т о б е ге кел ге нд е бары п у й ге б етте д ь Б ул т о с е к с а л га н ш а , Kytteyi TeMeKicin т а р т ы п , с э ю д е о т ы р г а н . Ж а р к ы н а й т е с е п н с а л ы п , ш ы б ы н -и л ркей ю рм ес yuiin ш ам ды сен ш р ш , ж а ты п кал га н. Карангы да куйеуш щ касы на кел ген!, ды бы ссы з ш е ш ж ге ж , т е с е к т щ uieTine о т ы р ы п б у н ы н ш а ш ы н а н , и е п н е н , и ы гы н а н ж у м с а к с ип а га н ы , 6ipTe-6ipTe ты н ы с ал уы ж ж л е п ж а н ы н а ж а к ы н д а г а н ы 6 a p -6 a p i а п - а н ы к Ж а р к ы н а й д ы ц Kapi санасы ны н алые ту к ж р ж е н ж ар кы р ап бас кете рге ж ... О йпы рмай, адамнын санасында бор! айкы н сакталады екен- ау. О л кезде б ул канд ай б а к ы т т ы едП.. Бул уйы ктап калмайындеп сакж атканды ктан ба тацертец ерте кустарды ц там ы л ж ы та , куй кы л ж ы та салган эдем! -71 -
Э1ПНСН о я н ы п , 6 ip a 3 т ы н л а п ж а т т ы . К у с т а р э ш . С о р га л а га н ад е M i з у е н т у р а т е р е з е н щ т у с ы н а н ecTijie/u. Ж а л г ы з оз1м ган а е с п м е й ш д с г е и о й м е н б у л а к ь 1р ь п 1к у й е у п 1Н1ы н т а г ы н а п т у р т т о я т ы п : «E cTH M iciH ,», - д е д . О л д а т ы н д а п ж а т с а к е р с к , квз'ш аш паган куй{: «Б улар меш ц ж еке м еш ш к булбулдарым», - дед| маркум озимц м актангерш ипгш е салып. Содан кеш н де б а кта гы уй ге ко п га н сайы н сай ра ган куста р y n iii бул ел епзе тосум си болаты н. О л булбул ма, ж о к баска кус па па Ж а р кы н а й оны айы ры п 6u ie алмады. Ш а ты р га, агаш б асы на ш ы гы п 6 ip /ie -6 ip ре т сай ра п оты ргаы кандай кусд е п ка р а га н ем ес. O iiT cyip , осы б а к ка , осы уй ге уйр е н гс н куста р е ке ж даусы з. М ум кш солар б акы т кусы болды ма екен? О л а й б ол са , бул одам не ге ай ы ры лд ы ?.. Н е ге? .. К а р л ы га н тазал ап от ы р ган кем гп рд щ кол ы н а молд1р т а м ш ы л а р ш ы п - ш ы п т а м а б а с т а д ы .О л у 1г а з ж ы л а п о т ы р г а н ы н сопда б1ед. Колы пдагы ж идегш коя салы п, жанкалтасы пан к о л о р а м а л ы н а л ы п, к е з ш д е п ж а с м о н ш а кт а р ы н cypTin: « И э , н е ге а й ы р ы л д ы м ? » - дед1 куб 1 р л е п . О сы д а н о т ы з- кы р ы к ж ы л буры нгы ж асты гы на орал ткан мына алдында ж атка н таргы л ж идектщ б1руы сы н алы п, алаканында екш еп оты рган он ы н ойы тагы к о т л т у к т р и н н ы кпы л-ж ы кпы лы н куа л а п кет|'п едк Б а к т а г ы 6ip-eK i ж е м 1 с п б у л 03i к \\ т м д е й т н 1. О й т к е т оларга будан баска ж ан баласы к о т л болм ейтт. Opi o a ;ie p i э й е л ко л ы н к а ж е т с ш е т ш о а м д ж т е р e/ri. С о н ы ц 6 ip i — та нкур ай . Е а к т т алды нан бастап, 6ip ne uje катар бакты н тукш р ш е дейш еп л ге н екен. Ж ар кы на й коктемде танкурай б ута кта р ы н ж а п ы р а кта н ap u ib in , ар ам ию п те н тазарты п, бы лты р жем1с берш кураган бутагы н тубж ен опырып сы нд ы ры п , бны л жем1с б е р е тж д е р ш ж im in e ii тандап, то бы лгы тустес куп -кур е ц , ортан колдай ж уандары н гана кал д ы р аты н . А у ы к -а у ы к су iuiKi3eTiH. Т а нкур ай д ы н к\\птм ш т э п -T a y ip м е н г е р т ал ды . О н ы н Te piM i д е о н а й е м е с-Ti. Ж е м ю б ерер кезде б ута ерекш е тж е н аты п бурлейт1н. Табигт та га ж а п к о й . Э лд е, ж е м 1 сж оц а й G e prici кел м ей/и ме еке н , эйтеу1р т ж е н ш б ол ы п ке туц п едь Т а нкур ай те р у y u iin узы н - 72-
жен, ки1м ким е се, колдан ко л , б м е кте н бклек калм айты н . Солай болса дагы Ж ар кы на й ысырап етпей ж ем ю тер ж Tepin ал ы п, одан к е й ж суар ы п к е т т оты р уга ты ры саты н . А рада eKi-у ш ку н отке нде ш ы р ы н га т о л га н ж и д е п т а гы n icin туруш ы едк E K i-у ш кун сайы н Ж а р кы н а й кайдан ке л сж , c e n 6 i, ж е к с е н б 1 кун д ер 1 з о р г а ж е т е т ж . К е й д е Tirrri с е н б К жексенб1деде келе алмай калатын. Б ул а рд ы н б а гы т а у б е кте р ж д е ем ес, ойда E ciK езе н н м н аны закты алкабы нда еде Тауга Караганда ж е м ю -ж и д е п н щ 6api ерте niceTin. Ж а р кы н а й жазда базардан ал га ш кы та нкур ай д ы ко р се болд ы : « Я п ы р а й , M eiiiH де ж ид ектер 1м n ic in , т у с т ж а т ы р -а у » , - д е п, ю лецм азасы к е те тж . К а рбала с жумы сты н, агайы н-туы сты кж айы деп уакы тты н шылауында дедектеп ж урш , коктемде куткен б агы ны нкей жазда ж е м ю н ж и н а п алуга м урш асы б олм айты н кездер1 де б ар-д ы . «Уа, пендеш ш к-ай! К у ж ум ы с-ж ум ы с деп ж у р т гумы ры мны н, калай е т ке н ж биш ей калга н п акы р екенм !н гой м ен», — деп к у р с ж д кем ш р. Б а гы на 03i б ара ал м ага н, eTeriHe cypinin ж у р ге н кар ба лас жазд а бул yueMi м азасы б ол м ай, эл д ен есж ж о га л ты п ал ган жандай аландаумен 6epeKeci кетуип едй А лла, ж азга н -ай , сонда бул балалары на — ан а, куйеу'ж е эйел б о л ы п капа саябакта, салкы н самалда неге гана алацсыз оты рмаган. Кайда а с ы кка н , не ге а с ы кка н ? ! Т у к ке Tycince б уй ы рм а сы и . C ip o , ад ам G3iHiH б а к ы т ы н ы н не де e K e H in б ьл м е й ад аса ды екен-ау, ш амасы. Ж ум ы с-ж ум ы с деп ала окпе болып ж у р г е н д е п ш ы к к а н м у й i3i к а й с ы ... Ж а р кы н а й к е м т р д щ Ka3ip о к п й ш ш д е т е к ж о к -а у , т е к ж о к . Б ар болмы сы бебеу ка гы п, зар ж ы л ап ж атканд ай... ...Б актагы ж а с алм а а га ш тар ы н ы н арасы на е п л ге н 6ip бутаны ол копкедейж тани алмай ж урд г 03i ж атаган, ж айы лы п еске н б ур л и т ж е н д eciivyiiK е ке н . Ж а н ы н а н е т ке н д е , алма тергеншде Ж аркы найды н, етепн w in , бкпепн сы зы п, зы кы сы н алаты н. Б !р ж ы л ы сол бута керем ет ж е м ю 6epciH . Ю ш кене - K iiiiK e n e т а р гы л ж и д е к т е р ш ы р ы н ы т о л ы п , nicKeH к е зд е к у р е н Кызыл тарты п, улкецщ п бас бармактай болады екен. - 73-
«А гаш басына ш ыккам кш ке н е карбыздарды кара», - балалары м зз-м е йр ам . С одан kcvuh ол б ал а л а ры иы н тш м е н « ю ш кен е карбы здар» деп кеткен. С ойтсе ал п бута А .Ч ехов: « К о л ы ж е т к е н о р ы с б ай ы кар л ы гам TarriciM eH ш ай Ццуд| ум атуш ы еда», - деп сурсттей т!н кар л ы ган еке н . Д е м е к, карлы гамды колы ж етке ндер o cipin, пайдага асы рган екен- ау деп, ту й с ж ге н бул ерекш е кутуге алган. Ж ар кы на й кар акат пен карлы ганды араласты ры п, к е р е м е т т а г и д а м к а й н а т у ш ы еда. B ip in e H а з ы р а к , 6 ip iH e n коб1рек к о с ы п о т ы р ы п , 03iniHTaybin ал га н олшем1 б ар-д ы . K a3 ip соп ы ойлаганд а Ж а р кы н а й к е м т р ке б е р сн е н e p iiin жалап, тамсаны п кояды. Дэм дклеп ж а с а п ал ган Torrici коктем ге д е й т м олы нан ж ете тш . Таткан а д ам н ы ц тш н y fiiретин Курбы ке л тш е кте р к « C e n iii кар а каты н н ы ц дом1 ай ы р ы кш а » , — деп тамсануш ы еда. С о н д а б у л т у р ы п : « У й г е б а р га н с о н ш а й г а с а л ы п н ш нд ер», - д е п, сауы ты м ен у л ссп'ре тш . Ц Л р к ж м олш ы лы к- ай десений! В уларды н б а гы пы ц д а м т к1мдер татпады ?! Кы зм еттес к ы з - к е л 1н' ш е к т е р е л г е д е м а л ы с к а б а р а р д а а л м а н ы т е к осы лардын багы нан алаты н. 0 3 i барып т е р т экеп б еретт. Ауылга демалы ска к е т т бара ж атка н туган-туы сты н студент балалары капш ы к-капш ы гы м еналы п кетелн. Сонда ортайса кэн е ? ! О л 6ip ай тар ы ж о кб е р е ке л 1 б акб о л д ы . Ш е л и е й nicm , Tycin ж а т к а н . Ш ы р ы п ы то л ы п , е з с ал м агы н к о те р е ал м ай, узи пп т у с ке н ал м аны ж ер д е н eiiKeiiin к о т е р т ал уга e p iiiin , булар агаш ты н басы нан у з т жейт1п. А стамш ы лы к-ай! Ж а р кы н а й K yriM in Kejiicripe алмады м а , элде касы ид агы алм а ага ш та р ы б и ж т е п ж а п ы р а гы ж а й ка л а ocin, кун тус1рмеда м е, afiTeyip ка р л ы га н б ута сы е ю -у ш ж ы л д а н к е й т к у р а й б а с т а д ы . О н ы б а с к а ж е р г е Kouiipin e i y Kyfleyi eKeyiHin 6 ip iiiiH e c iiie кел м епт! гой . T inT i 6ip бутада турга н не бар деп к а р а га н с ы ц а й л ы . К а л га н жем1с ага ш тар ы да аз ем ес-Ti. С о н ы кеш лдер1не т о к сан аган гой ол ар. Э р napceHin обал, сауабы бары ол кезде Ж аркы найды нойы нда ж ок-ты . Ж а р кы н а й кемп1р алаканы ндагы кар лы ганн ы н 6 ip уыс -7 4 -
таргы л ж идегш е карап оты ры п каз1р соны ойлаган. «Е -е -е , — д е д 1 д а у сы н созып: — С о н ы н о б а д ы MCHi к у р ж 1 б е р с ш б е ? » — деп ойлады тагы . И з, б акты алганда олардын, оты зга ш н б е ге н кез екен- ау. Бас аягы а т ш апты ры м у л ке н б а кты бул ар ай тар лы ктай узакустай алган ж о к. Басында ж а с ты ке т кы зумен бким етч, 6ipTe-6ipTe ж о л д ы к ка ш ы кты гы ка ж ы тты . Б а кта ры каладан кы р ы к ш акы ры мнан астам жерде едк ©здерш де к о л ж ж о к . EciKTin сага ты м ен ж у р е т ш а в т о б у с ы н ы к ж о л ы н тосы п тургандары . © се келе балалары да « ж у р » дегенде то м па н д а п epin ж у р е б е р м сй т ш б ол д ы . Э р ка й с ы с ы н ы н 6ip 6imefiTiH ш а р уа с ы , к ы р ы к т у р л i сы л та у ы б а р . K yneyi ую м е гпнж ум ы сы и а басы мен беринп K e u i. Бул: «С аябакка б арм айм ы зба?» — д есе:«Б 1ркуппд ем ал ы сы м д аы зы нд ам ай, кулакка маза берол», — дейтш болды ш арш аган кезде. О ны да Tyciny к е р е к , кы зм ет1 ауы р . О н б е с ж ы л д а й п ай д ал а н ы п , акырында куте алмай, куты лгандары нш а асы кты . Улкен улы эскерге аттанган ж ы лы бакты саткаидары еанде. О л бакты сатканымен, сол кезде Ж аркы най оны ц орны на тау ж актан ш а гы н 6ipeyiH ал ар м ы з де ге н с е ж м д е e;ii. Ж а з ы к т а г ы с а я б а к т ы ц KyriMiH, с у а р у ы н , acipece ж о л ы н а у ы р с ы н га н д а б у л А л а т а у д ы ц б о к т е р 1нд е б а к т а р ы б а р л а р г а катты кы зы га ты н. 0здер1 бул арага ж а с ты кп е н бклмей у р ы н ы п к а л га н д а й OKiHeTin. Т а уд а гы б а к т а р д а т е к ж ем 1 с а га т ы гама еседь Рахат. Н а гы з «алм а n ic , аузы м а туст!ц » е з г KyriM, с уар у 'п л е м е й д г У с ж т е н , б у р ш а к т а н , ж а у ы н н а н , желден, кара кустан аман калганы н ж и ы п алса болганы деп ойлайты н. О ны н конин ею удай болы п, тауды н багына аугалы канш а. Ж а р кы н а й KeMnipAin э л п н д е 6ip : « И з , с е н нен1н к а л р ш 6iflin е;ин ?» - д е п , iuiiH ты р н а га н ащ ы о й д ы н м ензеген1 осы болар, бэлюм. Ж аркы най сол коктемде саябакты саты п, жаздайгы ж умы сы нан алдын ала куты лганы на сонш алы кты куаны ш ты едн «Ш ы га сы га Heci басш ы » деге нде й, а я ка с ты ж у м ы с ы н ы н ш етелге жолдама усына калмасы бар ма? Ш етел болганда -7 5 -
канд ай, ка п итал иcriк ме млекет. О д кезде бул ж а кта н ш етелге ш ы гу и уд е 6ip кезд е сетж ж а й т. K a3ip го й ер1нбеген адам ею кун ж н б 1 р ш д е б а р ы п , т е к -т е к , в а го н -в а го н ж у к эке летш . О л кезд е Kopin к а й туд ы ц е з1 н е ге ту р а ты н еда?! К о лы а ш ы к, ж аны ж ом арт жолдаеы калбалактап «бары н ксл де, барып ке л » д е п, саяба ктан ту с ке н ти ы н тебенда калтасы на салып 6epreHi. K e n u ii к о к к е а л ы й у ш к а н Ж а р к ы н а й Е у р о п а н ы ewi апта аралап, б1ршама пул ш аш ы п оралды. Колы ндагы бар караж атты расуалап алган с о к бул кайты п таудан саябак ал айы к деп айта алмады, арага уакы т тускен сайын ол ойы 6ipTe-6ipTe ке м е с ю л е н е берд}. KepiciHme, К у л ж а ж о л ы м е н K e re n м ен Н а р ы н ко л га , Ж э р к е н т к е KeTin б а р а ж а т к а н д а E c iK б у р ы л ы с ы н а н к е й ж п к е к кол ты ктагы ка л ы к б а кка K03i ж асаурай у за к карайтын бол д ы . О н ы ц с а я б а гы м ы на 6 ip т у й ы к кош сд е eKi уйд ен к ей ш б а с та л уш ы e;ii. K a3 ip сол ар ад ан 6 ip in -6 ip i куа л а п о й н а ган балалары , аягы н м ангаз б асы п, унем1 ой устж де ж у р е тж Kyfleyi ш ы г а к е л е р д е й м о й н ы т а л г а н ш а а р т к а ка р а й д ы . К у л а г ы н а б а л а л а р ы н ы к к у л ю а , KyfleyiHiк ж о т ю р ж г е ж кел ге нд е й болады . B ip aK е ш ю м ж у п р ш ш ы кпайды . Б а к 6ipT e-6ipT e к е й i11д е й б е р е д г С о л к а л ы к б а к т ы к а р а с ы н д а 6 ip к е з д е п о з yfli д е к о з у ш ы н д а б у л д ы р л а п к а л ы п б а р а ж а т а т ы н . О л ж ол м ен журмегел1 де ка н-ш а-а заман?! K y iie y i кей б!р алма ага ш тар ы есюрд1 деп ж а с ш ы бы кта р e r in ж у р у и п еда. С о л а р к а н д а й б о л д ы е к е н ? О л т а гы ко п е н б е кт е ш п eciK ал ды нда то бе д ен куй ы н ы п ж у ы н а ты н каб ин а ор н а ты п e;ii. К а за н ш а га то л ты рга н су кун кы зуы мен ж ы п-ж ы л ы болы п тураты н. Ж аркы най ж уынган кезде су та м ш ы лары ны ц тобеден туске н кун сэулес1не ж акуттай кулпы ры п, бейне алмастай м ы к кубылатынын а л га ш Kopin, т а к - т а м а ш а к а л г а н . Ж у ы н г а н с а й ы н с у м е й о й н а п м э з б о л а ты н . K y fle y i ы л ги : « О с ы ceniK Kipin ал сан, су та усы лга нш а ш ы кпай ты н не пэлен бар? Калага барган сон мол суга асы кпай ж уы нарсы к, тез болсанш ы », - деп жорта б у р к ы л д а й т ы н . М у н ы ц б а р е р к е л т н KOTepyiui ед1 г о й , к а й р а н -76 -
C o K e c i. П е Ш ш т е и у р ы ц ш а л к ы с ы н ! KyfleyiHiH, а я г ы н ы ц i3i, колы ны ц табы калган берекел1 бакты , балалары ны н биыл к а н ш а e c in r m д е п б о с а г а г а KepTin с а л га н 6 & n rL n e p i б а р KacHerri ynai бул K03i киы п калай са тка н ы н т у к тусш б ей д ь С о й т с е , 03 i iu iTeft эл1 д е екп1сл> е к е н г о й . А к ы м а к б о л га н басы -ай... Ж а р кы н а й к е м т р д щ K O Kiperine on ciK т ы гы л ы п , ко з ж асы 6eTin ж у ы п , у н а з ж ы л асы н к е л т . K y fle y i е ке уи п н е ке уа р а е ц а я ул ы ки м а с ш а кта р ы F.ciK ко л т ы гы н д а гы у л ке н б актагы сол м ш ке н е уйде калы пты -ау. Ещ ц ойлап оты рса, е н б акы тты алансы з, кам сы з, к ы з ы к ж ы лдары сол кездер1 екен. Бул соны кезпщ е неге укпаган? С атуга неге асы ккан? Бэр! алда, ani талай-талай кы зы гы м болады деп алдамшы сагымды куы п ж у р т бы лайгы гум ы ры ны н ж ал га н ум ггпен боска етерш бклмей кал ы п ты го й бул б ей б а к- M iH e, б у п н у а к ы т де ге н к у д р е г п к у ш т щ OM ip-о зе ш н д е к а кп а кы л д а п жагага ш ы гары п тастаган ж анкадай оты ры сы мынау. О й, дуние ж алган-ай! Ж а р кы н а й кем гй р ко л ор ам алы м е н ж а с ж у га н 6eTin с у р т т , сонш ам а кы м ба т казы налары н ecine т у а р ге н карлы ганныц 6ip уы с таргы л ж идепне кы зарган ж анары м сн ел ж 'ф е й у з -а -а -а к кар ад ы . - 77-
Заш ла Терезе алдыпа деШ н баяу сы ргы п келген жендл машина зы р к е т т то кта й кал ганда З аги па ояу ж а тка н . Ж асты кта н б а сы н K eTepin, эд еттеrifle й с ы р т ка кул а гы н TiKTi. И з , осы eciK T iii алды па ке л ro n i а н ы к. Б ас ж агы н д а гы тум ба устж е ор н а ты л га н co yjie ci ко зге у рм а й, б ел м е ш ала ко л е н ке ж ан га жайлы кы згы лт пурга болейтш ж уды ры ктай ш амны цбауын си п а л а п зо р га та уы п , ш ы р т етк!з1п ж а к к а н д а са га т т у н п eKi ж ар ы м д ы KopceTin ту р е ке н . С о л eKi арада м аш ина e c iri сарт ж аб ы лы п, дурйлдеп ж у р ш кеткеш тагы е с т в д . Б сйм езпл уакы тта таксилстш келетш адам бул подъезде некен-саяк. Тургы ндарды н 6opi де егде тарты п, акы л токта тка н жамдар, оларга ар ты к ж урш -туры с, бейм азалы к ж ат. Таныс аяк ды бысы е с тв д . Тунде ды бы сты н катты ш ы гаты ны -ай! И з, соны ц ж у р ю гой . Б у л у а кы тка д е й ш кайда ж ур;и екен? З агипа о р н ы н а н т у р ы п , к о р и д о р га и 1ы к т ы . А т а с ы н о я т ы п а л м а с у щ ж е п те п б а с ы п , eciKKe беттеди. О с ы ко р ид о р д ы н д а у зы н ы -а й . EciKKC ж с т у щ 6 ip к у ш . А т а с ы н ы н б ел м е с1|й н ту с ы н а н oTin бара ж аты п, сэл богелицореген. Уйы ктап ж аткан сиякты . Ты иы с алы сы терец, б1ркалы пты . О я у болса: « О , тоба-ай де сецш П » — д е п, K ypcin in 6 ip аун ап Tycepi созс1з. З аги па ко ц ы р а у ш ы лды рлам ас б ур ы н eciK аш ы п ко ю га ты ры сты . Б ул eciKKe ке л ге п д е а я кд ы б ы с ы ж а ц а еш нш 1 ка б а тка ж е т т т к Е с 1 кт1 н а ш ы кту р га н ы н б1лд1рет1ндей сацы лау калд ы ры п бос ж а у ы п , 03 i о р н ы н а к е л in ж а т ы п ка л д ы . K o 3 i ж у м у л ы , KOKiperi ояу. Е н д п уйкы да канд ай м эн болсы н? Уш1нш1 кабатка 3 fli к о т е р ^ е ал м ай ж у р ге ж н е Ка ра ганд а, cip a 6ip a 3 склтеп а л га н га уксайд ы го й . М у н ы ц eciK алдында тур га н ы н корсе, - 78-
«негы п е р б и т турсы н, м еж аидыга мыиды каш ан коясы н» деп болмашыдан сылтау !здеп, аш у ш акы ры п журе ме? Б ола тты цсы ры езш е мэл1м, ондайы да ж о к е м е с . Ж е н а з соз ест!геннен ro p i уйы ктап калган тур таныты п, жата бергенд! ж о н кордь Б 1 р а кб а р л ы к назары Kipe6epic ж а к та . К е н е т eciK сарт eTin серпе аш ылып, кабыргага согы лы п, элдене гурс ете туст1. Орны нан атып туры п коридорга ж у п р е ш ыкты. C ipo, eciK ж а б ы к ту р деп ойласа ке р е к, бар салмагы мен к е л т суйенгенде аш ы лы п ке тш е кш ш м е н узы нн а н TycinTi. Кеудеа уйдщ iiuiim e, аягы табалдырыктын аргы жагында, турайын десе тура алмай, тыпырлап жатыр. Е сжтщ ашык- ж аб ы к турганын да байкайтындай xaai ж о к екен батырдын- Кудай абы рой берм ей!н десе естед1 го й . О л ж у п р ш ж е т ке н бойда куйеуж щ колтыгынан суйеп тургы зы п, бар куш iмен тарткы лай, демеп iLUKe K ip ra in , eciKTi те;прек жа б уга умтылды. Муны нды бы сы нан атасы тупл кернплер де оянып кетсе керек, карсы пэтердщ к и т сылдырлап жатты. Аш ып карагандарын, неуры -кары жур медеп м укиятбежткендерш ю м билет? « ¥ я т-а й » деген З а ги п а н ы н eKi 6eTi д у ете TycTi. «Корпплердщ де мазасын алды к-ау!» Ж ы лдам кезнп атасынын болм есж щ ecirin ж апты . У йкы сы каш кан егде удам, 6ip оянса, д э р ю з кайта ко з Lne алм айты ны н ж а ксы билед, бэрж ен де осынысы киын. Коны рау сокпай Kipe бер сж дегеж де KyfieyiHiH кам ы нан ro p i ата сы ны н жагдайы н Ko6ipeK ойлаганы еди Ещц кормейсщ бе, кас кылгандай. «Кап, оятып ж(бердж -ау». Болаттыц а я к кн iмiн m einin, суйемелдеп, 6 ip колтыгынан иыгымен Tipefl ж ур ш жатар болмеге эрененпзди — Сен го й , с е -е -е -н , Meni куласы н деп eciKTi эдей! ашып койган, — деп тап-тап береди 0 3 i тэллректеп эрен тур, ш еппндруге ум ты лган муны иы гы нан 6 ip сал ы п, бар KyiuiMen HTepin ж !б е р д г Кам сы з турган бул ж а л т 6e p in улгере алмай, аш ы к турган ш каф тын eciriHe согылып, салды р-гулдр eTin ол уйд1 басы на котерм ес! бар ма!? И ы гы да салды рап ауырып калды. — Койсацшы, атамды оятасыц. - 79-
- Б а р, б ар , а й т а т а ка , м е т та гы iiu in келд1 де ... бар, бар. - Ж а к с ы , cen iK i ж о м , ж а тш ы ен /и... Т о се кке ж а ту га ш ам асы келм е;ц м е, элде эйелш е эдеш к ы р к о р с е т к е 1й м е , т о р д е п т е к е м е т у с т ж е у з ы н ы н а н с у л а й к у л а к TycTi. З а ги п а б уы н д а р ы б ы л к -с ы л к е т к е н м ае адамды а р е н u ie iu in flip in , ба сы н а ж а с т ы к ж а с т а п , ycTine кор пе эке л ш ж апты Лры-бер1 аунап, эр HopceHi 6 ip айты п жаты п Б о лат уйы ктап K e rri. 0 3 i терезе алдына бары п ту н п уйкы куш агы ндагы калага коз ж 1 б е р т, узагы р ак туры п калды. T yuri кала ж ы м -ж ы р т, агы лган маш ина, сабы лганхалы ксап ты йы лы п, Teric ал ансы з уй кы га кеткен дей . С о н ш -ж а н ы п, c o n in -ж аны п кы зы л -ж а сы л бояуы мен ко з та рткан уйл ердж мандайш алары ндагы ж ы м ы к ка кка н ж азулар, багана басы ндагы сан куб ы лга н т у н п ш амдар калгы п кеткен калага 6 ip калы пты ты ны стагандай ы р га кб е р е тж с е к а д ке р ж д г О л да 03iH iH ш а р ш а га н ы н , ал анд ага н уй кы сы зд ы кта п э б д е н к а л ж ы р а г а н ы н c e 3 in , т е с е п н е к е п к и с а й г а и . Б о л а т уйд1 б а с ы н а KOTepin, к а т т ы к о р ы л га б а с ты . Ш а л к а с ы н а н ж а т ы п ка л га н е ке н . Т у р ы п , 6 ip кы р ы н а аун а ты п ж а ткы зд ы . E piim e pi iciH in, кебереш 6 ip -6 ip iH e ж а б ы сы п калга н ол уй кы л ы -оя у с у сура ды . С у im neH сон, 6 ip -e K i ре т л о кс ы п б а р ы п басы лды , куса алмады. Д егенм ен, ж аны на ыдыс экелш койган арты к болмас. О р н ы н а к е л ш ж а т к а н м е н д е н а г ы з T a r r i у й к ы н ы н к е з |‘ б олса да Koaine 6 ip e y T ip e y T ipen ко й га н д а й , K ip n iri ай каспа ды . Бул берекес1з T ipm m iK ка ш а н га дейин ж ал гаса берм ек?! Бул 03i канд ай T ipa iK болд ы , м у н ы н ая гы нем ен ты на ды ?! О сы арасы н канш а ой ла сада , санасы н санга, ойы н онга белее де Загипаны нсаралай алаты н шамасы ж о к е д . Тектуб1 кайырлы ж а кс ы л ы кб о л га й деп т т е ге н н е н бетен не кел е ж колы нан... ...Ж уды ры ктай коны рау сагат б езтд е й жонелгенде ояны п, тебесж ен баса койды . С агат алты ж ары м. Тан ал ды нда KG3i >л1нт ке тс е к е р е к , б а с -а я гы б ул д ы р ту е ке р ш ш ы кты , басы м е н-зен. Т у р у кер ек. Ка ш а н келген1 белпс1з Б о л а т aftTeyip т о с е кке ж а ты п ты . О я н а р Typi ж о к . К уа а гы н - 80-
кор псм е м кы м та п а л га н . Т у н п куз е тте н ке л ге н д е й ycT in en туй е GTin ж а тс а с е зе р ем ес. Ж еш л сусыма халатын ж амы лы п, койлек кенш епн кол ы на устап, ж у ы н а ты н болм е ге ш ы гы п K e rri. С а л кы н душ астында ж уы ны п, б е тж маймен сы лап, муздай сумен ш айкагам с о н бойы лезде ce p rin сала берда. У йкы сы ка нб ага ны сэл iciHKi ка б агы н а н бай калад ы , 6ip aK кар а кар ы н даш п ен y c T in ri K ip n iriH in т у б ж ж т - ж ж й п к е гы п бояп ед к онсызда ж эущ р еге н кар а K03i терсндей туске ндей боп, коз шарасы кецш ш ы га келдк Тунде буйралап койган ш аш ын таркаты п, тобесш ен катты 6ip байлап бос коя бергенде толкы нданы п иы гы на т о гш п ж арасты о н бердк 0 3 i унататы н коны м д ы гул;и ко й л е п н K nin, ас уй ге K ip in K e rri. Ж у р т т а н б ур ы н ту р ы п -т а р а н ы п , K ip niriH сур м е л е п , 03iH к а л ы п ка KeJiTipin б а р ы п , у й д е п ж а н д а р д ы н к е з ш е т у с у о н ы ц KeftiHri у а к ы т т а г ы д а г д ы с ы . Т у а б 1 т к е н о д е т е м е с , б у л атасыныцуйреткен тэрбиесй ...К ел ж болып тускеннен ке й ж коп уакы т каланы н Карбалас T ipm iJiirine у й р ене ал м ай , 6ipiH и гер се , 6 ip iH in б ай ы бы на бара ал м ай, 03iHeH -03i кы сы л ы п , та р ты н ш а кта п э у р е г е туст1. © з б о й ы н д а с ы р т к о з г е о г а ш т а у K opiH CTiH ол кы л ы ктар д ы н б ары н а н га р га н . С о йл еген co3 i, icTereH ici калалыктарша ж аты к уйлеспей турган сиякты корш етж . Сонда атасы: «Балам, он ы н peTi былай емес пе» деп 03i ж е н cijiT e n, туй ы кта н алы п ш ы га ты н . Б1рде ол i есзиде, то се кте н турган бойда каусы рма халаты н к и т , б еп -ко л ы н ш ая салып атасы ны н ертенп ш айын куйы п оты рган. Атасы ны ц озш е кар агы ш тай 6e p re n in ce3 in , кы сы л ы п калды . А та сы н ы н OHi с ы н ы к. О н ы н у с г н е Б о л а т т а гы тун д е б е й м е з п л к е л т , м азасы н ал ы п, б ар лы гы ке ш ж а т ка н . Ж а тк а н н а н кей1н де атасы ны н э л с ж -э л с ж тур ы п , асуй ге бары п д э р1 iiu in ж урген!н б айкаган. С оньщ да ocepi болса керек деп ойлаган, кабагы кату. Ш а й куйы п оты ры п бул соган 03i к1нэлщей ce3iH in кы сы ла туст1. Б а р б о л гы р , u ia u ib in да ж о н д е п т у й р е м е г е н ед1. Б о с а й н а л д ы р ы п т у й е с а л га н б у р ы м ы с у с ы п 6-9И -81-
таркаты лы п, мазаны алып барады. Одан сайын абдырап, мулде б е р е к е а каш м асы б а р ма?! Bip кол ы м е н ш ай куй ы п, 6ip ко л ы м е н ш аш ы н у с та п ал саска л а кта с ы н ке л ш . А тасы да ш айды кундег! дагды сынан узагы р ак никендей, эдепкще дем де оте ш ы га ты н ж а р т ы с а га т таи каз1р 6ip ж а р ты к уш е созы лгандай ж ы л ж ы р емес. Болат элдекаш ан дастарканнан т у р ы п , к ы з м е т ш е д е к е т ш к а л с а к е р е к , о р н ы б а 1ан адан б о с тур. Атасы ш айга эбден каны п: «Болдым, рахмет», - деп, и!ы ны аягы н кайтарм ай у стап о ты ры п, б уган каты ссы з эц пм е айтуга окталгандай, эйтпесе, аулада не болып ж атканы н айткы сы келген адамдай далага коз ж 1б ер т: - Е -е . К о кте м де кел д к - деп 6ip койды . С осы н: — Балам, мен с е т и атанны н да, вне ш ни де орнындагы адаммын. М ен айтпасам бул эн пм е ж саган еш ю м айтпайды. О сы уйдеп ек! ер ке к саган карап бой тузеп, саган карап бас-аягы м ы зды дуры стауга уйренбейм1з бе? Эйел адам — о т б а с ы н ы н к е р ш . С а г а н 6ipiM i3 э к е н , 6ipiM i3 ж а р ы н , рет1нде а ж а р ь щ а , а кы л ы ц а , Minc3ine, к ы л ая гы ш аш ко й ы с ы н а д е й т к а р а п , K 03iM i3 к у а н ы п , к ы з ы к т а п о т ы р с а к дейм 1з. Б 1з д 1ц к у а н ы ш ы м ы з д а , у а н ы ш ы м д а a3ipre 03iHciH- C e H iH н э з ж л п н , ceHin ж у р ж -т у р ы с ы ц , с е т и к у л ю н , с е т и сез'щ 6i3re куа т, осы уй ге ж ы л ы -ш у а к , — д е п 6ip то кта д ы . З аги па басы н т у к ш и т ы п а л ы п к о з 1н ж е р д е н к е т е р е а л м а й т ы н д а й берд1. Бет1 д у ы л д а п , к у л а г ы ш у л а п KeTTi. Bip c©3iH ccTice, 6ip свз1н ecTiMefl/u. О л т а м -т у м д а п м ы н а н ы у к к а н д а й : « Д а с т а р к а н б асы н д а , acipece е р т е н п ш ай д а ж а д ы р а п кул 1п, э р н э р с е ж 6 ip а й т ы п , KGnmiMi3;ii а у л а п , а ш ы к ж а р к ы н о т ы р га н ы ц а не жетс1н? Е рте тур ы п , ш айы мды демдеп, куйы п бергенщ е р а хм е т. Bip суд ы ез1м де ка й н а т ы п im y re 03ipre к а у ка р ы м б а р , 6ipaK м а га н ceHin т а м а гы н н а н ropi б у п н д е ка б а гы н к ы м б а т, к а р а г ы м . А л , Ka3ip e 3 in e к а р а т ы , 6ip н э р с е ге м а з а н KeTin, ренж1нк1реп, вз1цнен в з щ сасы п, куйгел ектен!п отырсын- М уны нж арам айды гой. С аган карап, мен ш арш ап отырмын. Ж а с адам ж айра н кагы п, айналасына ш уак тв пп отырмай ма? Тепнде карагы м , эйел адам ны н уйде к у л т ж урге н!н!н e3i у л к е н б а к ы т . Б у л у й д е с е т и а л д ы н а eiiiKiM ш ы к п а й д ы ,
бетщ нен euiKiM какпа йд ы . К а л ай журш -турам десенде epiK 03in ae». А й т ы п о т ы р г а н ы р а с к о й . - Элде 6 ip ж е р щ ауы ры п оты р ма? О нда уялм ай айт, доктор ш акы ртайы н. Элде ж олдасы н ренж гге ме? Айналайын, Болатты к ж угеназ, ж осы ксы з кылыктары кеп, оны кезжде де ескерткенм ж . О ны ц осындай болганы на м ею нде кж эм бар ш ыгар. Е н д т жерде оны тузейтж еш ннщ H93iKTirin м е н т е з 1 м ж , к а л к а м . Б а с к а н е а й т а й ы н ... - д е л , ш ыныаягы н бутан карай ы сырган атасы, ке ш л ж д е п ю н б э р ж сар ка ай ты п, эр ж а ты н е з зе рд е к 6 ijic in дегенд ей ор ны на н тур ы п , кы зм е тж е K e rri. З атипа кы п -кы зы л бол ы п , ж а н а р ы н жерден кетере алмаган каллы самауы рды нжаны нда отыры п к а л га н . Б ул а т а сы н а н а л та н а л га ш кы тэл1м1 е д !. Атасы уйден ш ы гы сы мен ж у п р ю ж атар болмедеп улкен айна алдына б ар га н. Солдаты е зн л ц т у р ж е н G3i уял ы п , елердей корланган. М аскар а-ай ! Калай ренж !м есю бутан. Б ет-аузы ю н те н . Ж а н а р ы солтан. Е ю нэрсеге кы зы кп айты н , еш нэрсеге талпы нбайты н б ейжай кезкарас, б1реуден катты 3 3 6ip K ep in эбден ж а с ы га н а д а м н ы к T yp i... « А та м а й тса ай тканд ай -а кба р е кенм ж -ау. М ы н а ускы ны м бес-алты бала та уы п ж о р т е к т е р д щ а р асы нд а и л е н т , K yH i-Tyni п ы сы л д а п уйы ктай берет1н салбоксе, сары кары н болтан етде эйелденде соракы той. Я пы р-ау, матан сонш а не болды, ж у н ж и тж д е й » , — дел, Ш1тей 03iH-G3i ка тты ж а з гы р га н . «А да м о с ы н ш а л ы к сал аксиды е ке н -а у !» — дере у та ран ы п, сы л ан ы п, KH inin, колына кендеу семке устал базарта жонелдт Койдьщ , ж ы л кы н ы к мушес1нен араластыра ж ас ет ал ы п, атасы ж а к с ы к о р е т ж а щ ы -ту щ ы ко кт е р д е н , 33ip с а л а тта р д а н , epiK, м е й1 зден т а н д а п ж у р ю л е зд е с у м к а с ы н толтырыл кайтты . Туею аска атасы суйснлп жейт1н тансы к д э м ж а с а у га KipicTi. Э р турл 1 к о к т е р д е н к о с ь ю , б у р ы ш т а п , сарымсактап тарткан ет пен ш майды камы р арасына орал, пеш ке коя кой га н . К е ш е ге ш ы гы п келгел1 о н ы ц 03 iH in де K G iiw i к е т е р ш п , б о й ы c e p rin , желп1н1п ка й т т ы . Ы н ы л д а п эн сала ж у р ю , уй Ы ю ц ш аны н cypTin, ж уы п -та за л а п мунтаздай жаркы ратты . Лезде болмелерд! май мен бута - 83-
ка б а р ы п nicKeH на н м ы н , ка л а м н ы р м е н б у р ы ш т ы н и к п ал ы н, м у р ы н д ы к ы т т ы к т а п , т э б е т а ш ы п т у р . А т а с ы н ы к д а TycKi узн п ске к е л е т т уакы ты та ка п калды . Эл1 ж о к . Такертец ренж нцбреп кеткен с о к туею аска уйге келмей коя ма ден те аландауда. С о л ею арада cciK ко кы р а уы е ю рст кагы лды . Бул ке л ге н , эр и не атасы . T yiiK i ко н а к бвлмеде ж у р ге н З агина л ы п ы л к а г ы п , к е й л е г и п 'к с т е п д е ц г е л е н ш , eciKKe ж у п р д г К о ц ы р а у е ю р е т согы лга нда куа н га н н а н ж у р е п epeK iiin аузы на ты гы л ы п катты со гы п K e rri. К у ш бойы уйде ж ал гы з оты рганд ы ктан атасы ны к тусте уйге кедгенж е кэд1мпдей балаша куаны п калатын одел. Л ы пы л каккан Загипаны н ж еж л аяк дыбысын если, Б айбол С эрсенович услне н улкен ж у к тускендей, «yh» деп ж еж лд еп, ке ж л ж айланганда, риза болганда, оз ерюнен тыс там ы р-там ы ры н куалай ж енелелн ж агы м ды толкы н ж айлап б ар аж атка ны н сездг Б агапауйден ш ы гы сы мен: «К ап, катты айтты м -ау, бала неме уйкы сы канбай ж урген де болар», — д е п о ю н ге н . О н ы н ycTiH e Б о л а т т а осы к е л ж г е 3 a 6 ip к о р с е т т ж у р г е н ж о к п а е ке н д е ге н куд 1п м о л а й ы п , к ш и л TyKnipinen 6 ip м азасы зды к бас кетерген. « Ж а та р оры нга кие л н ж еж л хал атпен ш ай куй ы п берд1 деп сон ш а ты ры сы п калганы м о с ы м е ж н о з |'м е д е л а й ы к м 1нсз е м е с ед1 г о й » , — д е п к е н с е ге ке л ге н ш е оз|'н-ез1 с о гу м е н ж уй ке с 1 ж у к а р ы п , зо р га ж е т к е н . Ж ум ы ска ш арш ап, ж арты ж аска картайы п келген! корнеу ке зге K op in in ту р . М у н ы н eiiiH iH с ы н ы к еке (й н бярден байкагандар, api коп сы р бицирмейлн сы рбаз адамныц курт ж у д е п к с л г с 1п н к о р г е н д е : - Байбол Сэрсенович, ту а ж з келмей тур гой, ауырып к а л г а н н а н с а у с ы з б а ? - д е п а я к т а р ы н а н TiK т у р ы п , к у р а к уш ты . Б ул бэр!м ен 1лтифатпен ам андасы п, ауы рмаганы н а й т ы п , KOMeKmiciHe т у с к е д е й ш е ш к 1 м KipMeciH, б а я н д а м а га д а й ы н д а л а т ы н е д м д е п е с к е р л п , к а б и н е т к е Kipin, ж а й ш ы л ы к т а ж а р т ы л а й а ш ы к т у р а т ы н eciKTi ж а у ы п ал д ы . К е п т е н т а р т п а й , т а с т а п к е т к е н э д е л ед1. С т о л т а р т п а л а р ы н 6ipiHeH с о к 6 ipiH а к т а р ы п о т ы р ы п , к а й у а к ы т т а н ж а т к а н ы белпс1з к ы м б а т ш ы л ы м н ы к 6ip та л ы н е р н ж е кы сты рды .
С огы стагы жарадан каты п-сем ген о ц колы коп икемге ке л м е й , cipinKC H i э р е ц т у т а т ы п ж а ты м к а ш а н н а н 6 c p i та р тп а й кеткен1н а н ы к ес'ш е ту е iре алмады. О й л а п ка р а са б1рталай ж ы л о т к е н е к е н - а у . Е к ш и п и н ф а р к т е н KefiiH а у з ы н а а л га н ы осы. Асыкпай ш ылым ш епп болы п,уйге телеф он согы п кою га окталды . О га н да сы л та ута бу кер ек. Ж опелд ем еде ecine еш нэрсе туспеда. Э , та пты , каб ин еттщ те р е з е с т ш алкасы мам а ш ы п KeTin еда, сто л у с п н д е ка га зд а р ы ш а ш ы л ы п ж а т к а м , ж е л к е т е р ш п т у р , араласы п кету1 м у м кш , те р е з е ж ж аб а салшы деп ескертсе, арты кболмас. З агипа ю таптардьщ шап- то заны н cypTin, еден ж уганд а б олм аса, атасы ньщ ка б ин е тж е кепбассукпайды .С ы лтаутабы лганы насонш акуанды .Д ереу аппар атка кол созы п номерда тере бастады. B ip коцы рау, eKi ко н ы р а у... б есеу... « Ж о -о - о к » , - деда Б а й б о л С э р с е н о в и ч трубканы орнына койы п жаты м дауыстап. « И э, иэ, келнмне мылжындап кун корсетпейтш казымыр шал сен болдып, С о рсе ны ч. Э лде ка р та й ы п ка л га н ы н ба? К а р тты к. а т M in in , туйе ж етектеп келмейда, сезден устайды деген осы ш ы гар- а у» , — д е п т е о й л а га н . К а й д а KeTyi M yM Kiii? E c T ire n ж у р т т а н уят-ай. Неде болса туею узипске дейж тосмаска лаж ы ж о к. >K yrip in к е л т eciK аш кан З агим а атасы ньщ колы нд агы кагаздары н а л ы п, с у л ы гы н uieiuyine ке м е кте с ть С у л ы кты u iin т у р ы п , а я к KHiMiH rneuiin ж а т к а н а т а с ы н ь щ ж у з ж е к о з к и ы г ы н та ста п еда, eiiiH in с ы н ы к eKeniii 6 ip /ie n б а й ка д ы . Т а ц е р т е ц п эц пм еде н ол! кал п ы на кел м еген ш in ii сезда. « К а п -а й , осы м е н щ б о л б ы р а га н M ine3iM -afl. М а га н ур ы са м ы н д е п 03i ауы р ы п к а л м а с а еда? Б у л K ici а у ы р ы п к а л с а , к а л а й к у т е м ш ...» — Т э те, та м а к 33ip т у р , кольщ ы зды ж уьщ ы з. Уйдеп тап-туйнактай ж инакы лы кты , ж ы лы лы кты , атасы 6ip;ieH б а й ка п im i ж ы л ы п : « А й н а л а й ы н -а й , сез1мтал ад ам сьщ г о й » , — д е п , р и за б о л га н ы н с ы р т к а М 1ы гарм ай, т е к imineH айналы п-толганды . Элденеге езнин, Kenm i босап, (штей у п л т те тур. М экещ , М эрзиясы осылай кабагы нан тануш ы еда. B ip н э р с е н щ ж а к п а г а н ы н а й т к ы з б а й к а с - к а б а г ы н а н о к ы п , к е к е Ш н д е п с ш к о р е б ь п е т ж к о с е м д а п б о л у ш ы еда ж ары кты ктьщ . Уйден болмаш ы р е н ж т кетсе, бул келгенш е -8 5 -
т а га т т а п п а й , 6 ip Kipin, 6 ip ш ы г ы п , б а р т э т п -д э м л 1 с ш дазанга сал ы п, eKi K03i то р т боды п тосы п оты рганы дашанда. С ейткен М экене де б1рнэрседеп кш э та гы п , шамына тиетин e iw i о й д а с а е р к е д ж е ке н . « Е , б а й д у с-а й , м е ж кажаганнан 6ip нэрсе туссе, саган тусетж ш ы гар», - деп кудш отыра беруm i едй ж ер козгадса, дозгадмайтын дайран М эрзиясы. б т к е н к у н д е б е д п ж о к д е г е н о с ы - a y ! М э к е н ж ц K03i Tipi б одса, к е д ж н щ кас-ка б а гы н а кар ап , осы нш а дипадтар ма ед!? Б у д да бодса м андайы на ж а з ы д га н ж а з у ш ы гар. — З а гипа ш , 6ip жадда барып кеддщ бе? — О не, тэте! M e n i 1здед1жз бе? Б азарга бары п дайтты м . — О ! Базарында не ж анады дбар екен? — О й т э т е , H e cin а й та с ы з, 6 y riH к у н ж у м а ем ес не , Kici коп. О зддн 6 ip жоддасы ны зды керш м , взпизд! сурап ж аты р, сэдем айтты. — Д уре-ес! — Т э те , ci3 осы нд ай асты уна таты н е д ш з го й , моды рад сады п ады цы зш ы . С ары май б ерейж бе, эдде даймад досасыз ба? — 0 3 i де майды еке н, дайм агьщ дуры с ш ы гар. - Буд 6ip м ы д ты TycTiK б од д ы . Б о д а т д о й буд а н ха б а р сы з, асха н а н ы ц ащ ы сорпасы н согы п оты рган ш ы гар. — Т усте уй ге кед се ц ш ! де п унем1 айтам ы н, ады ссы на ма, кед м ейд ! го й afiT e yip , — д е п , е ю уш ты д а у ай тты да дойды. Б айбод С эрсенович « К а п , б екер айтты м -ау», — деп тагы oK iH fli. C o 3 i к е д iн iн iн о н с ы з д а дуда м ад кеш д1 не Twin к е тке н ш ссзбе й ка л га н ж о д . « Э й , Б о л ат-а й, сен H rriH оспадарсы з д ы л ы гы н yiu iH д а ш а нгы м ен ды за ра м ы н ». К е лвин е коз та ста п e fli, ойы нда еш нэрсе ж о д , м ун ы н асты су й с ж е ж еп оты рганы на риза бодган Typi бар. — Тэте, б уп н ж ум а гой, нан аш ы ты п дойдым, апамныц ар уагы н а б а гы ш та п ш е л п е к, б ауы рсад n ic ip e flin . К е ш ке а п а м н ы н с ы р д а с д о с -ж а р а н д а р ы н ы н б а с ы н д о с ы п , 03iHi3fliH 6ip eK i ж од дасы ны зды ш ады р ы п, 6 ip сам ауы р uia fi берсек дайтед1?! C i3 далай дарайсыз?
- О й, айналайы н, ко н а к ш акы райы н десен, мен неге кар сы б ола йы н? С а уд ы р а ты п 6ip a 3 ке м ш р -ш а л ж и н а п 6ереЙ 1Н. © з щ у л г е р е ш н б е ? Ш а р ш а п к а л м а й с ы н б а ? - Базардан ке р е к ж а р а гы м д ы ж е т ю з ш алды м гой . K a3ip каза нга ас сал ы п ко я м ы н , е р тер ек nice б е р сж . К а л ган ы н ж айлап у л п р ге ж м ш е iereft берм ейм ш бе? - Рахмет, карагы м , п ей ш ц е де, тамагы ца да ризамын. М ун д а й д э м д а ста н к е п те н 6ep i ауы з т и ге ш м о сы ш ы га р . - Койыцызшы, тэте. C i3 риза болган сайын осылай дейаз. - Ш а л адам 6ip а й тк а н се зш ум ы ты п к а л ы п , к а й та л а п а й та б е р е д 1, к а р а г ы м . - Тагы 6 ip кесек алыныз. - А така майлы, ун тагамдары н коп ж еуге болмайты ны н бйлеан гой. - Тэбетпен жесе тук те етпейдк - Ендеше тындадык- М уны болаш ак дэртер айтып отырган содтындамаска болмас. - А л б а л а м , м е п к е т е й ш , м а г а н 6e p e r in т а и с ы р м а н б а р ма? - Ж о га , тэ те . О зд1 ж у м с а п не K op iH iiiTi. 0 з 1 м -а к ал ы п келмеймш бе керепм дк - Мунын, дурыс емес. Сен меж жумсамасац «Загипа осы каусаган ш алды ц кол ы на н ас iu iin , а я к б осатка ннан б а с к а н е к е л у и п е д 1д е п с е н б е й д 1-а у м а г а н , с о с ы н е ш н э р с е г е арал асты рм айд ы го й » , - де ге н ойдан ко /д м п д е й ко р !л iriM /ri м о йы нда п к а л а м ы н . А л та п с ы р м а 6e p iri, о сы н ы э к е л м е с е ц уйге ю рмейсщ десен, онда: «Э , мен1ц колы мнан да ж уртка 6ip ко л ка б ы с ж а с а у келе;и е ке н . Э л 1 д е 6ip e yjie p re пайдам THea,i е к е н -а у . Э л 1 д е 6ip e y jie p r e к а ж е т 1м б а р е к с н » , — д е г е н о й д а н ж 1ге р л е н 1п к е т е м 1н . - О з айтасыз-ау, тэте. Ендеш е ж ум ы с уакы ты аякталган к е зд е c i3/iiH к е ц с е ж н ж а н ы н д а г ы у л к е н д у к е н г е к ш е г е й тусед1, содан 6ip-eKi са у ы т у с та й кел1ш з. - Е, мынауынм1не п акты тапсы рм а. 0 3 iH K ic i ш акы ра йы н деп капылып жатканда мен де колкабы с типземш , оныц - 87-
у с т ж е ю л е гей каты п ш ай inicM i3. O pi тайлагы м ды уйретш кайтамы н, api нагаш ы ма барып келем ж деген осы. - Б о л а тка да те леф о н с о гы п , к е ш кс уйд с K ici болаты ны п айта салу керек ш ыгар. - И з , на, ол сабаэды н ж ум ы с аягы на карай тагы достары м ен гуклдеп ке тш калуы га ж а п ем ес ко й ... - К е л ж М н соз арасы нда ел еуа з айта салганы мен ен басты етж о ш осы е ке ш н ce3 in о ты р . Б а й гу с бала к у й е у ж к е ш ке у й ге тез1рек келл рудщ амалымен ко н а к ш акы ры п оты рган ж о к па екен д е п те н и те й ой л а п ка л га н . B ip aK З а ги па д а он дай калта ры с ой ж о к е ке ш е зж е мэл1м. Я н ы р -ай , 6 ip апта ны цты м болмаса уш куш нде уакы ты нда келсе, айналасы ц гой. Кунде негылган кы д ы ры с... О сы окигадан кей ж атасы иы н козпиые халатпен ж урген емес. ... З а г и п а а с у й г е KipiciM en к е ш е к е ш т е Б о л а т к а де п ж асап койган столын ж и ы п алды. О ны н аска карайтындай м урш а сы б о л га н ж о к . Ж а та р д а а ш ы ткы езш ко й ы п e;ij, ж а кс ы ко те р ш п ти с уйы ктау е т т кам ы р илеп, ертеш ш айга куй м а к кою д ы ойлап ту р . Cen6i, ж ексенб1 кун де pi атасы кеш тсу туры п, танертенп шайын бабымен асыкпай ыстык т о к а ш п е н , б а у ы р с а к п е н i i liк е нд! у н а т у ш ы ед1. О л Kici де о я н ы п , ж у ы н ы п , с а ка л ы п кы р ы п ж а т к а н ы ест1л1п тур. К о н ы р с ы га н м а й Hici б а с к а б ол м е л е рге б ар м ас y u iiii ас уйд щ e cirin ж а у ы п ал га н . Г Б а р е т ж д е р ш nicipin, ш ай ы н демдеп, дастарканы н эз1рлеп, атасы мен амапдасуга e ip -а кш ы кты . - Кайы рлы тан, тэте. Калай уйыктадыныз? Ш ай дайын т у р , ж у р 1 ш з . — Б о л а т т ы к у т п е с е д е б о л а д ы , Mi»ma TypiM eH каш ан оянары белпс1з. З агипаны н еркш е салса, Болат турга н со н те р т K03i тугел оты ры п, бастары косы лы п шайды 6ipre 1шкенге не жетс1‘н. BipaK о н ы н к а ш а н тура ры б е л гю з . О ган караты п улкен адамды тосты ры п кою тагы ы нгайсы з. - Тате, куйм акты жы лы дай балмен жешзш1. - Р ахм е т, а л ам ы н го й , б у п н ceH6i, а с ы г ы с ж о к . Ю ш кене ш ай iiu in б ар ы п ж е м е с е м , тэбе т!м та ртп ай оты р ган ы . - О нда кы ш кы л варенье салы п im ini3 ш айга.
- Дна М ы ркы м бай тунде нешеде келдь Ж е р -ко ктщ бэр ш та рсы л-гур скл ге то лты ры п ж1берд1 гой. - Кеи кеилккен ж о к, тэте. С окгы жаналы ктарды керген с о н ш ж атты ны з емес пе, содан кей ш -а к келдк Байбол С эрсены ч усы нгам ке се ж ала 6e pin , ке л М н е карап едк ол ьщ гайсы зданып, кипактаи кезш тайды рып э к е гп . « О й , у м ы т ы п KeTinniH г о й » , - де п с о з ге а й н а л д ы р ы п , орны нан жы лдам туры п, табадагы соцгы куы ры м куйм агы н Tycipe бастад ы . «А л д а, к а р а гы м -а й » , - де;н Б а йб ол С эрсе ны ч iu rre fl. 0 з iiH in nen ш ы кка н б ал а цн ы н ер е скел кы л ы гы н o3inneH ж а с ы р ы п , б ур кем е л еуге ты р ы с ка н ж а н га калай ш пн елж1ремеан. С еж ц балан ондайда да мундай деп сонау туп атаннцн тарты п козгауды цорны на, « ж о к, тэте, ол иедеген ииз, Б о л ате ш нэрсегм бул /иргеп ж о к » деп оты рганда не ай та р сы н ? ! К е л iH in iH п е ш т щ касы нд а кы р ы н т у р га н KecK iH iiie ка р а п о т ы р ы п : « А л д а ка р а гы м -а й ! О с ы п е й и и н е карай, кудай беретж -акад ам сы н гой. Б агы ц аш ылса и п едь Biрадам бакы тты болса, сеидей ниел эппакадал ж ан бакы тты болуга тию кой», — деп ойлады. А рш ы ган ж умы рткадай ап п ак жуз1, ж азы к мандай, б ж к кабагы , ж у п -ж у ка кы р мурыны, суж р иеп мен ащ ан мойыны талдырмаш денеамен у й л е ст, косы п-алары ж о к акаусы з тутасты к курайды . О сы коркж е сай сы ны к м ш езк ибалы кылыгы кара тасты да ж1б1тердей. «О сы ндай б ей кунэ ж анды жэб1рлеп, Б олат-ай сенде де ес ж о к к о й » , — дед1 та гы ш т е й . Ы с т ы к ж а л ы н н а н б а, элде oT ip iriM ш ы гы п кал а ма де п кы л н ы л д а га н н а п б а, злде атасы ны ц o a iiie ка р ага ны нан кы сы лд ы ма жуз1 ал аулап ш ы га келд!. Ш а й ы н ы сы туга кай та о т ка койды , да стар ка н га ы сты к куйм агы н койды. Бар ойлаганы — атасы ны н камы , соны н бабын табу. Болаттьщ осы Загипага уйленуж е 03i себепкер болы п едк 0 з ш е т а н д а у ы д у р ы с с и я к т ы KopiHreH, Kici т а н ы с а м Б о л а т к а ла йы к ж ар, маган лайы кты келж боларлы к тэрбиел1, иман жузд1 бала екен деп ойл аган кезж д е . 03ine салса осы 6ip э р е к е т ж ж д у р ы с т ы гы н а к о з ж е т ж з п а к е л е д 1 -а к , 6ipaK, эл деб1р ж а н ы л ы с т ы к , эл деб1р TycinicnecTiK б о л га н д а й баласынык кы лы гы , келш ж е д в р е ю л т бую л акы л-ойы н
байлап оты р... Содан ж е р ортасы на келген ш агы нда Байбол С эрсены чты к баласына 6ip , ке л ж ж е 6 ip жал тактаган жайы бар. « О тоба-ай, десещ ж ». ...5 a fl6 im e ci кай тка н сон, Байбол С эрсены ч кептен кол у з т ке тке н агайы нд ары на, ел in lin e ж ш бары п, аун а п -кун а п ж аты м , ce p rin кайтуды эдетке айналдыргам. М ун ы ц туы п-оскен ауылыман ш ы ккан окы ган азаматтар, кы з м е тке р л е р эсте мол б уп н д е . B ip a K сол ар ды н iu iin jie Б а йбол С о р се н ы ч ты н eciM in ауы лд астары кад1рлеп, ер екш е атайды. Калага элдеб1р icn eii келгендер кагаздары тура б олм ай кал са , !здеген ка ж е т адамдары о р ны на н табы лмаса да Байбол С эрсены чтьщ кы зм етж е каты сты -каты ссы з болсы н 6ip сокпай етпе йтж . С оган орай ауылдастары арасында ж ы лы леб!з коса тарайты н. Гараж басьшда, фермада, кы л аягы ат суара барган ер-азаматтардыц «Б экец с барды к», «Б акен к ом е кте сп» , « Б эке кн щ Кулагина ж етсе болд ы » дегем сия кты котерм е создер унем1 агынан ж ар ы л ган ауы лд астары м ы к аузынам туе пей Tin. Абы сы ндар арасындагы « э л п Байбол кайнага гой комектескем», «Б айбол ага турга нда »де ген создерге З аги па ны нда кулагы ю ш ке н та йы н а н кан ы п ocTi. © з u ie iu e cin iK де з к е а кайткан с о к у а к балаларга пенсия ш ы гары п алуга коп ж у п р ге ж ahi есжде. Кагаздары тура болмай, 6ip ж ар ты келсе, 6ip шарты келмей, уза к куы нган. Акы ры олай ж у п р ж , булай ж уп р ж , ici о н бе ген с о к: «Б ай бо л га бары п, K eiueri коз кор ген е д ж гой деп e jiiм , т о т pi ж а р ы л ка гы р , 6 ip eyre кар аты п ка га з ж азы п бере ко й гаи ы . Э л п айткап адамына барсам ,кагазы м ды оки сала, кол-аягы ж ергетим ейлы пы л кагы п, Байбол Сэрсеныч айтса соз б ар м а, баягы да 03iM i3-aK б т р е салаты н шаруа е ке н , у л ке н KiciH i м а за л а м а й -а к 6 i3 ie а й т с а кы з д а бола ты к ед1 г о й , G 3 iM i3 -a K 6 b L (ia fi n e T iii ж !б е р е р е д ж д е п , б 1 р -а к с а г а т а б ар iciM ;ii ты н д ы р ы п ж!берд1 ем ес пе? 0 3 i, те п н д е , 6i3 flin Б э ке ц д е ке й к ы з м е т icrem /ii модем калд ы м ! - де п риза болы п, к о ц Ы м а р ка й ы п о р а л га н ы K yiii б у п н ге д е й ж ко з алдында. Сол Байбол С эрсены чты к баласы ерке-ш оралау болып o c in T i, о р ы с та н эй е л а л ы п, б о л е к тур а ты н кер1иед! дегенд1 -9 0 -
де 6 ip кы д ы р м а ш ы кем ж 'рлерд сн ecTireH . Б а йбол С эрсены ч ауы лга ор ке з к е л т -к е т к е н сайы н ол ж ай л ы эр кил ы леб1здер осы лайб !райты л ы п калаты н. « К ы зм ет, кы зм ет» , —д е п ж у р т ел деикол Y 3 in K e T in n in » , - д е п , к е й iн ri уа кы тта дем алы сы ида келсе, апталам ж ататы н болды. Ж олдасы кайты с болы п, баласы eKeyi ган а тура ды е ке н д е ге н сезд ! де к е ж и п кезде З а ги па н ы н кул а гы ш ал га н. А уы л га ке л ге н K a flipjii ко н а кты агайы ндар ж а п па й , ке зе кп е -ке зе к у йл ер ж е ш акы ры саты н. Кейб1реулер1не ш а к ы р т п а й -а к в з ! K ipin сэл ем б ер етш . К у т п е ге н ж е р д е н б ул а р д ы н у й ш е де K ejiin к о н а к бол га н. З а ги п а Б а йб ол С э р с е н ы ч тщ аты н ecTireni болм аса Kopreni сол ед ь С у н га к б ой л ы , Tin-TiK, ал п ы с та н асса да ож н бермеген, ар ты к ет ж им аган, катпа да емес, ш ымыр денел1 ш аш ы а п п а к кудай ка р тка , б ал а ц ацгал ды кп ен , сэл танданыспен карагач. Бую л ауыл аузы нан тастамайты н адамды булай д е п ел есте тпе ген-дг А па сы к о н а к en eyi у з а к оты ры п ш а й iujTi, З а ги п а ш ай куй ы п бердк Ш а й iu iia in бола бергенде апасы : — Б оке, эдежлеп к е л т калган е ке н а з, асы кпай 6ip м а л д ы н б а с ы н ж е п , к о н ы п ке т!ц 1 з, — д е п ж 1б е р п а к е л м е д . — Э лде ж е а р эй ел д е п м е н с ж б е й а з б е? К у р д а с ы н Tipi болса, б аскаш а к у т т ал ар е д . — C o 3 iiiin соцы нда Kypcinin, ж а у л ы гы н ы н у ш ы м е н K03in cypTin, к а м ы к к а н ту р т а н ы т ка н . — М ар ж а н-а й! Сен де кайдагы ойда ж о кты айтасы н-ау, ж е а р л ж куй 03iM i3/ie д е б а р ем ес пе? K asip ка р а п оты р сам , мсчпц уй1мнен сеж нуй щ эл д екай д а ж ы л ы ра к. О й тке ш у й д и ырысы мен б ер екеа болы п сен 03 in оты рсы н- Ер адамныц ж а л г ы з с о к а й ы п к а л г а н ы н а н ж а м а н н э р с е к о р м е д 1м г о й , — деп кона к озш щ ж ал гы зд ы к куй iн мойы ндаган кеж ппен а ш ы к сойле сетш , сы рласаты н пей ж б йп д рш , yHci3 оты ры п калган. Осы созден кейш кой сойы лы п, там ак асылды. О л там акка айналадагы агайы ндар тутас ш акы ры лды . Е т ж е л ш т, еттен кейш п шай пш лген сон ауыл адамдары тепе тараган. Олардан ке ж н д е апасы мен ко н а ке ке у ! эц пм елесж уза к отырды. Э нП м ен щ 6 ip тусында: - 91-
— B i3fliH уйд еп замамдасы нды бглетш едЙ1 гой. Ж а с т а й ы н а н 6 ip н а ука с ж а б ы с ты да ец сесш 6ip котертпед 1 гой. Болаттан кейш бала да котермедн 63i де катарга досыла алмады, акы ры алы п ты нды гой. Арты ман еш ю м ермегсн со к, ж ал гы з бала, ж ал гы з бала деп Болатты бетш ен какмай ж 1б ер ш , кезш де колд ан ш ы га р ы п ал ды -ау дейм ш . H e cin ж а с ы р а й ы н , 03 iH iu кала уы м ен у й л е н с т деп тапдауды озш е та ста д ы к. К о г о д р к о з 6 ip б о й ж е тке н щ кол ы н а н ж е те ктеп уйге алы п кслгепде ж атсы нбады к. Б уйры косы лай ш ыгардеп б а уы ры м ы зга та р ты п , оз бал ам ы зд ан 6 ip кем кергем 1з ж о к . О л кезде замандасы н бар болаты н. Eneyi онаш а турса, тез угы н ы сы п , уй б ол ы п к ст е р деген н и етпен 6 ip бол мел i патер де алы п б ер д ж . Неге еке1йп кайдам eKeyi жараспады гой. Болат 6 ip кун оз уйш де болса, eKi кун б1зджшде, ипс-тарты с eK i-у ш ж ы л т у р ы п , а ж ы р а с ы п ты нд ы . Ka3ip м е ш н колы м а кайты п келгсн. Е ркеккос болы п кун кенпп ж атка н ж ай бар б1зде. Б а р а уы р ы ти а л ы кка Meni тастады да замандасы н кете барды ... — Тагды рды цсалганы на конем1зде, адам ны к колыидагы дуние ем ес, каза деген та би гат ici гой. — С о л а й д е й с щ де 03iKHi о з щ ж у б а т а с и н . M e H i ко й ш ы , ы с т ы к-с у ы кт ы к е п ко р ге н Kopi сол датпы н го й . Болатты у с тай ты н адам ке р е к сия кты . Ш е ш е с н п н кез1 ж ум ы л ган сон 6ipa3 б ас асаул ы кты тастап ж уасы ды . К ей-кейде: «П апа, с а га н еп ;п ксл ш /и елден ал ы п ке л е м ш » , — де п кояды . BipaK б ул созд1 M C iiiii ж а гд а й ы м д ы T y c in ric i ке л ге п д е п кв ш л y iu iii а й тка н ы ган а еке1йн м ен де, ол да iuiT efi сезем1з. А йты п туры п, бул сезш щ ж узеге асаты нды гы на 63i сенбейЙ , мен к а й д а н с е н е й ж . К у н д е к ы д ы р ы с , к у н д е л у м а н , ecTin ж у р ж , 6 ip кун1 та гы 6ip нэрсеге уры на ма деп кор ка м ы н. — Каз|'р калалы ж е р тугнл, ауылды ж ерд е бала e c ip y , оны н ycTiH e ер балаларды уста у ки ы н . M e n in д е 6 ip -e K i т е н т е п м o c in келедг Кудай б1ледн кандай боларын? — У лкеж ц баганагы ж урген Загипа гой. Кез тартарлы к ко р ке м , ор1м талдай сы м ба тты , тэрбиел1 болы п ocinTi. Аумаган экесь — И з , он ж ы л д ы кты 6 iT ipin, о куга тусе алмай ауылда - 92-
бос ж ур. Бул ж акта кы з балага л а йы к ж ум ы с та ж о к . Уйде о т ы р ган н ан б асы л ы п, ж а с ы к б о л ы п барад ы . 0K eci Tipi б олса о кы та р еде 0 3 i yueMi: « З а ги п а га д э р и е р ш н о к у ы н о к ы т а м » , - деуип e jii, ол ткпе пн е ж е те алмады гой. З а ги па ж е тж ш щ е жургенде кайтты гой. Адам докторы ны н окуы на тусу де оцай емес екен, eni ж ы л б оска бары п келдп Эл1 еа м д е , согы стан к е й ш п уа кы тты 6 u ie ci3 го й , ел e n cecin KOTcpin кете ко й м а га н кез. О сы Загипа панды карточкамен беру ж ойы лган жылы т у г а н ед1. Б у л т у га н д а экес1н1К к у а н г а н ы -а й . Ж а л г ы з с и ы р ы н сойы п, той ж аса п е д ж а р ы кты к. Ю н ш к lue iu ecin e eni ка п б и д а й б е р п з г с н . А к кец 1л ж а н еуи г о й . М е н : « B ia w H у й ;и н K icici-ay, ж а л гы з сиы р ды со й га н ы ц не ? » - д е генд е, м а ркум : «С ен , айел, не б ж е с ж , баланды тауы и берд!н, ты н ы ш оты р, кеш еп согыста кайтпай калсам, кайтер едщ. Б агы н бар екен, м ендейж ю тке т и т , бала с уйто ты р га н » , —депал кеп кеж сж . «Койды к, мырза, койды к», — деп арен куты лганмы н. « М е ж н кызым нурлы болады, кы зы м туганда аспаннан иур себелеп ж ауы п турга н», — деп куа ны п е д , ж а р ы кты к- M in e , сол кы зы а кЗ а ги па ш ы го й , Б э ке а , — деп uiem eci ш енпле актары лган. А уы з уйде ы д ы с -а я кж у ы п ж у р ш З а ги п а а п а сы н ы ц co3 in ecTiren. E cT ire n де ап а сы н а « B ip ке л ге н к о н а к ка 6opiH а й тканы H e ci» , — де п к е й т , б ур ти ы п о кп е л е ге н . Ертеане конакаттаны п кеткен сок аузын томпайты п: — Ana, сонш а e ria re n in не, кона® агайга Meni о куга тусе алмай ж ур деп кайта-кайта айтасыц. М ен туганда кекем нщ ж ал гы з сиы ры н сой ганы н айтты ц-ау, эбден ш еипл /пц гой. Йемене картайып калдыц ба, ж ы лауы к болып барасын? -д е ге и -д . - Э й акы м агы м -ай! Айтканда турган не бар? Кезш де кокерн in козЫ корген, солдатка 6 ip re алы нган. Он, колы нан жараланып, елге ерте оралы п, кы зм етке де ерте араласкан адам гой бул Б айбол. С о гы стан кей ш де кокен, eneyi ауданда 6 ip re кы зм ет icTeren. Ж астайы м ы зд ан 6 ip re е ске н , коз кор ген болган соц сы рласпаймы з ба? О ны ц устш е 03i де агы нан жарылып отыр гой, содан гой мененде соз ш ы кканы . Эйтпесе KiMre б а р ы п м у ц ы м д ы ш а гы п е/им . Б а гы н ж а н с а ал ! де окы рсы ц... — А насы осы ны а йты п, ойланы п оты ры п калган. - 93-
... Е р т е н п ш ай д ан ке й ш Б а йб ол С э р с е н ы ч га зе т ал ы п, б о й ж а з ы п к ы д ы р ы п к е л у г е к е ш е г е Kerri. О н д а г ы о й ы ж а с т а р д ы о к а ш а к а л д ы р у е д ь Т у н н щ 6ip у а гы н д а келген куйеуш е б1рнэрседейж десе будан уялы п, З агипа ш гген тына ма екен деп те ойлады . «А нда-санда тундепдей кы лы гы нан ке й ш ж а кс ы л а п ур сы п алса да а р ты к болм ас едр>, - деп одеж к е т т бара ж аткан ж айы бар. Ш ы гы п бара жатып: — З агипа, ж абы ксвм кел ерщ ж нб1рш бере сал, нан, сут ала кайтайы н, — деген ойында еш нэрсе ж о к . М ун ы н ж аны на ж акы н келген Загипа ж ы миы п: - Ж о к , тэ те нан м ен с у тке ci3 бар м ай сы з. О я нган соц Болатты ж1беремш , нс каз1р вз1м -ак бары п келемш . Ауладагы ке м тр л е р ещц картайган ш агы нда Байбол Сэрсеныч ксл М н е ж агу уипн жаралы колымен нан, сут тасы п ж ур демей ме. О ндай сезге м еж калдыра кермежз, тэте, — деп колы ндагы с у л п ж ш иы рш ы ктап ойнап турып, «соны да б ьпм ейаз б е» дегендей буган буртия караган. О л TinTi е с ш е д е келм епт1 го й . « Я п ы р м а й , с ол ж а гы бар е к е н -а у » , — деп е ж и ган а м эн 6epin зерделеуде ке л н п ж н co3in. К е й ш п кезд е Б а йб ол С э р с е н ы ч к е л ш п й н ж а й ы н ойлаганд аб1рнэрсегеаландаганы н,1ш тейб!рм азасы зды кты н б а с та л га н ы н с е з т ж у р . О н ы н сы р ы не е ке н ш , кощ 'л п п р кш iie n i б о л ж а п , н е ге м а засы зд ан ган ы н б ул та п б аса алмай ойлануда. Каз1р де ш пиле 6ip нэрсеге аландаганды к бар. Кей-кейде жалгы зсы раганда катты толкы ганда кош еде о ц а ш а у з а к ж у р у 03 in in эдет1 ед к У за гы р а к ж у р ге н сайы н enceciH б а с к а н зка б атп ан элдене ы д ы ра п, к в н ш ж а й л а н ы п сабасы на ту с е тш . А л , дэл каз1р о зш н е ж н аландаты п, неге мазасы зданаты ны н тусш бе/п гой. О л аз ж асады м , к э р ш к к е л т калд ы -аудеп екш бе йд г К е ш е п канды майданнан аман- е с е н о р а л г а н н а н к е й ш п Tip uiLniriH iH 6 a p i б у л у ш ш у л к е н о л ж а KepiHeTiH. Б а с к а к о р м е ге н к ы з ы гы н б ы л ай к о й га н д а , ani мурт ш ы гы п улгермей, окка уш ы п ж атка н ж ап-ж ас ж ж п т е р будан сорлы лы гы нан елм еген болар-ау. С огы стан к е й ш п к в ж л ш е м ы к т ы т у й г е ж о сы е д к А зд ы KeriTi с у ш е р л И -94 -
б а р е к е н . TipiuiJiiKne н е ж е т о н ! Е л ге к е л г е н сон, к ы з м е т к е араласты. Ауданда, облы ста улкен-улкен кы зм егп н туткасы н устады . Ко лы нан кел ге нш е адамдарга ка м ко р л ы к жасады . « К а п , эттеген-ай» д е йтж кенЫ нде еш ею нш п , не элдею мге кез1нде ж аса ган кия на ты ж о к си я кты едн Кешел1 берл1 к е н ш н 6iTey ж ар ад ай н и тей с ы зд а тка н не е к е н ш д о п басы п, дэл таба алмады. Ендеш е аландаганы на ж ол болсы н. © тке нд е 6ip кызметкер1 байкаусы зда: «Б ай бо л С эрсены ч д е м а л ы с к а к е т с е , о р н ы н а KiM к е л е р е к е н » д е п к а л г а н - д ы . Пенсияга дэл б уп н ш ы гасы н десе де кеж лш де еш кандай у а й ы м ж о к . К а га з д а р ы н 0TKi3in 6epin, о р н ы н а н т у р ы п ж ур е бер уге каш анн ан iш тей эз1р. Б удан ж а с ы р а к кезш де, ж а с ы р а т ы н ы ж о к , к ы з м е т д е с е iuiKen а с ы н ж е р г е к о я т ы н . Б уд а н д а TayipipeK ж е р д е к ы з м е т icTey к о л ы н а н келе т1н дей кер ш е тш . А л б уп нд е р! со н ы ц 6api б е ке р пендеш м нк е ке нш е K03i ж еткенд ей . А д ам ны н та би гаты к ы з ы к ко й деп ойлайды кей-кейде. Ж а с ы р а к кезде эрнэрсеге кы зы гы п умты ласы н: ж а кс ы кы зм ет те icrerin кел е/и, ж а к с ы ж е р л е р ге де б а р гы н келеда, к е п л Kopin, ж а к с ы л а р д ы н о р т а с ы н д а ж у р г щ д е келедн Ж а с кези|де кездеген м а кс а ты н н ы к ал кы на -алкы на 6ipiHe б о л м а с а 6ipine к о л ы н ж е т к е н ш а гы н д а , а р т ы н а карайлап ойланасы ц, сонда адамга пэлендей коп нэрсе керек емес екенш сезеон. Сол жолында езщ елемей кеткен, TiiiTi м э н д е б е р м е ге н 6efi6iT TipmiJiiK, о т б а с ы н ы ц б е р е к е о , ж у м ы р б асты кар ап ай ы м п е н д е н щ Tipjiiri, о ш а кт ы ц ж ы л у ы б э р ш е н к ы м б а т па д е п к а л а с ь щ к е й д е . Д э л Kaaip Б а й б о л С эрсены чте 6api де б ар едн кы зм етте , сарайдай у й де, ж о р а - ж ол д аста, балада... 6 ip пендеге каж е тпн б 1р азы б !р басынан табы латы н. Ендеш е кон и н не ге аландайды ... Адам деген д е 6ip а н т у р г а н -а у д е п к о я д ы . © si ид! ж а к с ы , TiiiTi б а к ы т т ы сезж у у ш ж кейде тым аскак улкен дуниенщ кереп ж о к екен. Болмаш ы гана ж ы лы созге, ш ынайы глтиф атка кош л нпркш ecin ж у р е береда ем ес пе? Б а йб ол С э рсе н ы ч у ш ж З а ги п а н ы ц 03iHe к а р а т ы п а й т к а н 6ip а у ы з co3i б у п н д е к э д м гщ е й к уа т. «Т эте, калайсы з, о ж ж з кукы л та рты п ту р го й , 6ip жерщ 1з -9 5 -
ауырып отыр м а ?» - дсп оз ер кж д е болса м уны ц ж аны н ж ен, кажы ткан д е р тп колымен ж ул ы п алы п тастардай, езж е ж а н а ш ы р л ы к п н ш н м ен Караганда iu ii елж1реп коя бередг Кониин аландаткан нэрсесш евд тапты . И э, осы келж нщ ж а й ы е к е н г о й . З а г и п а г а н е ге с о н ш а ы к ы л а с ы а у г а н ы н 03i т у с ж б е й д г М у м к ж K yiii K eu ie ae pi э к е с ж щ к е з ж ко р ге н н е н ш ы гар, м ум кiн гумы р боны кы зм ет-кы зм ет деп ж урш бой ы н да ipK iJiin ке л ге н э к е л ж M efiipiM б уп н д е сы ртка л ы кс ы п ш ы гы п ж а т к а н да бола р. Б э л ю м б э й б ш е с ж ж K03i Tipi турса , б о й ж е тке н кы зы болса, то м пандагап немерелер! а л д ы -а р т ы н д а о р а т ы л ы п ж у р с е , б у л ы к ы л а с 6o p in e б о л 1н е р м е ед|'. K a 3ip Б о л а т e K e y i е р т е ц п ш а й д а а с у й д е т о к а й л а с к а н ы болмаса коп ш уй кер л есш , y fiip u iin отырмайды . «П апаш а, ам ансы ц ба? А л , мен к е гп м . А л, мен келд1м. А л, ж а ксы . У й д е сщ б е ? » д е ге н с и я к т ы 6ip -e K i а уы з ке л те с у р а к-ж а у а и алмасы п, эркайсы сы ез ж ум ы сы на ж енеледг Я пы р-ай, бул Б о л а т ка ш а н н а н 6e p i осы нд ай ед1 д е п т е ойлайды кейде. K im ip e K ке зж д е « П а п а л а п » , бул ке л ге н ш е уйы кта м а й , е л е п зш , eciKKe ж а л та кта п оты р аты н улы б уп н д е состиы п касы на ж оламайды . И э-а у! М экеш , М эрзиясы екеп гой еш нэрсеш н, ж т н биц и ртп е й , TiriciH ж а т кы з ы п , б э й е к болы п «П апасы -ау, Болатжан ойтш жаты р, Болатжан б уй тт ж а ты р . Б ол атж ан бы лай дейдЬ>, — деп, экелибалал ы екеуппн арасы на л л м аш , донекер болы п, оры н-орны на келл ре тж . М э к е с ж щ K03i кеткел1 Б олатты бул тусж уд ен калган. Кей- к е й д е : «Ka3ipri ж а с т а р д ы н 6a p i о с ы н д а й м а е к е н , элде 6 i3j i i n у л е л д е н а л а б о т е н б е и м е н к е т к е н б е ? » - д е п н и т е й к а п а л а н а д ы . Б а л а с ы н ы н б у л т у р а л ы н е о й л а й т ы н ы н KiM б к п с ж ? ! Э й т е у 1 р е з М и к в ц ш т о л м а й д ы о н ы н ic in e . K a 3ip e K e yin iH а р а сы н З а ги п а б а р ы н ш а 6ip iK T ip yre , уйд е ер кел е й к у л т , eneyiH де о р т а к э н п м е ге та ртуга ты ры сы п багады . М уны н, ж айы н Б олатка, Болатты ц жайы н буган айтып: «Т эте, Болаттарды н лабораториясы бастаган жумы стары н а я кта п ты . Т э те , Б о л а тта р га ш ете лде н K ici к е л т н » , - деп ж ургеш . Б о л а т к а н ш а л ы к т ы Kemirin, т ж т е н т у н ж н , б 1р у а гы н д а -96-
ке л сш eciK коц ы рауы и eKi ка ккы з б а й ж у п pin ш ы га ды . О п ы ц к ы з ул ы кп е м ка л а й б о л са со л а й , a p i- 6e p i с о й л с п ж а т к а п ы н а кар ам а й, m e iu iim ip in , туф л и пн н бауы на д е й т о з кол ы м е н агы ты п, иыгы мен колты гы ны н, асты нан демеп, алпамсадай ж '|п гп мы кш ы пдап ж а та р болм еге суйрелеп алы п бара ж атканы н yueMi керш жатады. «А кы ры н, папамды оятасы ц», — д е ге н ш e d in о з б ал а сы y iu iH 03 i уял ады . О с ы 6ip а уы з созде эркаш ан бугаи деген ы кы лас, улкен кур м е т ж ататы н. Д а у ы с ы н д а т и т т е й д е Б о л а т т ы ж а з г ы р у , к е ю д ы г ы Tirn-i сез|'лмейт1н. « Я п ы р -а й , га ж а п а д ам сы н го й » , — д е п к е л М н е риза болаты н... ...М а рж а ин ы к уйш де сол ж ол ы ко н а к болы п кеткеинен кеш н-ак ол Болатка: «А лгаш кы жолы оз калауыцмен уйл ендщ , енш 6i3/ii де ты и да, б !з д ж д е ж агд ай ы м ы зд ы о й л а » , — де п кул а гы н а куя б е р ге н . LU eu ie ci к а й тка н н а н ксй1н э к е с и н к ж а л г ы з Ы к п х а л 1 03iH де о й л а н тты бЬпем: « ...н е ге айта бересщ , пап, алде кониине ал ган 6ip e yin бар м а, онда мынаган уйлен дсп аш ы п айтш ы , адамды каж ап сойлей б ер ге нш е» , — д е г е н б 1 р д е . Б у га и ке р е п де осы соз ед). Содан exeyi елге, агайы ндарына кыдыра барып ж аткан. М ар ж а н мен З агипаны сол уй ге алды рты п кона кта 6ipre болган. Сондагы б ейкунэ оты ры с, сондагы иба, З агипа еш озгерм еген сиякты . О лар кеткен сон Байбол Сэрсены ч б а л а с ы н а : « А л , б а л а м , M enin , т1лепмд1 б е р с е ц , о с ы к ы з д ы д у р ы с к е р ш о т ы р м ы н » , - д е п TOKeTepin 6 ip -a K а й т к а н . З а ги па 03ine де унаса ке р е к, ж ы м ы н д а п куп та га н ы белг!с!з, та нкалганы 6 e jirici3 : « В о т вы бо р» , — де ген, та гы : — Э л 1 б а л а ceKiJUii го й . Ертес1нде М а р ж а и н ы к yftine агайы нд ар ы н e p iin , к у д а л ы к ж о л ы н ж а с а п б а р ы п т у с ке н . Б у л а р д ы ц келу Monicin у к к а н М а р ж а н к а т т ы с а с т ы . « Б э к е - а й , о з б а с ы н ы з г а co3iM ж о к , с1здей ад ам га бер м е ге н д е кы з ы м д ы KiM re б е р е м , 6ipaK б а л а л а р о з д е р 1 ш е ш к е 1й ж о н б о л а р efli. Е р т е ц eKeyi к е л !с е алмай ж а тс а , ci3 б ен 6i3 ж е р ге ка р а й м ы з го й ! B ip iiieiiiiM in балалар оздер1 айтсын», - деп толкулы ж узбен Болатка 7-911 -97-
сеш м а здеу коз тастаган. М арж анны н, булай сы ргактауы н Б айбол б1рден-ак у гы нган. « 0 з басы на курм елм белек, 6ip a K б ал а нд ы кай д ам ? Ш о л ж а н о с к е н , е р к е б озы м ды р кы з ы н ы н кэдарш билер ме? 9 p i эйел ш ы га рга н аты бар», — деген ойда отырганы аны к. Б а й б о л т а м а гы н к е н е п , ж е Hiл ж етк1р1н1п а л ы п: - М а р ж а н - а й , м е н щ кез1м Tipi т у р с а , З а ги п а ш е ш ю м н е н кем бола коймас. Болат та ж ас емес, арыны басылар. Ат а й н а л ы п к а з ы г ы н т а б а р . Б 1з д т у й д щ а л т ы н к а з ы г ы б о л ы п , баска емес, Загипа отырса деймш . Ж аксы дан калган коз гой . Е нш м аган кы з болса екен деген л л е п м д кайтарм а... K oK eciH in ор ны н ж о кта тп а уга ты ры сам ы н ... Калган гум ы ры м да бар л л е п м осы е к е у ж щ усл нд е болар... К е з 1н 6ip с ы г ы м д а п а л г а н М а р ж а н э ц п м е б а с т а л га н д а - а к с ы р т к а ж ы л ы с та п ш ы гы п к е т ке н З а ги п а н ы ш акы рд ы . B ip ж ауа бы н 03i айтсы н деп соз салм агы н кы зы на тастагандай. С о ны сезгендей нитей ой ла ны п-то лганы п келгендей Загипа: — К е з н щ е KOKeMHin, к о з ж к о р г е н , д а м д е с б о л т а н адам е ке н а з.а зд тб о с а га га барсам еш ю м ненкем болакойм аспы н, — д е г е н к у т п е г е н ж е р д е н б а т ы л д ы к т а н ы т ы п . О с ы co3i ecine т у с с е , эл1 к у н ге imi е л ж 1р ей д к О с ы 6ip а у ы з созде не де б ол са тэ уе ке л ге ту р га н , э ке аты м е н кел се, HeHi болса да кар сы ал ар ад ам ны н кал п ы барды ... Б айбол С эрсены чты н к а т т ы та н ка л га н ы о с ы e;ii... Э кес1 м ен 6ipre ocin, 6ipre кы з м е т icTen, ка та р ж у р с е де кез1нде он ы ж е те бьлмептн Б ш м еге н ем ес, мэн б ер м енл . О н ы н л р ш ш гв д е неге колы жет1п, не ге кол ы жетпегеьм н ш ы н ы н айтса бул б т е л н . BipaK о н ы н о з 1н е н о т ю р , каб 1ле тт1 eKeHiH о л к е з д е Б а й б о л Сэрсены чта мойындайтын куш болмады. Пендеинлжке ж е 1 щ р д 1 м е , KiM 6ijiciH? О н ы б у п н б а л а с ы н Kepin о т ы р ы п , epiKci3 м о й ы н д а га н д а й . « Я п ы р -а й , - д е п о й л а д ы о л , — ceHin б а р к а д р -к а с и е т щ ба л а н н а н KepiH efli е к е н -а у !» О сы ж а с ка ке л ге н ге дей1н 6ip ойлады ма е ке н он ы . Е нш З аги па га карап ойлайты н болы п ж у р . Ж аксы д ан калга н ке з осы ш ыгар. ...Т у н о р т а с ы н а дей1н а н а н ы -м ы н а н ы е р м е к eTin куй е у ш
тосы п, келгенде еркелей ш еш ш д рш , колы ндагы кагаздары н алы п, оган ананы -мы наны сы бы рлай айты п ж атка ны н если, Болатты оны н сонш алы кты сы йлайты ны на кайрам калгандай. Байбол Сэрсены ч бупнде З агипага карал о ты р ы п , М о р зия сы н eciH e алады . М э к с ц ж ке р ш оты ргам дай болады. О л да дэл осы лай, бул карта ойнап тунделетт K em irin келгенде, аландап то сы п оты р аты н . М у н ы н э к е а 6ip re т у р га н ж о к , с о н д ы кта н З а ги п а с и я к ты атам о я н ы п кетед дел у ка з карсы алмайтын: «О сы уакы тка дейш кайда ж у р с щ » ,— д е й т ж у н е м 1. О л к с з б у л с о з о н ы н , ж у й к е с ж е инедей кадалаты н.Д ем де киты га кал ы п : «К ы д ы ры п ж у р м ж » , — дейтж . «Б аты р-ау, ж он сезнуй айтсац кайтер е д » , — деп, y n c i3 ас у й ге б стте ун н е д . Е н д б а кс а , осы 6ip а уы з созде бугаи деген паз, кам корлы к жатады екен. KyHi бойы уйде ж а л гы з оты раты н эй ел пнн б ар м уцы н ш агаты ны да, iiie p in т а р ка та ты н ы да 03i б о л га н с о н , б у га н с е й д е й т ж ж о л к е з 6Lnin пе?! О ны бупнде ке л ж ж ж Б о л а тка аландаганы на карал б ш п ж ур. Кы ры к жы л отаскан М эке ц ж ц жаны н келннне карал ен д уккандай, ен д таны гандай. М эр зиясы аш уланганы н, K eflireH in сы р тка ш ы га ра б ерм ей неги болса да |'ш ке б у п п калаты н, акы ры н тосаты н устамды адам ед! гой. Е н д ойласа оган кезж де ж ы л ы созд1де аз айткаи с ия кты , ж ы лы ж тиф атты да аз кор се ткен с и я кты , TinTi еснщ е ж о к . К е ш к е л i n . с р т е ж у м ы с к а KeTeTiH i e c iiifle . Э й е л 1 к е й -к е й д е ш а р у а ка м ы н , T ip iiiu iiK ж а й ы н а й та б ас та с а , oKiMerrin ж у м ы с ы н а н ж укары п ж урген ж уйкем д ен д сен кажайы н д е д н бе деп Kecin та ста й ты н . Ш а р ш а га н д ы кта н да ем ес: « ... ж у м ы с icTen ж а т к а н ж о к с ы н 6ip у й д и ш а р уа с ы н и ге р е а л м а га н ы ц б а , ж у р т т ы ц к е л н 1ш е к т е р 1 ж у м ы с ы н д а ic -г е й д , б а л а с ы н д а o c ip e /ii, к у й е у 1н д е к у т е д , ал с е н б о л с а н -.-» - д е г е п о й м е н эйел1н a fiT e yip 6ip iflin ка л гы с ы келет1н. YueM i а уы р а бергеннен с о н ба, оган iurrefi наразы , « о с ы -а к ты ры сы п. отырады е ке н » де ген п игы л д а ка р а га н ы eciHe T ycin , ез1нен 03i кы сы л га н д а й . Ж ы л ы н а 6ip р е т н а у ка сы н а б а й л а н ы с ты ем делуге де 03in ж !б е р е т ж . С е н im кур ы л ы сы н ем дейт!н ж ер ге, мен ж ур е кке ка ж е т eMi б ар ж а к к а бар га ны м ы з ж он -9 9 -
Search
Read the Text Version
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40
- 41
- 42
- 43
- 44
- 45
- 46
- 47
- 48
- 49
- 50
- 51
- 52
- 53
- 54
- 55
- 56
- 57
- 58
- 59
- 60
- 61
- 62
- 63
- 64
- 65
- 66
- 67
- 68
- 69
- 70
- 71
- 72
- 73
- 74
- 75
- 76
- 77
- 78
- 79
- 80
- 81
- 82
- 83
- 84
- 85
- 86
- 87
- 88
- 89
- 90
- 91
- 92
- 93
- 94
- 95
- 96
- 97
- 98
- 99
- 100
- 101
- 102
- 103
- 104
- 105
- 106
- 107
- 108
- 109
- 110
- 111
- 112
- 113
- 114
- 115
- 116
- 117
- 118
- 119
- 120
- 121
- 122
- 123
- 124
- 125
- 126
- 127
- 128
- 129
- 130
- 131
- 132
- 133
- 134
- 135
- 136
- 137
- 138
- 139
- 140
- 141
- 142
- 143
- 144
- 145
- 146
- 147
- 148
- 149
- 150
- 151
- 152
- 153
- 154
- 155
- 156
- 157
- 158
- 159
- 160
- 161
- 162
- 163
- 164
- 165
- 166
- 167
- 168
- 169
- 170
- 171
- 172
- 173
- 174
- 175
- 176
- 177
- 178
- 179
- 180
- 181
- 182
- 183
- 184
- 185
- 186
- 187
- 188
- 189
- 190
- 191
- 192
- 193
- 194
- 195
- 196
- 197
- 198
- 199
- 200
- 201
- 202
- 203
- 204
- 205
- 206
- 207
- 208
- 209
- 210
- 211
- 212
- 213
- 214
- 215
- 216
- 217
- 218
- 219
- 220
- 221
- 222
- 223
- 224
- 225
- 226
- 227
- 228
- 229
- 230
- 231
- 232
- 233
- 234
- 235
- 236
- 237
- 238
- 239
- 240
- 241
- 242
- 243