Әсет. Шығармалары

Д ер ьм е, таксыр, баба, дауа бер деп, Ер Сэмен зар enipen кояды бас. Сэмеши кез1н ашып керд1 байкап, Сейлед1 6ip алкш ш басын шайкап. Ол кызды кудай саган буйырран жок, Бекерге кор болыпсьщ бейнет айдап. Астында сайын бурыл бар ма сенщ, Мшдщ бе ренж1тпей ж аксы жайлап? Шыгыста 6ip керемет хан болады, Ж араткаи ол бурылды coFaH сайлап. Бурылды сол Шыцрыска барыстаймын Сен ж аяу Уланра бар тамаша айлап. Соны айтып бурыл атка мойын бурды, Бммейдй Сэмен сорлы мундай сырды: Эулие колын булрап калып едк KiciH en бурыл шауып papFa К1рд1. Тары да булттар шырып борандатты Найзагай шартылдайды онан катты. K ypn ipen рардын im i ак боран боп, EciriH кекше эулие кайта жапты. Кенбеске шамасы ж ок сорлы Сэмен К е к ш бурынрыдан болды жаман. Бабамнын, Уланга бар деген сезк THicTi болар ма екен маран таман. Ж аяулык, жаналаш тык арман емес, Керерлж Салиханы туса заман. Жольща жаным курбан болсын деген, Дабысын кулагымнан кетпейд1 Ьаман. Отында рашыктыктын к у й т жанып, Д арига, 6ip сен yiuiH кенл1м алан. Зарлаткан меш мунда, ceHi онда, M eftpiM ci3 кара пешл сумырай жалган. 0 л с е KepiH, елмесе езш кермей, Таркар ма елш кетсем iuiTeri арман? Соны айтып Улан ж акка Сэмен Kerri,

Сорлыны кырсык шалып тш треттй Ер Сэмен сол бейнетпен журе турсын, Айтайын хан кызынан соцры peTTi. Капада ханньщ кызын кайры басты, Саррайып солган гулдей енд кашты. Алкызыл, нурлы жузш эж1м басып, Арартты жауран кардай самай шашты. Жабысып тырнактары саусарына, Нур кайтып жан дененщ к,аны кашты. Дуниенщ кызырына кендл1 суып ©тшзбес тамарынан ш кен асты. Жарым деп ер Сэменшн, атын айтып, Bip кун1 кезден текД канды жасты. «Сен унпн дуниеш талак етш, Жолыца курбан рып ем разиз басты. Капада кайрыменен eMip cypin, КаД1рлеп кайтем сенен калган жасты. Терт белш тун уйкымды тыншытпайсын, YMiTiM ойлап-ойлап мунга уласты. Ж олыка карай-карай кез1м талып Ойымды мудра уласкан туман басты». Соны айтып шыкты ордадан Уланды ерлеп Ажалга ел1м 1здеп катты шелдеп. «Ылайык хан басыма, ж ас шарыма Bip кескен уарда ceprriH устшде елмек. Якуттай ажарланды кез1 жайнап, Байланып алмас канжар етюр кайрап. Ж ас кеткен жаны кушып жарын ойлап, Коштасты кен дуниеге кустай сайрап. «Сушп ем, Сэмен, енд1 1здеп тауып Арманым аз журдемд1м екбек жанып. Бул жайга Tipi болсан, 6 ip келерсщ, Жарынды умытпасан есщ е алып. Экемшн, жан легенде жалрызы ед1м, Кермегеи тэрбиеден кенш м калып. 109

Ж олыца жаным курбан болсын деген, Бузбадым уардамды кайта танып. Ж ас жаным ж асыл кус боп ушсын кекке, Кутылып кам-кайгыдан рахаттанып. Косатын меш саган осы канжар Журектен етюр кайрап калсам салып». Зар жылап осылайша кылды налыс Ай мен кун, дат айтуга турсын алые. Сер-пме, уагдама жетпегешм, Емес пе ел1мнен де киын намыс. Куэ бол тэщр алдында, сен екеущ Еаламсын, кепке б1рдей тура калыс». Соны айтып салды канжар журегше Жан шыгып тез жетуге трепне. Канжарды катарына шаншып алып койды, Сэменге арнап ядкэр 1 ретшде. Dip шакта эл п ж айга келд1 Сэмен, Арада кыз елгел1 неше заман. 0лген жерш, кемшген керш керш, Куанды курккендей есен-аман. «Жарым-ай кудай коскан жана таптым, Болмай ма сенен калган хал1м каран». Канжарды касындагы керд! карап, Кыз Kerri уагдасымен сертке жарап. Канжарды катарынан колына алып, Тот баскан канды керд! тамашалап. «Рахатлы болат канжар досымыз» — деп Курсшш маукын басты канын жалап. Е г ш п iuii-бауры елж1ред1, 1 ядкэр — еетш к. 110

Рашыктык, ыстык, оты шыкты парлап. Камырып 6ip отырып, 6ipfle турды, Аруакка кабырдары кезш кадап. «Кош айтам тау менен тас, дария, келге. Ж ат бауыр ecin-енген б!здщ елге, Сайрандап кек аспанмен турран жулдыз. Сэуле бер 6i3fliH жаткан сэры белее, Салиха жаным суйген жарымменен, Арман жок елш керге жатсам 6ipre. Ай мен кун сен де аман бол ею жарык, Нурыца жан-жануар болран карык- Кун мен тун eKeyinai коспаран сон, Баяры сен де б1здей Мунльщ-Зарлык. Жулдыздай ай атылып жерге туссе BipiHHeH не болар ен 6ipin калып. Ж ас жаным Салихамен болсын 6ipre Маржандай кызыл каным жерге тамып. Кара жер — мейр!мд1 анам, аш койнывды, Саяна к е л т турмын Сэмен рарып». Соны айтып алмас канжар колына алды, Толганбай как журектен тура салды. Ак ет1н, кызыл бет1н канмен жуып, EpiKCi3 колмен жойды. разиз жанды. 111

YI11 ЖЕТ1М К.ЫЗ ХИССАСЫ Сейлешн 6ip мэселе бурынгыдаи Бул кызык еспгеннщ к е н ш тынран. Д ш орнап мусылманга турыр болран, Б е л г Ы iuahap ед1 Багдад пен Шам. Тал ай ж ан туз бггкенше турак кылып, Ж урт квшкен Бардаттан неше алуан. Эд1л боп Бардатка пармен шашкан, Тусында пайрамбардын болды 6ip хан. ©3i хадш , патша, колы жомарт Султандай Нарун-Рашит шырарып зан- 9 р султан бабасынан калган саркып. Саклаган сырткы тушпан нагыз палуан. Таласса талайларра тарткызран зар, Кез1не кен, дуниеЫ кершсе тар, Патшамен акылы сырлас, жасы курлас, Дейтурын Алдиархан yo3ipi бар. Патшанын Алдиархан y33ipi асыл, взш дей ода заттан шыккан нэал. Тен шыккан заманында ею асылдын, Мурады зр нэрседен болран к аал . Халкына киыншылык жумыс келсе, 112

Ацылмен айналдырып тапкан тэсш. CadaFbiH сан камалдыц хайла Kecin 1 Кан болса мидан 2 iiu i кызыл-жасыЛ; Булардыц жаура кылар кайласы киын, Каласы ас бергендей кун де жиын. Тен шыккан заманында еш асылдыц Калдырмай баяндайын жайы-куйш. Ж ума тун падиша мен Алдиархан KniHin журуип ед1 хаяр 3 кшм. Астыртын iuahap iuiiH кезуин едк Bip нэрсе кецш нде болса туйш. Мал ушш дуниеге кызыкпайды, Булардыц алары ж ок жалрыз тиын. Шацырып ертец ж аза етуцй ед1 Bip нэрсе кецш нде болса киын. B ip туш патша, y o 3 ip уйден шыкты, Каланы ж ансыз Ke3in сейш кыпты. Каланыц 6 ip iH коймай аралады, Таппады арам п иры л адам T iirri. Каладан c a x a p a F a шыкты булар, Адамныц eceri бар бэрш сынар. Аккан су, елкесшде aFam б1ткен Бар ед1 уры ж атар 6ip терец ж ар. Адамныц адал бала актар сутш, ©сектен кай адамныц басы бутш, 1 Хайла — Kecin — эднпн тауып. 3 Мидан — майдан. 8 Хаяр — наШар. 8 Э. Найманбаев 113

Ж агалап терен жарды келе жатса, Унпрден жардан казрай'шыкты тутш. Беюнген урыма деп келд1 жетш, Уакытсыз жанра н отка та маша eTin, Сыралап ynripiHe кезш салса, Уш адам — эйел отыр жарра беюп. Таныды бул ymeyiH кврген жерден, К,ыз ед1 ж е л м , пакыр кэнрып журген. Ата-ана, арайын ж ок, туыскансыз Б е л г ш колдарынан кайыр берген. Ymeyi жылайды да, еюреседк BipiHiH, 6ipi сезш жендеседк Адамда малсыз, баксыз бара бар ма, Пэнденщ дуниемен к е ц ш ешедп Ж ел м ге кайыры бар берген туздьщ, К е ц ш ж1б!мейд1 шын дш аздщ . Эшм, Хайша аты ед! ею улкешнщ IciM i1 Самсая ед1 Kimi кыздыц. Kiuii кыз кецес курды ушеуара, Тынлады патша, ya3ip тура кала. — Ею апа-ау, елден ж ел м 6i3 ymeyiMi3, Йемене жылаганмен болар шара. А та-ана, арайын ж ок, туыскансыз Б1з неден болдык екен пакты кара.2 Арайын кайырылады асылганда, Тузымыз сурап жеуге шашылган ба? IciMi — eciMi. Пакты кара — бакытсыз. 114

Eni ana-ay, ептеп 6aftFa тисендернп, Деуни ед1 кор кылмайды асыл панда. BipiH — отыз, 6ipeyiH — жиырма бесте, Ж астыкта ap6ip талап Tycefli еске. Мшеки, он еюге биыл келд1м, Барады iiuiM толып ерте-кеште. Жастыктан 1лэз!м бе 1 ум1т узбек, Келш жур 6ip талпынрым талап 1здеп. Азырак жай отырмай кенес болсын, Слздерден турмын 6ip сез сурарым кеп. Бар кудай айтканымды кабыл алсын, Пер1ште «эумшн» деп хатка салсын. ШаЬираппас патша мен Алдиархан Шакырып ушеум1зд1 алып барсын. Кещлше патшанын ракым салып, Сураса б1зден жауап алып барып, Хан жебеп, карашысын кудай демеп, Патша кезш е ы се тецлжке алып. — Карашым, кайраныма жыла десе, МеЬербан 2 мшез1мд1 сына десе; Не турл1 атаранын кабыл болды, Карштер тшепщц сура десе. Кайры мен KaHFa толды xapin журек Катыксыз кара суды кылдык керек. Не кажетщ бар болса Нле десе, Т1лер ен улкен апа кандай т1лек? Сонда улкен апасынын берген жауабы: 1лэз1м бе — жен бе? МеЬербан — мешрбан. 115

— Шырагым Сэмсаяжан, сен сщ ш , Жастын. соры мандайдан тез арылмас. Ж ок сезд1 эшешн-ак айтасьщ-ау, Шакырып патша б1зд! ондай кылмас. Мойнымды хан шакырса бурар ед1м, Bip баян 1 ракыметше кылар ед1м. Казынадан кшм мен тамак болса, ©лгенше руза, намазбен турар ед1м. Уакытым ойнап-кулер eT in KeTTi, 1здер ем к.олым жетсе х а к 2 ниетть Х азаб ы н 3 п р ш ш к тщ тартып ед1м, 1здер ем колым жетсе акыретть С он даты шш|‘ кыздын, ай тдан с е з к — Кайрынын баска тускен ici капа, Дузш де дуниенщ тарттын жапа. Бул Kici кудай жолын куады екен, Патшадан не тшер ец ортаншы апа? Ортаншы кыздьщ айткан ж ауабы: — Шырагым, харызымды айтам дейдк Азабын т1ршшктщ тартам дейдь 1здемес колдан келсе KiM жаксылык, YMiTci3 рахым еткен шайтан дейдь Баян — Бул ж ерде епш ш , тйлек. Х а к — а к ниет. Хазабын — азабын. 116

Патша жаксылыкка турса айналып, Сезш е K83iM ж етсе мейр1м канып, Алдиар уэз1рдщ баласына CyftiKTi ханым болсам некеахланып. Ашылса кара кещл жаккан шамдай, Кайдан ондай боламыз 6i3 сор мавдай. TeKcepin eKeyiMi3Ai сурап болдык, Шырарым, тьлер едщ езщ кандай? Ал енд1 Kiuii кыздан тынла сырды, Кецесш патша, уэз1р тынлап турды К ецш м падишадан арманырак, EKi апа-ау, не кыласын мен кургырды! Гулденсе кещл кектеп ер жетедк Адамды талап козрап теб1рентед1. — Суйтсе де кещ лщ деп арманынды айт, Азырак anriMere нен, кетедк — Эуелде халкым бшсе к^рмепмдк Бай болсам асыраран коп ж еи м д ь ШаИираппас патша мен Алдиархан EKeyiHe кылдырсам кызмет1мдк Алтыннан уй салдырсам ез!м е арнап, ГауЬардан eciriHe гул косарлап. Эртурл1 курма, миуа-жемш erin, 1шшде тоты, булбул турса сайрап. Райхан гул! жайнау болса барым, Патшадан артык болса аруарым, Тас жайып езгешеме ак MopiMap, Айнала алтын болса бау-шарбарым. 117

Ж акыттан монша салсам уйге жалрас, Ж эне салсам кешеге мэр1мэр тас. Уй мен монша арасы сондай жерде, Бияладай жалтыр болса аяк турмас. Патша мен ya3ip журсе кызмет кылып, бзш ен дэрежемд1 артык бш п, - Осындай болдыратын жанра тисем, Ел билеп неге керек такка мшш. Мунымды кабыл керсе бар кудайым, Ауызбен айткан сез1м болса дайын. К ызырын ж ас ем 1рдщ суйтш керсем, Кудайдан мунан баска не сурайын. Мунымды кабыл керсе кад1р кудай Ж окты бар кылушынын езш е онай. Жылайды да кулед1 ем апасы: «Айтасын болмас icT i неге булай! Е с т ш айткан сездщ бэ’рш тэмам, Тан атып такка MiHep болды заман. Тан аткан сон буйырды жасауылдарра: «Bip уш ж е л м кыз бар деп KHiMi жаман* Кыздардын айтып берд1 турьтусш , Бэлен турл1 KHiMi, сондай n im iH . Тез тауып жасауылдар алып келдк Кер енд1 падишанын кылран iciH . Шакырып ен улкенш касына алды, Халайык бул iciH e кайран калды. Казынадан елгенше KHiM, тамак Сарайда сопы кылды асыранды. 118

Ортаншысын уэз1рдщ баласына 9Mip гып журт алдында некеахлады. Арманын ею кыздын, б1рдей 6epin, К езеп енд1 Kiiui кызга калды. Акырып эд еп аз деп суык, жузбен Падиша Сэмсаяра ашуланды. Кандай жан 9Mip етер менен асып, бзщ дьезщ байкамай надан сасык, Алтын сарай жасатып, так орнатып, Ауызыцмен патшара эм1р шашып. Таба алмай кэнрып журген кшм, тамак, Арманын ею кыздын берд1м санап. Маран кызмет кылдыратын жерге бар деп, Туррызбай шаИарынан айдап тастап. Карашы алласынын жарлырына, Султанньщ лаж бар ма хандырына. Кун керген кайыр тьлеп жерден кетш, Дуниенщ енд1 ту сп тарлырына. К а р т кыз елден шыкты т тд е н жазып, Пэнда куна табады Hancire азып. Ханга кызмет кылдырмак онай емес, Адамра мунан улкен бар ма жазык- KapinTiH хал! мушюл керсен кушн, , Kip баскан ycTi-басы жыртык кшм. Далада зарлап, жылап уш кун журдк Басына бейшаранын туеп-ау киын. KapinTin эбден кетт1 KeTeyi де, Осы екен x a p in T iK T iu Meiueyi де. 119

©луге хал! жетш швлдегенде, Bip таудын келш ж егп етепне. Bip таска кезш еалса акык, мэрмэр, Бетш де неше турл! ж азуы бар. Караса айналасы деп-денгелек Тамаш а сипатына кез ойылар. Карады казып, шукып жан-жагына, Казандай акы к тастын. аумарына. Кетерш жаткан тасты колына алды, Куат кып карамады салмагына. Алладан xapin кызга жэрдем болган, Ж улдызы бейшараньщ туган оннан. Кып-кызыл ылги дйлла алтын екен, Bip кудык imi менен сырты толган. Караса 6ip данасы мыц д1лдалык, Алса да тауыса алмас канша халык. — Япырмай, муны калай кыламын деп, 0зш е e3i турды акыл салып. Алла тур ж аксы лы кка бастайын деп, Тшеуш бейшараньщ костайын деп. Bip-eKeyiH салып ап жан калтага, ©нгесш бетщ жауып тастайын деп. Кудыктьщ енд1 мыктап бет1н жапты, Кудайым 6ip жетк1зер ниет1 акты. Bip кала жакын екен, соган журш Кеш мезпл1 болганда Ke.ain тапты. Аккан су взен екен темен кулап, Ж агалап келе жатыр кыз зар жылап. 120

Kepiiw жар басында жарты лашык Сыртынан кыз келд1 де турды тынлап. Бар ед1 лашыкта 6ip кемшр-шал, Ж ок efli манайында еш жанды мал. Дарияда балык аулап кун керетш, Ж ок ед1 онан баска кунелтер хал. Сол xyHi тускен екен 6ip аккайран, Жымындап кемп1р менен шал масайрап. Дарияньщ буйырматан макулыры, Япырмау, кез келд1 екен бупн кайдан? Ес1ктен кыз Сзмсая Kipin келдк И ш п ул баладай сэлем бердь Шамшырактай жайнаран ж ас баланы KeMnip, шал жылушырап турып кердк — Шырарым, келдш екен кандай жайдан, Керген балам емессщ бул манайдан. Келесщ сахарада жаяу журш, Айт балам, жолыц болсын, ж урсщ кайдан? — Жан ата зйел ед1м, еркек емес, Кетш жур 6ip басымнан талай кенес. Елш з-куназ xapin боп ж аяу журмш, Жен айтпау cypaFan сон 1лэз1м емес. — Шырарым, кыз кылайын улра балап, Bipeyfli !здеп кетпесен езщ калап. Бар M 33ipre риза бол бала болсан, Кун керген адам ед1м cyFa карап. — Жан ата, жургешм ж ок Kici талрап, 0TipiK сез айтпаймын шынра жалрап. 121

Ыктияр кудай косса бала болам, 1здемен азд ен зорды мен де калап. Сэмсия осы шалга болды бала, KiMfli KiMre кез кылмас алла тарала BaFaHaFbi ею алтынын шалра бердк Мол нэсщ кемшр-шалра болды жэне. Енд1 шал турленед1 швптей бурлеп, Журмед1 бурынрыдай KHiMi юрлеп, Уй сайманын тузетш адам болыи, Корасына мал салды уш-терт турлеп. Байты xapinTiri ойдан кетш, Бар кудай картайранда рахмет eTin, Кесел, кырсык арылып бойларынан Ymi беске, 6eceyi ohf3 жетш. Сол судын, жарасынан салды сарай, Бек улкен кора ж асап уйге жарай! 1 Отын-cyFa кызырып пэтер туей, Ж олырып керуен халкы сосан карай. Байымды жылдан жылрэ пайда 6epin Керуен халкы тусед1 пайда Kepin. Бары артык, 1зьжолы кутты болып, Оралрандай эр нэрсе кызрэ келш. Байыды жылдан-жылга дэуле-ri асып К етер Ы п келед1 судай тасып. Гул бэйшешек сеюлд1 шырай 6iTin, Кыз Сэмсия е с н т куп унасып. 1 Ж арай — сай. 122

Туйгындай турырдары торыз тулеп, Он уштен он терт ж аска аяк басып M iH e3 i M iHci3 бггкен, c e 3 i орамды, Секерден т ш тэгп , жайдары, ашык. Акылы кара кылды как жаррандай, Бактылы кандай жанра болар нэсш. Оралып Ьэм келд1 он бес жасы, Патшанын, ондай емес ханышасы. К.у мойынды, куралай кезд! болып, Тамарынан K epiH ep iiiiKeH асы. ТЫ лш мэр1'мэрттай Tici 6iTin, К,ып-кызыл тузу келген калам касы. Акылы тен жарылып нурыменен, Ж епазд1 шад1р алла шыныменен. Берген ж ок ата-анасы эл1 ешгамге, Б1рдей рып Длеп алган улыменен. Арман бар журегшде ат басындай, Баяры yHripfle айткан сырыменен Азырак баска жайдан сез козрайын, Кыз жет1м тура турсын муныменен. Бар ед1 6ip аскан бай Шам шаЬарда, Ж ок ед1 онын малы патшаларда. Артынаи атасыньщ 6ip ул туып, 1шшен толкып ескен торрын пэрла! 1 Одары он сег1зге ж асы жеткен, Данышпан эр енерден талап еткен. Айнытпай атасыньщ мулшн устап, Дукен сап'жеД журтка колы жеткен. 1 Торрын пэрла — торрын перде. 123

Атакты патшалармен орны теплее, Данышпан т1лд1 жанды адам жепбес. Ж уз кырлы, сексен сырлы сабаз едк Эр турл1 ©Hepi бар колдан келмес. Ал енд1 мырза журш сапар кылды, Казына алтын, KyM ic артып пулды. Касына б1разырак некер epTin, Шэрше Сэмсиянын карай журдк Сол кешкен бойыменен жакын келдк Бай ещ таные кылран талай жердь Баяры Kapi шалдьщ сарайына Тусуге мырзаларра макул келдь Асыл пул, неше алуан буйым артып, Б1рнеше ж асауылдар шеру тартып, Отын-сура кызырып пэгер тусп, Ж олырып Kapi шалга жайын айтып. Кад1рл1 Шам шэрштщ бай-патшасы, Он ceri3 осы кезде деген жасы. Мырзаны кара тупл хан кутед1, Кули-ойын кунд1з-туш тамашасы. Бу султан ж ас талапкер жана т!леу, Сол кунде жар таба алмай кецш жудеу Bip аскан nopi шалдын кызы бар деп. М ырзара Сэмсияны айтты 6ipey. Кызырып кыз берген ж ок мал мен кушке Кызыл ж уз, ауызы тун, мурыны n icT e . riepi мен пер1штеден жаралмаса, Адамда ондай кыз жок ескен тустк 124

On се п з осы купле деген жасы, Баягы фадигундай нур нускасы. Кызыл гул перде ш ш д е улшлдеген, Bip аскан Kapi шалдьщ Сзмсиясы. EciTin Сэмсияны eci Kerri, Сол кызды алсак-ау деп умгг етп. Акылмен кызды сынап алм ак ушш, Базардан ылги ж анат алып кепть Болмайды 6ip сынауга ойламасак, Сулуды uiapFa сезбен козгамасак. Bip iuiiK кермей niiilin Tirin 6epciH, Осылайша кылалык акыл жасап. ¥зын-кыска болмасын, кецлж-тарлык Осылай рып TiKciH деп кылды жарлык. TopFbiHFa туйпзд1 де берд1 кызра, ¥зын-кыска болмасын дед1 мырза. Бек унамды iujiK кып Tireci3 деп, Жауабын байбатшаньщ айтты тура. Кыз б1лд1 касакана сынаганын, Алла берер алалдын сураранын. Bip icri мерт кылура берген екен, Ж аксы рой не болса да шыдараным. Б1реуден бой-нускасын алды сурап, Эдеш берд1 рой деп MeHi сынап. 0 з миына калыптап, таразылап, IuiiKTi Tirin болды кыз да шыдап. ImiKTi Tirin болды eKi кунде, Арылтып ине, жштен болды мулде. 125

’1 IiuiKTi б1рказнек 1 алып келд1, Осы енер бола бермес элдеюмде. Караса к и т алып бойра шап-шак, Кезбен керш тжкендей эбден баптап Him шнше, бел1 белге Эр мустнш келДрш тжкен баптап. ¥намды етек-женш кирандай гып, Калыптап ез бойына сирандай Fbm, ¥зы н-кы ска жер1 ж ок, кендш-тарлык С эу леа кез алдында туррандай рып. М ырза да, HeKepi де болды кайран, К,ыз унаткан ж ок ед1 баска жайдан. Бурынры рашыклардын. мирасындай, Bip жаушы табалы к деп бул манайдан. Бул кызды ез ойымен унаттык деп, Батасын не деп айтса шыдалык деп, Kspire eKi Kici жаушы салды, Буйырса осы кызды суралык деп. Ж аушылар жетш келд1 кыз калаган, Бек майда жауаптары ызбалаган. «М ырзага кудай косса кызынды бер, А ксакал эдеш 1здеп келдж саран». Балага бала курбы жасы тенлес, Дунияра кандай кы зык келе бермес. Bi3 алсак кара т у ги хан бередк Батанньщ атын айтып 6i3re сейлес. 1 Кызметил эйел, кун. 126

— Барайыи мен кызымнын анасына, Анасы акыл салсын баласына. М ырзага кыз бермеймш деп айтпаймын, Жеткен соц бэлегаттын шамасына. Жуг1рш кемшрше келд! napi, Балацнын табылып тур алар жары. Кызыца барып сейлес байкус кемгир, Tycin тур байбатшанын жаушылары. К,алира Фатиманы коскан ж аста, Эйелд! жатка жазран эуел баста. Сундет1 пайрамбардын, байкус KeMnip, Кызьща барып сейлес акылдас та. Кызына кемп1р келд1 кадам басып, Бул сездщ барж де айтты акылдасып. Атасыньщ жауабын кабыл алып, Сайратты булбул тШн аузын ашып. — Кеп шуюр Kaaip алла панасына, Мен ж егпм бэлераттьщ шамасына. Менен HeciH сурайсьщ разиз ана, Ата бшпк бере ме баласына. Шарират ата тш н кабыл алмак, Обалы тьпд1 алм асак б1зде калмак. TeKcepin казы кудай сураранда, Адамньщ ез бойынан шырэды айгак. 0Mipi атадан сон ана куту, Слздерд1 мумкш емес ренжггу. Менен несш'сурасын разиз ана, Балана лэз1м емес кабак шыту. 127

Алладан ом ip болса нес! киыи, Ж аксыльщ жамандыкта болса жиын. 03iM айтып берейш разиз ана, Сынарандай сурандар кальщ-сыйын. Бузбайын бурынрыныц кылран шартын, Слздерге тук болмайды аздау алтын. Кырык туйе артатурын кулыменен Кальщ малга экелсш кырьщ туйе алтын. М алга шыдап меш алсын соны берсе, 0здер1 акылдасып кабыл керсе. Онан каш са жешмен журе берсш, Кызьща эршм кумар колдан келсе. Шалына KeMnip барып айтты бэрш : — Баланньщ унатпайды KiM дидарын? Кырык туйе артатурын кулыменен, Алтынымен экелд!р кальщ малый. М алга шыдап кызды алсын соны берсе, 0здер1 акылдасып кабыл керсе, Онан каш са женше журе 6epciH. Кызьща эрюм кумар колдан келсе. Кемп!рден уккан сез1н сейлед1 шал, Кызымды алсан 6epepcin б1рталай мал. Кырык туйе артатурын кулыменен Алтынымен экел де колыма сал. Ж аушылар мырзасына айтты барып, Жалрызын бермек болды кабыл алып. Кырык туйе артатурын кулыменен Алтынымен экелд1р колра салып. 128

■ — --------------------------- Бул сезге кулд1 мырза езу тартып, Бул к,ызды алмагайдым шын кумартып Аузымнан шыкканнан сон кайтайын ба, Он кулмен ж уз туйе алтын экел артып. Бул малмен шалра келд! елдей Kemin, Жаушылар арадагы желдей ecin. EHfliri capceiioire тойы болмак, Кыз Самсия турленд1 к е н ш ecin; Кдйырлы мезг!л болды сотатындай, Неше жыл журсе даты бары ашылмай. Ж уз есе бурынрыдан шырай 6irri, Кубылып тоты кустын каиатындай. Келбет1 бурыиры еткен Муштэридей Тура ма мундай жанра мактау суймей. Кун шырып, торрай шырлап келе жатыр, Шал кызын 6epMeyuii ед1 жанра кимай. Артылтып той жарарын кылды-ау кандай! Тойына ел жиылды мын мен сандай. Косылып кумарланып eni асыл Баяры Кусайын мен ШаИармандай. M eh ep i1 6ip-6ipiHe тусш едн Шырагы сол заманнын nicin едь Алмадай саядары кун шалмаган Нурланып ж аска толып nicin едь Тусшде агастырран Кызыр 1лияс, Кулшсш жаннан Toyip жанра кимас, Бурынры рашыктардын мирасындай, Булардын арасына 6ip ныл симае.1 1 Mehepi — Meflipi. 129 9 Э. НаПманбаев

Keflicri Ай мен Кундей жубайланып, М ахаббат арасында тур айланып. Коз жайнап узак тунге уйкы кермей, Талдагы шырмауыктай шыр айналып, Айкасып узак, тунге уйкы кермей, Кызыкты мшезше дем айналып. Жандарын 6ip-6ipine фида кылып, Кажетш iiuiimeri оймен бш п. Неше кун ойын болып ел таркады, Сарайда ею асыл зат кырык кун турып. Кумарын ел таркатты кеп кун жатып, Атасы гиззат кылды кыз узагып. Кызы енд1 Багдатка барамыз деп, Алдырды сол шаЬардан ж уз шл сатып. Ж уз шлге он кара кул кызметнй алып, Женелд1 Багдатка шеру тартып. Ал енд1 мырза журш сапар кылды. Кырык нарга алтын, кум1с артып пулды. Касына 6ip азырак некер epTin, Шэрше Багдаттын карай журдк Бул сездщ жаца жеттж кызыгына, Дагдырдыц пэиде кенер сызыгына.' Кыз бастап байбатшаны алып келдь Баягы e3i керген кудыгына. Касында тас бастау бар мелд1реген, Кыз e3i умытпастан белплеген. Багдаттын шайарына бек жуык жер, Kepinin мунарасы елб1реген. 3 Сызыгына — жазмыска. 130

Kepieri ак мэрмэрл1 жаткам тасты, Сол тастын KSTepicin астын ашты. Кып-кызыл ылри д1лла алтын екен, Мырза да, некер1 де тан калысты. Кыз б1лмес мырза тургай кудык сырын, К,удайым кез келт1рген муны бурын. Казынасын буйырран мырза кудай, Жыланнын патшасынын жиган пулыи. Кудыкты тазалады уш кун жатып, Алтыннын 6ip iH коймай бэрш де артып. К,ыз енд1 Бардатка барамыз деп, Кулю-ойынмен келед1 шеру тартып. Бардаттын патшасы ШаИираппас, Тусем1з деп келед! coFaii жактас. Мырзадан Бардатка елил кегп, Шырарып асыл сырын сыртка шатпас. Мырзадан Бардатка елил Kerri, Патша, уэз1р1мен келш жетть Мырзаньщ аты Дастан, жолы бостан Патша уэз1р1мен курмет erri. Буларды гиззат кылды курмет алып, Сын ушш буран лайык сарай салып. 3p i мырза алтын да, api кумш, Атарын атаганнан ел тан калып. Мырза мен патша, ya3ip болды курдас BipiHin-6ipi сезш болды бурмас. Жакындап касакана амалменен, Патшаныц ханым1>1меп катыпы курдас. 131

Акылы Сэмсияныц кандай дана, Алладам тчлеп бар тары жэна. Ханымды конак кыла шакырып ап, Жумсайды жумысына касакана. Патшанын ханымына кылды зорлык, Зорлыкта мунан улкен бар ма корлык. Ханымы патшанын куншлдейдк «Мырзанын катынына катын болдык!» Кезект1к бйш цдер Foft 6ip тиерш, Сактатып суш ит ердщ жан куйерш, Ж егп ешй мурадыньщ 6ip шетше Патшанын кунше жумсап нак cyflepin. М ырзага сез сейлед! катын 6ip кун: — Ы зде бар б1тпес дэулет, дуние нлркш. Бардатка жан кермеген сарай салып, Мал кызырын керелж емш-ерюн. Байбатш а катын ce3iH кабыл алды, Не кылсын кисабы жок жаткан малды. Бардаттан 6ip ж аксы жер сурап алып Ы лри алтын дшдадан сарай салды. Алдырып жет1 журттын MinicKepin, Калдырмай дуниенщ еш енерш, Ж акуттан безек басып жанар 6epin, КелНрд! жасауш ылар тым мэнерш. Айнала алтын болды бау-шарбары, Касында бекер болды Иран бары. Ыскыртып айдаЬардын суретшдей Орнаткан ортасында алтын тары. 132

Жакуттан монша салып уйге ж алгас, Жэне салды кешеге ак мэрмэр тас. Уй мен монша арасы сондай жерде, Бияладай жылтыр болды аяк, турмас. Бакшадан кос эуезд1 булбул сайрап, Жэне терт арт жагынан хауаз кайнап. Жакуттан безек басып, жанар бердь Бары деп Сэмсияньщ ж алау байлап. Ундктан уэлэйэтш керш келген, Ж асады 6 ip MiHicKep бэрш жайлап. Em6ip жанра керсетпей катын уста, ГауЬардан мунарара ж асады эйнек. Катын мен уста кылды астыртындап, Амалмен патшаны алды шырлап. Эйнекп жума куш ашып койды, Бетшде какпары бар жапкан сырлап. Ашылып rayhap эйнек болды жарык, ШаЬардьщ бэрш HypFa кылды карык. Эйнекп п а т ш а менен уэз1р K ep in , Так калды жайын б1лмей кайран калып. — Япырмай, барма е&\\ мунарада кущиз мнор 1 Кунд1з ж ок, тунде ж арык — бул калай сыр? Елеус1з eKi кедей карш болып, Керелш так аткан сок аныктап 6ip. ¥ят кой патшага тунде бармак, Эуес кып ж ок нэрсеге назар салмак. ЕлеуЫз eni. кедей Kapin болып, Так аткан сок керелш эбдеп барлап. Мнор — жарык- сэуле. 133

Тан атты бул eneyi карш адам, Уэз1рмен тынла кенес патшадан. Eui6ip жан патша, уэз1р деп ойламас, ТурлерГекеуйпн тштЬак жаман. Енелж деп жетш келд1 патша ya3ip, Сарайга Kipin K erri кылмай кузыр.1 «Бакш ара м м K ip ce де устандар» деп, Yui Kici дайындап ед бурын ya3ip. Керед1 анлып турып булар сырттан, Патша мен уэз]рд1 дереу туткан. — ¥рысындар, улыксатсыз журЫндер деп, Сабап бул екеушщ кюмш жырткан. Сэмсия жетш келд1 аярансып, Булардын ажарына каратансып. «¥рыларды» колынан айырып алды, Мырзанын канымы боп турмай пансып. Екеуш ауаш а у й ге2 койды камап, Беред1 аярансып буран тамак. Екеуще берейш ею д1лла, М аган кызмет eTin бер ею саяк. Аз ед1 кызметчллер уйде калган, Сандыкты моншара апар кюм салган. Екеуще берейш ею дьпла, Адал енбек ж аксы Foft актап алган. Босатпай кызмепш кылды муны, Моншанын уактысы едi дэл сол кую. Бармаймыз деп айтура аузы бармай, Патша мен уэз1рдщ шыкпайды yHi. Кузы р — тарат. Ауаша уй — оцаша уй. U4

Сандыкты алып журд1 монша ж акка, Бастан аяк турмайды муз тайракка. Шаткаяктап журе алмай жырылады, Уэз1р, патша — кар аты eKi акымакка. Шаткаяктап журе алмай аяктары, Таска тайып жарылды кабактары. «Япырмай, 6ipey танып кояма» деп, Кездер! eKeyiHiH алактады. Сэмсия келе жатыр Ke3i керш, Баяры айткан сырдын кез1 келш. Баяры айтканына жеткешне, Кудайга мын кайтара нияз 1 6epin. Сэмсия келе жатыр кезш салып, Терт кызметпп кыздарын касына алын. Баяры айтканына жеткешне, Эп-сэтте бойы кекке ж е т а узарып. 1шшен неше алуан кшм алып, Екеу1н ж1бермед1 тура тур деп. К анш алар2 казенетш 3 киген т а к т а Сандыкты алып журд1 кайта суйреп. Сандыкты алып келд1 елin-талып, ImiHeH eneyi жур жаман налып. Екеу1н осы арада тура тур деп, Сэмсия уйден шыкты кайта барып. Екеуше беред1 eKi дьпла, Eni нашар xapin деп рахым салып. Нияз — кудайы. Хан ilia — эйелдер. Казенет — кшмдер. 135

Буларды босатады риззат алып, Сарайдан шыгып Kerri булар журш, Б1лд1ртпедж десш де булар барсын, Астыртын катын будан хабар алсын. Шетше мурадынын эбден жетш, «УЫ» — деп кыз Сэмсия демш алсын. Мырзага барлыгыцды асыр дедк Судай Fbin мал иирмши сапыр дедь Патшанын y a 3 ip i мен ханымын косып, Конакка 6 yriH кешке шакыр дедь Д ос тутып падышаны аса мактап, Сырым бар а з г е айтатын журген сактап Bip кажет1м бар екен кылсам деген, KeriMfli бупн алдым тиянактап. Бузбайды катын сезш айтса не деп, Буларды конак кылды тагам же деп. Бас косып байбатша мен патша, уэз1р Сез сейлесш отырды эцпме, геп. Сез сейлесш отырды ap6ip жайдан — Ей, мырза! Ханымынды алдын кайдан? Сез осылай басталды таралуда, Сез сейлесш отырды 6ip талайдан. — Катыным ханзада емес, н эсш кара, Будан баска бала ж ок 6ip бейшара. Эуелде 6ip кемшр-шал болыпты, Бактына муны берген хак тагала. Сез осылай басталды таралуда, Хан кызы эдетч ескен камалуда, 136

Карадан мундай бекзат жан тумайды, >Kepi бар 6ip асыл зат ж аралуда. Сэмсия 63i айтады баска тепн: Хаи да емес, ханзада емес менщ тег1м. Жасымнан экем елш ж епм болган, Шер болган би-пмдейден K eK ip eriM . Кыз ед!м — ушеу ед1м арайынды, Шайарым осы Бардат тарайынды. Ecipxen ею апама рахым кылып, Бастырмай куып едщ мацайыцды. Керген соц сенен корлык мунан кегли , К,ад1рл1 байбатшара барып ж етлм . Y33ipin мен eKeyinai алдап устап Кулымдай кызменмде дедектегпм. Падиша, елмегенге, бу да тыныс, Т!рш кте не кермейдд адам жыныс. Уэз1рщмен екеущд! алдап устап Монша кун1 кылдырдым 6ip кун жумыс. Байбатша анык сырра жана барган, Кыз Сзмсия турлещц куанраннан. Жакындап жарылура eci калмай, Падиша уйден шыкты уялраннан. ¥я т болып жатшара калган жерй Катынныц ханнан кект1 алраи жерй ¥ялып вз журтынан кашып кетл, Падышаныц шыдап турар дэт1 бар ма! Мысырра 6ip талай сез барган жерй ©л1мнен сез киын рой заты барга, Жаксынын кепке б1рдей жаты бар ма? Аяры бул сез1мшн тэмамданды, Ce3iMHin алатурын баты 1 бар ма?! Баты — KV\"bt, барасы. 137

КЫЗЫЛ ТАБАН, АРАШ АТ Сейлешн 6ip мэселе тыцда, журтым, Кещлдщ эцпме ашар кайгы бултын. Шыгарып асыл созден мараналап, Келпрсек ашуына сездщ к и т н . Т ак Сулеймен, бурынры Зулхарнайын Мансап, бакыт, тастаран дуние мулкш. Т1г1лер туз саусылса ажалдан тор, Сактансан елмес бурын болмайсын кор. Бурынры eTin кеткен замандарда, Болыпты 6ip патша бакыты зор. Ур1мде уш жуз кала coFaH карап, TapaFan онер, мизам 1 содан тарап. Бай такыт ол патшанын Бардатта Караран кол астына парсы, харап 2 Камсызша ол патшанын болран аты, Кем болран сол заманда кол-канаты. 0з1мен 6ipre кушп жылайды екен, Суранып, дурада боп хан санаты. Шыкпапты неше жылдай барына гул, Тартыпты бала зарын б1рнеше жыл. Мизам — зац. Харап — араб. 138

Елудщ алтауына шыккан жылы Ханымы патшаиын тапты 6ip ул. Ат койды Хасен султан баласына, Кезш щ аты менен карасына. Той кылып жет1 рылымрэ жер кушрентш, Ж амау рып журегшщ жарасына. Майысып кызыл гулдей e c T i Хасен, Ж амалы 1 Н усш тей2 боп керкем, э с е м . Кад!рл1 халифанын3 ж ас манабы Жабыдай жаман туып, еспей бзсен. Акыл мен MiHe3i артык дулдул болды, Парасат акыл, рылым мулде толды. Атасы Хамсыздан да артык туып, К ак жарган кара кылды хад1л болды. 0р1мдей керер кезге бой мен нуска, Ж^гп* боп ж1гер б1тер келд! туска. Патша да, баласы да тура турсын, Бар ед1 сол шаИарда аскан уста. Бай болран коленерден тапкан пулдан, Даыышпан адам болмас одан жылдам. Жалрыз-ак адам жасап, жан салмайды, бнердщ одан баска 6apin кылган. Пэндеден ол устанын enepi жат, Устаны мактайды екен Шам мен Бардат. Хайламен неше турл! жел K ip flip iri, Ж асады резинкадан 6ip aFarn ат, Адам мшсе y cT in e ушар дейдк Булт, a y e ciH , жел б1рлэн кушар дейдн Кайтарлык KLiTin б!лмей журе берсе, CaFarra жылдык жерге тусер дейд1. ¥ш а берсе эуеге жетер дейдк Ж амалы — нуры. Hycin пайгамбар сулу болган дейтн-1 лакап бар. Халифа — патша. 139

Самрай берсе талайга кетер дейдг E«i Kici MiHrecce ауыр емес, Нэрсеш онан баска кетермейдк Жиып алса сияды жанкалтара, Он мьщ алтын дш лага басы 6aFa. Алтынменен накыстап кез орнатып, Экелд1 aFaui атты падышага. Келген сон мумкш емес бермей кайту, Лайы к па саудаласып есеп айту. К,ад1рл! халифаньщ жалгызына, ¥ ст а экеп араш атты кылды тарту. Риза шатман болды халифадан, Хисапсыз кеп мал берд1 казынадан. ¥шып журш дуние ж узш сешл курды, Кеп тамаша керсегп жазырадан. Куткармас журген анды, ушкан кусты, Тамаш а кылайын деп к ен ш тустк YcTiHe MiHin бентш бурап едь Агаш ат ханнын улын алып ушты. Тамаша кылды керген араш атты, Арыны атып калган октан катты. Кезшен кершгеннщ рэйып болып, Араш ат бара-бара бултка батты. Ауага карап калды елдщ кезк ¥ш кан кустын болмайды мунан тезк Бар хабар, жок хабарын бшнгенше, ¥стара киын болды муньщ езь Патша ашуланды назаланып, «Жалрызым елее кайттым казаланып». Бар хабар, ж ок хабары бшнгенше, Зынданда 1 уста жатсын жазаланып. Шырарып ойда жокты кастык кылды, Босатпа жаман-жаксы бтмей ттд к 1 Зындан — жер астындагы кам ау орны. 140

г Айырлып жалрызынан патша турсын, Ушырып оз колынан ж ас булбулды. Бул Эсет талай созд1 кисса еткен, Кез майынын тубше ж азу жеткен. Айырлып жалрызынан патша турсын, Сейлейш ер Хасеннен ушып кеткен. Таянды тап акшамда кокке жуык, Б ек тонды, аспан y cT i кардан суык. 0лд1 деген осы деп кумэн кылды, Буран кумар кылды-ау деп аж ал куып. Ж ылады, козден жасын арызып сел: «Ата-ана, арыздаспай калды деп ел». Аса тонып, элареп келе ж атса, Жолыкты шаИизадара 1 6ip жылы жел. 0 н е бойы жылынып куаттанды, Енд1 каж ет кылады арсыз жанды. Эр бентш машинанык бурайын деп, Бар кудай oflFa салды манап-ханды. Томен тусер тетшн тауып алды, Ажалга себешт едк аман жанды. Bip бент1н машинаныц бурап ед1, Агаш ат тенкерш п томен салды. Bip рахым кудай кылды Хасен ерге, ¥ксайды жаЬан кезген nepwepre. Б1лмейд1 кай тарапка бет алганын Болранда 6ip кун, 6ip тун туст1 жерге, «УЬ!» — деп жерге T y c in , есш жиып, Ko3iHin тауба кылды жасын тиып. Кудайдан сурап алган ханньщ улы Суыкка катты тонды, кунге K y ftin. Эгарда айырларын б1лсе атасы Bip сарат ж!бермейд1 K03i киып. Тан жакындап арарып калган екен, 1 ШаИизада — ханзада. 141

ШаИизада уйыктап алды 6ipa3 уйып. Оянып байкап турды жерд! ту й т, К араса жасыл сахара, таулар бшк. БкпкаЬрЬардан арыстан, буры, марал Неше турл1 андар бар кулан, кшк. Шакырран кус, акырран арыстандар Бетш е жупар nic самал rain, Bip iiiahap жакын жерден кершедк Корранын мэрмэр тастан салран куйып. Салып ап жанкалтара араш атын, Бйчуге тускен жердщ уэлэйэтш, Не турль кандай жандар бар екен деп, Байкаура rnapire журд1 елдщ затын. Аяндап сол inspire Хасен келдк 0 3 i туып керген ж ок сондай елдк Кейб5реудщ басы кус, кеудеа адам, Не турл1 сонда керд1 шыбык белдь Кейб1реудщ басы кус, кеудес1 адам, Сез тында жаЬан кезген шаИизададан. Bip уйге шэршен аулак K ip in келсе, Bip аксакал бар екен берд! сэлам. Жылы ж уз, ж ум сак сезд! адам екен, — Уагалайкум — ассалам,— дедк — балам! Курметтеп ж аксы жайдан орын 6epin, Алдына турленд1рт койды тарам. — Кай уэлэйэт, кай журттан шыккан жансын, Ахуалынды баян Fbin сейле м а р а н . 0 з журтынды баян кыл бастан-аяк, Акылымды айтайын балам саран, Шын свйлеуге болмайды кешл алан. © T ip iK T i заулатты шалра балан. Бардат KepveHiHiH адамы ед!м, Малымды кеп жау талап кылды тамам. Кеп жолдастан, айырлып ат пен тоннан. 142

Айырлып ел-журтымнан журмж жалан- Бул журттыц танымаймын ешкайсысын, Бщмеймш кайда екенш Бардат калам. Шал айтты басын шайкап:— Паруард1гер! Екенсщ жаИан кезген бек муцлы ер. Айырлып ж ас шарьщнан ушрщнен, Балам, сенщ iiuiHe байланган шер. Желмен ушып келдщ бе, сумей агып, Бул жердей сенщ жерщ терт жылдык жер. Кулбаябан, жезтырнак, мэймкч, сэксар 1— Терт тарап 6api толган жын-периер. Солардан нерып елмей аман келдщ, Адам ет1н жейтурын кеп зенг1рлер 2 Раббирун,3, Мэскун 4 деши а з д щ жакты, Бул Айкул 5 Мэдинокаккул 6 — Ж азира дер. Сулеймен бул in a h a p F a пана кылган, Т а к курран Булайкулда кеп M iH icKep. Ж азира Кещш дейд1 шэрщщ атын, Берешн баян кылып ахуалын кер. Осы елдщ белек заттан 6ip талайы, Ен жаксы кара жердщ нуршарайы.7 ГауЬар, нагын 8 бул жердщ ж ок ж ерж де КуЫранзам 9 теш з бен тау Маяры 10. Осы елде агаштан да алтын арзан, Осы журттьщ болмайды кедей, байы. Майбулак суттен аккан хауыздар бар, Тастардан судай агар жердщ майы. Ж арык дуние ж узж д е кара жердщ Буран тендес болмайды сайма-сайы. Шырагым, сен мунда тур балам бол да, 2 Бул сездерге жырлаушы туешш бере алмады. 4, 5, в — жер. шаЬар аттары болса керек. Нуршайы — шурайды дегеш б и ем . Нарыл — ларыл болса керек. 10 Теш з бен тау аты болса керек. 143

Журтынды табамын деп алан болма. © зщ е ез акылын пайда, зиян, Тубшде елмешщи езщ де ойла. Бул бала осы шалра болды бала, Шмд1 KiMre кез кылмайд алла тагала. Ж азира, шаЬарларын сайран erri, Тамаша кылмасын ба акылы дана. Ж азира, шаИарларын кеп Ke3inTi, Тамаша ражайыптын бэрш сездк Bip уйде отыз адам куй тартып тур, Кызыкка бу да келш салды кездк Кылып жур мундай icK e алла буйрык, Ж 1пт боп жшер б1ткен бул 6ip суйрж. Акылы аскан данышпан, e3i молла, Аскан акын данышпан знге жуйрш. Сырнайдын 6ip TayipiH сурап алды, Т урлен тт неше алуан куйге салды. Сол шаЬардын ханынын жас баласы, Хасеннщ бул кушне кайран калды. ©згелерш койдырып куй тарткызып, Оран косып эртурл1 эн айткызып, Хан баласы Хасешй жолдас кылды, © H epiH ж1берткен сон тым арткызып. Ж араткан терт тулшш макул кылып, Султаннын im i толган акыл кылып. Хан улымен шыгарда жаны баска Арасын алла косты жакын кылып. Bip куш хан ушне конак болды, Сол туш журтын ойлап панызы солды. Ж асырар агаш атын, патша затын K a ftF b i ойлап санаменен кен ш толды. Окыды 6ip штапты хан баласы, Китаптын сурет екен айналасы. Ер Хасен анадайдан кезш салса, Суреттщ кыз сеюлд1 нышанасы. 144

¥мтылды Хасен кезш салайын деп, Суретке кумарланды карайын деп. Кез1не к ¥п тамаша кершген сон., Колына эуес кылды алайын деп Хан баласы Хасенге алма дедк Ей, жолдасым, кез!цд1 салма дедь ©лгенщше езщ е кесел болар, Карап турып пэлеге калма дедь Хасен айтты: «Керейш елеем дары, К ездщ нуры, кешлдщ сынар с э р ы . CypeTiHe 6ip карап керсем екен, Басыма таудай пэле келсе-дагы. Болмаран сон Kepcerri cyperri ашып, Ер Хасен талып тустч Tyci кашып. Хан баласы бетше су бур1ккенде, Сескен1п турегелд1 кезш ашып, Сейлед1 Хасен ерд1н кешлш басып, Ci3 енд1 бул суретке болма рашык! Кумарлыктан капа боп елесщ деп, 0з1не айтып ед1м жаным ашып. Кайрымен ж ас ж асам ас калган жасын, CyperriH ci3re айтайын уакирасын. Туыскан ата-анасы белег1 жок, Емшектес 6ipre туран карындасым. Шэр1ден кунд1к жерде кыздьщ бары, Жан жетпес кызырына бакшадары. Мухиттын аралына корган салган, Жан басбас дария, кел eKi жары. Ол бакта кун де жарык, тун де жарык, Кызарып кунд1к жерге тусер сэры. 1нжу, маржан сол бактын суларында, Асыл тастын сонда кеп шамшырары. Мисалы, бейне ж ум ак салтанаты, 10 НаАмаибаев 145

Кызыгына жан жетпес Иран 6aFbi Henepi кырык ханша, мьщ жария,1 Ж ан-ж ап>1 адам басбас су дария. Керген жан FauibiK болып елед! деп, Акылмен шетке койган кеп кария. Кырык кулаш мунарасы аспанды ашкан, Bip кумбез ец басында безек баскан. Форымы казак уйше жасатылган, Ак, торгыи тущ лд!п 2 бар аспандаскан. Бакш ада 6api даяр алуа, шекер, Тубшде кузет кылар баска некер. Ханшалар 6ip ж умыска шакырмаса, Кариялар улыксатсыз бармас бекер. Осылайша баян кылды карындасыи, К,айрысы Хасен ердщ кальщдасын. Кушйз естен, кетпейд! тунде тустеп, KaftFbiFa Хасен кайтып шалынбасыи. ©лсем-дагы осы кызды керсем дейдк Ушнде талак, кылып мал мен басын. И лаж ойлап саргайды рашыктыктан, Жалгызды жалгыз алла жарылкасын. Уйренген аттан бетер аргымакка, Тапсырды батыр езш жалгыз хахка. Сол туш эуе дузш сешл курып, Тамаша кезж салды кыз ойнакка, Ашулы алтын тущлдштен атпен Kipfli, Шошынбайтын козел деп муны макта. Сарайра шатман болды K ip ren шакта, Ш атактаи ша'пизаданы алла сакта. Кула перде толыксып, нур куйкылжып, Ханша жатыр екен алтын такта. Хауштен кыз ойында киялы жок. Ж ария — кызметкер кук. Туц1лдп< — тундж. 146

¥йк,ыда жатыр екен сол уакытта. Bip кагаз eciMiH ж азган алтын такта, Кызындай ШаЬибалдьщ иран бакк а; Нур куйкылжып шырэды кы зыл-ж асы л, MeKeHi nepi мулю ылри асыл. Хат мазмунын аныктап окып керсе, Ханыша кыз eciMi Нургулгасыл. Ойына салып турды неше киял, Сабырсыздык ic кылмас мундай нэсш. Сабырлыктьщ акыры кецш болып, Мурадына разизлар 1 кылран хасы л 2. ¥ш кыр кещл токтатып сабырлык кып Кылайын деп ойлады хайла, тэа л . BeTiH cyflin оятсам жын екен дер, Не сикыршы, болмаса nepi екен дер. Захымепч боп шошынып кыз ауырса, Енбег1м еш, румырым кетерге ж ел. Артын байкап керейш сабырлык кып Я , алла, T^eriMHin акырын бер. Кыз ауырса д ергп болар, маран батып, Мен захыметт1 болармын с1лем катып. ByriH сабыр кылайын умытпайын, Жазу жазып кетей1н, сэлем айтып. Осы акылы кер1нд1 бек инауат,3 Сулура хат аркылы айтады дэт. 4 «Визатлу, о курметлу, жан-жананым!9 Мубатта жамальща жазамын хат. Жарасып заманымныц туран айы, Нурынды урлап керш болдым 6ip шат. Bip уста жер1м1зде шебер eAi, 1 Разиздар — асылдар. 2 Хасыл — жеткен. 3 Инауат — ибадаты, жаксы. 4 Дэт — бул жерде сез. 6 Жан-жананым — жаным. 10\" 147

Камсызулы хан ед1м шаЬарым Бардат. Хайламен неше турл1 ушатурын Сол уста ж асап 6epfli 6ip aFam ат. Басында сырын б1лмей шыктым бултка, AFam ат конбей ушты б1здщ ырыкка. Эуемен дуние ж узш шыр айналып, Келшпш сол себептен а з д щ журтка. К,ад1рл1 хан н эсш м — шаЬизадамын, Бу niM деп бетен Kici теппе сыртка. 0 з атам уш ж уз кала халифасы, Хан ед1м мен де сендей журтка тутка. Атым Хасен, шаЬиза Камсыз атам, Бар екен деп ойлама сезде катам. Бул icTi жанатыныз 1 макул кврсе, Ел-журтым, естен шырар тарткан жапам. Осылайша дэтш айтып, басты мерш, Орамалыи тастады cinreH Tepin. Бул хатты суйсшерлж жерге койды, Омырау — eni емшектщ ойпан жерш. Хат койды кудай коскан конысына, Жарлыкты Багдатты болысына. Бул хатты суйсшерлш жерге койды, О мы рау— eni емшектщ кобысына. Х ат ж азып дэтш айгып Хасен K e rri, Шэрше кезд1 ашканша барып жепт. Ж айына Хасен султан ж ата турсын, ¥йкыда жаткан кыздан ecTi renTi. FambiKTbiK ер ж1г1тке 6 ip киын куш, Кез болран шала кумар осындай ic. Кеудеге Хасен хатты койран кезде, Осы кы з Kepin жатыр 6ip кызык туе. Т у сж д е кыз сейж ры п журд1 дейдк Аспаннан 6ip кара кус к1рд1 дейдк Жанатыныз — бул жерде кеш лаз. 148

Канша кыздын iiuiHeH калап келш, Сулудьщ дэл басынан бурд! дейдь Кан ш ы р ы п кыздын, т э т ауырмайды, Кек тырнак кебесшен Kipjii дейдь Сасканнан «елд1м foh» деп кыз оянып, Шошынып уйкысынан турды дейдь Аккан термен су кылып ж аткан жерди Кыз б!лген ж ок касына келген ердк >Kyperi агтай тулап жатыр екен, Колымен омырауын басып кердк Bip к агаз буктеп койран колра тшп, Жулып ап, хаттыц бетш ашып кердк Окыса осылайша хал-ахуал, Уарда айткан сезбен, баскан мердь Осы кыз T y cin жорып, салады ойга, Bip е с е к ер ге н е к е н б 1 зд щ 6 o fiF a . Бул ж1ггг нагыз патша баласы екен, Ж олырып шаппай кеткен каскыр койра. Ражанып туе, куп тамаша керген екем, ¥йыктасада жан ипркш бшген екен. Кара кусым ж1г1т кой осы келген, Кайда барсам куткартпай шген екен. Еркек жыные кермеген ерке басым, Пыскан алма сеюлд1 толган ж асым. Талайды рашыктыктан сенделтш ем, Суйенш Бардаттын халифасын. Сыртынан кыз солай деп койды сактап, Сыртынан Хасен ерд1 кермей мактап. Кыз суйе ме, суймей ме — кайтедй— деп, Kymi кешл KypciH in eKi жактап. Акылы алты белппп, ойы он сан болып Жарым кешл жарылып тым копактап. Асыл суйек патшанын баласы р о й , Бос калса буран да уят кур кокактап. Ахуалы Хасен ердщ мундай болды, I I Найманбасв. 149 I

К е н ш алан, >Kirepi кумдай болды. Калкадан кашан хабар аламын деп, Батуы жалгыз куннщ жылдай болды. Кун батып, 6ip мезгшде ел де жатты, — Алла,— деп Хасен мЫдд aFarn атты. Кешеп e3i керген жолыменен, Гулгасыл тары 1здед1 перизатты. Байкаса сол орнында жатыр екен, Куанды кызды керш сонда катты. Бул кы зга ж аккан екен жазылран хат, ЕншеЬалла, болады екен кец ш м шат. Бултарып баска орынра кетер едк Ж ек керш эгэр мен! ойласа жат. Шымылдыкты ещй ашып керд1 нурын, Алрандай-ак боп капты кыздьщ сырын. К,ыз да K e p in , кул!мдеп 6eTiH басты, ¥ялып, эдеп сактап бетш ашты. К амка мен казинанын киуындай Eni асыл киуадан кисындасты. Кыз бурын амандасып кылды жауап: — Алладан кадамына болсын сауап. ШаИизада, ырза болдым енд1 а зг е , Косура хахтан куып, кермек б1зден сэбэп; Ж айыцыз ж азган хаттан рылам болды, Шыккан зат анык 61лд1м келген жолды. Бар кудай узарынан сушнд!рсш, CyftiKTi сипатына кецл!м толды. Д ед! де 6ip шынжырды койды тартып, Сол ед1 шакырушы хабар айтып. Кырык ханша, келшы мьщ жария Буларра тарзым e n i бойы балкып. Некерлер амандасты шекер сезбен, XaceHAi кутш алды жылы жузбен. Тапсырды некерше нур Гулрасыл: Kepin кой рэшырымды шздер кезбен 150

Аты Хасен, султан деп айтар жайын, К амсы з деген патшаньщ кун мен айын. Кудай косса шын ж арым кияметтж Кызметшде больщдар а зд е р дайын. Шекер, шэрбат, алдына тагам жайып, Негылган ж ан буларды K epciH гайып. Ойнап-кулш отырды Гулгасылмен Кетшпейтш ант айтып, серттен тайып. Кеп кыздар ж ар-ж ар айтып, салды тесек, ¥рын келген куйеуге кылып есеп. Кыздардьщ сонда айткан ж ар-ж ары осы, Ш ала болар баян Fbin сейлемесек. Кеп кызда 6ip кыз болтан Балкия атты Бал, шекерден дэмд1рек, ce3i тэтть Булардын арасына «жар» свйлед, Болуга eni гашык махаббатты. — Ею гашык косылды, Ай менен кундей жарасып. Киуадан кисындык Кырымдыкпен карасып. Бурыннан бьпген адамдай, Bipiwtf 6ipin каласып. Алла шыны коспаса, Кетер едщ адасып. Ак, алма едщ агашта, Айтулы едщ алашта, Алар жарын кез болып, Алла косып жарасты. Миуадан пыстьщ буралып, Кисындастын куралып, ЭдепД козел асылдар, Д угада болып туралык! 1шшде алтын сарай асыл такыт, Онаша кызды койды аз уакыт. Ж умакка Tipi юрген Ыдырыштай, 151

Тез конды Хасен ерге мундай бакыт. О к тид1 M sp iM a p in iH кезш атып, Баскандай балапанын акку жатып. Кыраннын кимылына M efiipi канды, Ж ылы кан, ак уршктен дэмш татып. Ак суцкар шабытында уйрек iлд1, Кек тырнак кебесшен канра батып. Талдары шырмауыктай он буралып, Айкасып, жумарланып калды катып, Сол куйде ewi рашык, корынар ма, Турса да мылтык атып, кылыш тартып. Айкасып гафу канпрет ойынменен, Кумарлык леб1зшщ оты шалкып. 1нжу тас бурым ж ш ке т1з1лмеген, Квздер! жанра карап сузьлмеген. ЖауЬары аса кымбат кыз бойында, Арзандап будан бурын узьлмеген. Косылраны тез заман, Кеп заманнан журд! аман. Жана корд! табысып, Ойнап-кулд1 кауышып. Арманы болды-ау 6ip тэмам. Алыстан келш кез болды, Киуадан табысып. Аузынын ыстык желшен Кызуы оттай жанысып. Бал-шекердей тыйнен, Ш екер-шэрбат алысып. Шыбык талдай белшен, Шырмалысып калысып. Ак суикар ушты келшен, Кымтып кушып белшен, Салтанатты жар ymin Айдарам алла елшен. Армансыз ойнап жарымен, 152

Кутылды-ау K,aftFH шершен. Meftipi канды мырзанын Замандас туран тецшен. Рахат тапты жас жаны, Дертш щ шипа емшен. Рахат тапты жас жаны, Т ш н щ сусын, жемшен. Ажалдын OFbi атылса, Кашса да влер ан плркж; Кызыкка мундай батылса, Р ахат табар ж ан mipKiH. CaFbiHbin жарра шатылса, Саррайып атар тан плрюн. Он ei<i куйрык, кырык шалгы Бшктен буркгг ушкандай, Кокактап турран тулюге, Корынбай кыран тускендей. Каны жадырап жай тапты, Шиелегенд1 шешкендей. Бойы балкып мае болды, Кызулы шарбат 1шкендей. Кад1рл1 келген наркескен Иегшен кескендей. Ханым болды ханыша, Кыз атары ескендей. Муратка ж егп падыша Кайры мен xayin ескермей. CyfliKTi жары болран сон, Косылды-ау кыз да Tepic кврмей! Ханыша байбатшамен 6ip жатады, Кызыкка жаткан TyHi мол батады. Тан аткан сон кайтура уят ойлап, Калара aFaui атпен тез кайтады. — Ей, сэулем, сарындырмай к е л т тур деп, Ханыша мойнын кушып евз катады. 153

Сагынар ке л е а тан, оралранша, Е ю асыл 6ip сарайда бола алганша, С узш п терезеден кыз калады, Карасы FauibiFbiHbiH жоралранша. Амал ж ок бул ханыша калды шыдап, К алага барып ж егп Хасен узап. Тунде кы зда, тан атса шэрще боп, Сол журтта алты ай журд1 жолаушылап. Булардын уардасы кандай мыкты. Кумардан ею асыл эбден шыкты. Касты к кып кай уакытта кызрэ бермек Хан кызы алты айдан сон болды жуктк Алты айда кы з атасы келунй едк Баласын амандаса керугш едк Данышпан падышаньщ y93ipi Касына келген сайын epyuii едк Алты ай толып атасы кызрэ келдк Бау-ш арбак кус HicTi, жупар желдк Булардан баска пэнде журмейтурын, Ж 1бермес кыз багына бетен елд1. Гулрасыл дунияга аты мэшкур, Атасы керген сайын кылар шуюр. Падыша уэз1р1мен о да кел!п, «Осы кыз кумэндЬ>,— деп кылды шюр. Падыша кайтты, екпелеп каласына, Кении жудеп, дала боп баласына. Кызымда 6ip каталы к жумыс бар деп, Патшанын кызы калды жаласына. «Бул кызды улдан д а артык тэрбиелеп, Санадым кез1мн1н ак, карасына, Бул icTi KiM кылды!» — деп ашуланды, Юм KipAi бау-шарбактын арасына. Ар болды падышага мундай кылык. 154

К,ыз efli суттен де аппак, Судан тунык. Сол шаЬарда 6ip хаяр 1 кемшр болтан, Калата содан тарайд амал-кулык. Шакырып сол кемшрге хан айтады: — Кызымда болды 6ip деп мундай сумдык- Б ш п бер кы зга жакын болтан жанды, Айтайын елгешмше, ана, кулдык». Нанбас ем шатым той деп 6ipey айтса, ©3iMi3 кернеу барып кезбен кердж. Осыны KiM болса да аньщта деп, KeMnipre осылайша кылды буйрык. Свз1не сонда кемшр турды батып: — Бутан хайла кылмайын, балам, натып. Жын мен nepi болса да босатпаспын, Шмде болса билермш белп татып. Гултасылдьщ жататын сарайына, Ертец барып келей1н бону жагып. Баскан адам табанынан суртсе кетпес, Былтарыдан алмастай етер атып. Падыша KeMnip C03iH макул дед!, Табьщыз капияда акыл дед1. Кемп1'рд1 уй боя деп коя бердк Кыз б!лмей дэненен! жатыр едт Патшаныц Гултасылта айтпас ce3iH , Кемшрдщ кыз б1лмейд! ку м1нез!н. — Ей балам, сарайына бояу жатам Бояуга эгэр кепсе, талар кезщ. Деп алдап сарайына бояу жакты. Ж алтыз-ак аман койды алтын такты. Ертен кел!п жэне 6ip жатамын деп, Еш адам журмесш деп ж арлы к айтты. Амалмен ж1пс1з дузак курды даты, Жайына енд1 кемшр барып жатты. 1 Хаяр — сум, аяр. 155

Ондай кулык, болганын кайдан бьлсш, Кун батып Хасен M iw tf акаш атты. Кундеп ойнап журген хадетшше, Кушактар тактай басып перизатты. К ыз айтты бул c a p a ftF a ж акты бояу, B ip сумдык екеум1зге болды таяу. Экем MeHi, ceHi де елДредк Б Ы н ш егер шыкса биттей каяу. Куманымды 61лд1 ме деп ой ойладым, Ж ы лдагы аман c e 3 i биыл баяу. Сонда Хасен карады табанына, Кемшрдщ кез жетпейд! амалына. Баттасып баскан i3i калган екен, Журыпты аярынын таранына. ETirineH эр! етш етке баткан, Ж уса кетпес суйект1 барып капкан. Эгер керген адамра марлум дур, Kemeri кызыл бояу кемшр жаккан. Б1ркатар табанымен ауре болып, К алага агаш атпен Хасен кайткан. Ойында бейшараньщ дэнеме жок, Шалына бала болган барып жаткан. С ол кулырын KeMnipflin керш кашпай, Деген мае ж1ггг екен тэщр аткан! Белг1сш KeM nip керд1 ертен барып, Падыш ага хабар берд1 бара салып. B ip адам кы з касына келген екен, Дереу TiHT журтьщызды жиып алып. Адамнын еркек дана 6ipiH койма, Буйырса урлык 6 y riH болар анык. Карандар барша жаннын табанына, Кутылар зол1м нэрсе кайда барып.^ Падыша жиып алды жанды коймай, Адамра жер кайысты жиын тойдай. Бкпмейд1 не себептен тшплгенш, 156

Кашырды елдщ канын колмен соймай, Кылып жур жанньщ бэрш ж аланаяк, Бай, султан, хан демейд! ешюмд! аяп, Макшарда сурак алган перштедей Ж асауылдар дщкьлдер кылыш таяп. Каралды хан жарльшы парменшен, Бул елдщ ушыгына шыкты таяп. Каралып эбден болды елдщ 6api, Бул елден табылмады еш кунэлк Каралып журттыд 6api болраннан сон, Тштшд1 патшалардын уэз1рлерк Данышпан уэз1р айтты:— Хасен кайда, Болып ед бвтен журттан 6i3re пайда. Бул iCKe, сол кшэл1 боп журмесш, Бшд1ртпей устап экел осындайда. Сикыр бшген ж ат елден кеп журмесш, ¥рдым рой падышаны деп журмесш. Араштьщ аккарабас куртындай боп, Бшд1ртпей ишм1зден жеп журмесш. Хасешй устап алды ж аткан уйден Бас салып eTiK uieuiin, сырын туйген. 1здеп журген патшанын кунэл1ш, Бул ушш 6ip патшанын журты куйген. Айдалды шынжыр тарып xa H F a таман, Ашулы патша буран бермес аман. 1здеп журген патшанын кунэл1а, Дал 93i кылмыстынын Кызыл табан. Араш ат капияда мшбей калды, Дал 03i кылмыстынын кызыл табан. Кез болды андаусызда мундай заман. КаЬарына кез болды кешпейтурын, Тук рахым кермейд1 падышадан. Кылмысын кунэл1 боп мойнына алар, Хасенд1 алла кандай куйге салар. Кылмыстынын елгенш K ep in турсын. 12 а . Найманбс 157