Әсет. Шығармалары

К.ЫЗ АРМАНЫ Кудай-ау ул етпедщ, кыз еткенщ Кайры мен уайымнан кур етпедщ. Саррайып кун1 бурын журсем дары Арманра кещл ниркш 6ip жетпедщ Ата-анам асырап ен алып колга, Мшекей жасым келд1 жанада ohf3. Экемд1 кунде 6ipey жагалайды, Калыц сор, нэсш емес маран о да. Мал десе жанын сатар экем жарлы, Бола ма малды керсе кедей арлы. UlepiMAi iiuiMfleri токтатайын, ©Timi менен бурын талай зарлы. К,иуа, Айша ж астар о да еткен, Зар жылап Зарила кыз зорра кеткен. Разия, он уш ж аста Кунткан, Ж амал Олар да э д ж е т а з жолрэ кеткен. Барраны Кенжекыздьщ катын ycT i, 1стед1 сорлы бейбак не кылмысты. Кезшщ аккан жасы юмге батар, Уюмет кермей ме екен мундай icTi. Мал болса шалра катын табылады, Ж елш п токал Цдеп карынады. Сенгеш ушмегпн судья болса, Оран да 6ip карасы жалынады. 54

Алты кой болысына болды т ы р ы н , Bip токты шабарманра шыкты ш ы р ы н , Арызын тьщдайтурын еш адам ж ок, Айтады шарып булар юмге мунын!

ТЭТЕЖАНРА Ж М т бар ж т т т е де егеу-алмас, Ж т т к е кыз жаманы кезш салмас. Сейлескен азаматтар бара берсш, Bipeyre буйырганды 6ipey алмас. Ж т т т е р , кырындай бер актан киш, Онымен мэртабацыз болмас бшк. Ак К 9 щ л , алып берен болсан ашык, Сонымен данкыц шыгар халкын сушп. Кыз деген 6ip кызыл гул сатылмайтын. Тэттщ бар кей жаманга татылмайтын. Эрюмнщ алатугын аны баска, Лайьщ ан табылмай атылмайтын. Гул белщ тал шыбыктай бурандайды, Жан балкып, тэн ж1б1мей тура алмайды. Жараскан эзш це жар болмаса, Кундызга курым кшз куралмайды. Су моншак меруертпен т1з1лмейд1. Ж апалак уйрек устап, каз шмейдк Кыз деген ол бакшанын кызыл гул1,' Кымбатты магазиннщ асыл пулы.

Бул сезд1 бм пш болсан, болжап ойла, Примере 1 бул тамаш а сездщ сыны. Ж аксы кы з бакшадары сандураштай, Кетед1 румырыньщ юлтш ашпай. Жазганын 6ip-aK ауыз ж ум бак екен, Дэл ш еи тк жумбарывды ж аза баспай. Хат жаздым калам устап сэулем азге, Болады ж1г1т кумар нурлы ж узге. Щсщей жаман-жуман ж алтактамай, Шырарым, ж аксы ж ауап 6epini 6i3re. Ризатлу хат жазамын жамалына, Жетпейд1 осте кез1м амалына. Курбым деп нэсш м тевдес хат жазамын, Tnri36e катты жауап назарыма. Солем де кайта-кайта перизатка, Санама соулешзд! бвтен ж атка. Шырарым, атьщды этап хатка салсан, Калармыз журт eceri — жаманатка. 1Пример—мысал (орыеша).

ЖАК.СЫ ЭЙЕЛ Аккуба катын болса бойы суцрак, ' Кызметке шакырранда турса зымрап. Дауысы «зу» дегенде эрец ш ы р ы п , К еудеа енкейгенде етсе булгак. Кара кас, жазык мандай, кара кездк Дауысы жш-жЫ шке, жумсак сездк MiHe3i майды ер1ткен коргасындай, Кореец де ертел1-кеш 6ip мшездк Ж у зж щ aFbi аралас кызыл бегл, Жалран сез сейлемейтш адал ниеттк Ак ДсД, узын шашты, nicie мурын, Ауызы акыл сезге тым-ак eim . Салалы он c a y c a F b i, кеуде жазык, Жж1шке 6ip-aK тутам бел! нзз1к. Ер1менен буралып куле сейлеп, Эдеппенен ж ы р ы л ы п кете жаздап. 58

ЖАЗ Ж аз ш ы ры п жаманшылык, жогалганда, Тал гулдеп, шалрын ecin окал ранда. Булд1рген, каракатпен терем1з деп, Сай-caftFa кыз-келшшек жоралранда. Bip кырлы, ceri3 сырлы бозбалалар, Рашырын 1здеп табар со барранда. Оларра тал шымылдык, шалрын тесек, Басына ж асты к болар томар да онда. ©зшщ халал жары болмаса да, Bip-6ipiH коре алмаса со да арманда. Ж ш ттщ 6ip кумары осы дары, Армансыз к1м етед1 бу жалранда... 59

T 0P T K Y A АК.БОЛАТТЫЦ БИ1 КЭР1ПКЕ АИТК.АНЫ Кун какты сур шолаксыц шыр бетпеген, Кгсщей ерт еиирген тур бггпеген. Аракка апиынды e3in iuiin, Bip кусыц мал-басывды ербкпеген. Асаудай аптыд басып орындайсын, Кур свзге кунары ж од жалындайсын.. Тер1дей сабын жакдан жылп-жылп eiin, ШНркш-ай, койган жердей табылмайсьщ.

KAPAK.YPCAK, КУШ1К БО ЛЫ С^А АИТК.АНЫ К,аракесек ет едщ казы болдын, Каракурсад ел-елдщ азы болдын. Жершде KopaFa урмес тебет едщ, Бул кунде мунда келш тазы болдын. 61

КЫЗЫР Т 0Р Е Г Е АЙТКАНЫ Терт найманта тартканы 6 ip жауырын, Мына ж а к к а тартыпты бар TayipiH . Тереден де эд1лдш кеткен екен, Б1зден де жак.сы керд1 рой ез бауырын.

Ж асболат, Kici-ак едщ алшактаган, Бул кунде борсык болдын. ш сактаган. Жершен ауып келген он ею бай, Сай-сайдьщ саласында жан сактаган. Асуга ат шьщпайтын арба n ib iF a p , Кыранды канды балак KapFa жыгар. Бурынры копа бузган кабыландар, Коргалап коян керсе шепке 6 y F a p . 6?

Баласын бесжтеп атастырып, Арткы дауды дояды шатастырып. Ол бала елед1 ме, есед1 ме, Карлыгаштай дылменен матастырып. Жынысын малра сатдан малрун мшез, Осыньщ есщ болса обалын сез. Нанбасац аят сезш абайландар, Сауданын 6api ха рам кермесе кез. 64

СЕН1СПЕЙ УАГДАЛЫ С Е РТ Т Е Н К.АЙТПА Сешспей уардалы серттен кайтпа, Талаптын атын артып п зп н тартпа. Дуниеде суйгенщ бар, куйгенщ бар 0p i суй, opi куйш — 6ipeyre айтпа. Сасканда санасыздан ак.ыл сурап, Есекке епз рой деп жуг1щй артпа. Есерге ескерус1з сыр сактатып, бю нш , аузыц куйш азап тартпа. Жылымды келде ж аткан жол деп ойлап, Журемш деп шыра алмай cyFa батпа. Анык, жаудын, журег! аршылмайды, Бал берсе де байкамай ктемейдк Берер деп алданып кур карап жатпа. 5 Э. Найманбаев 65

К.ЫЗЫ С Э М вГЕИ Д Щ ж о ц т а у ы Булбул боп туган ага-екем, Ж алганда ceHi керем бе? Турырдан ушкан ак сункар, Кез болдыц келмес теренге. Ойымда менщ бар ма ед1 Айырлам деген сенен де. Шырэм деп талап етш ен, Кун шалран бшк беленге. Кулаштап колын созрызып, Жетшзбей кета-ау дегенге. Тетелеп THin аж ал ок, Квлденен, сорып елерде. Канатын кэрып балапан, ¥ш а алмай калды-ау уяда. Би1кке шырып кара нар, 'Гусе алмай калды-ау кияда. Жалрыз да балан жасартыи, Жанрыртып шаруа жияр ма! Ж ары к боп турран жалрыз кез, Кирадьщ сынып пияда... 66

AFa-екем кетт1 елшен, Ак сункар ушты-ау келшен. Карга адым жер баса алмас Ажал ок тисе белшен. Кызыл гул ушпай турар ма Казанный катты желшен. Кайран ел! айрылды. Камал бузган ершен. Орын, мэнсап, жол алган Найманнын, Ала келшен. Кен, кабырга толыгым Шарасын шапкан кещнен. Айрылып жалгыз ж енелдьау Курбы да курдас текшей. 0 3 i курбы KiciHin Булбулы ушты-ау кепнен. Елдеп сорлы 6i3 болдык, Айрылган сондай бепнен. Алшактап ескен басым-ай Агаекемнщ дем1мен. EKi де жет1м ж ас калды-ау, Бакытыньщ кемшен. Агайын, туган гибрат ал Bi3 мунлыньщ сез|'нен.

ЭЙЕЛ1 ТЭТЕЖ АННЫЦ ЖОК.ТАУЫ Кайрысыз пенде кымсынбас, Ж алганда кенш м 6ip гынбас. Кек куншде орылды-ау, Кек орай шалгын кыршын жас. Таратка шыкты такуа, Жамандывда умтылмас. Ордасын nepin ексш -ау, Жаралай конган ауылдас. Топ басы толык алраным, Атамай тастау жарамас. Ойымда ж ок бул жылау, И рш ш кке болдым мае. Турырдан ушк,ан ак иык Кайтадан 6i3re кайрылмас. А к сауыттан айырлып Калгандай болдым жаланаш. Кара 6ip салдым басыма, К,айрырдым асыл тасыма. Ажалдын оры кбз болды-ау, Елу алты жасында. Багланым сенен айрылып, Кор болган жер!м осы ма?! 68

Касиетп манабым, Слздей еиш м табылмас. KaaFbiHbiH калы н керпесш, Мендей еиш м жамылмас. Алатау ед1м — сай болдым, Аррымак ед1м — тай болдым, Алшандаткан булбулым, Bip кунще зар болдым. Айтайын журтым зарымды, К енш мдеп барымды, Аманат койдым аллага, Суйенген кара нарымды. «Э» деп аузымды ашайын, Кайгынын отын шашайын, Ж.ылады деп секпе журт, Анырап маукым басайын! Адам кылып жараттын Эуел!, кудай, басында. Арманым ж ок кой деуип ед1м, Коскан сон тардыр асылра. Булбулымнан айрылып, CyfleriM кум боп жасыды. Каракемер жар болды-ай, Ж агалай келш ел конды-ай. Жалгызымнан айрылып Кен дунием тар болды-ай! Келед1 деп журуци ем, Булбулым, сеш куанып. 69

Дария, шалкар кел1м1*з, Жер болып калды-ау суалып. Кайгыменен карайып Кан байланды-ау кез1ме. К,асиегп булбулым, Зар болдым айткан сезще. Жалрызымнан айрылдым, Юм кершер кез1ме. Алма aFam ед1м жасарран, Алмасы калды-ау киылып. Ж атсам уйкым келмейдк Ж умсам кез1м туйшп. Кайткенде уйкым келед!, Imi-баурым куйшш. Шын жакыным, жэрдем1м Шыбын жанра балаган. Айрылдым дурл1-муЬэрбан, Кудайдан сокры панамнан. Душпанды жатка санамай, 0 з ойына балаган. Ынрайларан курырын Тлжд!рдьау жарадан! Жоктау мирас — кайгы сез К,атын мен кыз балага. Асырып айткан акгал сез, Бос кетед1 далага. Д ауыс емес мунлы сез Бш мд1 мен данага. Ж1герл1 ж ас кайгылы Кэрн'лер салсын санага. ('ау куншде болып ем, 70

Айткан лак, садага. Жакын туги жат жылар, Осындай тунык тазага. КаЬармандай шыдайын Тагдыр коскан казага. Табылмас менщ орайым, Кимасымнан айрылып, Кызыл гулдей солайын. Квзден аккан ыстык жас, Омырауды бояйын. Каны кашкан кызыл бет, Квк тырнакпен ояйын. Касиетт1 булбулым, HeciH сенен аяйын. Аррымак жалсы з, ер малсыз, в л !м мен конак болжаусыз. Касиетт1 булбулым, Мен жылармын армансыз...

• Айтыс-1$агыстар •

ЭСЕТ ПЕН КЕМП1РБАЙДЫЦ К.ОШТАСУЫ Эсет: Ассалаумагалайкум, нар Кемшрбай, Наукаска шипа берсш патша кудай! Аспанра айнала ушкан, ак сункарым, Кез келш жайган торга бопсын мундай. Наукасын мендеу тартты дегеннен сон.— Жыладым бэйгг айтып уш кун удай, Дауысымды танымайсын, атым Эсет. Мен келд1м эдеМ 1здеп кещ лщ сурай. Япыр-ай, жауап катпай кеткенш бе, Журтьща атын, шыккан кыраным-ай!.. Кемшрбай: Кещлд1 Эсет келд1 кетергелк Кысады кеуде пйрюн жетелгелк Артыма 6ip ею ауыз сез тастайын, Басымды жастыкпенен квтер берП ©леем де «кок кептерге» 6ip сш-айын, Ку тактай ею шекп опер 6epi. Аузыма айрыларда евз салмасан, Конранын, влен пйрюн, бекер ме ед1?.. Ал, ешй пйрюн комей былпылдасын... Co3iMAi эш иаз KiM тындасын. 75

1шшде Аррын, Найман салдым айгай, Не кылып нйрюн кемей жыртылмасым. Мойынга Эз1рей1л салса куры к, бы ем ш рарып жанныц кутылмасын, Кемшрбай бул дуниеден кешш кетсе, Бйлемш, енд1 ез1мдей ул тумасын... Суырран кынабынан нар кескендей. Эр жерден кызыл т ш м кылтылдасын... Кещлд1 Эсет сурап келгеншде Таба алмай iopi тарлан сылпыцдасын. Боз шанса, боз озбай ма буырылдаи, Мен шансам, жер танабы куырылган. Жай тастап кулашымды алып жылдам, Ж абынын кунде озушы ем тугырынан, Б1реумен алтын ж узд! досжар болмак. © зМ н бойга 6iTKeH пирылынан, Келсе де токсан акын жолай бермей, Мен-дары озып журд1м ырылымнан. Ер Дэугг жет1 ж аста иектеген, Жасынныц суын ш кем кудырынаи. Терендеп Сырдыц суы катпаса да, Сонда да келмеуил eai жулырымнан. Э й, Э с с т, ос ы дерттен мен елемш, Наукасым мецдеу тартты бурынрыдан ¥ш са да канат байлап аспанменен, 6л1мнщ юм кутылар курырынан... Сурасан, хал-жайымды, Эсет жаным, Жатырмын ушайын деп турырымнан... Эсет ж ан, бул аурудан елем бьпем! Алланыц аманатын берем бьпем! Кеудемнен кек ала уйрек «кош» деп ушты, Сол uiipKiH K ep i ж олдас елец б1лем... Эсет ж ан, осы аурудан онбас бм ем, Алланын oMipi ею болмас б1лем. Кеудемнен кек ала уйрек «кош» деп ушты, 76

Сол елец Серкебайга конбас бьлем. Басымда отырды ексш кимай токтап, Кете алмай бетен жакка айналсоктап: «CepiriM,— кош аман бол, Кемгйрбай!» — деп Жылады бурынты еткен кунд1 жоктап... Караеткел таныс ед1м ею apaFa, Семейде топырарым болар бьлем, Кемшрбай’ дура кылсын бишарага!..

Э С Е Т Т Щ МЭЛИКЕМЕН ЖАУАПТАСУЫ Мэлике. Алматы осы кунде б1здщ дуан, Боз бала, меш керде кун де куан. Ym ж узге еленменен атым шыккан, Сурасан уранымды Албан-Суан. Шырып ем Албан-Суан тукымдалып, Кайткан ж ок бабам ж аудан кыпылданып. Ym ж узге еленменен атым шыкты, Талгардьщ Талшокысы сыкылданып. Ш амдалга балауыздан койдым бмте, Боз бала, болган уакта колыц сигге. Ym ж узге еленменен атым шыккан, Сурасан менщ атым кыз Мэлике. К,удай-ау, алма кылдын epiK кылмай, Багымды осал кылдын 6epiK кылмай. А ллага эйел кылган разы емен, Ж ы кам а * азгана жыл cepiK кылмай. Ауылым Kemin конды Бадамш ага, Ym мын уй агам болыс адамш ага. Ym ж узд щ 6ip санлагын тандап бермей, К,айтей1н экем бердьау тараншыга. Ж ы к а деген1 кы зды к a Fact.! Ж ылкыбай екен. 78

1шшен карарайдыц каздым апан, Шыгарам елец менен iurren капам. «Кутылдьщ ку сартыннан» десе 6ipey, Берер ем шуйшнйге ат пен шапан. Эсет. Эн салсац Meftip кандыр салгандай рып, Уйрешп жастар рибрат алрандай рып. Т эта 9HHin арасында асыл сездк Токысан меруерт пен маржандай рып. Сейлеген граммафон табарындай Мирас боп боз балара калрандай рып. ¥раным Аррын-Шордан, Каракесек, Болмайды адалдыкка арам есеп. Атандык урлык кы лсак каныпезер, Би болып о да жаман пара жесек. Keci6i имам агзам сауда кылмак, Оны да кем берд1 деп кылады есек. TaFbi да тук б1лмесек «надан» кояр, Б1лгенд1 жариярып сейлемесек. Наданды 61л)мс1з деп кылдык есек, 0 р кеуде ерескелд!н ce3i кесек. Арасын ж аксы-жаман айырмаса, Дегенмен басы жумыр бар рой есек. Кез тояр, кещл тояр кылыры жок, Соктадай сомасына адам десек. Ж1г1тке б ш м жолдас румыр cepiK, Bip турл1 адамшылык киын есеп. Байкамай шала куйген толып жатыр. Колымен коз боп жаиган отты кесеп. КелмеГш еткен ж астык ек1нсек те. Айналып кайта келмес эке десек. EKi ел1 кызыл т!лдщ аркасында Талайра салрызып ем белден тесек. 79

ЭСЕТТ1Ц БАК.ТЫБАЙМЕН КАГЫСУЫ Бактыбай. Уа, менщ атым Бактыбай, Домбырамды кактым-ай. С ез накысын таптым-ай. Уйсш, найман бас косты, Тьщлатайын жаксыма-ай. Туралы тулпар дуда озар, ©лецнен окты аттым-ай, Арын судай актым-ай, Катарын малдай бактым-ай. Аррыннан келген акын м м , 3iKip салган баксыдай? Эсет. }KiriTKe кисык кылык мшменен тек, Ж араспас ж ас бойына сынменен тен,. Колы саран, надан бар, к е ц ш карау, Ак ж урег! карацры тунменен тен. Кулд^рп, калжынга уста Tayip xciriT, Кещ лдщ бакшасында гулменен тен. Саскан жерде ойланып тапкан акыл, Заты жалран болганмен шынменен тен. Акылына жараскан жаксы жолдас 80

Ю ндтннен тараган улменен тен. Ойыншы, калжын, сы как кетерген ер Tepici жуан ел1 шлменен тек. Жаксы атадан жарымес бала туса, Кайырымсыз кайрылы сумменен тен- Ойсыз, мисыз болады кейб1р ж1ггг, Ж1гер1нд1 кылады кумменен тен. Б1реуден пайдаланран акыл, рылым Жанбырмен араласкан нурменен тен. Катынша жырлап айткан жалайырра Дегенге шыдайын ба жынменен тен. Бактыбай. Мен Бактыбай акынмын, Уйсшнен аскан атакты. Мешмен юмдер тенейдк Аррыннан шыккан жатакты. Эдеппенен айталык, Сейлемейж шатакты. ¥лы ж уз бен орта ж уз Bipre туып жасапты. Эсет. Бактыбай тен болмайсын мешменен, Дауыс айткан катыннын сез1менен. Юсщей аксай баскан кираландап, Шырмалып отырам ба сешменен. Аузыма анык тартсам келмес пе едщ, АйдаЬардын лебшдей жел1мменен. 9й сорлы, салындыма ораларсьщ, Арынды HipiMiM жылымменен. Узшд1 шуканактын шалшык суы Тен боп па дариянын кел1менен. Кайнасам астананын казанындай, Сорпамнын тенелмейсщ к еб тм ен . 6 Э. НайманбаеЕ 81

ЭСЕТТ1Ц С ЭМ ЕТ T 0P E M E H АИТЫСЫ Эсет: Казагым карангыда ©Mipi еткен. Ецбекс1з эр нэрседен кешл еткен. Кояндай келецкеден боска коркып, Б1ле алмай барар жолын зенлп еткен. Уш ж ылда 6 ip келетш сайлау болса, Бар малый ысырап кылып T e rin еткен. «Малдыныц 6 e T i ж арык макал болып, Малсыздьщ T ip m m ir i KeMin еткен. К,ырык жезт кызра берсе шал алады Кисапсыз кеп мал 6 e p in Terin еткен. Талкан боп тас ошагы шарылеа да К ыз алган кылмысты боп кен1п еткен. Шыгарран тере билеп зан енеге Ж ок жумыс шариратта ол немене? TepeniH катынынан 6ip ул туса, Онысын не кылып эр тебеге Тендесш кара казак келе алган жок Теренщ ауылы конран кенереге. «Тере» елее 6ip казакты бэйге Tirin, Ic кылрэн ece6i ж ок ережеге. Тереш тук б1лмейт1н султан койып, Квргендер, б1лгендермен тен келе ме. 82

Хабарсыз кара кещл казаш м-ай. Epinci3 бшпк 6epin сол немеге. Сарт, ногай, саудагер бар базардагы О дагы каран^ы елге таж ал дары. ¥ялмай 6ip тенгеге 6ip кой алып, Халыктын канын сорды-ау булар дары. Bip тенгеге он тенге вексель жасап Халыктын e6iH тапты алардары. Прикащик сулу ат пен эсем киш, Typi ж ат койра карай шабардары. Казактын 6ip сиырын куа кашып, Борышын улест1рд1 замандары. Мал шашып казак кумар шен алмакка, Такытта уш жыл жатып дем алмакка. Аз малый арам жолра ысырап кылып, Пэледен урлык, зорлык жем алмакка. 0Keci олай, баласы былай тартып, Сатады карындасын он ж армакка. Сайлаура ат таппаса еп з MiHin, Бай тугш кедей кумар 6ip бармакка. Би кисайта тартады мурындарын, Бшгенсш ap6ip icTin орындарын, Хакикаттан хабарсыз шартак билер, Бузды рой эдшеттщ форымдарын. К,анрытып кара журттын канын сорып, Сипаран казандай кып карындарыи. Нахакты эд ш етаз куйд1рдщ рой, Биеке-ау, муньщ калай карынранын?! Bip кедей кателес!п колра туссе, Дурыс па соган 6apiH жабылранын? Осынша KiM экетт1 тойымьщды, Б1лмеймш элде рас, ойынынды. Bip нашар жанылыстан 6ip ic кылса, Суйреттщ соран карай сойылынды. 83

С ЭМ ЕТ T 0 P E H IH ЖАУАБЫ Арнаулы Эсе арака жаздым хатты, С уш ки адам едщ инабатты. Уйше Кэюмжанньщ барып ед!м, Окыдым с!здщ жазган докладты. С езщ нщ марынасын барлап керсем, С егш с!з бурынры еткен ел! аруакты. К,азакты карадры кып ес1рд1н деп Айыпты кылыпсыныз тере затты. Тары да болыс пенен залым деп, К,агытып ел!, Tipi — eKi жакты. Айтайын «э» дегенде атан аррын, Шакырып Эб!лмансур касына апты. Ол кунде Tepeci3 де болран казак, Сол кунде мактан кыпты ел шаппакты. Тере кеп ортасына султан болып, Тузеткен тезге салып сан — шатакты. Куранда 9б д !л мина минан койып, Кунэкар шапараттан махрум капты. Алматы, мына uieTi Алтай, Мерген, Басушы ек аярынды керден-кердец. Найманнын жаксылары бас косканда, Сары кымыз, сэры ала май, жеген арнен. 84

Мысыктай eKi кезд1 таре жумып ап, К ы з ы р ы н ¥ мыт болды-ау мын кун керген. Кеп аргын Кдркаралдан кацрып келш, A p F bi кеп ак шэулше бидай терген. Кад1рл1 кариянын 6ipeyi едщ Жел шайкап, ашылды ещи жапкан пернен. Калайша кытырыма тиддщз ci3, Ci3fli ешк!м деген ж ок кой: «эйелге ерген» Эсет: Хат жаздым Жегосудыц Сэметше, К,арсы сез кару жаздым кам етуге. Туныктан тузу туран бала рой деп, К ецш м тузелер деп дэме етуде. Кызынды сексендеп ш алга 6epin Осы да унап тур ма ж ар етуге? Кез жасы осылардьщ юмге болар Румыры жылауменен зар етуде. Кудайга тагат eTin кулдык кылса, Бес Kici epTin журед дэретше. Адамдык эдшджтен шыккан ic кой. Осы д а сиып тур ма шэретще. Сез1щй рас болса майданра кой, Kapi аран ж уп рерлж боп етшде.1 1 Эсет найманнан кы з алып, сонан елше дайтпай калады . «Эйел­ ге ерген дейтМ сол.

Ш Дастан-хиссалар *

ПУШКИН Орыста 6ipey бопты Пушкин атты, Окыган 63i устаз маррифатты Милы бас, ойшыл кеуде, озкан жуйр1к Жактаран шыншыл болып хакикатты. Казакш а ©3i раят шеж!ре акын, Болмаган заманында ондай затты. Акшаньщ анык кымбат м езгш нде, Bip жазран к1нагасын 2 мьщра сатты. Аралап {мперия 3 орыс журтын, Тузеткен Русия4 мэмлэкатты. Заманга акыл тэмсш 5 елец жазран, Журттары калдырура киянатты. Ол ©3i канша журттан рылым б1лген, Окыран канша журттыц тш н быген. Атакты заманында экылрой боп, Ж ок ед1 кемш1лд!г1 кызыл т!лден. Маррифатты — арапша 61л1мд1 деген сез. Кшарасын — кггабын. 1мперия — империя. Русия — Россия. Тэмс1л— лайыд, сай арапша. 89

Суык, боп ойын-кулю, ургашыга, Токтаткан табигатын ©3i мулдем Опа ж ок ургашынын, 6ipineH деп, Бойдак боп катын алмай кырык жыл журген. Ер елее, калган катын байга тиер, IIIbiFap деп не махаббат осы турден. Ш ыдамсыз т1ршшкке niipKiH кещл, Барабар елее солган кызыл гулмен. Сырты тау, рухы улкен, д ен еа дур, Акылмен ак журекке кецесш жур. А д а м г а гибрат 6 e p in пайда жолдан, Халыкты ак, жолына K e p c e T in тур. BipeyfliH, жаман — гайбат жайын жазбай, Шыгарып тэсш кылран елец мен жыр. Сыр ашпайтын адамга c©3i жумбак, Табылар мшезднен он ceri3 кыр. Аралап мемлекегп сешл етер, Пайдасыз жумысы ж ок боска бекер. Ол Пушкин кырык жасына шыккан жылы, М эскеудщ шаИарына келш жетер. Багаеы падышадан зор Ьэм атакты, Хан, кара бш м дш щ 6api некер. Соншалык журт ыкылас кылатугын, Эр турл1 магрифаттан жол керсетер. Табигат баска болар мшез, сана, Былым дос ж ан мен тэнге жалгыз гана. Окыган, e3i сулу се п з кырлы, Дейтугын кыз бар efli Татьяна. Акылга таба алмайсын онан молды, ¥гынып эр нэрсеге к е ц ш толды. Нур-нуска, эдебиет, гылым, акыл 90

Создырган шартарапка енер колды. 0 3 i де 6ip жандарал байдын. кызы Ер кермей дэл он се п з ж аск а толды. Bipimui сулулыктан мшез, ойга, Ж ат есек жанастырмай зипа бойга *. Дардырда жазуш ылар солай деген Бар рой деп киянаты юна койма. Зат курдас, акыл уйлес таба алмаран Мэз емес келгенше дуние жайра. Тазалар, шын жаралран жан осылар, Айтайын жумысыньщ паркын ойла. Bipeyre кершбеген сырын ашып, Кермеген ер жыныспен сыбырласып. Бшмеген Татьяна э з ш жок> Канжардай жауабы STKip, сезге машык,. Bip ж азган юнагасынан пайдаланып Пушкинге болып ед1 сырттан гашык. Heci осы кызды кыршындай р ы п , Kepcerri кеткен жасын кырыктан асып. Дуниеде арманым ж ок деунп ед! кыз, Ж ар етсем шаЬдаттьщ2 MepiH басып. Ойлайды 6ip жумадай Татьяна, Жуг1н1п киялына акылдасып. Ойлайды сынайын деп сэлем хатпен, Керсетш шын ninipfli ишаратпен. Жол да ж ок сез айтура уррашынын Аркалап таудай кайры, уятпенен. Суйсе жен, сексе киын — кандай тан,ба, ЖеДп жур неге K 93i 6 y riH танда. Зипа GoiiFa — тал бойына. ШаЬдат — арабша куэлш. 91

Пушкиннщ эйел ж акка к е ц ш суык, К,ыз бьлер кы збас жайын жуырманда. Суйтсе де шыдай алмай рашык отка, Осындай байлап жазды басын сотка. Аттады амалсыздан эдеп жолдан, Сулудын журсе Tayip ici ходка.1 Ж алтанда кы зба кещл, Hand жаман, Кумарсыз ж ан мен тэнге тапшымаран. Ж уректщ айдауына журемш деп, Ж алтанда юмнщ 6aFbi апшымаран? Тэт1шт1н жубайынын болса сэтк ПЫрден хабар 6epin айткан дать ¥ я л са, кы зарса да сабыр етпей, Пушкинге мынау кыздын жазган хаты: «Багы ж ок, талайым ж ок ед1м сорлы, Аттадым epKiH кетш ораш жолды. 1с емес ауыл уйлш, анык суйем, Бола ма сынап ж1бер мунын, орны. Хал1мд1- осы хаттан 6ip байкайын, ¥ррашы 1стемеген сезд1 айтайын. Корлыкка басты байлап арзандадым, Суймесен, eMipiMine зар тартайын. Хош алып меш суйсец мактарсыныз, Ж ау болсац, табанына таптарсьщыз. К,ош алып ж ауап кайтар курмет етсен 1 Ici ходка — ici ouFa (орысш а). 92

Макусутым: жариян 1 боп кызмет етсем. Bopi 6ip ургашынын бу да сол деп, Амалсыз хал1м ненпк екпелетсен». Хат жазды осылайша перизатка, Ием бол, ие бол сан ж алгы з хатка. Суйсем де, куйшсем де мен бйгейш, Сырынды менен сезген 6ipeyre айтпа. Тапсырды секрет хат почтовойдан, ¥рынды окып Пушкин меглум жайдан. Келгенше кырык алтыга кызынбаган. Жуырда нана калсын бутан кайдан. «Нур Т этш ! Мен кырык алды, сен он ceri3, Арамыз екеум1здщ ушкан тещ з Жадырап ез1н курбы ж ас байта бар, Жолын болсын, влмейт1н камын жец!3. Жургенге сыртым Tipi эуес болма, Дуниядан 6i3 бакыр да кайткан жанбыз. Жарым ж ок акылдасар, ж алгы з баспын, Honcire жаралталы жэне каспын. Казанта кырык жыл кайнат ж 1б1мейм1н, Кун шыгып сахарада ж аткан таспын. Алматан беторамал дуние тойдан, Уш Ke6iH жамылганым, жаланашпын. Гул1ндей райханнын Татьяна, Мен Ызд1 калайынша аямаспын. Тыныштык рахатым ж ок жаралталы Тэн тылым суы бойыма таралталы. Орны ж ок бул ж умыска жоламаныз, Мен жалгыз кырык жыл болды камалталы. 1 Жария — арабша ашына, кун дегеи сез. 93

Ж акса д а журепме с1з ж азган хат, C93i алые, марынасы — 6api де жат. Ж ат сацтайын елгенше бул сырывды. Етсещ з бул жумыстан MeHi азат. Ж урепм кызынбайды уррашыра, Сезщнщ кызсам дары турасына. Кара жер ата-анам — ец жакыным, MeHi аяп азаттык бер 6ip басыма. Ж асьщ ж ас, ж аксы т1леу алдьщызда, Журектщ азба, шырак, кызбасына. Сау болсан, тандап тиш косыларсын, -Не тере, не 6 ip байдыц мырзасына». © T iH in шын хакикат сырын айтып, Ушбу х а т 1 тапсырылды кызга кайтып. Ж анаскан ж ар болам деп суйген жардан, Кайрырды Татьяна жапа тартып. Амалсыз алла дагдыр етпеген сон, Обалын кала берд1 мойнына артып. Hyp Tarim кумар еткен талай ерд1, Корлады Пушкин б1лмей нэзж белдь Сапар ры п екшнп жыл Пушкин акын, Мэскеудщ шайарына жэне келдк Дардырмен Татьяна жаны суйген, Саррайып зарыпырандай im i куйген. 0 3 iH iH K a cip eT iH e 3 i б1лед, Бак, кайтып, басы катып e c n i куйден. ¥ррашы, еркек 6 ip iH e сыр берген жок, Эуреге суймейтурын мойнын иген. Ж алганда жаны шыкпай ж азылар ма. ©летш екпесшен ж ара тиген. Баласы министрдщ гашык бопты, М ахаббат жан-тэшмен кызды суйген. 94

Ашумен Татьяна ыкгиярсыз Дагдырдыц кызык кермей сырын туйген. Басынан ерю кетш кабыл алды, Ж алгыз-ак бюед еткен халд!. Мэскеудщ шаЬарына марлум 6epin, Атакты адамдарра хабар салды. Ж атканда той басталып жинап елдк Атакты марлумыныз Пушкин келдк Отырды тойра келш Татьяна, Назданып мын киялмен бидай ецдк Сулудын сырты T ip i, рухы 6 e p iK , Калмаган сабыр жецш, бойда желж. ©3i керген кыз да болса кияпатты, Буларды шын ж аралган асыл делж. Байкады парасатын Пушкин кыздыц, TeKcepin терец оймен кез яйберш. Ж атык сез, жайдары, ашык кандай дана, Мактаулы Kipci3 туран Татьяна, Сезшен тындаран жан улг1 аларлык, Айтады елшеуменен тым азрана. Жактырды кызды сынап кэмал оймен, Иланып уррашыра сонда рана. «Байкамай кымбаттыкты керд1м арзан, Сорым ба суык керген Ыздей жардан. 0з1ме осы кушм асусыз ж ау Айрылдым арнап жазран бойтумардан. Халщнен алдыцры жыл хабар барып, Хат келд1 алдыцры жыл ci3 кумардан. Саудама тегш келген алынбадыц, Саналып су моншакка ш жу-маржан. Бул ката — надандыкка мен ж азалы , К,иын дерт елгешмше маран арман. 95

Кешпел1 алтын кслгепде кез1м нормой, Етпедщ ол уакытта эзел парман! Жатты суй in жакында той бастапсыз, Уакыты е л п отыр колдан дэрмен. ¥ррашыда аздей жан тумас десем, Ол планым 1 болып т у р 6 y riH жалган. Басымды eTeriue енд1 салдым, Дуниеде жарым езщ ойыма алран. Кабыл ал бул соз1мд1 асыл калка, ¥рыппын ез саныма ©3iM балта. Ойлаймын ecKi кекпен унатпайсыз, ©TiHin iciM TycTi ci3re кайта». Почтадан тнд1 кызра мэзкуру хат,2 Окып кыз куйд1 буран, болмады шат. Пушкинге ауран кеш л айнымаран Бул созге бару керек не дэлелат.3 Кылшык, ж ок киялында киянаттан, Адылмен o ftF a KipA i неше кабат. Дуниеге ж аралгалы он ceri3 жыл Ж ас бойга жапсырмаран 6ip жаманат. Ойменен октан тузу план жасап, Буларра себеп болды зор керемет. «Басы нда ci3re шскен егш ед1м, И еп з орып алсан тегш ед1м. Элемде жаным cyflin ж ар болмакка Жактырып сэлем жазран 6eriM едщ. Планым — бул ж ерде ойым деген магнада. Мэзкуру хат — арабша элп хат. Дэлэлат — дэлел. 96

Тастап ец табанына ултарак кып, Суйгешм, сенен кайгы шегш ед1м. Жауып ен какпанынды езщ cepnin, Тастап ен. сез канжармен неше кертш. Он тиген кос екпемнен мен 6ip козел Жарадан жазылар ма елген мертж. Тамырьщ токтап калган канданыпты, Суынып елген денен жанданыпты. Дунияда жарсыз оту ж арамас деп, Кдтайып еркект1-г1н шамданыпты. Ол кезде мен де езщдей шын сорлы зар, Басында ез басынньщ сол жумыс бар. Акымак, боп акыньщ арттан Tycin, Тагыда килжтщ бе кыркылжыц шал. Байкасам кисыны ж ок бул 6ip медеу, Ж атады сарандыкка TinTi ундемеу. Ертен, сагат тогызда конакка кел, Берешн жауабьща сонда телеу. Ертен сагат тогызда келд1 бул ар, Аласы акыр iciH калай кылар. Ертенг1 тап сагаттын тоиязында Жолыкты eKi куйеу умар-жумар. Буларга Татьяна сырын айтты: — Тауаным дуниеден бурын кайтты. Жургенде мен жыгылып, бул суык боп, Сазайын кумарлыктын керд1м катты. Бул капалык кан болып журег!ме, Рашыгым- мунша мехнат аркалатты. Eni жыл мен де мундай куйш ед1м, Т1рлжтен ум1т y3in жур!п ед1м, 7 Э. НаПманбаес 97

Капалы журеплш кетеруге, Epinci3 биыл спзд1 суйш ед1м. Эз басым екеущнен б1рдей аман, EcKi ж ар хат жазыпты кеше маран. К,алыс ниет, хал1мд! байкау ушш К онакка exi разиз келдщ маран. Байкамай басым катты хак буйрырын, Адамнын Нздер деймш нак жуйр1пн. Ж аданы бурынры оймен жанастырып, Осыныд дэл екеущ айт бшпгш. Шакырран булар б1лд1 кыз мшдетш, YMiTi кайтып кыздан узшетш. Тайталас анык майдан болды 6 ip ic, Не елш, не болмаса T ip u ie riH . Падыша Александр первый хаЬан, BeKiTin кылды уэде бул eKi жан. Ертен халык кезшше атысура Арызып арасынан кып-кызыл кан. Халайык тан аткан сон жиылады, Ж андары шын рашыктьщ киылады. Аткан ок eK eyiH e кабат THin, Харштар тал ак кылды дунияны. К ыз д а елд1 алтыауызбен езш атып, Асылдар аж ал канын жуынады. Тайталаспен женелд1 шын дуниеге Бул кызды кайсысына буйырады?!

САЛИХА — СЭМЕН Мсщролдыц ескШ кп турмысында, Ясукэй батыр ханнын тургысында, Атакты Алтай тауын мекендеген, Билеген езш ез1 ел тусында. Bip тобы Ж урат дейтш ел атасы, Жайлауы Улен тауда ж ая тасы, Билеген нэсш куып, тукым жалгап, Халдына к,ад1рл1 ед1 ханнын. басы. Бар ед1 Салиха атты ж алгы з кызы, Артылган ез тусында тэрбиясы. Буралган тал шыбыктай сулу едн Он бестен он алтыга жеткен жасы. Алмадай nicin калган бакшадагы, Ашылган гул бейнелес кыз тулгасы. Албырап ею бетон каны тамып, К,иылып мандайында кигаш касы. Тамагы ак торрыНдай улб1реген, Суйржтей он саусактын бар саласы. Отындай электрдщ жалтылдаган, Куйылып тенкерш п козкарасы. Шынардай тузу дене, тен иыктан Теплген томен кулап сумбьл шашы. Безенген онебойы енжу маржан, 99

Бриллиант, алтын, якут, rayhap тасы. Сол елде Сэмен дейтш 6ip >KiriT бар, Курбылас элг1 кызбен ж ас шамасы. Ажары ж ай орындай жалындатан, Туыста кас кабакты ер тулрасы. Сабырлы, терец ойлы мангаз едк Жетпеген катарына тен курдасы. Сарымдай садак жетпес жылдамдыгы, Кырмызы кыз мшездк кымбат басы, Д е н е а тек сандалдын, терегшдей, Кен, бггкен иырынын eKi арасы. Ш алкак Тее, бура сайды, булшык erri - Бар ед1 батырлыктыц эр саласы. Ж ау десе жабырканып жатпайтурын, Тандаулы батыр болтан ер-колбасы. Салиха бул ж1гггп сырттан тандап, М ахаббат ауран буран ыкласы. Сэмен де рэшыктырын iurreH тынран, ¥насып eKeyiHin кезкарасы. Ж аратып 6ipiH 6ipi аз журген сон, Байланды махаббаттын eni арасы. Сейлесш, эзкчдесш, сыр айтысып, Туылды рашыктыктын жан жарасы. Кызды ж1г1т, K irir ri кыз да суши, Болыпты алмак, тимек сез арасы. Кыс етш, ел кешед1 Алтай таудан, Ол заман уркш, коркын сырткы жаудан. Батырлар атын баптап, кару жендеп, Келетш акыл сурай кун де ханнан. Сэмен де сол батырдын 6ipeyi efli, Кетпейтш кунд4з-туш ат касынан. С е зш п eKeyiHin бул журил, 100

Мадсатда далай жету болды арман. Сейлесш анда-санда Салихамен, Свз шыдты зр б!реуден дурындаран. Хан ce3in, халыд б1лсе мундай сырды, Ажалдан дыз бен xtiriT калмайды аман. Екеуш ерюменен доспайтугын, Катыкез хан дайары езш е аян. Шарасын кал ай етсек табамыз деп, Ойласты Салиха мен батыр Сэмен. Не пайда бул журктен шыгады деп, Ойлайтын eneyi де осыны Ьаман.* 0 л с ек 6ip квр, шыксак 6ip тебедем1з, Кайтпаймыз десп eneyi уагададан. Серттест1 ne6ip icKe шыдаймыз деп, Алса да 6©pi етектен, ж ау жарадан. Капыда естш журш долга туспей, Табалыд 6 ip 6eKiHic осы арадан. Солай деп свз б е к т п уатдаласты, Курбан кып 6ip-6ipi yrniH кымбат жасты. Кус ушпаса жан журмес жер табам деп, Ер Сэмен аралады тау мен тасты. Жалтыр тау, шатдал взен задгар бшд Туррандай булттан eT in квкде THin. Тем1рдей дара жартас суртылт тусН Кабарын, даЬар кезш дарыс туйш. Мунды тау аспанменен бой тенескен, Туррандай бейне мулпп басын Hin. Адырран аждаЬадай тасдынды езен, Сардырап твмен аддан шатда дуйып. Б е л гш Ж ая деген 6ip диын тас, Сескенбей ewtfri жан бара алмас. Ьаман— ор уакытта, унемь 101

Бел байлап сол киынга бекшбек боп, Женелд1 корыкпай шыдап Салиха жас. Тез барып тырылады демш алып, Ж ат жерге тамашалап кайран калып. Ой тусш б!раздан сон корьщты жаны, Денеш кейде суып, кейде жанып. Кеш м езп л, т а м жарылып, а к т а м батты, Кайтысы бурынрыдан болды катты. Аузынан ah урранда жалын тутеп, Шыдамай корыккан журек шиыршык. атты. Калайша бундай icne болсын шыдау, ¥зы н кун етюзгеш зарлау, жылау. Зарырын ексш жылап токтата алмай, Сондэры Салиханын ce3i мынау: — Жэрдем бер, жан берунй жасаганым, Ж ар ушш жас жанымды жазаладым. Айрылып ж э л р ы з тунде ел-журтымнан, Ж апанда шыбын жанды тасаладым. Шалындым махаббаттын жалынына, Сещйрш рашык отын баса алмадым. Жолына жаным курбан болсын дегем, Ж етпесе максатыма бггсш хал1м. Жэрдемнп ж ас eMipre болсын кудай, Ер Сэмен, тандап таптым ceH i cyflin. 1шшде жанган оттын мен отырмын, Сенд1рсен махаббаттын суын куйып. Кудайым Сэмен ерге косар болсан, Бэрш де умытар ем кушып, сушп. Соны айтып уцпрше кайта KipAi, Зарланып мун мен зарын айта юрдк Сол кезде туннщ жарым болран шары, KiM бьпер келешекте болар сырды. Дуршлдеп токдамайды журег1 ойнап, Ж эне де жаны суйген жарын ойлап. Тындаса жерд1 жарран ат сарыны 102

Келед1 кек ж артаска тура бойлап. Бул келген бетен емес, Сэмен рашык, K epidi ею рашык амандасып. Кайгынын 6ip минутта бэрш жойды, Аз уакыт жабыска да жудеп, жасып. Ыц-жынсыз тун куш акын турды жайып, Аспанда ай турленд1 эсем басып. Куттыктап куле карап рашыктарра, Жулдыздар жымындаран тур жарасып. Желшлдеп жан тубшде ж аткан ойра М айда жел сыбырлайды мунын косып. Тандаган тарылыкты тау баласын, Табигат карсы алын тур куш ак ашып, Салиха айтты сонда Сэмен ерге: — Bip ic-ген ойсырадым к ен ш м жасып. Bi3Ai i3Aen тан, аткан сон ел келед!, Кеткен сон еш б1рдей адам кашып. Кеш батса, туш бойы касымда бол, Кумарлы от журектщ маукын басып. Тан атса елге барып nepiHin жур; Сыр айтар курбылармен акылдасып. 0ткен сон кун ecnipin 6ipa3 заман, Bip сапар ойланарсыз болса н эст. А т , азык, кару-жарак камданып жур; Тырынып беюн!ске б1рден тасып. Капыда xayin катер icTep болса, Журмел1к бейрам болып ж аза басып. EKeyi осы сезд1 катар айтып, CyfticTi eni рашык кушактасып. Ж ас гулд1н жан таппаган ж ана балын, Мастанды бел in iiuin eni рашык. © T K en in туннщ калай сезген де ж ок, Оятты тан, шапагы таудан асып. 103

Тан, атып батыр Сэмен елге Kerri, Кладей тук бьпмейтш барып жетть Сыр бермей сол жур1спен аял етш, Арада ёНрнеше кун уакыт e rri. Айта алмай ханга батып кыздын жорын, Ел болып ат е к с т п кеп 1здепть Т аб а алмай, кудер y3in акырында, Бул хабар е м к -е м к ханра ж егн . Хан кызы кашып Kerri деген сезге, Хан турып каЬарланып намыс erri. Кайтсе де кызды 1здеп тез табура, Ел-журтын тугел жиып жарлык erri. Кызымды азрырранды дарра асып, Кыздьщ басын кесем деп кэрш TOKTi. Алтайдьщ алтындаган алтын жоны Айнадай суы тунык, me6i соны. К ак жарып узын аккан ею езен бар, Айтады Егеуге деп монгол оны. Капталы сзукеле тас кулын жайлау, Ясукэй батыр тандап алтан соны. Ж айлауга хан ордасы кешкен кезде, Ж антас кыз бекшген кештщ жолы. Шеп гулдеп, aFarn буркер уакыт болды. Бетш де кок жартастын 6ip уцг1рде, К ыз карап Kepin отыр келер жолды. Есплд1 жерд1 жарран кальщ сарын Жацрыртып тау менен тас жердщ бэрж. Ж асы л ту сарымдалып жерд! бояп, Шаныркап будактаган шыкты жалын. B ip белек кеш алдында кальщ эскер, Ясукэй ортага алган батыр ханын. Татардан колра тускен TeMip ерге, Билеткен эскершщ тугел бэрш. MiHreHi Ясукэйдщ каска аргымак, 104

Белшде ж!бек баулы алтын канжар, Басында дулыгалы тем1р тымад. Сар алтын жардылдайды шар айнасы, Кумбездей децгеленген жумыр басы. Ж алпак бет, келте мурын, сэры жуздд Сарандау кызыл жирен садал-шашы. Татардан долга тускен TeMip ермен, Сайлауыт еншен батыр айналасы. Барады 6ipre KeTiri батыр Сэмен, К,айгы ойлап бузылрандай ой санасы. MiHreHi астындагы сайын бурыл, Дененнен беске жана шыддан жасы. Кондырды хан ордасын батыр Сэмен, Байдастап кеш батданша аялдаган. Ел жатып коз уйдьша барган шадта, Женелд! дайта шауып дызга таман. Жарына дайта келш курды сауыд, Косылган eni гашыд тешн тауып. 9з1рше мадсатына ж е гп булар, Шаттыдта еш нэрсеш дылмай xayin. Сандалып Ж урат ел1 дызды 1здеп жур, Ат дырып, даратер боп кунде шауып. Жаралган сайын бурыл малдан белек Алгандай жердей шипн деп-дедгелек. Bip кун1 iiniH тартып, жалын тарап, Жер тартып пысдырады кагып иек. Салиха атты Kepin дайран далды, Ырымдап 6ip жаман ic ойына алды. 0ткен тун 6ip ж агымсыз туе Kepin ем, Кещнм де дате еместей енд1 нанды. Ер Сэмен бшемшщ аттын сырын, Ойлама б1лмейд1 деп хайуан малды. Соны айтып ауыз жиып алганынша, Таянып далын дуб1р келш далды. Б1лген сон келш калган далын жауды, 105

Ер Сэмен атын ерттеп каруланды. Заманым элде кандай болады деп, Салиха ш тен куйш от боп жанды. Кушактап суйген жарын катты кысып, Элшздеп нэзж дене калтыранды. Ж ас eMip, кул боп кекке ушасын ба, Толган гул соласын. ба деп зарланды. Хош енд1 бул сорыста елш кетсен, М акшарда кос, TOHipiM, деп жалбарды. Сол жерде майдан тартып батыр Сэмен, Аянбай 6ip кун, 6ip тун cofhc салды. Найза мен сад ак тартып кылыш шауып. Бегед1 кан майданда калын жауды. Тус-тустан елгенше карамастан, Ж ау дары дем алгызбай аткылады. Боялып кызыл канра кардай eri, Кансырап хал1 б т п естен танды. Ж аралы неше жерден кылыш тиш, Кептштен ер Сэмеши туткынга алды. Сол жерде Салиханы устап алып, Алдына патшаньщ алып барды: — бл нр ш Сэмен куды кетпк тастап, Басына кызыл каннан жасты к жастап. Адаскан баланызды алып келд1к. бзщ нщ орданызра тура бастап. Ей, таксыр, жарлык ci3fleH, 1здеу б1зден, TLieflMi3 жаза кылма буран кастап. Болса да канша жаман хан нэсш , Болмайды айыптауга колмен жаскап. Хан турып сез сейлед1 кы зга таман: — Япырмау, кызым, неден болдын жаман. ©MipiHfle ж алкы жур1п ел кермей ет! Ж аза ж ок, ш сапсызга будан эрман. Солай деп Салиханын соты тынды, Сорлынын бары кайтып сэры сынды. 106

Сэмеадй алрашкы устап алган жерде, 0лд1 деп бммей кеткен еншен жынды. Аздан сон Сайын бурыл барды шауып, Иесш талып жаткан алды тауып. Камаган калын колра устатпастан, Моншактап ycTi-басын Tepi жауып. Кетерд1 басын сонда батыр Сэмен, Ж аткалы жаралы боп 6ipa3 заман. Енбектеп yuripiHe кайта юрдь Калтанын жанынын б ш п есен-аман. Сэменге кайгылы кун катты батты, Сол тауда капалыкпен уш ай жатты. Барар жер, басар таудыц 6opi душпан, Болар ма киыншылык будан катты. Не пайда бос жатудан шыгады деп, Токтамай тулап журек шиыршык атты. Бабам а «Кекше эулие» барайын деп, Bip кун1 устап м!нд1 бурыл атты. Ол кезде жаткан жер! 6ip улкен рар *, Мекендеп турран жер1 Тянь-Шань тауы Монролдар эр кез барып кылатын зар. Ай журш М амаржара барып ж егп Жол киып журе алмайтын 6ip бейнетт1. Fap екен кек жар тастыц бет1ндег1, Жугш1п со рэн карап зарлы к eTTi. Кун жауып, булттар ш ы р ы п борандатты, Найзарай шартылдайды онан катты. Артынан коныр майда желдер co F b in , Kepcerri гардан ш ы ры п шарапатты. KniM ж ок шыга келд! тыржалацаш. Арарран жауран кардай сакал мен шаш. Ж щ ш ке, узын бойлы, арык тэши, Жан екен .аккубаша киылран кас. Fap — уагф (моцголша). 107