Әсет. Шығармалары

ЭСЕТ ШЫЕАРМАЛАР



КАЗАК. ССР РЫЛЫМ АКАДЕМИЯСЫ М. О. ЭУЕЗОВ АТЫНДАРЫ ЭДЕБИЕТ ЖЭНЕ енЕР институты ЭСЕТ НАЙМАНБАЕВ ШЫЕАРМАЛАР (0ЛЕЦ Д ЕР, АИТЫСТАР, ДАСТАНДАР) Курастыргандар: Б. Адамбасв, С. Ордалиев. сЖАЗУШЫ». БАСПАСЫ. АЛМАТЫ — 1968

Э С Е Т АК.ЫН Элеумегпк, рибраттык ойларын, демократтык-агарту- шилык идеяларын еленмен, энмен тараткан Абайдан бастап акындык енер казак, арасында жана canaFa ауыс- ты, жана мазмунра ие болды. Акын сез uie6epi рана емес, бумл ел камын ойлайтын акылды, б ш м д 1 элеуметтж кайраткерге айналды. Мше сол дэу1рде Абай айналасын- да дарынды, бш мд1 6ip топ жанашыл жастар-акындар пайда болды. Солардын 6ipi — Эсет Найманбаев. Э сетпц eciMi окырман журтка, непзш де, «Эсет пен Рысжан айтысынан», ярни айтыс акыны ретжде таныс. Алайда Эсет Найманбаев айтыстарымен 6ipre «Пушкин», «Салиха-Сэмен», «AFam ат», «Уш ж еп м кы з» т. б. поэма- дастандар ж азган эпик акын, «адамныц булбулы» атан- FaH энпп-композитор. Оньщ e3i ujbiFapFaH «Эсет», «К ис­ мет», «Каракез», «1нжу-маржан», «Улкен ардак», «Kiini ардак» сешлд! ондаган эш бар. Сондыктан да академик Ахмет Жубанов оны «Арканын эн кайраткерлершщ 6ipi» деп баралап: «Эсет творчествосы б1здщ заманымыздыц музыкалык кэдесше толык асуда; ол Эсет творчествосы- нын халыкпен байланысты болып, халыктын жорын жок- тау жолында болуынан»,1 — дейди 1 А. Ж убанов. Замана булбулдары, Алматы, 1У63, 271-бет.

Эсеттщ eMip тарихы, непзп шыгармалары кешнп кез- ге дейш беймэл1м болып келдь Тек cohfh он шакты жыл 1ш1нде М. Эуезов атындары Эдебиет жэне енер институ- тыныц кызметкерлер1 Семей, Шырыс Казакстан, Кара­ ганды облыстарына рылыми сапармен шырып, ел аузы- нан жиган, жазып алган колжазбалардьщ нэтижесшде акыннын eMip тарихы аныкталды, бурын белпс1з шырар- малары табылды. Сейтш, Эсет Найманбаев кернект1 акын, энни ретшде зерттелш казактын эдебиет1 мен му­ зыка енершщ тарихынан езш е лайыкты орын алды. Акыннын аталас арайындары Семей облысы, Уржар ауданында туратын Тати Жайнакбаевтын (1888 жылы туран), Караганды облысы, Конырат ауданында туратын Смарул Байжумановтын (1860— 1957) жэне Эсеттщ кы- зы Сэмегей Э|сетованын (1910 жылы туран) айтуларын- ша, Эсеттщ руы аргын, аргын iuiiHAe Майлык, Кожам- бердк Ата мекеш Каркаралы, Каршыралы езеншщ бойы. Эсетт1н улкен aKeci Жумарулдан Найманбай, Кайранбай деген eni ул туады. Кайранбайдан урпак жок, Найман- байдан — Эсет. Найманбайдьщ конысы Кызыларай, Ке- регетас тауларындагы Аксай кыстарынын басы, Ka3ipri Караганды облысы, Конырат ауданы, «Кызыларай» кол- хозынын жерь Найманбай кедей болган, ж!г1т кез1нде Kacin 1здеп Семейге барран. Эсет Семей облысында 1867 жылы туран. Найманбайдьщ шаруасы мунда да онала коймаган. Сон- дьщтан ол Наьман, Мэмбет iiuiHfleri 6ip апасын саралап, Эсеттщ ж ас кезшде Бактыдары Байж1г1т imiHe кешш ке- ледь Ол жайында Сэмегей былай дейдк «Эке-шешем аса кедей болды,— деп отыратын ед1 aFa.— Содан экем Най­ манбай Бактыдары Мэмбетке берген жалрыз эпкесш саралап менщ 7 жасында Бактыга Kemin келген. Келсе aneneci елш калган екен. Кудасы кеп кемек керсете ал- манды, сорымына 6ip рана тай бередь BipaK эке-шешем кайтпай 6ip сиыр сатып алып, осында тура бередЬ>. 6

Эсеттщ 0Keci Найманбай, ineiueci Кермекас баласын Бактыдары Рабдш ую р (Зейнолла деп те атайды) имам- нын медресесше бередь Медреседе окып жургенде-ак Эсеттщ эн мен еленге a y e d iri байкалады. Имам Эсетке бата бермейдк Эсет те молда болгысы келмейд!. Ол 14- 15 жасында Эсембай деген саудагерге ж алданады. Эсет- т1н бакытына Эсембай енерд1 багалай б1лет1н кез1 карак- ты саналы адам болып шыгады. Ол энш ш пм ен, акынды- гымен елге таныла бастаган талантты Эсетт1 6ip жолы атшы гып Коянды жэрменкесше ала барады, сырнай са- тып эперш «балам, ж асканш актам а жэне бурын айтыска тускен1м ж ок деп ешюмге сыр берме» деп Рысжанмен ай- тысуга ce6enuii, дем 6epymi болады. Ол кезде жэрменке мал сатып, мата алушы айыр- бас—‘сауда базары ган-а емес, казактьщ бай-мырзасы, би- болысы байлык пен салтанат салыстыратын жуйр1ктер жарыска, к у п тл е р куреске тусет1н мереке, думай орны болган; акын мен шешен, энип мен куйш1 сек1лд1 зртурл1 талант иелер1 елд1н «Hri жаксыларыньщ», малшы-косшы- лардын алдында ойын-сауык, енер керсететш ортага ай- налган. Атакты Коянды жэрменкесшде болып, зртурл1 енер- паздармен кездесу1, онда езш щ акындык, эн ш ш к тала- бын KepceTyi, scipece «Ip6iT шапкан Хамит Ж апар бай- дын акыны Рысжан кызбен айтысып, оны жену1» Эсетт1н eciMiH елге танытып, атагын шыгарады. «Рысжанды ж е- шп улкен олжалы болып кайттым... Осыдан кей1н елен айтып, эн салып ел араладым. Халык курмет1н1н арка- сында кимегенд1 кид1м, 1шпегенд1 iiirriM» дейд1 екен Эсет (кызынын естел1г1нен). Эсет Абаймен осы сапарында, Коянды жэрменкесшде немесе сонын артынша кездессе керек. Олай дейт1н1м1з зерттеуш1 Кайым Мухаметхановтьщ айтуынша «Эсетт1н Абаймен кездесуг.. энш1л1к, акындык енер1мен елге та- 7

ныла бастаган к е зЬ .1 Эсетпн бел баласы Кожеке «Экей Абай аулында уш жылдай болыпты».12 дейдй Абайдын Эсетп сынайтын елещ («Эсетке») 1889 жы- лы жазылган. Бул Абайдын А: С. Пушкиннщ «Евгений Онегин» романынан аударма жасаган жылы. Демек, Эсет Абай аулында, шамамен, 1885— 1889 жылдары болтан. Академик жазушы М. О. Эуезовтыц сез1мен айтканда, бул кезде: «Абайдын бшм1 мен есиетше кумар ел iшiнiк K03i ашык жастарына Абай ауылы улкен 61л п ш т 1н мед- pececi сыкылды болган».3 Абайдын акындьщ мектеб1нен тэл1м алу, Абай аркы- лы орыс эдебиет1мен танысу, дши де болса сол кезг1 Ка­ зак елшдеп б1рден 6ip б ш м орны— медреседе оку Эсетп ез заманынын сауатты, салауатты азаматы, акыны дэре- жес1не кетеред1. Ол езш щ табиги дарынын — акындык, энш1л1к енер1н елше арнайды. Устазы Абай сиякты о да ельжуртын енбекке, б1рл1кке, енер-бш мге шакырады. «Евгений Онегинд1» Абайдан кешнп елге таратушы акын Эсет Найманбаев. Эсет оны ез1нше жырлады. Эсег жырыньщ каз1р зр жерден, эр жылдарда жазып алынган терт нускасы бар. (Ж инак сонындагы тус1н1кт1 караныз). Солардын 6ipi Шыгыс Туркстаннан 1958 жылы келген жыршы Жун1схан Келдеевтен жазып алынды. Демек А. С. Пушкинн1н «Евгений Онегин» романы Эсеттщ жыр- лауымен бук1л Орталык, Шыгыс К,азакстанды, Жет1су елкес1н аралап, шекарадан етш Шыгыс Туркстанга жеттк Эсет Найманбаев жырлаган «Пушкин» поэмасынын 6ip ерекшел1г1 — мунда Онегин орнына Пушкиннщ ез1 кей1пкер ет1п алынган. Поэма: 1 «К азак т ш мен эдеби етЬ журналы, 1958, № 9. 2 Акын Э сет Найманбаев туралы мэл1меттер. Институт колжазба коры, П.-392, д.-б. 3 Абай шыгармалары, II том, Алматы, 1957. (М. О. Эуезов Абаи- дын вм1рбаяны, 41 б ет).

Орыста 6ipey бопты Пушкин атты, Окыран 83i молла магрипатты Милы бас, ойшыл кеуде, озран жуйрж , Ж актаган шыншыл болып хакикатты... деп Пушкищй таныстырудан басталады. Эсеттщ «Пуш­ кин!» шын магнасында ш ы р ы с акындарыньщ салтымен «Евгений Онегинн!н» кайта жырланран казакш а жана нускасы. «Пушкин» поэмасынан Абай «медресесшщ» Эсетке ж асаган ип ыкпалы, ocepi айкын се зш п турады. Эсет Абай аулынан кайткан сон М эмбет ш ш д еп yfti- не келш Байж1г1т Ж ылкыбай деген KiciHin ж алгы з кызы Тэтежанра уйленедк Bipan элеумет ем!рщ деп езщ щ ор- нын, борышын тус1нген акын от басында отырып кал- майды, ел аралайды. Jlenci, Капал, Семей уйездершде болып, Жетшу-Алматыеа дейш келш кайтады. Кайда жиын болса сонда, халыктьщ жуан ортасында журш ас- к ак отм ен , ойлы елен-жырымен ел-журтына кызмет ете- дк «М аксатым — т м устартып онер шашпак, наданнын кез1н койып кещлщ ашпак»,— деп Абай айткандай Эсет те ат жетер жерд! аралап олен айтады, онер шашады. Адалдыкты, адамгершшкт! жырларан, ерлщтк елш суюд1 насихаттаган дарынды, бш мд1 акынды халы к ка- шанда кад1рлеген, ж аксы керген. Эсет жастайынан бай-мырзаларды, патша екшетщщ орындаушы шабармандары мен жандайшаптарын жек керген, оларды алрашкы елен-жырларынан бастап елт!- ре сынайды, эшкерелейдк Ры сж ан кызбен айтысынын озшде-ак болыс би, елубасы -ж узбасы , жасауылдарды «жемтщ жеген кузрынра», «тышкан аулаган куйкентай- ра» тенейдь Ел аралап, халыктьщ жай-жапсарын не Fyp- лым терещрек бщген сайын реалист акынньщ осы 6ip сыншылдык касиет! айкындала, етюрлене туседк Ол «кайырсыз надан байларды», «халыктьщ канын сорып». MaFpunarm — бш мдь

«KapaHFbi елге тажал» болран алып-сатар саудагерлердь «хакикаттан хабарсыз билердЬ> эшкерелей келш: Осынша KiM экеткен тойымынды, Бшмеймш элде рас, ойынынды. Bip нашар жакылыстан 6ip ic кылса, Суйреттщ coFaH карап сойылынды,— деп туйрейдь С ей тт, Эсет кедей-кембаралра жаны ашып, арашашы болрысы келедк «Малсыздьщ TipiuLniri кемш еткен» деп оньщ куйше аяныш б ^ р е д к Сонымен 6ipre акын «мал- дыныц бетш жарык» деп «шеп 1здеп аш куландай жаИан кезген», «аз малый арам жолга сырап кылып» сайлау десе шала шабылатын казактьщ мал кумар, шен кумар ecni эдеттерш де катал шенейд1, «хабарсыз кара кещл, казарым-ай» деп кынжылады. От ауызды, орак т1лд1, Эсет акыннан болыс-билер, байлар мен саудагерлер каймырады, оны конакка шакы- рып, кастарына epTin, сыйлык 6epin бауырларына тарт- кысы келед1, ездершщ аткосшысы, кошеметппсше айнал- дырура тырысады. BipaK езш щ азаматтык орнын, акын- дык касиетш билетш Эсет олардын, жетегше ермейд1, жарлы-жалшыньщ, ж ет1м-жес1рдщ мунын ш э р ы п , ce3iH свйлейд1, арманына жете алмаган жастарды — рашык- тарды жырлайды. TinTi шырыс энг1ме-аныздарынын уа- кирасынан алып казакш а кайта жырларан «Уш жет1м кыз», «Агаш ат», «Шеризат», «Жэмсап» дастандарынык езшде акынныд Ttaeri, журег1 ем1рден егейлж керген ке- дей-кембаралдар жарында отырады. Мысалы: Багдадта баспанасыз апалы -сщ лш уш жет1м кыз жардыц унлрш- де отырып 9 3 армандарын айтып сырласады. Уш кыздын улкеш 9ftiM iuiep асы, киер KHiMi жетилж™ такуа («Хак HHeTTi») болуды ллесе, ортаншы кыз — Хайша ШаИи- Fannac патшанын бас y33ipi Алдиярханнын баласына жар болуды киялдайды. Ал K iu ii кыз Сэмсая: 10

Эуелде халцым б1лсе курмет1мд1, Бай болсам асыраган кеп жепмд!. ШаЬигаппас патша мен Алдиярхан, Екеуше кылдырсам кызмет1мдь— деп кара басыньщ камын рана ойламай ж ет1м-ж еарге ка- райлассам, патша мен уэз1рлерге кызмет штетсем деп ар- мандайды. Сырларын сырттан тындап турран патша мен уэз1р ею улкен кыздын армандарын орындап, Kirni кыз Сзмсаяны канрытып каладан куып хйбередй BipaK Сэм- сая акыры колы байлыкка, бакытка жетш , патша мен бае уэз1рге кызметш штетедк Бул дастаны аркылы акын жаксы турмыс курсам, бакытты турсам деген ен кара- пайым адамдардьщ арман-тмектерш жырлап, олардын солай TypyFa праволы екенш дэлелдейдп атак, дэреже дегеннщ барлыры байлыкка байланысты, барынышты, патша да алтынный кулы дегенге мегзейдь «Агаш ат» хиссасы революцияра дейш п к а за к дастан- дарыньщ ш ш де ерекше орын алады. бйткеш , ол-колдан курал ж асап acnaHFa ушсам деген адамзатты д абзал ар- манын бейнелейтш казак поэзиясындары б1рден-б1р фан- тазиялык дастан. Мунда да аспанга ушатын «Агаш ат- ты» жасайтын кара букара халык е к ш , енбек адамы. «Шеризат», «Ж эмсап» дастандарыныц кейшкерлер1 баска болганмен уакигасы, идеясы уксас. Екеушде де хан артында калган жет1м балалардын, тардыры сез бо- лады. Хандар ездер! елер алдында, артында ж ас, 6ipeyi курсакта калган балалары ер жетш eci юргенше ханды- гын, тарын, казынасын ен жакын деген достарына — бас уэз1рлерше тапсырады. Уэз1рлер хан досыньщ есиетш булжытпай орындаура серт бередь BipaK хандардыц кез1 жумылысымен 6ipi ханньщ еюкабат ж еар ш елт!редк eKiHmici баланы кансыртып зюбередк Ею дастанньщ вне бойында окушы узз1р-хандардын ею ж у зд ш гж , зулым- дырын, караниетт1г1н «керш» жшркенш, оларра жауыгып отырады. Акын окушы, тындаушыларына бейне 6ip «сен- 11

дер аксуйек» деп «эулие» тутатын хандар мен уэз1рлер- дщ адалдыгы мен адамгерш ш п MiHe осындай» демекшк BipaK адамнын 6api б1рдей емес, ел iiui жадсы адамсыз да емес. Кезшде хан кад1рше жетпеген турмысы жупыны, e3i елеуаз, адал ниегп адамдар болады. MiHe сондай жандар опасыз уэз1рлерден жэб1р керген жетчидерге кол ушын бередк кемек керсетедк олардын сау-саламат ер- жетш елш табуына, душпандарынан кек алуына жардай жасайды. Кейде Эсет жалпы адамгершшкп, уэдеге адал- дыкты уарыздаймын деп хандарды дэрштеп отырранын «байкамайды», оныц урымы хандык-бшпк тек белил! топтыц — хан тукымынын eHuiici дегенге саяды. Алайда акын 0л1ммен байланысты кещл айткан 6ip елещнде: Ас беру мактан ущ>н наданшылык. Тен болмас жалгыз аят-сызыкпенен... Айтпайды аят-хадис сауап бар деп Жолырар жалрыз казан рухпенен,— дейд1 (жыр жинакка KipreH жок.) ■Бул жерде акын ел1м- мен байланысты мал шашып ас 6epin, салтанат, байлык салыстыру — мактангершшк, даракылыктан шыккан надандык екенш керсетедк К азак елдег! осы сеюлд1 ас беру, кальщ мал алу, терелерге бас ию сиякты ескш к- надандыктарды эшкерелеу ушш ол ©3i бметш дши «ка- ридаларды» — аят-хадиеп пайдаланады. Kefl6ip кец1л айту, жоктау елеидершен Эсеттщ дуниеге кез карасы, философиялык топшылаулары елее бередк Ол 6ip тол- рауында дуниеш опасыз зйелге тен,ейдк «Дуние опасыз, оран алданба», «туранра елмек хак» дегендег1 акыннын философиялык тужырымы «байлык мурат емес, жоктык уят емес» деген халык даналырын куаттайды. BipTe-6ip- те акыл-ойы, дуниеге кезкарасы калыптаса келе Эсет элеумегпк мэселеш кеп сез кылады, ел тардырын ойлап толганады. Оньщ б1рсыпыра елен-жырлары елд1к, элеу- метпк мэселеге арналган. 12

«Мунлы кыз» атты поэмасында казак эйелдержщ тецаздж жайын козгайды. «Баласын беактеп атасты- рып» деп басталатын еленднде «жынысын малра саткан малгун мшез, осыньщ eciH болса обалын сез» деп заман- дастарына тжелей з1л тастаса, «Мунлы кызда» кэмелет- ке толмаган ж ас балага косакталган кыздыц шерш ез аузынан ш ертмзу аркылы элеумет санасына, ce3iMiHe эсер етпек болады. Акынды acipece, Казакстандары 1916 ж ы л р ы улт-азат- тык кетер1л1с1, онын кушпен басылуы катты теб1ренте- дк «Он алтыншы жыл» атты толгауында «Сарыаркада жайылран ан мен малдай», «уакытты боска етк1здж», «арайынды ю а д е береке (ынтымак) ж ок, ел болып кай- да барып дурысталдык» деп киналады ол. 0нер-б1л1м б!зде ж ок, мэдениет, Кысылсак аяк асты жатканымыз... Пайдасыз дау, веек пен кулы к. сумдык, Бул евздерд! келед1 жаттарымыз,— дейд1 Эсет. Акын елд1 жайлаган кунш1л1'к бакастык, пасыктык кы- лыктарды сынайды. «Ел бастаран коркау мен кортыкты кой» деп болыс-билерден тун1л1п, « с о н ры ж а с сокпак i3 - деп жасандар топ» дейд1, жастарра ум1т артып есиет ай- тады, эзара ынтымакты, уйымшыл больщдар дейдк Калам тарт, калма гапыл, талаптанып, Шыкканша шын м аксатка азаптанып... Базары енер-бш м ашылранда, Катардан жатпа у(Бнде карап калып,— дейд1 акын жастарра арнаран 6ip есиет еленшде. Бул жерде де Эсет демократ-арартушы Абаймен ундес1п ке- тед1, ж ас буын жана кауымра: «акыл-кайрат, енер-бш м , ж1гер-талап» усынады. Он алтыншы жыл уакигасынан, патша вк1мет1н1н ж а- 13

залаушы отрядтарынан урдш, урейленген ауылдастары- мен 6ipre Эсет Шырыс Туркстанра етедд Ж ат жорде де ол дазадтардьщ дамын ойлап, сезш сейлейдк К,ытай эд!мдерше айтдан 6ip сезшде: Жер!м13 кейш далды Ем1л-Барлыд. Дутыцнаи 1 тацба да газ алдыд жарлыд. Бутара доргаларан торрайдай боп, Дэм татып елдерще кел'ш далдыд. Сондыдтан айтатурын арызымыз: Коныстыд жер бер1ндер етпей тарлыд. Канша айтып жарымды жар етсем дары. Dip ауыз адамы ж од сезд1 урарлыд... деп ауып барран дазадтардьщ арызын айтады. Адын осы 6ip уз1нд1 еленднде шетелде журген дазадтардьщ «бутара дорралаган торрайдай» д!рштарлыд халщ де езще тэн шеберлжпен бейнелей детден. бледнщ содында «данша айтып» зарласа да «6ip ауыз сез урарлыд адамы (бас- шысы. Б. А.) жод» елге барранына адын едшедд дынжы- лады. ©3iHin еркелетден елщ-журтын сарынады. 0К1мет советский жадсы болды, KepceTin бударага тузу жолды, EciTin барып келген адамдардан, К ез тойып, .хабарына кешл толды. Халыдтын турмысына шаттыд етш, Дутара 6i3 жаямы з сырттан долды. Dip болмай шалгай жатыр адылымыз, Кайырлы жумыс болсын адырымыз. Ж ылап жур осы кунде ел сэрынып, Bi3 TypFaii бала-inaFa, жадынымыз,— деп жазады ол совет елшде далган туыстарына, жерлес- TepiHe жолдаган 6ip сэлем хатында. Туран елден тысдары жургенде жазылран адынныц елен-жырларыньщ дайсысын одысад та, TinTi дастанда- Дут — эк!мш ш к атак (дытайша). 14

ры да мунлы, кайгылы есп ледь Bipimui рет Шырыс Тур- кстанда 1945 жылы «Алтай» баспасында жарияланган «Салиха-Сэмен» дастанын алып карайык. М о н ро лд ы н Ясукей деген ханыныц жалрыз кызы С а ­ лиха Сэмен ес1мд1 жылкышы ж1г1тке рашык болады, ал- дын ала уэделесш таура каш ады, yHripre тыгылады. BipaK кеп узамай кол Fa туседн акыры косыла алмай еледк Поэмада ж ат жерде ereftcin, ез елш ексш журген акыннын ез мунын еске салатын елен жолдары мен шу- мактары кеп. Мэселен, катал, кайрымсыз экен1н карауы- нан кашып шыккан Салиха алрашында 83i тырылган ж артаска — «ж ат жерге тамаш алап» карайды, «б1раздан сон ой тусш...» «денес1 кейде суып, кейде жанады». Сол кезде кашкын кыз «жасаганра» былай деп жалбарынады: Ж эрдем бер, жан беруып жасараным, Ж ар ушж жас жанымды жазаладым. Айрылып жалрыз тунде ел-журтымнан, Ж апанда шыбын жанды тасаладам . Курыншылар Сэменд1 кылыштап далага тастап, Салиха- ны елге алып кетедь Ауыр жараланып, кансырап калган Сэмен есш жиган сон жэрдем сурап м о н р о л д ы н бабасы Кекше эулиеге барады. «ДерДме таксыр баба, дауа бер» деп аярына жырылады. BipaK элшз Сэмещц эулие де ж а- рылкамайды,— KepiciHUie атын алып калады. С е й т т жар сурай келген Сэмен жалрыз атынан айырылып, ¥ланра— келген жарына ж аяу кайтады. Бул кезде Салиха елген, Салиханьщ кабырыпын басына к е л т 83ine 83i канжар салып Сэмен де еледн Эсет Найманбаев К,ытай жершде жургенде де 83i- HiH сыншыл реалистж барытынан айнымаган. Оньщ елен- жырларынан шетте журген бай-мырзалардьщ турмыс-ха- лш, ю рттар лы к куйш бардарлау киын емес. Акын шет­ те журген Маман байдын немереа Кудайбергенге айт- кан 6ip сезш де былай дейдк 15

Маманнын ак ордасы, ак суаты, Консы конып калыпсын OuvraFa*. Елден ауса сурама ерден акыл, Алдыдыз Оютадан кандай 6aFa? Реалист акын тутан елде «ак орда», «ак суат» атанган мырзата ж ат елге келш элдеюмге «консы конып» калта- нш керсету аркылы тутан елдщ кад1р-касиетш eciH e са­ лады. К,ытай казактарыньщ салты бойынша энпплер дауы- сын ашу ушш мусатыр жалайды екен. Эсет абайламай мусатыр орнына ак алмас кабылдап содан уланып елген. Бул дерекп Эсеттщ елер алдында айтатын: Алмасты мусэтур деп татып алдым, Д ерт шалып тула бойды жатып алдым. Кудайдан тура келсе арманым не, Ажалды акша 6epin сатып алдым,— дейтш сонры ce3i де растайды. Сейтш Эсет Найманбаев К,ытайда 1923 жылы 56 жа- сында кайтыс болтан. Акыннын суйеп Сайрамкел дейтш келдщ ж агасына койылтан. Эсет елер алдында Б т м н и мен Тэтежанта: «Уш ар­ маным бар,— дейдк 6ipiHiiii — артымда ею жет1м балам калды; кызымды узатып, улымды бастап-баулып ел ка- тарына коса алмадым; екшнп— елендер1мд1 баспа орны­ на бере алмадым; ушшнп — суйепм туып-ескен жер1мде калмады. «Уа, дарита-ай» деп ек1 колын тебесше койып 6ipa3 кезш жумып жатты да тэты да кезш ашып алды. М аган карап: «Тэтежанра (эйел1 Б. А.) сэлемде: тез орыс жерше кешсш, ею баланы ез елше жетк1зс1н!..» дед1 де адамзаттын булбулы мэнг1 кез жумды». Эсет орта бойлы, кара торы, кой кезд1, дембелше де- * О юта — Kici аты .кытайдын 6ip болысы (уюрдайы) екен. 16

нел!, етжешМ толык Kiel болган. Куреске гускен куш ие- ci — палуан екен дейтш де сез бар. Эдетте ол уст1не костюм-шалбар, басына кундыз б© pin, сыртынан ж азда ж1бек шапан, кыста iiiiiK киед1 екен, калтасына сагат салып, ак кшм киюд!, Tayip керген. 0л ен айтканда басын шытпен (орамалман) мыктап та- нып алатын эдетч болган. Эсет Найманбаев туралы жуз жылдан асты, кайтыс болралы жарты расырра ж уы к уакыт ©ти. Содан 6epi оныц эндер1 мен елен-жырлары дэу!р сынынан еркш ©Tin ел аузынан туспей, халык жадында сакталып келген сы ­ ры мен касиет1 — MiHe осында, акындык шеберлшмен 6ipre халкынын, енбекпн букараньщ сезш сейлеп, мудде- ciH жырлауында. BipaK бул-акынньщ шырармалары мш- ci3 деген сез емес. Адам-атаныц жаралуын толгайтын «Ешансаид имам- ра айтканы» дейтш жырында, «Токпак Мей1рман кажы ©лгенде баласы Омар болыска айткан кекш н д е» акын- ньщ ойы дши урымдарра шырмалып, т ш араб, парсы с©здер1мен шубарланып кетедк Осы секшд1 дши такы- рыпты сез кылранда Эсет шырармалары езш ш реалиетш, ©Mipre жанасымдылык, асыл касиетшен айырылып к а­ л а ды. Сез талгаура, уйкас куруга эдетте уста, укыпты акын- ньщ кайсы 6ip елек-жырларында уйкасы осал, марынасы кунг1рт TyciHiKci3 жолдар, шумактар кездеседк Bip Tayipi акын шырармаларында мундай агат баскан кате, кемш ш ктер онша кеп емес. Н епзш де оньщ ойлы, отгы ©лец-жырлары, шешен тш м ен , шебер курылысымен, KymTi логикасымен ерекшеленедк Ж е л ш айтыстары мен дастандары кызык уакиралы, кат-кабат тартысты, ка- Ьармандары курескер, кайраткер келедк Акын тартысты ширыктырып, удетш, унем1 ж аналап отырады; сезд1 унемдеп, сурыптай пайдаланады. Айтылмыс ойын, уаки- ранын шенпмш жумбактап, сатылап бередь 2 Э. Найманбаев J ЕРКШ I h W; 1 сельская

Сайып келгенде, Эсет Найманбаев — сег1з кырлы, б!р сырлы акын, api энпп — композитор. Онын елен-жырла- ры, айтыстары мен дастандары жэне музыкалык шырар- малары халкымыздын энш ш к дарынын, даналырын та- ныткандай, урпактар рибрат алгандай — асыл мура, эдеби казына. Эсет езш щ акындык жолын корыткан, кеншндег1 арманын ашкан толрауында: Болжаусыз осы екен foh ел1м деген, Кун бурын кезге к е л т кершбеген. Артыма свз калдырмай ала кетт1м, Айкайга кайран даусым ержбеген Абайдай арт жагына сез калдырып, Ж аксы ед1-ау, эттегене-ай, елу деген,— деп екшедь «Турмыстыц тапшылырын тартып», «катын- бала асырау камымен» журш 6ip ce3i баспа орнына бе- рммегенш арман етедк «1ппмде кегп-ау кеп сез терш- меген» деп, шырармалары каразга туспегенге умы- тылады-ау деп кынжылады, уайымдайды. ©йткеш акын e3iHi« енер1н «елещм — жан жолдасым», «дертке дэрмен, кенш мнщ гулЬ>,— деп дурыс баралаган. BipaK артында ел\\ бар, ел1 yrniH cinipreH eu6eri бар ердщ eciMi умытыл- мак емес, ici елмек емес. Эсет артында жастай калран улы мен кызыныц ер- жетш, ел катарына косылуын арман кылран едк Совет еюмет1 егейлж жет1мдж керсетпей, оларды езшщ мей- piMAi кушарына алды, азамат кып еар д к К ож екеа ж1ггг болып ¥лы Отан сорысына катысты. Эсет арман кылран эдеби жэне музыкалык муралары да ж арык керш, жарияланып келедк Енд1 калын окыр- ман кауымга Эсет шырармаларын жинактап, дербес Ki- тап eTin усынып отырмыз. Эрине, бул жинак: Аргынмын, атым Эсет арындаган, Арындап эн сала ма дарымаган. 18

Аспаннын аясында эн шалкытмп, Булбулмын даусы кекте дамылдаган. Кемекей кек капасын энмен ашса, Т е гш п меруерт-маржан сауылдаран,— деп Эсеттщ e3i айткандай «сез1 — жацбыр, даусы — да- уыл, эш — ескек», акынныц отыз жыл бойы тынбай, тал- май жырлаган елен жырларыньщ, айтыс-дастандарыньщ то лы ры да, тандамалысы да емес. Баспа мумкшдтш ecnepin, бурын жарияланып журген Рысжанмен айтысын бул жинактан алып калдык. Эсет Найманбаевтьщ бул туцгыш жинагын журтшы- лык, суйсшш окитынына, оньтан сайын акынды алгы с се- 3iMiMeH еске алатынына жэне кггап будан былай калыц- дай 6epeTiHiHe кумэн жок. Балтабай Адамбаев, филология гылымдарыныц кандидаты

в в л е ц -ж ы р л а р •

БОЛЖАУСЫЗ ОСЫ ЕКЕН РОЙ 0Л1М ДЕГЕН Болж аусыз осы екен рой ел1м деген, Кун бурын кезге келш кершбеген. Артыма сез калдырмай ала кетим, Айгайга кайран даусым ершбеген. Абайдай арт жагына сез калдырып, Ж аксы едЬау, эттегене-ай, елу деген. Ертец жазып, 6ypciryH 6iTipeM деп, Баянсыз тчршшкке сенуменен, Катын, бала асырау амалында Кетт1м-ау соган кещл белуменен. Менен сорлы акын да e rri ме екен, Bip ce3i баспа орнына бер1лмеген?! Осымен eMip 6iTri, дэм таусылды, 1ипмде кеп сез кеги -ау тер1лмеген. \"Пршшкте эрекет етпеген сон, Суйектен не шыгады кебшдеген?! Жолыктым дэм таусылар уактысына, @л1мнщ MeflipiMci3 каттысына. Ажалды а к т а 6epin сатып алдым, Кездесш надан елдщ баксысына. Ажал ма, арманда ма калайша елем, Б м етш дэр1герд!н ж ок ж аксы сы да. 23

Алмасты мусэтчр деп татып алдым, Дерт шалып ене-бойды, жатып алдым. Кудайдан тура келсе арманым не, Ажалды акша 6epin сатып алдым. Алашка атым шыккан Эсет акын, ©лещм — жан жолдасым маран жакын. Аныраран аспан-кекке аскак ушм, Саган да уакыт ж етД карлыкатын. Бозбала, осы эшмд! уйренерсщ, Ырракка келпре алмай куйзелерсщ, Асау эн жетегщ е журмеген сон, BipiHHeH 6ipiu Kepin суйрелерсщ. 1шшде ecin-OHfliM Кызай елдщ, Жерлерш Кунее, Текес мекендед1м. Дуниенщ кызырына тояттамай, Квз жумдьщ, бакыр Эсет, 6iTTi демщ. ©ленмен атак жайдым он мен солга, Bip алла, сапарымды езщ онда. Дертке дэрмен, кецш мнщ гул1 болган, Осы влен адастырды-ау акыр сонда. Ел журтым, apa-iHi, кещл косым, Bapi6ip мешп дуспан, мейл1 досым. Артымда T ip i калган улкен-Kiuii, Бэрше актык осы айткан «кошым!»

АРРЫНМЫН, А Т Ы М -0 С Е Т АРЫНДАРАН Аргынмын, атым — Эсет арындаган, Арындап эн сала ма дарымаран. Аспанньщ аясында эн шалкыткан, Булбулмын, даусы кекте дамылдаран. Квмекей кек капысын энмен ашса, Т е гш п меруерт, маржан сауылдаран. Тулпармын топтан озган, тосыркаман, Шаршы топ, карсы epiM ж ок шабылмаран. Жоррамын журттан озган жортарманмын, Майдамын, майда желгс мамырларан. Журтымнын аса топыр жиынында ByriHri эн адыра калсын салынбаран!.. Тауык боп тары терд1м Найман шалдан, Найман шал — айы туран мандайшадан. Уйректей, каздай калкып журм1н жуз1п, Квл-елде, кеп журтымда кыдыр шалган. EpTic, Сыр, Ес1л, 1ле взендер1м, Тау втпес Тарбагатай, Тянь-Шаньнан. Ми дала, мешреу шел, кум1с келдер, Мекен1м, ертеде ел!м ipre жайран. Кум кыстау, елке кектеу, езен кузеу, Жайлауым — жалпак дала карлы таудан. 25

Ойда орыс, ерде кытай коныстасым, Аулым бар AyFaHFa да таяп барран. Желгабыз, сол ортанын. заржагымын, Толкытып токсан бунак. энге салран. Аскак эн acnaHFa ерлеп, аскар тербеп, Кушренткен cap даланы кундер жалган! Эн кумар элеумет1м анталап тур, Сайра тш, аныра эшм, шжу-маржан!.. Эн салсан, Эсеттей сал эсемдетш, Коздырып делебеш дэсерлетш. Шыркатып, шырандатып, шалыктатып, Шапшытып, шумектетш, несерлетш, Талдырып, тальщсытып, тамылжытып, OpFbiTbin, op aFb iT bin, баска ерлетш. Самратып, санкылдатып, cap желпзш, ¥рынтып, ершелентш, бэсендетш. Сершлтш, сумацдатып, сексен ыррап, Кырык карпып, токсан тол Fan, бес ерлетш. Каркынды ун-кан кайнатып, журек жулып, Жан жалмап, кешл тербеп, эсерлетш. Суйе бер, суырылтам эн сулуын, Т ш н бал, Ылекешн шекерлетш, Сарайым — саба, куям nicin-nicin, Койдырман эн кымызын ой KepH eTin, С ез—жанбыр, даусым—дауыл, эшм— ескек, Ойнактап басылайын аз желдетш.

Жлпттщ лапт болар бейнесшде, Куш-кайрат енер болса кеудесшде. Ж уйрж ит, кыран буркк, тузу мылтык, Байлаулы бэйге ат турса кермесшде. Гармоны, домбырасы сайрап турса, Тагылтан тузу келш пернесшде. Кул1м кез, оймак ауыз жары болса, Лайык жадсы жауап сейлесуге. Ас казан, орта шаркы, ж аксы уй болып, Шакырса epiK коймай келмесще. 27

ЖАС Ж1Г1Т НАДАНДЫКПЕН АЛДАНАДЫ Ж ас ж ш т надандыкпен алданады, Атакты адам деген малданады. Байкамай пайдасыздьщ жолына epin, Жолынан енер-сымбат кур калады. Сулу ат, келте кшм, кер1м-кербез, Суйшш сипатына танданады. Пысыкпын деп кеп сейлеп мылжын болып, Ант iinin 6ip С03 айтса карранады. Шугыл мшез, сумпайы, ce3i эдепаз BipeyMeH калжьщдасса шамданады. ©TipiKKe елгенше шебер болар, С уйю м аз мшезбенен занданады. TopFaft жеп кыран буркгг тоят алмас, Опасызга кайтсе журек жалранады. 0 з ойында пэсшн деп юм саналмак, Мен надан деп айтура арланады. Жылпыц сез, курен кабак, сып-сырганак Б1реуд! алдаймын деп карманады. Акылдыныц сезш де жупары бар, Былыммен тэн тазарыП жанданады. Окудын тузетпейтш адамы жок, Каранры мшбарларра 1 т а м жанады. 1 М1нбар (арабш а) — кецсе мекеме. Б . А. 28

Акылды, аз ашулы, кеп п!к1рл1, Пайдалы насихатты ацрарады. Жаманньщ керпесшщ елшеу1 жок, Элбетте, артын б1лмей панданады. Аман журт 6ip айыптан табылар ма, Ак,ыл, кезбен карасак. хан-караны. Б ш м д ш щ азыгы шиш надан, Окымай кайдан жазсын бул жараны.

ЖАМБЫЛ К.АЙДА? Болганда акыл ойда, сымбат бойда, Тура ма акын карап мундай тойда. Уш ж уздщ азаматы бас косыпсьщ, Мен1мен айтысатын Ж амбыл кайда? Мен Эсет карсы шаптым аткан окка, Хан, кара сез сейлед1м шаршы топта. Акыныц мен айтысар кершбейдк Bip нэрсе, кызай калпак, сенде ж ок па? Жан-фани дуниеден акырды елмек, Аш -тажал сау басына 6ip кун келмек. Шаршама, шатак журме, шарыктама, Ж арамас еш мазге кещл белмек. Опасызга ойынды ондап белме, Каскиып мактан 1здеп какпа келбек. Д о с та кеп душпанынды азайтушы, BipiHmi т1рл!г1нде улкен селбек. Кайырсыз надан болма imi б1лмес, Пан болма жуан кеуде кезше 1'лмес. 30

Б ш п кылган кыльщтын. айыбы жоК., П ш рщ парасатка болса тшдес. Досын мактап, душпаныц суйшедь СекеД жок мшезге ешюм кулмес. Б ш м д ш щ кылыры мундай кецес, Ж ен! келсе мойынсы, кылмай егес. Тузу1не тетелеп тура журу, Женд1 icKe Tepic ларып бэлен демес. Эр пенденщ басында эр турл1 ic бар, Табылран барша журттан ушпу кецес. Егерде журегщде талап болса, Корганбай кекке умтыл, бойды тецес. Ойсыз коз кермек ушш уцшмейдк бнерге салак, адам шуцшмейдк Алтын, мыс айырылмысы нышаны бар, К,умай, бурют болранмен тук шмейдк ГауЬардыц жасыкпенен паркы 6ip ме, Болат тем1р егеуге уплмейдк Катерщд1 капудан ката ойлама, Бахидын дем1 тузу ушдейдь Абайла, адамзаттьщ iciH кара, Суйшбе сыртын керш, iiuiH кара. Ж аксы, ж аман дейтурын макалдар бар, Сыртын, арын оцбайсьщ, imiR кара. К,ай уакытта болса да адам озбак, 1лгер1 озып шьщпак ici пара. Бшер менен бшместщ мазмунына, Айырмакка парыкын ушш кара. Ж абыга жал б1ткенмен тулпар емес, Акымак асыл сезге щкэр емес. Ж апалак жуш кызыл болганменен, 31

К аз мер айдын келден с^нкар еМес. Д ос кандай, душпан кандай, алые кандай, Ж ан ашымас ашылса кымтар емес. КуД'РДе кун1 бойы узай берме, Кезшде кещмей ме тым тар емес. Бул нусканы ойласан, кылып парык, Милыныц кекешнде кез1 жарык. Адымактын. белпс1 адыр мшез, Бш м д ш щ данкы зор, 63i Fapin. Балки 6ip кун есеге колы жетсе, Пайрамбарлык алрандай 63i барып. Байкамастан байыбын бастанады, «Мен Mrepi оннан» деп ce3i нарьщ. Тамшылат мунан надан алмайтурын, Жаксыра бул жумыс па салмайтурын. К,азактьщ ж ас талапкер бозбаласы, Бэйгеден жэЬэт 1 керек калмайтурын. Bip сезбен елеен дары болу керек. Бала емес журттын 6api алдайтурын. Кан тусер аярьща акыр 6ip кун, Жел жетпес тулпар болсан шалмайтурын. Ажал деген батыр бар, аял бермес, Кара жер жалмауыздай жалмайтурын. Былым деген иманныц 6ip и л и бар, Кемедей дарияны жалдайтурын. Кызыл и л , киуьщмен 6ip кимылда, Кез болдым азаматка тыцдайтурын. 1 ЖэИэт — 1'ж даЬат. 32

К,ор болмас зерек адам акылы бар, Халыктыц тентеп мен макулы бар. Бос коймай эйелден де аз сейлейш, Оньщ да ecipiK-ecep капылы бар. К,атармен 6ip калыпта ж ан ж аралмайд, Белшген эр шэЬита ата улы бар. Мшез1 гул курбылас кыз-келшшек, Бул жерде эр жауаптан катылы бар. Сулулы неше кысым эйел затты, Кайыбынын заИары мен батылы бар. Сулудын, 6ip - фазылы эне сондай, Зиыны, карангысы емес ондай. Салмадсыз салдыраган K eft6ip eyi, Жанбырдьщ суы THin каткан тондай. Бшппн, берекел1 болса керкем, Басьща тура алмайды бакыт конбай. Сулудын. э д е г т а , жасыгы бар, ©ceitiui, бай жануга машыгы бар. Бэш зе бап-байыпты майыскан гул, Арамнан api тургушы кашыгы бар. Кылымсыган 6eTi сулу, кызыл жуздк Найманбяев 33

Сатпак юр нэяостен де nacbiFbi бар. Айнамен езш Kepin, кезш кермей, Пацлыктьщ журегшде сасыры бар. Айтдызбай зыр ж упрш кызмет кылрэн Г ауИардай бул жецгейдщ н эсш бар.

АДАМНЫН, ЖАСЫ Ж 0Н1НДЕ Атага бес жасында кулындайсыц, К вздщ нуры, кещлдщ буындайсьщ. Он ж аста мый катпаран акылсыз кез, Ж аксыльщ, жамандыкка урынбайсын. Он бесте 6ip отаура не болып, Болдым деп мен де ж ш т кырындайсын.. Канжардай кайрап алган жиырма бес, Айт пен той асыл болсан туындайсын. Отызда ойлы болар кемел жасыц, Кыркьщда кунде кылыш суырмайсьщ. Елу ж ас ею жастын, тап ортасы, Бар болса есю куштен сырымдайсын. Алпыста самай-сакал 6api агарып, Ж ас кушн еске тусе жымьщдайсьщ. Жетшсте жас баладай ж е л т б т п , Орынын тускен т к т !н тырындайсьщ. Сексенде селюлдеген шал боларсьщ, 0л1мге басынды изеп шыбындайсын. Токсанда толык, миын орта Tycin, Адамнын айткан сезш урынбайсын... 35

ФЭНИ ДУНИЕ Айыпда тыддаган жан алмарайсыз, Кызыдда ирш ш кте данбагайсыз. Бул дуние бояп дойган 6ip шуберек, Болад деп фани ж олдас нанбарайсыз. Ажал бар егер болсад аллара дул, Сиядты байсыз датын бул дуние тул. Дуниеш 6ipey елее 6ipey алар, Онрарын бул фэнидын осыдан 61л. Халыдпыз жер -жузш е кезек келген, А тад Адам, Ьауанадан рибрат дыл. Сулеймен, Зулдарнайын патша дайда, Болыпты T8Hi mipin, cyfleri кул. Heci ед1 ралам нур Мустапа, Фэни мулж болды ма coFaH да бул. КаЬарман Рустем дастан дыран да еткен, Айрылар 6ip кун жадтан буынсыз Tin. Алланыд арыстаны Бали Хайдар, К азадан дутылды ма MiHin дулдул. Барш а умбетке жэрдемдп uiahap жарлар, Айырран дылдан дылшыд талай булбул. Жазылран боз балага бул хикаят, Bip мыд торыз жуз ушшдп жыл. 36

Тауарих осылайша таратады, Сез Ty6i терен гаж ап Дария — Н м . AcnaHFa райып болтан хаз1рет Райса, Жазылран оран тардыр осылайша. Квзден нур, мидан акыл, бойдан куат, Дэрмен ж ок ж асты к дэурен б1зден тайса. Акынньщ осы айтылган тэрж1месш, Бшгендер магына рьгп журтка жайса. Кадрыдык, аш куланша дуние кезш, Кек шалрын табылар деп кайдан майса. Жалраннык аз тоятын кептей керш, Кызьщтык торрай ку?ан турымтайша. Кеудемде асыл с.ез1м uiipiMeciH, Малдан зекет бермеген надан байша. Кунейщ таразыда ауыр тартып, ¥ я т сол перштелер кезщ д1 ойса. Ж алганньщ бар кызыры базарра уксар, Жалраншы жанды алдарыш сулура уксар. Асыл кшм, сем1з ат, сулу катын Алрызып кетер куш 6 ip - a K мыктар. Жан шырарда болмайды керген тустей, Керсек де 'прш ш кте не кызыктар... Аралар, елдееймш деп ойламакыз, Жазылран тардыр ралам 6ip сызык бар.

0СИЕТНАМА (¥ЗАК ЖЫРДАН У31НД1) Калам тарт, калма рапыл, талаптанып, Шыкканша шын максатка азаптанып. Ершшек уйкы-жалкау, кейш тартар, Жасайды р ы л ы м с ы з ж ас салактанып. Ж ауыц бар ез бойында андып журген, Сайлап ал, OFaH кару жарактанып, ©3imu б ш м менен б1летшдер, Сеюлд1 кыран бурю г кабактанып. Базары енер-бш м ашылранда, Катардан ж атпа уйщде карап калып. Бос белбеу, босан туран бай баласы, Махрум сыбарадан манапталып, Кайрысыз хайуанша кайран казак, Ж астары жамандыкпен аяктанып. ©Tipix, урлык-зорлык киянатка, Жакындап «ыбылыска» таяп барып. Дуниеден нам-нышансыз женеледк TaFflupFa хайуанша каракталып. Акыл-кайрат, енер-бшм, ж1гер-талап, Дуние осылардан сабактанып.

Барады eMip eTin секунд сайын, 0ткенд1 еюшш кып не кылайын. Ke3i ашык, к е ц ш ояу ж астар унин Халыктын айна етш жаздым жайын. Бай кумар, сайлау болса, шен алм акка, Болыс боп уш жыл турып дем алм акка. Кайратын, халал малый сарып кылып, Парадан, урлык-зорлык жем алмакка. Сабылтып ат-айрырын, акш а шашып, Кыдырар ею-ешден ел алмакка. Айтысып аруак-кудай, ант imeAi, Сонда да казак осал сене алмакка. Атасы, iHiciHeH eKi айрылып, Сатады туысканын он ж арм акка. Сайлаура ат таппаса, eri3 MiHin, Бай тупл кедей кумар 6ip бармакка. Акикат адам куны акш а болып, Таласар елу басы шар салм акка. Айт болса молда барар байларына, 1шуге тущы пам м шайларына. Кыдырып баймен катар аят окып, Бармайды кембаталдын жайларына. «Л а такпату мен Рахметолла», Деген аят тубшде пайдалы ма?!

Керкем кыз кещл ашар дуние балдай, Калган ж ок еркек Kici 6ip-6ip алмай. Каяусыз катты суйш махаббатпен, Кайтысты, дэнемеш тындыра алмай. © зп ш суйген дуниен сындырады, Кетерде 6ip кайрылып кезш салмай. Ж аланаш , iui кейлекпен керге тастап, Ic 6irri, ж ан шыкканда болдын кандай. 0лм ек как, тумак рас, езеюч жан, Барабар аж ал, 6eciK жокпен барга-ай!..

кдрАкез (I-туpi) Карасындай кез1мнщ сэулем едщ, Бастан кешкен баягы дэурен едщ. Кунд1з естен кетпейтш, тунде тустен Басымды не сикырмен эуреледщ? Зацгар тау сенin бшк карауыльщ, Белекш е эсем екен жаралуьщ. Кушиз естен кетпейсщ, тунде тустен Денеме журекте кан таралуын. CaFbiHbiiuTbi .кец ш м болды алан, Болса да саган жетпес кандай баглан. Малсыз, баксыз, себепаз азд щ дертщ, Буган шипа, япырмау, кайдан табам! Калмады ден саулыгым 6ip сеш ойлап, Мен журмш сагынганнан судай кайнап. Не кылса косылмакты ойлаушы ед1к, Тэуекел дариясына басты байлап. К а й ы р м а с ы: К,ара кез соулем, кез керген, Тун уйкысыц терт белген. Шакырганда бармай кап. Сум басыма сез келген. 41

КАРАК03 (II-TYpi) К аракез, кайда сешн, ыстык куши? Дуниеде рашыктьщтьщ дерн киын. Кешеп жиырма 6ecTiH базарында, Болушы ед калкам аулы кунде жиын. Кайырмасы: Кара кезщ -ау, сузшген, Кыпша белщ-ау, уз^лген. Ауыздапл отыз Tic Ак маржандай пзьпген. О, каракез калды-ау кейш, ра-рай, О, ruipKiH, уайым жед1м-ай! Каратым, сен де ак мацдай, мен де ак макдай, Арасы ею ауылдын шам жаккандай. Кешеп жиырма бестщ erri maFbi, Не керек етш барад кун баткандай! Кайырмасы. 42

ЭСЕТ Эуелетш эн салса эннй Эсет, Аккуменен аспанда жер тшдесед. Сарынбаска не шара! Дауылдатып туныкты шыкдан даусым, Журепмнен кушренш желдей есед, Сарынбаска не шара! К, а й ы р м а с ы: 1нжу-маржан сеюлд!, Bip керешн керкщдь Гул майысып, гул жайнап, Bip кершсец еркем-ай! Сэйшл-Мэлж, Жамалдай, Бейнетще кенсем-ай! Козы Керпеш — Баяндай Bip молада елсем-ай! Эсеттей сал, эн салсан аныратып, Орман, тогай, езенд{ жамыратып. Сарынбаска не шара! Аркыратып, арызып эн несерш, Толкынымен журект1 жадыратып. Сарынбаска не шара! Кайырмасы: Эуелетш ал ж1бер Эсет энш, 43

Шарыктасын, шомылсын энге тэшм. Сарынбаска не шара! Аккудайын айналып айга конып, Аймаласын, куансын эннл жаным! Сагынбаска не шара!

КИСМЕТ Салайын сен сал десен «Кисметке», Шарыкдап дауысым шьщсын аспан-кекке. Тенкерш тт теплте 6ip шыркайын, Сейлеу б!зден, Miндети тындау кепке. ApFbiH , найман сушнген дабысыма, Эсет салган эн десш ар ш бетке. Азырак бьпгешмше сез сейлейш, Кате болса, агалар, айып етпе!

ШАМА Ж амагат, сен тьщласан айтайын сез, Адамньщ 6ipeyi алтын, 6ipeyi жез. Эркашан ж олдас болсан, жаксымен бол, Багацды кет1ред1 кор менен ез. Булгактап асау кердей жургенменен, Алдьщда курулы тур 6ip кайьщ тез. Кызыл гул иранбагы кешер 6ip кун, Жаманнан шаман келсе 6ip кунде без. 46

ГА УЬА Р К,ЫЗ Кек шалрын жердщ жуз1 жайнаранда, Басына булбул донып сайраганда. К,ойдан датыд, сиырдан айран уйтып, Тыста курт, уйде ipiMmin дайнаранда Кешденде ем-екщен энге салып, Жиналып жастар жылды айдаранда. Ел донса дурыд алып шырд Hipin, Биеш уйге беле байлаганда. К, а й ы р м а с ы: Эуеде шырлар боз торрай, К,алдам далды-ау зар жылай. 0й , ей, ей Tayhap дыз, Алма мойын додыр даз! 47

к,ызык,-Ай, miPKiHi Кыздырар кымыз бие байлаганда, Бал татыр баглан ет1 шайнаганда. Пендеге табылмайтын 6ip ганибет, Кек орай шалгынды езен жайлаганда. Алма бет ауырранда албырарсыц, Кара кез ж ал бергенде, а нпркш, жаудырарсьщ. Майыскан ж ез кармадтай он саусагым, Астында кара жердщ саудырарсьщ, ah угэй! К а й ы р м а с ы: Халила... ау, у-ай, Халилаки... юддай. Мэжнун, дидаку калкам, Кызык-ай, rnipniH, Ахахай!

МАК.ИАЛ Хал кайда мен душпанмен алысарра, Ат кайда жуйржпенен ж арысарга, ай-ау! Жайлаура ел кондырып, кой коздатып, Кун кайда кыз Макпалмен, ай-ау, табысарра. М акпалга айттым сэлем шын зерек деп, Халкынан асып туран 6ip белек деп, ай-ау! Кейлектщ кек атлас жещн жалмай, Алдымнан шыкса Макпал, ай-ау, ci3 керек деп-ау! ¥ж мактьщ 6ip шурыласы тускен уксас, Дидарын керген адам болады мае, ай-ау! ©зенге арып. ж аткан 6ip шомылсан, Бойында гулденбеген жерщ калмас. Ел-елд!н 1здемеген салы калмас, Мойнында ат-айрырдьщ ж алы малмас, ай-ау! Тардырда хак жазылран болса егер, Макпалды менен езге, ай-ау, ешюм алмас-ау! Кайырмасы: Халилш м ай-ау... ай-ау, Халилалилау... ау! 4 Э. Наймакблсв 49

Э С ЕТТ1Ц К.АНАФИЯСЫ Кус салган, о да енер — мылтык ату, Ж т т к е бекер болар карап жату. Ж аксыныц журген жер1 кун де базар, Эн салып екьекщен дуылдату. Кудайым, айналайын, ондайтугын, Кыран кус Кырымдагы болжайтурын. Эрк1мн1н ойнап-кулер туррысы бар, Карга ушып каршыра орнына конбайтурын. Болранда атын ж арау, биен кату, Кек каршыра кел бойында сырылдату. Кайтканда канжырака каз байланып, Алдыцнан «саура» десе ш ы ры п тату. Актангер тау куланы атылмайтын, 1нжу ж ас кара булга сатылмайтын. Сондагы кырмызыныц тал ж!бег! Косканмен кой жунше катылмайтын. «К ез мерген, кещл мылтык» деген сез бар, Кез1кпей кезектю атылмайтын. Айнымас айткан сезден асыл жандар, Душпанга сырын да айтып шашылмайтын. 50

Басында Каратаудьщ 6ip топ аркар, Акхан су жотарыдан сайга саркар. Осы знге шаттандырып салганымда, Кещ л1мшц кайгы-iuepi сонда таркар. Басында Каратаудьщ 6ip топ мия, Колында энпйл ж т т гармония. Осы энге шаттандырып салады екен, Баласы Басыкара Канафия. Домбырам куйге келмес бураганмен, Жаманнан акыл шьщпас сураганмен. Эрюмнщ кулш журер курбысы бар, Ж араспас кундыз-курым кураганмен.

©ТЕПБЕРГЕНГЕ Раушан аткан танныц жарырындай, 0тю р т1л Дагыстаннын шарырындай. Ж ауапда калап айтдан т ш м тэта , Кэусардьщ арып ж аткан арырындай. Алтын да алтын, мыс та алтын, кола да алтын, Кещлмен толтырранмен бола ма алтын? Жаксыньщ 6ip MiHe3i осындайда, Ж узжтей колга салган оралатын. Ж ау тонаса жарымас жаррактыра, Разиз айтсам жарасар салмактыга. Бозбала, саран айткан есиепм, Ж олама сасык колтык кун кактыга. 52

СУЙЕНГЕН, ЖАНЫМ СУЙГЕН ЖАЛРЫЗ 0 3 Щ Суйенген, жаным суйген жалрыз езщ , Eiudip ой ниеДм ж ок баска бетен. Жолында бупн елеем арманым жок, К,у жанды сенен калып нендей етем? Bip минут кере алмасам тургым келмей, Дарира, кузырына кайтсем жетем! Канжардай бауырымды кайры тш п , Басымда бул ж арадан елмей нетем. Т1рш1л1к с!зден сонры Keperi жок, Ойдары жалрыз максат ci3fli кутем. Мен сенд1к жалрыз жаным бойда болса, Жараткан жар болар деп уакыт кутем. 53