—Окасы жок, окасы жок, - деп, Телеген Бекболаттан бурын жинап, сауытына сала койды. Мынадай курак ушып турган «окымысты» кайын агасын корген сон. Бекболаттьщ кеций Акбшекке бурынгьшан да бекнен тэр1зденш. «Мынадай кайын агасы, анадай калын- дыгы бар ж т тг щ не арманы бар?» дегендей кещ лш е энтек мактаныш Kipoi. Eip жагьшан e3i карапайым казак болганы- на «окымысты» кайын агасынын алдында корынайьш деда. Э л п колынын энтек калтыраган ce6e6i де сол едь Телеген коржын шалбарынын калтасынан жупар Hici мунк1ген ак орамалын алып, олай-булай аявдап ж урт, мурнын ш укылай c y p n i. Бекболатка онын бу жумысы да «улкен теренщ» калпы Tepi3fli керш дь Келген ккпмен сойлеспей отыруды тагылык деп бшетш Телеген куйеу баласымен тш катыспай отыруды колайсыз Kepin, аяндап мурнын суртш жургенде, не такырыпты сейлеуд1 ойлап жур едь Сыпайы сез осы болар деп: — Б упн 6ip конак шакыруга кам кы п жатыр ек. Дер кезшде жаксы келдвдз, - дедг Кдзактын дэм устше кел ген адамга «мактап журед1 е кеназ» дейтш мэтелш айткы- сы келсе де, оным тым казакшылык, тым актарылгандык болар, кайын ага басыма лайык болмас деп езш-ез1 ток- татты? «Жаксы келддаз» легенде, Бекболат та б1рдене айт- кысы келш , козгала Tycin, орынды сез таба алмаган сон, «ниеим тузу гой» дегендей, ажарланып: —0 - е , —дей салды. — Губерниядан 6ip азаматымыз кел ш едь Оны да ша- кырып едж, —дедь Оны айтканы: 6ip есептен жакындык- ты бивдру ymiH, ез элемш ен де хабар 6epreHi еда, екпшп - «губерня азаматтарымен де эрш тестз» дегендей, куйеу баласына кпикене коразданбак еда. 0йтеу1р сез катайын деп Бекболат козгалынкырап: —О KiM деген ж т т ? - деп сурады. Телеген ол келген А кбала деген губревком Mymeci екен1н бшдарда. Осындай сыпайы сездермен 6ipa3 отырган сон. Теле- ген: «Тамакты бшейшхш» деп, ауыз уй ж акка Kerri. Ж ал- гыз отыруды колайсыз Kepin, Бекболат та бой жазуга корага шыкты. - 100 -
К,онакка алдымен Ы кан мен Тыпан келдй Телеген ал- дынан шыгып: - Э, Ыка, келпйз, - деп колын устап, орындык усынды. Бекболат та колы н к ею репне басып сэлем 6epin, колын усынып eai, Ы кан кезвд1рйт аркылы сузе карап, ку су- йек мыкыр колы м ен бостау устап: - Аманбысьщ? —дедь - Э, Тыпа, к е л вд з, - деп Телеген ш отпак кара Kicire орындык усынды. Бекболат Тыпанды тани Kerri. EKi колым ды бергешм кате болды ма деп, жещ н сыбанып, калактай алаканын Тыпаннын жып-жылы жумсак уысына кырынан суга койды. Тыпан к е зш щ астымен 6ip карап: - Аман ба, шырагым? - деп, иепн болар-болмас коз- галтып, Ы каннын касынан орын алды. Толеген eKi конаты на жайрандап: - К,анша айтканмен бурынтынын Kicuiepi кам ш ы сал- дырмайды-ау! Ж аксы келдщ1здер! —деп б1лезггшдеп кездей сагатына карады. Толегенн1н суйдеу1-ак мун екен, Ыкан улкен кылмыс- тЫ болып к алган Kicime шошып Kerri, к е зш бажырайтып, ауызын ynipeftTin: - Ерте кеп к алды к па? —деп басын калтан eTKi3fli. Ы канмен жарыса Тыпан да: - Белпл1 казекем баласы е м е с т з бе? Е т легенде бет бар ма? —деп, Ы кана 6ip карап карынын булкш детш кул- ген болды. - Ж ок, ерте емес. Алдымен келгендер1щзге куанып айтам, - деп Телеген жылмандап: - М ш еки, тартыныздар! —деп, манаты к у \\п с сауытын ашып, алдарына койды. - Е, бесе! - деп Ы каннын к е н ш жайланды. Кенетоз шолак кара 6emneTiHiH калтасынан узынш а а к калбырын алып, ептеп ашып, алдына койып жатып: - Ракмет!.. М ен е з TeMeKiMfli тартпасам, канбайм ын. -- деп орысша 6ip-eKi сез кыстырды. - 101 -
Тыпан орган ш абындынын Ty6ipi бейнелес ш ашын 6ip сипап, маукш басын 6ip ш ултып, быртык саусагымен 6ip шылым алып: —Bi3re табылтаны бола бередк —деп, бопылдатып сора бастады. Ыкан ак калбырынан терт бурыштап киып, каттап сал- тан кагаздан барматьш жалап 6ipai а л ь т, киыршык темекюш баптап opayra KipicTi. Шылымьш жуантык кып орап, кайта- кайта жалап жабыстырды да, шумекке шуметей орнаткан анаша, ыс болтан ш олак тупп не нытарлап бурай сутып, ж ш к истеген М айлыаякша 6ip езуше ырсита кыстырды. Содан кейш каттатан уак катаздарын темеюнщ устше са- л ь т , какпагын мыктап жауып, манаты калтасына калбы- рын жайтастырды. Мына калтасынан отгытын алып, кабьш сол бармагымен мыкгап устап, он колымен шырпынын тумсытын шарыктын кажалак жерше дел ти п зт турып, сермеп кеп калды, оттык пыс ете тусть Ыканнын шылым жасап тартканына Бекболат карай калды. бйткеш Ыканнын шылым жасап тартканы улкен такуалардын баптанып дерет алып, намаз окыганынан 6ip кейш болтан жок. М ойындагы 6ip ауыр м ш детп аткар- тандай, ем1рдщ 6ip максаты сол шылымда туртандай сон- ша ыкыласын койтаны Бекболатка жат Kepimii. Ыкан шы- лымын тутатканда, эуел1 аузын толтырып, туйщ п жеде- мелете будактатып ж!берд1. Оны кергенде Бекболаттын кез1не кеш ке таман басына к ул шаш кан бука елестедк Сейткенш е болмады, жел турып тутш азырак серп1лей1н дед!. Ы кан тутатып алтан сон ауызынан жел ж1берш, TyTiHfli айдап, шылымын су к колымен ортан колынын арасына кысып ракаттанып отыр екен. Элдеб!реу Ыканньщ шылым тартканын осьшша сез кыл- таны Heci дер-ay! Десе, жетпегендт де. Мунда улкен мен бар. К е ц ш н ш кына, K63inai торта басса, куйшеен, еюнсен кайтынды угар, сез1нд1 тындар жан болмаса, кайтыга карсы туруга кайратын жетпесе, ш к е толтан капырыкты шылым, насыбай, апиьш, арак болматанда немен сешлтер едщ? Дэр1- герлер темею де, арак та, апиьш д а у дейш, дененд1 улайды, тамырынды куалайды, каньщды бузады, дертп кылады, жа- сына жетпей картайтады, елиред! дейд1. Элде кенш дш mepi - 102-
- Сол мулштер орыстардын колында Kerri ме? К,азак- тардан да пайдаланушы болды ма? —деп су рады. Бул сурауга 6opi де кулагы н Tirin антарыла калды. Бал- таш баркыт орындыктарга карап: - Е, мекемеге келген мулйстен б о д щ кейб1р ж т тг е р д щ де алып, устап жургеш бар, —дедп О кезде ана жакта журш, кулагы шала-шарпы шалып калган Толеген де жетш келш , Балташка карап: - О не? - деда. Балташ «саган келген пэле жок» деген Kiciiiie, бетш ты рж и ты п : - Ж ай, энш ейш , —дей салды. Толеген энтек кипалактап турып: - Коне, жолдастар! Т ам акка ж урш здер! —дедп К,онактар керенау козгалып, ауыз уйге карай аяндас- ты. Олардын арт жагынан келш Бекболат та 6ip шеттен отырды. Жас «торелер» Бекболатгы ж ан екен деп елеп, KiM деп сураган да жок. Бекболат энтек оган корланып, шпнен оларды унатынкырамай отырды. Тамак мол болды. Алдымен ортага туралган ет койылды. Онын артынан кеспе келдг Одан кейш домалактап куырган шапкан ет тартылды. Сонынан карбыз сойылды. Erri устелге окелш койысымен, Толеген торп уй жак- тан шине тыгып б1рдене алып кел ш ед1, Тыпан жымын ете т у с т , б1лмегенс1п: - Сенщ колындагы не? - деп ешрш ен тартты. - Ештене емес... К ппкене э л п не ед1...— деп колын устелд1н астына таман устап, кипалактады. - Йемене, тазасы ма efli? - деп Тыпан тагы козгалды. - К ш к ен е «боз жорга» ед1, —деп Толеген сыпайы кона- гына карап, жымиды. - 0 й , онын peTi болмас, —деп Балташ TyciH суыткан- сып, козш щ кырымен Акбалага карады. - Б1здщ кубыжыгымыз ж ок, сендер болмасан, - деп Тыпан карнын булк1лдетт1. - 03i де пэлен коп емес. Тек «аппетит» уипн, —деп Толеген мелд1реген бетелкен1 суырып алып, устелге коюга ынгайланды. - 107 -
Bopi де бвтелкеге карай калды. —К,ургыр, сен муны кайдан тауып журсщ? - деп Жор- габек те 6ip тамсанды. Телеген: — Елднкущ п б1рдене болган да, —легенде: — Бул табатын жерш бшеш, - деп Дога да 6ip козш сыгырайтып тамсанды. —Бугш кешке заседание жок па екен? - деп Балташ Тыпаца карады. — ByriH ж ок кой... 03i де 6ip шатынап турган нагызы б!лем, —деп, бвтелкеге кылмыцдады. Булар солайша сейлесш жатканда, Ы канны н eKi K03i ботелкеш шпп-жеп бара жатыр едг Ыкан арак татпагалы каш ан. Мынау - 6ip дэулет кой! Эттен д уние, езш е дер- бес тиер ме едИ.. Ж урт олай-булай леею, арактын граду- сын санап. кипактап отырганына Ыкан шыдай алмады. Алдында турган стаканды усынып: —Бу жарыктыкты ауре кылмай куйшы, карагым! —деда. Ж урт ду кулдг Манадан 6epi сыпайысып отырган Акба- ла да: —А ксакал айтты гой, к у й ендй —дедн Толеген жымындап: —Ж еш со гой! —деп даяр турган суды косып, стакан- дарга куя бастады. Балташ жан-жагына алавдап, Бекболатка: —Эне 6ip ойнектщ шымылдыгьш Tycipin ж1берш1, —дед!. К,онактар стакандарын кетерш: — К оне, муны KiMHiH курметш е iiueMi3? — легенде, мундайда косемсш отыратын Тыпан кыбыржып, Акбала- га карап: —Жана келген конактын курметше iniy керек шыгар, - дедг Акбала жулып алгандай: —Ол жарамайды. Баска б1рдене ушш... Элеумегпк ма- цызы бар жумыс ушш демесевдер... _ деп озшщ элеуметш1л екенш , 03in котермелегенд1 каламайтынын 6inflipfli. Сол кезде Балташ ушып турегел1п, стаканды кетерш: — Ж асасын Совет OKiMeTi! - деп opniMHiH стаканына 6ip ш агылыстырды. - 108 -
—Жасасын! —деп 6epi де ш у ете туста. Ж алгы з-ак Ы кан, Тыпандардын кез куйрыктары ушырасып калганы бол- маса, «жасасын» деген дауыстын кем дш болган жок. К,айта Тыпаннын «жасасыны» басым шыкты. Екнш п к етеркте —б ольш евики, уш ш ш щ е —к а за к ав- тономиясын, одан кейш —ж ана конакты, е н аягы у й иесш де жасаткызып, ар ак 6ipTe-6ipTe iuirne бердн Т ек Бекболат бул кетерюке к осыла алмай, квз1 бажырайып, ш аны ш кы- мен элек боп отырды. Bip бетелке спирт exi жарым бетелке арак болды. Арак шплген сайын, к у л и кебейш, межинс кызуга айналды. Акбала губерния жумысын уш есе арггыра м актап, ездер1 тындырып жаткан болды. Манадан 6epi салкындау отыр- ган Дога мен Балташтар да Тыпан мен Жоргабектердщ кал- жьщына кулак койып, кейде олармен 6ipre кулю ш те хаберш. Ы кан кебш есе аракка дэндед1. Ет жагына келген- де Дога мен Тыпан битш салды. Манагьшай емес, конак- тар кызары п-кы зы п сойлегенде 6ipiH-6ipi к зе г е салып калып, 6ipiHiH иыгына 6ipi асылып, кездер1 Kimipeftin, ста- канды кейб1р! Tycipin алып, шылымдар да калай болса со- лай устелде жатып калатын куйге ушырады. Орысшаласу, тутш салысу, кулюу... мидай араласты. Тамактан кей1н конактар терп уйге Kerri. Булардын ce3i де, 63i де Бекбо- латка тусшисс1з керш е бастады. Буларды баска дуниенщ адамдарындай, e3i мен олардын арасын жер мен кектей керш, окымаганньщ кемдитн Бекболат сонда 6ip катты сездг «Булар да ез1м1здей ж1пттер-ау! О кы сак 6i3 де осылар- дай боламыз-ау!..» деп азы рак кундегендей боп отырды. Эйтсе де езш елемеген1не корланып, намысы келд1. Оларды да кемггпек болды. «Тутш буркыратып шылым тартканы, арак imneHi, кагаз шимайлаганы, орысш аласканы болма- са, булардын OMipiHfle не кы зы к бар? Тар уй, тар кеш еде, анау улан байтак даланы, аскар Алатауды, жасыл орман- ды, ит жупртш , к у с салганды кермей негып шьщап журд1 екен?! Негып бойы жазылады екен?! Я пырау, булар м ул ле осыган уйренш алган-ау! Эке-шеш ес1н, ел-журты н булар да ойлай ма екен? Булар да 6i3re усап А кбш ек сын- ды кызды жаксы кере ме екен» деген ойлармен ауыз уйде отырып калды. - 109 -
Матушке к е л т , орындыктарды козгап, устелдеп ыдыс- саймандарды жия бастады. Бекболат матушкеге оралгы бола берген сон, тыска шыгып, колын жуып бой жазды Эйткеш шылымнын тутшшен басы зешп калган екен. EciK алдындагы тепюшекте Бекболат 6ip кыдыру оты- рып калды. Ауруханада агып турган Жылтырдын сезше басы дан болып, Бекболат тез!рек елге кетсем екен деп 6ip ойлап еда. Енда мынау енш ен орысша сейлескен, шы- лы м тар ткан , ар а к iuiKeH, пы сы к, бы к ы ск ан к азак е к ш д е р т керген сон, тагы да ел! eciHe тустк Тагы да елге кайткысы келдь «Булардын пшнде ел еу аз ботен Kici боп отырганша, мен де ез1мд1 угатын, ез1ммен калжындасып, G3iNmi кад1рлейтш жолдастарымды керсем екен, —деп ой- лады. - Ауылдан Kici катынасатын Ke3i болса керек едк Негып келмей жатыр? Э кей де созбен э у л т п кеткен 6ip турл! зенбас адам гой! MeHi керек кылмаганы ма» деп, ш ш е н экесш е ренжцц. Бекболат ауыз уйге юргенде, тер п уйдеп «терелер» кы зу-кы зу айтысып жатыр едг Bip мезетте Бекболаттын кулагы «Матайдын Эбеш», «Мукаш» деген сездерд1 шальш калды. Мукаш —кэшмп Акбшекп шыгарьш беретш Мукаш. Эбен — мунын OKecixieH араз боп журген Эбен. EKeyi де Бекболатка керект1 кюшер гой. Бекболат ептеп Kipin, босага жактагы бос орындыкка отырып, онпмеге кулагын TiKTi. Сейлеп турган Балташ екен. Устелде жаюлы жаткан 6ip кагазды алаканыны н сыртымен согып калып: - Бул арыздагы сездщ 6api рас... Бай нелпстен бай бола- ды дейсщ? Елд1 жеумен, нашардын каньш сорумен, солар- дын енбепмен бай болады. Матайдын Эбеш, мешнше, eaai курткан, барып турган сболыш Kici, ен зиянды элемент. MeHiHiue оны н K©3iH жою керек. М укаштын успнен мына материалды берпзш отырган да сол сбольпп!.. Рас, Мукашты да мен тап-таза ж т т деп айта алмаймьш. Елге зияны ти- ген де шыгар, 6ipaK оньщ зияны байга тшп. Ол нагыз - ко- м ен ес, идейный коменес. «Цель оправдывает средство»1, - деп орысшалап барып, кроватька отырды. 'Цель оправдывает средство - жаксы максатка жету ушж жаман- дык кылса да ока емес. Автордыч ескерту1. - 110-
- Жолдастар, маган к ш к е н е сез б ернш ил, - деп 6ip кезш кысып, Дога колын шошайтты. Акбала тумсыгын кетер1п, Д оганын бетше карады да. - Е, айта бер, —дедь - Айтканда былай, - деп Дога 6ip колымен мыкынын таянып, мардымды KiciMcin соз бастады: - Матайдын Эбеш бай ексш рас, болыс болганы да рас. Значить, ол елге б е д ел а з емес, бедел1 бар. BipaK кур бай екен деп, байдьщ 6opiH 6ip кунде ж о к кы луга бола ма? Болмайды гой. Значить, мынау арыздагы создщ Ko6i бекер... бекер. М уны жазып отырган белгип о тт а ян н ы й Такырдын Ж ылтыры, Ж ылтыры. Онын каз1р кылмы сы мойнына тусш, аристабайт етЫ п отыр, етш п отыр. Зна чить, бул арызды колданып ic кылуга болмайды, болмай ды... Ал М укаш болатын болса, о да тонын партияга ай- налдырып жамылып журген 6ip ку , 6ip ку... Значить, онын ойы - болыс болу, болыс болу... Осы куш партияга уры- карылар да Kipin к е т т отыр. Ж аман ауы л я ч е й к е с т е ж ел уры жазылганы кеше секцияда мэл1м боп отыр, м эл1м боп отыр... Значить, М укаш сиякты жйпттер/й таза коменес деуге болмайды, болмайды. Онын кылмаганы жок: елд1 актарга шапкызган, талаткан, кыз, катындарын бастыр- ган, бастырган, шыгарып берген... —деген кезде Т елеген- ге 6ip карап койды. Толеген кызарып томен карады. Бек- болат та жерге карап кетп. - Ио, значить, онын материалы, мше, колда отыр. Значить, ол материалды тексермей, оны кызметке сайлауга болмайды, болмайды... —деп Дога к ебш есе колы м ен, ба- сымен сойлеп барып соз1н 6iTipfli. Ол б т р г е н кезде «маган, маган...» деп Балташ та, Тыпан да KOTepmin, козгалып калды. Акбала: - Ана Kici айтсын, —деп Тыпанды нускады. Доганын Мукашты жамандаганы Бекболатка унаса да, Матайдын 0 6 e n in жактай сойлегеш унамады: «Мына Kici не дер екен» деп Тыпаннын ауызына карай калды. - Ау, ж ттгер , жолдастар! Бул жумыска кызуламай, казакшылап карайыкш ы... Ж астар,жолдастар, сендер к о менес болсандар да, казаксыцдар гой. К,азакка 6opiMi3 де кызмет етем1з деп ж урмп... К,ашаннан 6epi етш те келем(з - 111 -
Сендерден ropi 6ip кейлектз бурым тоздырдык кой, казак- тын жайын жаксырак б!лем1з десек. мактанган болар ма еке.\\нз, - деп, «осы сез1м калай шыгып Kerri?» дегендей Тыла к б эрщ щ бетше жагалай 6ip карап калды. «К,азакка кандай кызмет кылганынды б1лем1з» деген- лей Балташ тыржиып, Tepic карады. Жоргабек «мынау булд1рдьау!» дегендей 6ipece Акбалага, 6ipece Тыпана карал, кабагын туйдг Дога «айта бер!» - дегендей бас изедь Ы кан шылымын орал, оз1мен-ез1 болып, жем шокитын кус тумсыктанып, устелге т е н т кап отыр едг Толеген бул онпмеге катысы жок Kiciuie томен карап, оттыкты шыр кобелек айналдыра бердй Балташтын жаратпай отырга- нын Тыпан да байкады: —Эншешн тек улкендж ... агалык женш ен неткетм1з болмаса, 6i3 катысатын да соз емес eai, —деп манагыдай емес, жасып калды. Тыпаннын мунысын естнен сон Акбала: —Ж ок, ж ок, айта бервдз. О зд щ niKipiHi3 де керек. Ел жайына а зд ер каны к екендервдз рас, - деп куат бердг О ны к1 де кул ы к еда. К,улык екенш Тыпан да тусшсе де, кызып алган Kici — ер кслсд1 гой, «кашангы коргалай берем!3» дегендей, сезш тагы бастады, манаты «казакпыз гой» деген созден ешй кашайын дед!. —С ездщ шынына к елейпаш , —деп тамагын 6ip кенеп алды: —Бул шатакжумыс. Сартау eai кып-кызыл партия... Партиялыкпен ею жагы да арызды жаудырып жагыр. Поле салу, OTipiK шагым дегешшз кудай сактасын... Айтпакшы «кудай» деген сезд1 не кылманыздаршы, сездш аялгысы гой... - деп тагы 6ip саскалактап калды. - 0зге толып жаткан кагазды кояйын, мысал ушш жакында гана бол тан мына 6ip окиганы айтайын... - деп, энеуп пошта та- лату туралы Жылтырдын айткан хабарын сейледг Соны сойлеп болып: —Мшс, осынын кайсысына сенуге болады? К,азактын OTipiriHe, жаласына адамнын кез1 жетпеЙГО... - дсп 6ip койды. Ж алпы казакты н к е м ш ш к мшездерш булдыратып суреттеп келш, а як кезшде ce3iHiH б еги Эбен жакка бурды. Эбен газет-журнал окитын K03i аш ы к адам екенш , мектеп ашып. бала окытып жатканын, елдщ кедейлерше K ocin тауып беретшш, уй турмысын, шаруа- - 112-
сын мэдениетп елдщ калпы на Tycipin, елге у л п болып турганын, казак, окыгандарына ж эрдем беретшш , каш кан актардын шашыранды отрядтарын кырып, казакты жауынгерлжке уйреткенш, елш шапкыншылыктан коргап калганын, и п л ж icKe, алдымен халыкка басшы болатын- дыгын, 6ip дуан елге бедел i барлыгын, оны мен ж ауласса, ел булЬпп, кетерш с боп кететшш — бэрш де сыпайы, майда тиш ен айтып келш, сезш токтатгы. Ты панны ц ce3i недэу1р осерл1 болганы гой, Балташ жуген кермеген бас асау жылкыша басын жулкып тас- тап, кабагын туйш , соз сурап, epmin отыра алмады. Дога «актан тип зд щ , жарайсы н, сабазым!» деген Kicime, ма- сайрап, кыли кезш ашып-жума бердг Балташ жулкынса да, А кбала у л кен ж ерден к е л г е н д т н , TopTi6iH к ерсеткел! сезд1 Ж оргабекке бердк Жоргабек жоргалап алды да кетп. Ол Балташтын сезш де Tepic деген ж ок, Д огаш кш да кемггкен жок, Тыпанньщ кейб1р сезш де дурыска шыгарды. Бул энпм еш пэлендей улкейткен де жок, казак арасынын кашаннан келе жаткан шатагы, оган бола артык айтысудын да кажет1 жок, енпме I онда емес, кызыктын келшекте ел болуында, ел болуы ушш алдымен оку керек, дурыс сот керек, анау керек, мынау керек, онын бэрш ютейтш казактьщ е н д т жастары, жас- тарда езара б1рлж болуы керек, акылдасып ic кы лу керек, бар умгг жастарда... деп жастарды мадактай, б1рлжке ша- кыра, дэнекер бола сейледг К,алайда Ж оргабектщ сезш ен белгш 6ip корытынды шыгару к иы н болды. Бул айтысты eciTin отырган Бекболатгын KiMfliKi дурыс, KiMfliKi Tepic екенше акылы жете алмады. Эйтеу1р М укаш- ты жамандаганды Tayip кере бердг Одан езгесш артык керек кылмады. Бул калай болды? Bip жагы Эбещн елгенш е жамандап, Мукашты мактады. Ешц 6ip жагы Эбещн котермелеп, Мукашты icKe алгысыз кы п шыгарды. Булардьщ 6ip ауыз бола алмаган ce6e6i не? Ол себеп ашылмады гой. Ашыл- майтын жеш бар. «К,айсы?» десещ з, ол мынау: Балташ - уездщ басгыгы. Онын руы, атасы баска, бас ка уездщ ж т т г Бул елдщ жайына жетж емес. BipaK Бал таш кедейдш баласы, колынан келсе, e3i де кедейипл бол- 113-
гысы келедь Ол мына Догаларды, Толегендерд1 жаратпай- ды, ел жумысына араласкан, былганган деп есептейдг Балташ жокта Дога мен Тыпан Сартаудын болысын Tycipin, Эбенш ш 6ipeyfli койган. Балташ келген сон оган ренжш, улкен кемесерлнш кылып, ол елге Куренбай етпошш болыс койып Ж1берген. Куренбай содан 6epi Балташтын Kicici болып, осы каладагы 6ip Toyip келш ш екпен тамыр кылган. Онымен де турмай, Куренбай Балташка пальто кылаты н кузен жиып берген. Балташ акш а 6epin сатып алса да, сол кузеннен 03i KayinTeHin журетш. Куренбай- мен ымы-жымы 6ipirin, Эбенда жамандаган сездерш кеп ecTiren. О ны н Эбенш ондырмай отырган м е т сол. Ал Дога ше? Дога да шет жердщ адамы, каладагы жатак- тьщ баласы. BipaK Доганын нагашылары Эбен руынан бо- латын. Дога Сартау елше сайлануга шыкканда. Эбен оны «жиен» деп, колын суйш куткен, к ек жоргасынын майын берген. Ол ол ма? Дога дуниеш де тергс кормейтш ж ш т кой; калтасына жумсак кагаз да салынган. О да аз гой. Доганын ойьшда 6ip суду кыз алу да бар едь Сол кыздын peri Эбен жактан келе ме деп дэмеленупп ед1. Нел1ктен онын суду кызга кумар боп журген1н кей1н ecripci3. Эз1р тусш аш- пай тура турайык. Тыпан ше? Ой, Тыпаннын откен замандагы ютерш са- нап 6iTipe алмаспыз. Тыпан о баста Э беннщ т1лм эш 1 ед1 гой. К ейш Мировойда тш мэш болып, багы котер1лген гой. Тыпаннын руы да сол ел, алып отырган катыны да сол елдщ кызы. Эбен Tipi турганда, Тыпана не дэркер д ейаз? К аза 6 e p in не кы лайы к, осы да жетер. Ал Ж оргабекке жол болсын? Бу Kici окуды кеппрек 6iTipin, элеум ет жумысына ж ана араласкан. Бул e3i 6ip атакты болыстын баласы. Гимназияда окып жургенде-ак зерек, пысык, шешен бала болтан. Содан эл1 пысык, 6ipaK К олчак заманында кернект1 орында кызмет eTin, кезге Tycin калы п, кы зы л келген кезде елде каш ып журуш1 efli. К ы зм етке к а за к окыгандары керек болып, еткен icT epre кеш1р1м жарияланганнан 6epi Ж оргабек жакында кел ш , жер бел1м4не Kipin efli. О ны н бар максаты: жастар- ды еппен устап, бедел1н, ыкпалын журпзш , айтканын ютету efli. К,аза берсек, TyiiKi ойы - 6ip улкен орын efli. - 114-
Ол ойы журегшщ тукшршде сэры майдай сакталып жа- туш ы efli. С ы р тк ы т у р ш д е е п т Ш к , ш еш енд1к, элеумет!шлд1к, кш ицц к, б утш ш ш ктен баска огаш мшез бш нбеупй еш. Э р к ш н щ бетше карай кубы лы п, ез niKipiH эсте сезд1рмеуци efli. О л кэр1мен де, жаспен д е, ком му- нистпен де, ем еспен де жанасып кетер efli. О нда дос та, кас та болмауш ы efli. С ыртынан жамандап ж урген ада- мымен ж о лы кканда ж аксы с е й л есш кетер efli. © зш ш е кумын, журттын б эрш алдап журм ш деп ойлар efli. Теле- ген екеуш щ м ш езш де 6ip уксасты к бар ceKinfli efli. BipaK Телегеннен repi бул eTiMfli, тартымды, 6ifliMfli, беделдТ алгы р efli. Bip кер ген , 6ip сей леск ен KiciHi тез уйы тып ертш экетер efli. Т опта сей л есе, «Ж оргабек — ж т т !» депзер efli. Жоргабек сезш б тр ге н кезде манадан 6epi зорга шы- дап отырган Ыкан Телегеннен руксат сурап, уйше кайтгы. ©йткеш В1кана бул айтыстар ту сп п каз, ж ат нэрсе efli. Ы кан каш аннан орыс шйнде ж урш , елден кол узш , алыстап кеткен Kici efli, елдщ дау-ш ары о KiciHiH миына бармаушы efli, ел сезш ен repi о Kicire 6ip рюмка арак Kaflipni efli. Ж ене манаты арактан ж уреп кобалж иын flefli ме, елде уйдеп KeMnipi тыкыртар деп коры кты ма, oftTeyip В1кана ты ска шыгу керек болып efli. Манадан 6epi Телеген тук сейлеген жок. Несш е бой керсетс1н? Дога мен Тыпаннан к алатын с ез бар ма? О ньщ ceHreHi де солар гой. ©зге жолдастардын ce3iH тывдап отырган А кбала ешп 63i сейлеуге онтайланды. Акбала тенкерю болгалы топ алдында сез сейлеп, кесемдпс кылып, ауызга ш н ш журген жастардын 6ipi efli. Ол газет-журнал- да сез жазатын, баяндаманы да жаксы ютейтш, журтка «ой, пеле-ай!» депзгещ п суйетш жiгiт efli. КеШ нп жастар дын арасында бедел1 де бар efli. Коммунист партиясына алдьщгы катарда Kipin, к азак жастарынын партияга KipyiHe де себепкер болып, шынымен коммунист болам деп ж ур ген niKipni, 6iaiMfli ж ш т eni. Ол 6ip жерде сарылып кызмет кылудан да жургеаш, сейлегещп, думанды топты Teyip K epyuii efli. ©3i сейлеп, езгелер аузына карап отырса, сонда оныц жаны Kipin, жымын-жымын етер едг - 115-
Ол съездщ каулысын, жана шыккан ютаптарды кеп окушы efli. Qcipece Л енин, Троцкий, Бухарин, Сталин сек ш и атакты адамдардын съездердеп айтыскан сездерш кызыгып окы п, кейб1р эдем1 жерлерш, эдем! сездерш жаттап алушы едц жаттап алмаганда да, солардьщ сез сейлеу онтайын кулшынып окыгандыктан жадында калу- шы еда. Б ш г ш адамдардын niKipiH кейде ©з niKipi кылып сейлеп ж!беретш де жерлер1 болушы еда. Ест1ген сезш , хабарын iuiiHe сыйгызып тура алмай, айтып салганды T©yip керш турушы еда. 0cipece еткен жиылыстарда оный не айтканын, езш щ не дегенш кайта айтып беруге шебер еда. BipaK сонысына Караганда, ж ещ лтек, уш калак емес, журю-турысы, бойы сабырлы, айтыс-тартыска шьшамды, табанды ж т т еда. ©3iHiH б ш м ш е, ©HepiHe, шешендитне ©3i ceHyrni efli. 03i ж ещ лш , жыгылып калган жерлерде де к е ц ш кеп жабыркамаушы efli, езш ш е баска план, баска шара карастырып, 6ip жубаныш тауып алушы efli, келе- ш ектен у м т зор efli. Ол казакка шьш пейшмен кызмет етпекцп efli, 6ipaK кеп HepceHi киял кылушы efli. Кейде сондай 6ip киялмен алда- ньш журш турмыска жанаспайтын icTepfli де ютемек болу шы ед1. 0 з ойын, ез максатын жарыкка шыгару ушш e\\iip neci 63i болганды калаушы еда. Уезге келгендеп 6ip максаты да: жастарды ез сонынан ертш, езш 6ip таньпып кету еда. Уездеп кызметкерлердей ел жумысьша араласьш, артык былыкпаган, парата, беделге сатылудан аман, нагыз елеумет кызметкер1, нагыз майталман болуга езш арнаган азамат efli. Сондыктан Акбала манадан 6epi айтылып жаткан сездерге езш ше улкен м ен берда. Ол м эн - осы Сартау елпнн жумысы жайлансын деген мэн емес, уйездеп аза- маттар арасындагы алалык жойылсын деген де мэн емес, 6ipudKiH макулдап, 6ipiHiKiH TepicKe шыгарып, 6ipiH-6ipiHe жыгып берем деген де мэн емес, сол айтыстан шыгарып 6ip iprefli мэселеш козгап, ешп ез1ме корытынды тугызуга болды деген м эн efli. А кбаланыц 6ip жаксы жерп сезд1 казакш а да, орысша да таза сейлеупп efli. Ол казакша сейлеш , Бекболатка угымды болды. —И э, жолдастар! Мен ещй 63'niKipiMfli айтайын, —деп мурнын орамалмен суртш, темен карап отырып сез бас- - 116-
тады .- Мэселе болыс, уйез маштабындагы мэселе болса да жалпы казакстандык мэселеш козгауга себеп болып отыр, - деп, кеудесш кетерш, сук колымен бас бармагын укалап, басын энтек шалкитып, карсы алдында отырган Тыпаннын карнына кадала карады: мэселе сол карында турганнан жаман. —Bi3 твнкер1ске дайындалган ел eMecni3. Т енкерю 6i3re кектен TycTi. Bi3 орыс пролетариаты, орыс балшебектер! кан твпп алып берген даяр олжага ортак боп отырмыз, — деп 6ip ныгыздап койды. Бул сез тенкерю болгалы талай айтылып, талай жазылып, ш канган ecxi сез болса да, Акбала шыт жана свздей кып айтты. — И э, е к ш е т ж алш ы ныю , кедейдпа. Ж алш ылар табы байлар табын жещп кашаннан ием дент журген жер-суын, фабрик-заводьш, м ал-мулкш астьтан аударып алып отыр... И э, и е, орыста тап Kypeci басталгалы ж уздеп жылдар e rri. Б1зде тап тартысы элгбасталган жок- О л нел1ктен? Элде б1зде бай, кедей, жеупп, жепзупп ж ок па? Элде б1здщ ел1м1зде кой устшде бозторгай жумырткалап тур ма? Ж ок, жолдастар! Жеу, канау, жаншу, зорлы к, киянат деген н э р с е л е р д е н 6i3fle к е з ту н ж ы р а й д ы . BipaK ек1м ет байлардга, куптлердпа болгандыктан жылаукордын коз жасы кершмедй тш еп бершмедг 1штен тынып, капа боп, итшшеп кунелте бердг.. И э, иэ... бай тепннен-тегш бай болмайды. Елдщ байлыгын, канын сорып, малайдын енбегш жеп бай болады. Бул талассыз шындык. Э лп Эбендердщ бай болу ce6e6i сол. Оган дау жок. Иэ, иэ... б1зде кедейлер табы деген тап болып, байларга, жауыз- дарга карсы тура алмауы калай? О лар да ж ан емес пе? 0 з пайдасын, елерш бшмегеш ме? М ше, буган турл1 себеп бар. Б1зде ж алшылар, кедейлер бас к осарлы к, уйымда- сарлык, мун-муктажын сейлесерлж фабрик-заводтар си- якты ордалы дукендер болмады. Е зтген, жаншылган кедейдщ басы 6ipiKneft, эр тебенщ тубшде бытырап журдг Ш ын мэнклнде б1зде пролетариат болган ж о к, болса да олар эл1 аз, ещн б1зден жалшылар ш ы кп ак, ейткеш фаб- рик-завод Kaci6i 6i3re де орнамак. К ен жумыскерлер1 б1зде бурын да бар гой... И э, иэ... 6i3fliH кедейлер1м1з, жалшы- ларымыз актан караны айыра алмайтын, кез1 сокы р бол- - 117-
ды. И э, кедей баласы сонгы жылдарда гана о ки бастады. Бурын терелердщ, аксуйектердщ, байдын, болыстын ба ласы окитын... (Ж оргабек естсмеген Kici боп, т е р к карай- ды)... И э, онсын б1зде ру таласы деген поле бар. Ру басы аксакал, атка мшерлер ез пайдасына бола ру-рудьщ кедейлерш жауластырып, кедейд1 ш окпар кылды... И э, ещц, MiHe, кедейдщ е к ш е п к елш отыр. Кедейд1 суйе, кедейге тещ цк эпер, кедейдщ KG3in аш, шаруасын тузет деп отыр. Кедещц суйеу 6i3re керек пе? Керек. Тап ж т н , тап тартысын ашуымыз керек пе? Керек. Кдлай ашамыз? Кандай шаралар колданамыз? MiHe, мэселе осын- да, —деп калтасынан ш ы лым алы п тутатып, 6ip сорды да, сезш тагы козгады. Т ындауш ылар «тап тартысын калай ашар екен?» дегендей, енселерш сала кулак койды: — Бул мэселе туралы губернеде eKi турл1 агым бар... Ж азаласа уш турл1 агым бар деуге де болады. BipaK мен ушЬиш агымды агым екен депм келмейдк бйткеш олар б1зде тап ж ок, тап тартысы деген орыска елжтегенднс. Бул болмайтын э нпм е деседд —деген кезде Жоргабекке кезш щ кырын 6ip жгберш койды. Жоргабек «маган айтып отыр- сы ц гой» дегендей, артынан м ыктайтын Kicime K03iH 6ip кысып койды. - Б1здер, казакты н коменестерн ол nteipfli колдай ал- маймыз... Б1з тенкер1с жолына ту.суМ з керек... И э, соны- мен eKi агым бар. BipiHiui агымны н айтатьшы: казакка TeHKepic жасау керек, байдын жер-суын, мал-мулюн, жазаласа артык катынына д е й т кедейлерге тартып эперу керек, пышак устшен белш беру керек. Бай, кедей деген айырманы жойып, колма-кол тенгеру керек. Эйтпесе бай колында малы турганда, ж ерьсуы турганда, eMipi кедейге тевдпс бермеШп деседг Бул агымды бастаушы кейб1р орыс жол- дастар, оларга косылатын б1здщ Ж аксы лы к е т ш ш T9pi3fli каланьщ да кедейлер1 жэне кейб1р ш олак ойлы жастар... - деда. С онгы создерш ен А кбаланы н 03i бул агымга карсы eKeHi KepiHin калды. 0 з ш е карсы кютлердан niKipiH шол- титып, ондырмай сейлейтш , ез niKipiH дэлелдеп, ныгайта сейлейтш айтысушылардьщ эдетт гой. А кбала да осы жол- ды тутыны п, анау агымдарды кемгге сейледа.
- Ал eKiHiui агым айтады: ондай тенкерютен м эн ш ы к- пайды, онымен кедей тенелмеШ и дейдй Булардын дэлель..- деп, коп создермен долелдерш санап, тусйш рш етп. Ол дэлелдерг осы кунде байдын малый тала лесе, бузакылар талап кететап, кедейлер байлардын малый пай- дата асыра алмай, жау малындай iiuin-жеп коюы, сейтш , жалпы мемлекеттщ байлыгы кемуц сол кездеп дерт, жут, ашаршылык, сотые елдщ шаруасын куйзелтуц байды ке дей кыламыз деп журш, кедейщ бай кып алу кауш , кедей онай олжата кы зы ты п, ецб ек ке уйренбей K eiyi, елд1 ецбеказдж ке уйрету - социализм, коммунизм жолына кайшылыты, кедей акыл-ой, сана-санылау жагынан те- нелмей турып, жалан малмен тенеле алмайтыны... Таты сондай коп создерд1 айтып к елш : —Кедейд! окытып, козш ашу керек, уйымдастыру керек, эш м ш ип к, сот кеде Rain колында болу керек, кооператив, артель ашып беру ке рек, кеденш отырыкшы к ы лу керек, KocinKe уйрету к е рек! — деп 6ip токтап, coHin калган ш ылымын тутатып алды. Содан кейш: —Бай, кедей, тап мэселесше б1зде осындай н еп зп козка- рас болу керек. Эбен жалгыз емес, Эбендер коп. Олармен б!з алысуымыз керек, мумкш узак алысармыз. ©йткеш олар- да амал-айла коп. Олар теегк таба бшедь Олардын агент! уез ту гш губернелш жерде, кшдцете жок емесш кайдан бшем1з? Алдымен жуандардын ыкпальшан, рушылдыктан, казак аза- матгары, оздер1м!3 тазаруымыз керек, 03iMi3 тазармасак, еш нэрсе жасаута болмайды, —деп созш токтатгы. А кбаланын co3i KyuiTi ш ыкты. KyuiTi шыкса да, бул тындаушыларга унамады. Алдымен «тап тартысын ашу керек» деген co3i Ж оргабек пен Тыпана унамады. ©йткеш бул eKeyi э л п кекеп п откен ymiHmi агымны н адамдары едг Булар казактыц жауырын жаба токып, ел кылушы- лар едь «Байдын жер-суын, малый тартып оперу керек емес» дегеш Балташка унамады. ©йткеш Балташ шыны- мен кедейипл ж т т ед1. BipaK Балташ айтысуды ойланса да, айтыспады. ©йткеш манаты ек ьуш рет соз бермей, токтатып койганлы ол кек кып отыр едк оныц уетше «6ipinini атымдаты ш олак ойлы жастар» деген co3i де бутан жайсыз келд!. «Айтыса калсам , м е т де ш олак ойлы» деп
санай ма деп кауттенш . Ж эне «03iMi3 тазаруымыз керек» деген ce3i де буган арнап айтылган тэр1здендк Айтысуга G3i тыгылып калган Kici, толы к дэлелдер1 де болмады. ©йткеш Балташтыц 61лiMi де Акбаладан repi кеийрек едй Бул жина- лыстагы 6iл iMi тэу1рлеу, ш т а т ы кеп карастырганы Жор- габек ед1. Жоргабек кабагын туйщюреп алып, б1рнеше сурау бердк Сурауларыньщ сарыны мынау Topi3fli еда: —Орыстардын жумысшыга, мужыкка тутынган шара- ларын, жолдарын езгертпей, казакка да тутынам деп ой- лайсындар ма? —Тап ж т н ашуга, казактыц к а я р п , бурынгы турмы- сында кандай колгабыс етерлис шарттар, жагдайлар бар? —Тепнде тап тартысын саясатгын, ешметтщ куипмен журпзуге бола ма? —К,азактын келешепне калай карайсындар? —Мал баккан, егш еккен, eHepci3, бипм аз журтта со циализм орнайды деп Маркс айткан ба екен? Мундай окига, тэж!рибе тарихта болып корд1 ме? —Жер жуз1нде олеуметипл тенкерш болмай турганда, 6ip мемлекетте социализм орнатуга бола ма? — С оциалдык шаруаны калай жасамаксыцдар? К,азак капитализм flayipiH кенаре ме, социализмге 6ip-aK cexipin ете ме?.. — деген тэр1здк Ж оргабектщ сурауларын Акбала imiHeH унаткан жок. 0йткеш жауап беруге артык дайындыгы да жок, туйдепмен келш калган, тосын сураулар едк Алайда, сыр бишрме- йш деп: —Бул сурауларыцызга мен Ka3ip жауап 6epyiMe де бо- лады... М эселен, капитал дэупрш казак басынан KemipMeyi мумкш , ейткеш ещц дербес бай, саудагер болмайды (онда НЭП жок Ke3i). BipaK бул арада бул сураулардын бэрше жауап беруд1 артык корем: 6i3 Ka3ip opi к ш к е н е кызыц- кырап алган KiciMi3, opi Маркс, Л ениннен дэлел кел- т1рмеген сон жауабымыз ж ещл боп KopiHyi м умкш. Булар e3i терен1рек карастыратын маселе. Ал ещц былайша, жалпы айта кетуге де болады. Тегшде, 6i3 орыс енбекпплер1нен белек em6ip жол таба алмаймыз. Б 13 солардын соцы нан epin, солармен кол устасып.тещцкке жетем1з. К,азактын ез алдына саясаты да. - 120-
тарихы да бола алмайды. С ондыктан орыстан бел ш ш ic кыламыз деудщ , терен мэселелерд1 тексерудщ 6i3re бул кунде пэлендей к аж ев де жок. Bi3re к у н б е -ку н п жумыс керек. Мужык арасында тап тартысын журпзу мумкш болса, казакка да мумкш: шаруа-кэсш женшен екеушщ пэлендей айырмасы жок. Мэдениет женшен де мужык кара узген жок- Б щ щ айырмамыз тек рушылдыкта... Мше, осы жагына 6i3 катгы к ощ л белу1м1з керек... —деген сек ш и б1рталай сездерд1 айтып келш , ая к кез1нде: —Ci3 MapKCTi окыган кершес1з... негып тенкерюнпл болмай ж ургеназ? — деп кекей кулген болды. — Тенкерюнпл емес екешшзда кайдан биш вдер? — деп Ж оргабек те KyniMcipeai. Булардын сонгы сездер1 Б екболатка куран сезш дей TyciHiKci3 болды. Бастапкы сездерд! де Бекболат арен тын- дап отыр еди в й тк е ш ол сездердщ iuiiHae Эбен, М укаш - тар бар едй Сондыктан Бекболат «осылай девдер» деген Kiciuie: —Ым-ым! —деп орнынан турегелдк Тегшде, кусбеплер, аншылар оз сезш ен баскага топас- тау келед! гой. Бекболат та осы жолы езш щ топастыгын байкайын деда; кай жерде, кай дуниеде огырганы н 03i де бишеда. С ез кебейген сайын басы катып бара жаткан сон, тыска женелдй Тунгыш к е б к кар. Тымык каткак. Эуе шыньшай, атгьщ i3i баданадай. Кдладан шыга 6epic тепсенде u ie p n ip e аян- даган eKi а п ы . Бергш щ мшгеш —eKi танаскан, eujKi бас, кулан сан тобылгы торы. Эсем басады, карды уыстап л ак- тырады. 0 й т mipKin! LUeprrip! LUepnip! К,уйыскан - кыска, ер —ыкшам, узенп —аякты н ушында. Такым жабыскан. Сур к у п ш ак куба ж ш т камшыны сипай туседй Аргынын астындагы —жадагай жирен. Жарау, 6ipaK торынын аянына iaece алмай, булк1л кагады. Ж т т пэс. Кшм1 коне. Желдей ескен аяншылга мш генщ бар ма? М1нсен, бшесщ: ат ycTi адамды аруактандырады, квщлд1 кокке серпедй аузынмен кус тютейсщ! Торылы камш ыны eKi буктеп, анау тауды нускады. - 121 -
—Уай. ипрын-ай! Деген кансонар екен! Эттеген-ай! - леп саптамасын сарт етыздй Жолдасы: —HeciH айтасын, —дедк —Б уры гп кайыргалы канша болды? —Ж анада, 6ip-aK жума... —Бупн шыкпаган сон не керек! —Сонар болмаушы ма eui? —Кусты умытып кеткенсш дер гой... Муны айтып кеде жаткан Бекболат кой. Хабар кеш ruin, Акберген ат экелгенше сол болыпты. Ертенп шай- дан кеш н елге тарткан 6eTi еда. Д эл журер куш кар жа- уып, к ан сонар больш калар ма! Бекболатта Gip буры т, 6ip каршыга бар-ды. Кустарын кормегел1 ай боп калды. «М ал-жан аман ба?»-дан кейш п C03iHiH Ko6i кустары болган. Акберген кустарга жем 1здеп, коян атуга кеткенде, томагасы т у с т калган бурых кушйске талпынып, eKi шалгысын киратып алган екен. Кешеден 6epri «эттеген-ай!»-дын —6opi сол ш алгы нын вы ш ин eui. Од eKi ш алгыны жамап алуга да болады гой. Сонда да Бекболат биыл б у р к т н баптап тулетш, канат, куйрыгын Hip сымдай кып алдым гой деп журген жылы едй Бекбо лат кусына ренжкенде, Акберген: — Bi3 03iHi3fli уайым кы п ж урсек... Toftipi, колдан келеттн нэрсе гой, —деп жубата беретш. Акберген - Бекболаттын жан жолдасы. Бала жасынан 6ipre оскен. К аш аннан берп консысы, жанынан eKi ел1 калмайтын cepiri. Акбергенде Kapi шеше, eKi сиыр, 6ip катын, 6ip ат, со- дан баска мал-жан жок. Оразасын ез ушнде ашкан. кысы- жазы уйде турган жан емес. О л opi кусбеп . api мерген, api энгш, api жаксы жолдас. Бекболаттын экеден де, туыс- каннан да артык сенетш адамы —Акберген. вйткеш ол б1лмейтш сыр жок. Балалык, жастык, аншылык, жел бас- ты к, аш тык-токты к, ойы н-кулк! —eKeyiHin 6ipre тарткан таукымет1. Bipre куйш ген, 6ipre cy{iiH ren. Бес аркан бойы тупаз куздардан Бекболат ушш Акбер ген ту л к ш щ KymiriH алган. Аягын энтек жазатайым сал- са, ажал аузын ашып турган TiK жартастын бепмен шы- бынша ермелеп барып, б у р к т н балапандарын экелген. - 122-
Бурки1кашкан каралы кундерде уш кун, уш тун дым сызбай таутас кезш, унпрге тунеген. Сакырлаган сэры аяздарда 6ypKiiTi жауратпаймын деп, iuiKi тоны на бала- сындай белеген. 0KKi тулм ге буркггпн аягын шайнатпай- мын деп елерш бшмей шауып, кия тастан ат-матымен домалап, бутанасын кираткан. Асау кусты уйретем деп арпалысып, колына олденеше суцп суктырган. Жастык- тьщ талай тар кезендерш асканда уназде - тш болтан, жолсызда - жол тапкан, каскыр боп торытан, мысык боп жорталатан, ит боп ipre тырналатан, к азак боп ат устатан. М унан арты к е нб ек п, тутан ана болмаса, KiM cinipep? Онысына карай А кбергеннщ аты да, асы да, KHiMi де Бекболаттан болатын. К,атын еперуге де Б екболат себеп болтан. Бекболат уйленш, белек отау тжсе, ез алдына саба орнатса, Акберген кара лашыгын жанына кондырса, Бек- болаттьщ отауын емш-еркш билесе - мше, Акбергеннщ е н д т арманы. Дуниеде дос деген болса, сондай шын дос Бекболат пен Акберген efli. Буларды дос кылган eKeyiHiH де кумар- лыгы, eyeci —анш ы лы к efli; eKeyiHiH суйепнде де ж алкау- лы к, cepiniK бар efli; eKeyi де шаруата кырбай ед1, OKeci Бекболат eKeyiH «eKi eyefti» деупп efli. Алайда eKeyiHiH жаратылысы eKi баска efli. Акберген Бекболаттан repi кажырлырак, шыдамдырак, айлакер1рек, кисытырак, кeкш iлipeк efli. Б екболат одан repi аянкеарек, киялшылырак, жасыгырак, мактаншак- тау, еуескойлау efli. Бекболат кысылган, саскан, кешген жерде Акберген акыл тауып, токтау айтып, демесш болушы efli. Ж азала- са Б екболат оны н т ш н K e6ipeK алуш ы efli. К,атты кайы - рым бейнеттщ 6epiH А кберген керген сон, Б екболат 03iM icTeTin журм ш деп жубануш ы еда. Акберген ондай ауыр бейнето - кажырым, ерлш м арты к болтаннан icTen журмш, менен басканын колынан келмейд! деп ойлау- ш ы ед1. А к б ер ге н н щ е н б е п б о л м а с а, Б е к б о л а тт ы н ттрш ш п д е кы зы к болмас efli. Бекболаттын аты, асы, KHiMi болмаса, Акбергеннщ к у ш де к у н болмас efli. B ip in ae жогы 6ipiHeH табы лы п, eKi жарты 6 ip бутш боп, тэту-T erri ем!р c y p y rn i efli. - 123-
«Есептескен дос болмайды» деп журт айтады. Есептес- пеген досты кергеш ш з жок. Сыртына шыгармаганмен, eni достын ece6i йишде журедп Ecenci3 кетсе, 6ipiH-6ipi алда- ган, арбаган боп табылады. Онын Ty6i тещпк емес —зор- лык. М ш детаз, сшетсЬ, мактансыз, каяусыз, айнымас дос болады дегенге нанбаныздар, ейткеш езш умытып кететш адам табылмайды: эрю мге алдымен TipiuuiiK керек, тамак керек. 9 p i 03 басынын, opi достын пайдасы б1рдей табыл- ган сон адам шын дос боп журед! (элде «шын ултшыл», шын элеуметцплдерде де сондай ма екен?). Бекболат пен Акберген де сондай достар едЕ Кешеден уй iiniHiH кор-жер аманатын орындап жэне Телегешпкшде болтан сон, Бекболат досымен емш-еркш сейлесе алмап едп Атка MiHin, онаша ш ы ккан сон энпме козтаута айналды. Бекболаттын OHriMeci Акб1лек болу керек кой. BipaK Бекболат салтан жерден Акб1лектен бас- тауды колайсыз керш , кус жайынан козтатаны сонын бет- ашары едк Акберген «о кунде журт кусты ойлатандай бол- ды ма?» деген кезде, Бекболат «ещп Акб1лект1 сез кылу- дын кезеп келд> гой» деп ойлап: —Иэ, ол кундер естен калмайтын кундер болды гой. Нагыз жулдыздын TepiciHeH ш ы ккан екенб1з... Бу кояны кургырдын жолы катты болмай коймайды... Со куш жо- лыкпаймыз деген ойда бар ма ед1?.. - деп 6ip койды. — Е, кудайдын OMipi десейш1... О да 6ip соры бар кыз екен, —дед! Акберген мырзасынын ойын б1лгел1. — Не сорын айтасын? Орыстын колына тускен1н бе, баска ма? —деп сурады Бекболат жолдасын байкагалы. —Соры бар емей немене? Ел-журтка эш кере болды... 06Hipi Kerri, — легенде Б екболат та оны н ойын б1ле койып: —Клм oMipi эби1рл1 боп етер дейсщ. Тагдыр да, - дед!. —Е, тагдыр гой... А кбш ектщ п ер д ест езш1з ашпаймыз деген KiMHiH ойында бар? —дед1. Бекболат Акбергеннщ арбасып келе жатканын б(лд! де, сезшн беги ашкалы: —Сен де ку боп кетшсщ-ау! —деп жымиды. —Оны нелжтен айттын? —деп тус!не койып, Акберген де жымиды. - 124 -
вйткеш бурын бул екеушщ арасында пернелн калткы- лы сез болмайтын. Ойлагандарын 6yKneci3 айтып салатын гой. Мынадай тузсыз энпм е eKeyiHe де унамады. Не 6ipiH 6ipi тосансып, жатыркап калганы болмаса езге 6ip себептщ барлыгы сезшер еда. Ол себеп: ебшршен айрылган А кбш екп калай ем1рлж жар кыларсыз деуге А кбергеннщ аузы бар- май, «Акбш екп эл1 де болса аламын» легенда Бекболат та ашып айта алмай келе жатуы еда. Бекболат елдщ , досынын анысын андамак еда. Акберген мырзасын сынамак еда. Неге десен, бул 03i зор мэселе гой. 0Mip серж жар табу 6ip киын жумыс. Тапкан жары Акбшек едг Ол мундай куйге ушы- рап отыр. Акбшек окигасы к азак баласьшьщ басында бол- маган, твтен окига гой. Жалгыз Бекболат пен Акберген емес, мундай окигадан кейш не icrey, калай болу керектнш букш казак баласы ойлап керген жок кой. — К.У боп капсын? MeHi жатыркаганнан саумысын? — деп Бекболат жолдасына назын биийрда. Соны айтканда Акберген манагыдай емес, ажары саза- рынкы тартып: —Сенен мен не ж атыркайын? CeHi жатыркаганда менщ табарым д а б е л г т гой. BipaK не айтудьщ жон1н таба ал май келемш ... © зщ не ойлайсы н? Оуел1 соны нды ес- TipTmi... Саган легенде менде ботен ниет болы п корген жок, кара басым кара жерге юргенше ондай болар деп ойламаймын, —деп, достыктын ны шанын Kepcerri. Бул сезге Бекболаттын журен epin кетп. Жолдасын куш актап, суйш алгысы келд1. BipaK ондай дагды oMipi болып корген жок кой. Сондыктан: —Сенде бетен ниет болады деп мен де ойлаган емен. Оуел1 кудай, кудайдан сонгы жакыным да, досым да сен деп бшем. Сен бшмейтш сыр жок. Сенен баска акылдасар KiciMде жок. О кей екеш экей де ананы к оя 6epin, А кбшекп айтгырганыма imi ырза емес ед1. Оны ез1н де б1лес1н... Ешн жумыстын Typi мундай болды, —деп Бекболат бала жасы- нан 6epi карай козгап, балалыкты, жастыкты, ойын- кулк1н1, жолдастык-достыкты, елд1н партиясын, партия- лы к такырыпты, oKeci буган кыз айттырганын, оны менс1нбеген1н, eKeyi акылдасып, Акб1лект1 Kopin кел1п, унатканын - 6opiH жыр кылды. Аягында кел1п: «о болса - 125-
ондай болды, бул мундай боп отыр. Мавдайымньщ соры бар ма? К,айдан бшешн. Е н д т ойым. Тагы да кы з 1здеп, тагы да экеЩц р е н ж т п жургенде ем1рдщ б1рталайы етш кетер. Одан да не де болса тэщ рййн жазуы шыгар, журт не лесе, о десш, тоуекел деп сонын езш алгым келедк - деп KypciHin токтады. Бекболат сойлеп келе жатканда, Акберген «айтканын- нын 6epi рас» деген Kiciiue: «Е, е» деп басын изей бердг Бекболат токтаган сон, Акберген де езш щ нашарлыгын, жалгыздыгын, консылы гын, достыгын, тшеу 6ipniriH ай- тып шыкты. Бекболаттай узартып сойлеген жок, шагым- ды, тшмш жерлерш басып erri. Акырында: - 0 з ш дш щ солай болса, оны на мен де бетен сез айта алмаймын. Ж алгы з-ак дос бар ед>, душпан бар efli, курбы- курдас бар е д й . Тек солардын табасына каламы з ба, б1рде болмаса, 6ipne 6eTiHe салы к кы п, суйегще танба бола ма деп артын ойлаганымыз болмаса, —деген сезге экеп ripefli. —Онысын енщ кудайдан кутим. Менщ жамандыгым- нан болып отырган нэрсе емес. Туткиылда кез келген TOHipiHiH 6ip апаты. Оган к!м ара тура алады? Айта берсек, сол ошрде орыстан сау калган эйел бар ма екен? BipaK кайсысы безш жатыр эйелш ен? Ашылмаган Kayin, жарыл- маган жумыртка 1здейтш баягы бейбптшлж шагымыз бар ма? Елдщ не кымбаты, не асылы курбан болмай жатыр? — деп, Бекболат жолдасын дэлелмен женбек болды. «Артынын намысы» дегенше Акберген де артык талас- кан жок. Ж олдасын езш е серж кып алган сон Бекболаттын к е н ш 6ip демдегендей боп: —Ел не дейш екен? Б1здщ уй imi калай керед1 екен? — деп сурады. - Ел деп ещц, ел не демеШн? Елдщ сезше артык кулак койган да Kici ж ок— Ж алгыз-жарым Сайлаубай, Аязбек секшд1 быксыма куниплдер айызы каналы бшем. К,арын- дастарын алмай койган сон, сейтпей кайтушы efli? Ал тш еулес агайыннын 93ip суы к ce3i естшмейш. 0 з уйлерщ болганда, би э к е а пелен деп Tic Жарып, ештене айта кой ган ж ок бшем. «Акбшек табылыпты» деген хабар естшгенде: «Е» депп де койыпты. Ал Ж анболат аган болса, ол ешй - 126-
аузы жещл Kici гой: «Е, б о д щ Бекболат ешй ол кызды ал- майды: орыстыц саркытын негылсын?» —деп, уйш е кел- ген-кеткен Kicire согып отыратын болса керек дед!. — Е, о ж ш т ещц coFa беред1 гой. Елде жок, кундей перизаггы тауып алган неме! —деп Бекболат кулд!. Акберген кошемет кылды. Ойткеш агасынын алып отырган катыны да партия та- кырыпты атастырган 6ip жетес!здеу адамнын ш ажа байта- лы бейнелес кш биген, м аймак, Kopi кызы едй К,арны ш ерм ит, борбайы шыт-шыт боп, тек жыл сайын 6ip ба- ладан коздата беруд! 6iayiiii едо. Ж ецгесш Бекболат пен Акберген дэй!м мазак кылып, ашуландыра берупй едй Оны кергенде —eKeyiHiH де жыны козы п кетупи едй Б ул жолы да кулуге сол себеп болды. Ауылга жеткенше екеуш щ эщ тм е а —эйел болды. Эйел деген ж ары ктык OMipi таусылмайтын, адамды жалыктыр- майтын кы зы к эцпм е гой. Qcipece 6i3flin eKi oyefti 0Йелд!н onriMeciHe ж алы кканы бар ма? Ауыздарынан с!лекей!, коздершен жасы акканш а кул!с!п, мэз-мейрам болды. Бекболат б!р жасап калды. Балташ кабинетше Kipin келд1. К,ызыл шугамен кеж!мделген емен устел. Сур ала тас двугг, калам сауыт, шамдал, баскыштар. Былкылдак бар- кыт орындык. Тактай - айнадай. Устел - шытырдай. Онында —Ленин, солында — Сталин суреп. Устелде — телефон. К,олын созса —электр. Bip туймеш басып ш ы л- дыр стк!зсе —хатшы жеттп кеп, мойнын кы л к ы н етк!зед1. Осы сынды кабииепне Балташ Kipin келд1. Орындык та, устел де, каламдар да жегул1 аттай жа- ландап «отыр да ек1рте бер!» деп тур. Балташ сэры портфелып устелге 6ip алып урып, 6eiri 6ip сипап, былкылдак орнына алш ая кел!п отырды. Сол колыныц туймел1 жсц1н ашты да уакытты бшд1. Тогыздан кангып барады екен. Сол жагындагы каттаулы кагаздар- ды алдына таман алып, кой кыркатын кю1ше икемдей баурап ту й ш п карай бастады. Bipine «аныкталсын», 6ipiHe «reKcepiaciH», 6ipinc «м еж лш ке салынсын», енд1 6ipiHe - 127-
«каржы жок», тагы 6ipiHe «тындалмасын», «кайкайтыл- сын» деген Tapi3fli бурыш -бурышына кигаштап «резолю ция» тартып к ап жатыр едь EciK тырс erri. - Можно? —дедй «Можно?» болса, «уфинотделдщ »' бастыгы б1рдеме «штейн» екен. Отыра калып, кагаздарын будыратып, колын сикыршыларша тулатып, сыкпыртып едь Балташ э легенде «Мумюн емес» деп басын шайкаса да, api- берщен сон «э, ол мумкш» деп колды коя бердк Балташ а к т а ж умысына онш а жетнс емес едг «Параграф», «квар тал», «декрет», «секрет» дегендер кебей ш кетш , солар- дын кштипанына миы жете алмай жур едг Жауапты кыз- меткер болган сон 6ip жер1мнен м улт кете ме деп сакта- нуш ы едц 6ipaK кай ж ерш ен м улт кетш жургенш G3i де бш меуцц едг Аныгында пэлендей TipeceTiH де моселелер емес едй Алайда Балташ a y en i 6ip Tipecin, бетш кайырып алуды эдет кы лы п едй Ici ф альш болса, алгаш кы дурсе к о я бергенде 6eTi кайтар, дурыс болса безектер, дэлел табар деген олшеу11ш болуш ы едй Б1рдеме «штейн» кет- кен сон, басын 6ip сипап: —Шорт ызнат, сболыштар кайдагы жок б ал ет тауып, ак ш а алады, —дедь Балташ е к ш е с т Tipen, орнынан кетер ш ню р еп, орын- дыгына умтылып, орны 6epiKTiriH сезгендей кайта ынгай- лана отырып, келген адамдарга туйш е карап, 6ipiHe кол сермеп, 6ipiHiH кагазы на колы н орактатып, аягына 6ip тартып калып жатты. Bip мезетте Тыпан Kipin кеп, жайрандап бас изеп, жуп- жумсак колымен комиссарынын колын гашык жарынын колындай жаксылап кысып: —С элемет пе? —деп акыры н жымыц етп. в й ткеш кеше кы зу устшде катты рак KeiriM бе, б1рдене деп койдым ба деп, уйыктап тургалы зэр е а жок едг Мынау майда аман- дасу соны н майдалауы едь М айдалап болган сон, «ещц 6ip састырайын» деген кклше: - ByriH а з д щ баяндамацыз болады екен, - деп 6ip жапырак кагазды усынды. 'Уфинотдел - уезд1к акша 6eniMi - 128 -
Балташтын ток. iiueri кы лп ете ту ей . К,оркактыктан д ей аз бе? Ж ок. 0 з жумысын бшмейтшднетен д е й а з бе? Жок- Баяндаманы талай ютеген, орны да берж, арты да мыкты. Сонда да баяндамасы Tyocip Kicire 6ip кыпы л ю рпзбей коймайды. К,ашан соны icTen, жауап 6epin, ай- тысып-тартысып аман-есен еткенш е, KOTiHe кы л батпай- ды. К,ыл Konip тэр1зденед1 де турады. Балташ: - Б арлы к материалды жинап, реттеп 6epiHi3, —деда. - Болады, - деп Тыпан иек какты да, шыгып Kerri. Эйтсе де манагыдай емес, Балташтын сурещ келщ - юремейдг Сейтш отырганда танкы мурын, бадырак кез ж т т Kipin келдк Келе: - Амансын ба, жолдас? —деп устелден асыла колын созды. 03i сурещ бузылып отырган Kici, мына к ы р казагынын омыраулап келш колын созганын жаратпады. - Аман, - деп кезш щ кырын туардь Бул келген Мукаш едг Мукаштын неге келгенш Балташ та б ш п отыр едг К,анша жаксы керген KiciH болса да кайта-кайта келш мазавды ала берсе, iuiiH п о л е т Toyip кермеШп гой. Ж ене Мукаштын материалы тексершсш, оган дейш кызмет бершмесш деп кеше Акбала бар, 6opi каулы кылыскан. Сондыктан Балташ оган «отыр» деп те айткан ж ок, караган да жок. Мукаш 03i барып, жакын орындыкка отырды. Бал таш коз кырымен тагы 6ip карап койды. М укаштын Keyaeci купсиген, K03i еж!рейген, тындырып келд1м деп Typi ай- тып тур. Онымен де койган жок, отырар-отырмаста: - Коне, жолдас! Меш не кылатын болдыныздар? —дед!. Не боларына K03i жеткендей-ак. ©йткеш ол бюрода да мак- тау алган гой, орынга кой деп, Балташка тапсырган гой. - Сен немене? Кандай кызметке тургын келед!?! —дед1 Балташ не сурарын бьпмей, к езш жумынкырап. - Кандай кызмет болады? Ж урт icTen жаткан 6ip к ы з мет болады да, —дедь - Елдеп кызмегп калайсын ба? К,алада болгын келе ме? - К.ала кызметше мен1н окуым ж ок кой. Елде болга- ным дурыс кой. - 129-
- Елде кандай кызметп калайсын? - Осы куш к1м болса сол болыс боп жатыр гой. Bi3 де соньщ б1рщдей кызмет кылармыз. - Э, болыс болгьщ келе ме? - К,олдан келсе, неге болмайык дейм13? Бурын байлар да болыс болды... 0з1мЬдщ ешмет келгенде 6i3 де болайык та, - деп жымиды. Онысы Балташты оз1мстгеш едк Балташка бул ce3i унамады. - Сен партияга не максутпен ю рдщ? —деп сурады. Бул сурау М укаш ка шолкем-ш алыс келдк «Меш тергеуии сен бе едщ?» дегендей: - Не максуты болады? Кедещц жактайды, кызметке кедейш кояды, байдьщ малый кедейге onepefli деген сон KipfliK. Bi3 езшген таппыз. М алайлыкта да жургенб1з. Мой- нымызга ерник салып, жук те котергенб1з. Ещц б1здщ кун1м1з туган ж ок па? — деп ажырайынкырап, б1рталай 03i бшген кызыл сездерд1 айтгы. Балташ М укаш тын максаты болыс болып, мал табу екенщ байымдады, шйнен «сен де 6ip сболыш екенсщ, Доганйа дурыс екен» деп ойлады. М укаштын наданды- гын одан баска максат онын ойына Kipin шыкпайтынын ескермедк М укашты 03ine коятын олшеу1ш1мен олшедг Сондыктан оган кызмет берудщ орнына езш б1рталай сегш, тергеп niKipi TepicTiriH айтып кел1п: - С снщ бул ойьщды б1лсе, партиядан дереу куыла- сын... Елге ceHin 3e6ipin к еп тиген KopiHefli, —деп, оны коркытуга айналды. Мукаш оган пэлендей ыккан жок- «Сен коймаганмен бюро кояды» деп ойлады да: - Сонымен, маган орын ж ок па? —деп турегелдк Балташ: «Мелитса болсан кайтед1?» —деп едк Мукаш басын шайкап: «Болмаймын» дед1. Балташт1к1 де устап кета: - Болмасан, журе бер! - деп колды 6ip-aK с1лтед1. - Корерм13, - деп М укаш eciKTi таре койып шыга жонелд1. Ш ыга 6epin Балташтын экес1нен козгай 6ip бок- тап алды да, атына MiHin, бюрога тарзты. «Совет ©KiMeTi кедейд!к1 дегеш кайда? Кедейд1к1 болса менен артык кедей бар ма? Менен артык Советке енбек енпрген KiMбар? Э лгш щ кыртып отырганы не? Ол тумсы- - 130 -
гын неге кетеред1? Бул 6ip буржой гой. О кыган неменщ ecrin селтие калатыны бар. Сен койм асан да кояты н KiciHi табармын» деген оймен атын борбайга 6ip салып, жортып келш, танымал мекеменщ алдына тусе калды. Бюрода Иванов дейтш арык, к у ж ак орыс бар еда. Ауыз да эрк1мдер eciK кутш тур екен. М укаш есж ке таман келш , кимелеп ашайын деп efli: «Кезекпен KipeciH» —деп, бала- лау орыс иыгынан тартып Kipri36efli. Амал ж ок, кам ш ы- сын exi буктеп, колы н артына устап, ipmemri, ежгрейщ- Kipen турды. Алдында ногайшалау кш нген 6ip мугал1м тур еда. М укаш бижте турган Kicime жан курлы керм ей, к езш кепиетгене 6ip салып койды. «Болыс болатын мен юремш! Ж аман мугал1м, саган не бар» деген карас екенш мугал1м кайдан бшсш, жай турмай: —Ж олдас, к ай елдна боласын? —деда. - Не керек? —дед1 М укаш тумсыгын кетерш . —Тарбагатайлык болсан, елге баруга серж бола м а деп ед1м. М укаш сез катуга epiHin, тандайын 6ip кагы п, басын шайкады. Элден уакытта Мукашка да кезек келш. —Э, М укашка! —деп Иванов ко л усынды. Мукаш буктеул1 камшысын сермеп, балдыр-батпак тш м ен Балташтын кызмет бермегент сейледа. - Не айтады? —Тындамайды. 03i 6ip буржой керш едк —дед! <>К,ас- кырдын кара к улак деген шамы» дегендей, «буржой» десен- а к большевик шамданады деп угынушы ед!, «буржой» д е ген сезд1 богауыздан кем кермеунп еда. - Как буржуй? - деп Иванов жымывдап, телефон какты. М укаш тындап тур. «Кандай материал?», «Тастаныз, тастаныз», «б1лем», «бос сез», «калдыр» «пажалыста», «жарамайды» деген сездерш укты. «Кайда калдыр» деп, неменеге «жарамай ды» деп жатканына тусш е алмады. BipaK Ивановтын кабак туйшшен, кол сермесшен езш е болысып сейлеп жатка- нын сезда. Иванов телефонды шылдыратып койды да: - Куте тур. Ертен межш сте караймыз, сею орналас- тырамыз, —дед!. - 131-
М укаш «пажалыстаны» кагып, кол устап коштасып, «кираттым ба?>' дегендей апырандап тыска ш ыкты. Кошеде келе жатыр ед1, бурыннан танымал Ж акып деген житг жолыкты. Ж акы п 6ipece агент, 6ipece милицио нер, 6ipece инструктор боп журетш орысшага Мукаштан repi жетпс, пы сык житг едг Сейлескен жерден: — К айырлы болсын! Болыс болды дед! ме? —дед!. — KiM айггы? —Сартау ж тттер! айтып жур. —Ж ок эль —Ойбай! Ендеше, ceHi болыс коямыз деп суранып жат- к ан к!с!лер бар. — KiM, KiM? —дегенде Ж акы п М укашты ертш, ауруха- надагы Жылтырга алып келдь Жылтыр кашаннан кутш отырган немеше асты-устше Tycin жылпылдап, бай бтсевдп ондырмай, оный шпнде Матайдын Эбенш icKe алгысыз кып, аягында Мукашты болысты кка суранып ж аткандарын айтты: —Болыстыктан баска кызметке турма! CeHi кайтсек те Сартауга болыс коямы з. Bi3re тек Э беннщ енесш урып берсец болганы! —деп, М укаш ты эбден кутыртты. М укаш не ic кылса да мунан былай Жылтырларга акыл- дасып турмакшы болды. Ж ылтыр e3i «наукас себегтп» ауру- ханадан шыга алмай жатканы н ескерт1п, Ж акы пка: «Му каш ты апарып ко нак кы л , не KeperiH тауып бер», - деп тапсырды. Ж акып кешке таман каланын ш ет жагындагы ез! сиякты жылмандаган 6ip казактьщ уйш е е к ел ш ет аскызып, са могон iuiKi3in, ко нак кылды, атын жемге кем ш койды. К,алтасына «жумсактан» да басты. Кен1л кетерегн 6ip эйел де табылды. М укаш мыршымга Kipfli. М укаш кекш ь «Бо лыс болмаймын» деген ой жок. Ертенгне салып отырып Ивановына барды. Иванов кешегщей емес, «Мукашка!» деп колын созган жок, салкын амандасып: — К андай кы зм етп калайсын? - дед1. Балташка айткан сезш Мукаш тагы айггы. Иванов басын шайкап: —Агент б оласын ба? - деп efli. М укаш болмайтынын - 132-
бш црдй К ешеден 6epi карадай болыс боп ко йган Kici емес пе? Агент болам деп бурын былганганы тагы есшде, Иванов: - Олай болса, уйще кайт. Керек кылсак, алдырармыз, - деда. Мукаштын салы суга Kerri, не айтарын бшмедг Эцпме былай: Дога, Телеген, Тыпандар бас болып, М укашты Сартауга болыс к ылм аудын эрекетш е KipicKeH efli. О йткеш олар Эбеннщ K iciflepi Foft. Булардан баска да Эбеннщ тшектестер1 ер мекемеде бар еда. Калайда М укаш ты каралау ушш «ЧК »-нын 6ip агентш соны на салып к ой ган efli. М укаштын кайда барып, кайда турганы, юммен сейлескеш, конакта болганы, самогон ш к еш , ейелмен жакындык кылганы - 6ipi калм ай «ЧК »-нын «лаукыл макпузына» п р к е л ш efli. К еш е Балташ ты н сезш е сенбей, Мукашты жактап отырган Иванов бугш сылк ете Tycyi сол «лаукыл макпуздагы» жазуды Kepin efli. М е ж ш с к е ол кергенгн айтпаганмен, Балташтардын Мукаш туралы ма- териалды тексерейж деген жобасына «казак жумысына ю рю пейтнш ктен» кенген efli. Мукаш Жылтырына барып, келте сейледа. Ол тангал- ды. «Иванов солай дедшЬ есткен сон, о да кешегшей жылпылдамады. — Мунда 6ip машина бар екен. Сен енд1 ез шаруана журе тур. Bi3 мунын 1зше ш еп салып корейце, —деда. Сонымен Мукаш epi елге жексурын боп, epi еюметтен жаксы ат ала алмай, пушайман болып, калада 6ip-eKi кеш сандалып журш, аулына кайтты. У ш /н ш / б е л I'm К.АЙГЫ М ш еки, А кбшек уШне келгел1 он бес шакты ку н бол- ды. Алгашкы кездеп Акб1лектщ ici: басына кара салу, бата кыла келген катындарга керюу-жылау, у!плеу, курсшу, алдына тоскан куманга колын тосып, кез жасын шаю, дастаркандагы домд1 шымкьш аузы на салу, тузге барып келу, кайта келш , 6ip орыннан тапжылмай отырумен erri. Бурынгыдай емес: - 133-
«Жылкы imiHje Шубарым. Ж1бектен таккан тумарын. Элпештеген жан анам. Таркамай калды-ау кумарым. EcixxiH алды казган жар. Жар жагалай каз конар. Жан апамнан айрылып, |цпмде калын кайгым бар...» - деген Tapi3ai, жырынды женгелер! уйреткен, курама-сурама жоктауын, Kici келсе, сункылдатып коя беретш болды. Женгелер! солай деп жокта деген сон, Акбшек солай бо- луга raic екен деп айта бердг Эйтпесе ш ш деп калын кай- гысын бьтгпруге «Ж ылкы iminaeri шубар», « е а к алдын- дагы казган жар» сиякты сездердщ тук лайыгы жок, м эназ, жат создер едг К,алай да сол м эн а з, жат сездер мен журектеп кайгынын арасына сейлеген сайын, жылаган сайын 6ipTe-6ipTe Kenip салынып, жалгаскан, байланыс- к ан тэр1здещц. Эуелп кезде: «Апыр-ау, осы байы елген, баласы елген катындар ел1амен калай сункылдатып жоктай алады екен? Негып ж уреп аузы на тыгылып калмайды екен?..» деп ш ш е н таны ркап журдг в й тк е ю А кбш ек о н е у к у т 0Mip агасын тосын кергенде, одан кейгн экесш е, катындарга, аулына керюкенде тук айта алмай, eKi сездщ басын уйкас- тырып коса алмай, тыгылып калды гой. Кейш жен- гелершен ж октау уйренш алган сон, сондагысы езш е 6ip турл1 балалык, топастык, ж п е р а зд к, уят сиякты кершдг «Шрак ол к унд еп менщ жайы-куй!мд1 журт угар: мен онда ш угылдан KopicTiM гой, аузыма соз тускендей болды ма? Бурын мен дауыс к ы п керд1м бе?» деген ойлармен езш - 03i жубатушы едк Аулына алгаш кеп тускенде катындар колтыктап, суй- релеп экеп, экесш е Kepicripfli. Ж абыла керплесе, апасы прш етш нен жаман, ауылдын б пкен еркек, эйел1 кекпар- га тарткан серкедей созгылап, илеп, ж улкылап, Kepin, эбден есенпретш , олар еттг Bopi де: «К,арагым-ай!», «Шы- рагым-ай!..», «К ез жасым-ай!..». «Еркежан-ай...», «шырай- лым-ай...» деп, ecipKefli, аяды, езеуредк бет1-колын жугы- зып, алдына дом койып: «1ше гой, жей гой. карагым!» деп устше тусш , е л ш -еш ш , Kyrri, сыйлады. Акб1лек бэрше - 134 -
де нанды, 6opi де бауырым екен, м е т аяйды екен, ол1 де меш жаксы Kepefli екен деп ойлады. Ауыл к уткен сайын, «карагым», «шырагым!» деген сайын, эн е у п аулы на тая- нып келе жаткандагы езш ен-ез1 именген, езен ит тиген астай керш жиренген, дуниешн кайгысын 6ip езш щ ба- сына орнаткан, evtipre к о л серметкен к а л ы н ой, ауыр сез1мдер 6ipTe-6ipTe алыстап, уст1н тот басып, умытып бара жаткандай болды. «Басыма кара туманды бекер орнаткан екем, журт маган онша езгерген, тосыркаган, менен урж кен, жиренген кершбейд1 гой. М ен oni де осы ауыл- дын, осы уйдщ ардакты 6ip баласы екем гой...» деп, ез ойына 03i уйренгендей, бауыр баскандай болды. Кундерден кун orri. Унем! KipreH, ш ы ккан танымал Kici, кунпрлеген б1ркелт «кулхуалда», «куледкулла», «ол- лаЬу ядгу...», жаттап алган «шубар», «тумар», «eciKTiH алды...» дауыс кылган сайын Умсынайдын каш ангы олген Эб1лдасын жоктауы, 63i kim болса, соган KepicKeHi, катын- дардын айырганы —6opi де жапырактын сыбдыры, судын агыны, туйен1н боздаганы Topi3fli Акб1лект1 Tep6eTin элди- леп, калгытып, перде устше жапкандай. кайгысын бур- кей бердг BipaK кайгы умытылган ж ок, оны н уст1не жана кайгылар жамалды. Алгашкьщай емес, бата кылушылар сиредг Ет пен шай кемщ!. Онымен 6ipre ауылдын катындары да катынасын сиретуге айналды. Ж алгыз-ак жаксы керетш У ркия женгес1 жанынан кетпед1. Б о й б ш е елгеннен кейш осы уйгйн ш а- руасына араласкан сол екен. Эл1 де бас-кез болы п жур. Балалардьщ ycTi-басын да сол карастырып жур. Балалар дедщ бе? Оларды айтпаппыз-ау, Акб1лект1н 12 жасар К,ажжен деген бауыры, 7 жасар Сара деген с1нлici бар-ды. Акб1лек озшен бетер сол екеуш1н жет1мд!пне кабыр- гасы кайыскан. К,аж1кен ойын баласы гой, кебш есе бала- лармен ойнап, далада журед1. Монтиган Саражан Акб1лектт жанынан eKi ел1 айрылмайды; шашы жалбырап жабысып отырганы. Ей, байгус-ай! Эйелдер дауыс кылы п жатканда К,аж1кен уйге келмейдг Сара Акб1лект1Н дауысы шыкса, кез1н1н жасын керед1 де, 6ipre жылайды. К,аж1кен апасы- нын жоктыгын артык елемейд1, Сара жудеп Kerri. Акбшек 6ipa3 eciH жиган сон, Саранын KipiH жугызып, жыртылган - 135 -
койлегш тепипп, узшген туймелерш кадап бердк бштелент, битгеп кеткен басын жуып, шашын тарап, онашада пзесше жаткызып, битш карап отыратын болды. 0Keci бурын да уй iiuiMeH коп сейлесе бермеуцп ед1; сшй мулде тунжырап KeTinTi. Малшыларга: «Туйе келд1 ме?.. К ок ат суарылды ма?.. К,ой калай шыкты?.. Ана жу- генд! уйге апаршы!» деген Topi3fli шаруанын б1рденес1н айтады. Кейде К,ажжешн шакырып алып, атка м ш пзш , бузау кайтарып келуге ж бередк BipaK келгел1 Акбшекке OKeci соз каткан жок. А кбш екке эуел1 карамайды да. Бурын кезше кершбесе: «Акбшек кайда жур?» деп сурап отырушы едк «К,арагым, ананы нетнп!» деп оны-муныга жумсаушы едк кейде Акбшек еркелеп касына таман кел- генде: «К,арагым!» деп м авдайынан ш скеуин едк «жел карысар, бел1вд 1 бусайшы, туймещй салсайшы» деп жаны ашып отырушы едо. Ещн онын 6 ip де 6 ipi жок, жатыркап калган тэр1зд1, «Апамнын кайгысы шыгар... уйде Kici бол тан сон именетш шыгар...» деп ойласа да, Акбшек экесш щ онашада 6ip ауыз тш катпаганына капа болды. Ол тугий OKeci А кбш екп ен онаш а калудан каш аты н Topi3fli. Э кесш ен eKeyiHiH арасын кара м ысык Kecin еткендей, 6ip откел тускешн Акбшектщ журеп сезедг 0кесш щ кабагы кашан жадырар екен, кашан жылы карар екен, кашан тш катар екен?.. деп сарылып, саргайып кутедг, экесш щ K03i тусер ме екен деп к езш щ кырымен жансыз андып та оты- рады. Bip караса да кайгысы жещлетсндей, бакытты бола- тындай коредь Сонда да OKeci коз салмайды. Ешй Акбшекке шешесшщ елймнен де мынау жаман баггы. «Жан дегенде жалгыз экем меш жек керсе, енш мен юмге сиямын?» деп кайгырды. MiHe, Акбш екп е н д т ауыр курсшщретш жана кайгы осы еда. А кбшек бул кайгысын Tipi жанга сездармей коп журдг коп к у га , коп домелендк Далага барса да, Сарамен eKeyi онаш а калса да, сщлмйн бауырына басып. коз жасы бурш актай дом алайды. Неге жы лай 6epeTiHiH ашйЫ бшмейш, K03i жаутандап: «Тэте, койшы, тэте, койшы» дей береда. Акбшек к езш сурткен болады, бауырын уатып, ба- сынан сипаган болады. Аз толас болып турады да, жан- быр тагы тамшылайды. - 136-
Акбш ектш бул дерзя улгайды. У лгая-улгая inline сый- мауга айналды. KiMre айтар? KiMre шагар? KiM болушы ед1? Ж асынан берп сырласы У ркия женгесше айтпаса. Уркия - ©Miprun катыны. 0M ip Мамырбайдын немере iHici. (0 M ipflin OKeci Тэу1рбай Мамырбаймен 6 ip re туыс- кан гой). 0M ip езшдис ораза ашары бар 6ipTora, момын жш т. У ркия тускел1 10 жылга айналы п барады, жасы 27- ге келдь Бар айыбы —пушпагы канаган ж ок, эйтпесе ж!б1 тузу ойел. Бэйбине Tipi куншде Акбшепн ойынга немесе бэтен ауылга ж1бергенде, жалгыз У ркияга ceHin, касыиа соны косып беруин едг Туган шешесшен сонгы Акбшектщ жаксы квретн жакыны да, эдеп-еркен уйренген устазы да Уркия едк 0 з уйшде айналар бала-шагасы, каусар шаруасы болмаган сон, Уркия бэйбш е елгел! Мамырбай аксакалдын туган к ел тн д ей болып уйш устап тура калып едг Осы У ркияга 6 ip KyHi А кбш ек д е н астында отырып. кайгысын сейледц. У ркия тындады да: - Ш ырайлым-ау! О Kici апам ны н ол1мше кайгыратын шыгар. CeHi неге жек кореш?.. —дедп Десе де, аксакалдын баласына салкындаганын Уркия- нын да imi сезугш едь А кбшектщ к е н ш н аулагалы элгццей дегеш болмаса, о да томен карап, uionTi ширата бердк Онысы оз ойын айтарьш да, айтпасын да б и те й , ойланга- ны гой. У ркиянын ойланганын Акбшек те сездг - Мен байкаймын гой. Менен бойын кашыктата бередг MeHi кормеген Kici секшденедг Неге сезбейсщ? С ен де сезген шыгарсын. Кеше Сара екеум1з онаша отырганда уйге басын суга Tycin, 6i3fli Kopni де шыгып Kerri. 1ле- шала сен де келдш. Сен сезсен де, маган айтпайсын гой. Meni ренж!р деп аяйсьщ гой... CeHin онынды мен бшмеймш бе?.. Апамнан сонгы бар сырласатын KiciM сен едщ. Сей де inline букпей сактайтын болганын ба?.. - деп, А кбш ек жылап ж(бердк Акбшек жылаган сон, Уркия да жылады. Жылап отырып: - Бауырым-ау! Сенен не б е т ш е н букпе сактайын... Бшген норсем болса, сенен жасырып... Ойбай-ай! Ешп кайтейш!.. О не дегенщ, калкам?.. У лкен кю шердщ не ойлайтынын KiMбшеда?.. Саган айта алмай журген 6ip сез!м бар екен1 шын, оны жасырмаймын. К алкам, ия-ау! Журт- 137
тын неге таныркайтынын биш ейсщ . Осы уйге KiM келсе де бар гой, бэр1нщ кез1 сенде болады (6ip тамсанып кояды). Саган журттын таны ркап караганына iiuiMHeH мен куйш - nicin отырамын... Сондагы ойлары не екен десейцп?.. Дэу де болса, iiui.M айтады: «Орыстардан кейш кандай боп к.алды екен? 0згерд1 ме екен? Ж ок, бурынгы калпында ма екен? Орыстар оган не Kepcerri екен?..» деп карайды-ау деймш. Эйтпесе таны ркайты н Heci бар? «Журттын ойы» десе де: У ркияны н ез ойы да осы едь «Орыстар апарган сон, не icreftni екен?» деген сурау ез аузына да келш кайты п турушы едь BipaK 03i мынадай сорлы боп отырган «шырайлымынан» калай 6eTi uiiMi- ржпей, аузы барып сурасын. Э л л сезд1 еспгеннен к ейш Акбьпек жасын тыйып, кез1 мелшреп, киялга тускенде, алдында турган жез шэупмге карап, бед1рейе калды. К,арашаттагы куйын соккандай астан-кестен кундер заматта к е з адцынан ш апкан аттай булдырап erri. Акбш ектщ бед1рейе калганын керген сон, У ркия ойын бьпейш деп: — С ею аман-есен келед1 деген Tipi жан болтан жок... 03iMi3 де кулер y3in койдык... Орыс цпркш е л л р ш таста- ды гой деп ойладык: улкен апамды кезшнз керд1 гой. Кудай сактайын десе, кайда сактамайды? Шыбын жанын калган сон, не керек... - деда. У ркияны н «ерншщ емеуршшен» оньщ ойын Акбьтек те бше койды. Орыстардын негып ж1бергенш бу да ecririci келеш екен деп ойлады. У ркия сезд1рмесе де, ай-жай бол тан сон, Акбьтек сырын оз! де айтпакшы едь BipaK «мак- танган Kiciine не айтам? О 6ip жаксы нэрсе болса екен...» деп, inline сактап журупи едь Енш айтатын орын келт гой деп, женгесше бастан-аяк керген окигасын сейледь Женгеа тамсанып, тындай бердь К,ара мурттын атып тастай жазда- ган жерш, каскыр камаган жерш айткан кезде: «Ойпырым- ай, ойпырым-ай!..» деп урейленш, энпм е б пкен сон: - К,алкам-а-ай! К,алкам-ай! Кермегещн керген екенсщ гой... —деп тандайын кагып, басын шайкады. Бул сырды Tipi жанга аузынан шыгармаска - Акб1лек женгесшен уэде алды. Содан кейш eKeyi бурынгьщай калт- - 138-
кысыз дос боп Kerri. Онаша болса, ж енгеа К,арашат жайы- нан оны-муны сурап кояды. Акбшек дуние керген Kici боп. кейде кара м урлы к кылыктарын асырьщкырап айтатын да болды. 0тк ен кувдер 6ip турл! ж и р е н ш т болса да, айта- айта ж и р е н ш т жактары умытылып, суду жактары кебейш, ертеп тэр1зденш Kerri. Сырын айтканы А кбш екке де Toyip болды, 6ipcbinbipa капырыгы сейшген ю пелендь Алайда «экем неге тузу карамайды?» деген жумбакты Акбшек шеше алмады. Ол жумбактын шешуш Уркиянын iuii сезсе де, А кбш екп аяп, айтпады. Акбшек бул турмыска да журе-журе кенджкендей болып, анасынын орнына уй шаруасын баскаруга KipicTi. Ж арылып елсш бе, кайтсш?.. Мамырбай нелжтен баласына салкындады екен? Не ойлаганы бар екен? Энпменщ бетш солай карай бурайык. Сыртына шыгармай, дон айбатпен ж уретЫ болмаса Мамырбай а к сакал тепнде балажан Kici едт •KiM баласын суймеГш? Сен туганда, Нуралым, Тобел бис сойдырдым. Терт кырлап ошак ойдырдым... Кара кеске белетпм, Ак кара ксс батад деп, Бала кеске белетпм. Алтыннан шумек ойдырттым, Кулнстен тубек койдырпым...» - деп, би Eflire —ер Eflire айткандай, KiM баласын улде мен булдеге орайын демейд1? KiM баласынын арыстандай ай- батты, жолбарыстай кайратты, Аплатондай акылды, Жи- реншедей накылды болганын, сакалынын агында, елерцод шагында уйде ырыс, тузде epic болганын тшемеШн? М а мырбай аксакал да баласынын жаксы болганын 6ip кющей Tmyini efli. Тшегеш емей немене: заманындагы курбы- курдасынан кейш калмасын, онер уйренсш, адам болсын. жатка жалындырмасын... деп, Телегегпн 12 жасында калага окуга 6epin efli. 6—7 жыл окы п, ол, MiHe, адам болды. «Жат журттык бала гой, б1збен канша жолдастыгы бар? Он жакта аз кун тайрандап, дэурен cypciH!» деген 6oft6i- шесшщ т ш н eKi кылмай, Акбшепн мандайга ш ерткен жан
емес едк онын тана-моншагына, сэн-салтанатына дуние аяган ж ок едк «Жыламайтын теш гой» деп, бэйбшге унат- кан сон, А кбшегш Бекболатка теуелш кылы п еда. Ана ею баланы койш ы , —эл1 жас кой. Бала камын жесе де, аксакал «баладан кол жалагам жок» деп ойлаушы едь Неге десен, окып, ез1 адам болга- ны не керек, калада жатып, хат ж азганы, болмашы icTeH жан тартканы не керек, Телеген «кокиып орыс боп кетп», ж аз 6ip-exi ай елде тура ма, турм ай ма?.. О н ай кез кермейдь Онысы да ока емес кой. Телеген айттырып кой- ган ежептэу1р калындыгын коя 6epin, малый боска шы- гын кылды. Оган да арты к кынжылмас едг BipaK суык хабар естщк Ресей жактан кангып келген, атасын, жетесш бшмейтш 6ip ногайдын кызын алгалы жур деседп Ма- мырбай ак сакал «ногай» лесе, аза бойы каза турушы едц ойткеш баягыда Насырден деген 6ip бакалш ы ногай к ула атынын акшасын жеп кеткен гой. Аксакалдын Телегенге ecipece ренжненй кеш еп бейбшеден елщей, Акбшектен Т1рщей айры лы п, басына кар а к у н туы п, жалгыздык кергенде, сол цпркш ш н 6ip Kepim n кетуге жарамаганы едт Келмешп деген шмнщ ойында бар? Агайын да, ауыл да Kyrri. К,олынан еш нэрсе келмесе де карап, суалып отырган oxeciH жубатып кетсейип, о ж аман туган ипркш! Te.aereHi туз баласы болгалы, кезиге тоганак болып, езш кутетш, сыйлайтын карагы Акбшек едг Ажары да, MiHe3i де колайына жагушы едт Как-сокпен жумысы жок, эдетт, еркеши, салмакты болып ecin едг «К,удай буйрыгынан» кугыла алмай, атастырып койганы болмаса, Акбьтегш колы- нан шыгаруга кимауш ы едт «Ен болмаганда, 4—5.жылга лешн берместн» деп, кудасынан мал алуга да асыкпаушы едг Сейткен А кбш еп мундай куйге ушырады... Алгашкы кезде аксакал Акбш екп елгенге санап журдг BipaK «елдй> лесе де, eaiMre imi кимады. Кеше гана Ky.TKici булбулдай сайрап, суйрштей боп ecin келе жаткан кезш щ курты , алданыш ы, куаныш ы емес пе! Б9йбiшeнiн орны 6ip ушрейш калса, А кбшектщ орны одан да бетер ущрешп, уй4 мулде куарып, адыра калган моладай к ер п ш . Анау exi жас бала буралкы кушпстей сенделш, шрлеп, биттеп, курттап жудеубаска айналып бара жатканын кергенде - 140 -
Акбшек TinTi кер ексш . О болса, апасынын орнына бала- лардын y cti-басын карастырар efli, yftai ущрейтпес, куар- тпас ед1; каш ан 6ip катын алып, у й л т н тузеткенш е, ша- руага да бас-кез болар efli. Туган-туы сканга не с енш бар? Бершщ кездегеш ез пайдасы. BipaK А кбш еп «барсакелмеске» к етп. Ж ай кеткен ж ок, суйекке танба салып, маскара болып Kerri... «П эленш енщ кызы сондай бопты...» деген атак м эн п жойылар ма? Экесш буйтш кор гып кеткенше алланын ак елш ш ен кетсе, не арманы бар efli? А кбш егш жаксы KepreHi, аяганы , кы з- ганганы, екшгеш, жиренгеш, корланганы — 6epi арала- сып, аксакалды н ж урепнде зш кара тастай 6ip 6iTey жара пайда болган efli. Э н еуп «актар усталыпты» деген хабарды еспгенде, аксакал корлыкты да, намысты да умытып, ата- л ы к MeftipiMi женш: «Акбшек кайда екен?» деген сез аузы- нан калай шыгып кеткенш e3i де байкам ай калы п efli. Сол кызудьщ устщде Kici аттандырып, сурау салгызып efli. Ещц Акбшек табылып, уйше келген сон, онын сорлы болган турш керген сон, онын маскаралыгын ойлаган сон, аксакалдын намысы кайта козгалды. Бурынгы нэрестедей бала, ак кагаздай таза керш журетш Акбшеп, енш куйе жак- кан кагаз, бала емес, катын болып калды. Аксакал баласын кудай коскан куйеушен де кызганатын imi тар Kici efli. Ба- ласы Kipci3, таза болганьш калаушы efli. Енш —Акбшек ба- ласы емес, бетен ейел icneTTi. Юмнен калган ейел десейип! К,азак болса да 6ip cepi гой. О л ол ма? К елген, кеткен KiciHiH Ke3i Акбшекте болатынын алдымен окес! ce3efli. Bepi де: «Мамырбайдын орыс талкылаган кы зы н кара!» деп, аксакалды кезге ш укыган тэр1зденд1. Ешп А кбш ек eKeciHe масыл болды. Бала устаган емес, журтка тамаша- лаушы маймыл устап отырган Kici тэр1здендк А кбшектщ кырсыгынан аксакал езш маскара болып, абыройынан ай- рылгандай кердг Мше, аксакалдын ез баласына тузу карай алмай, каш кактап жургеш сол efli. Кызганы ш , жирешш, ек ш ш , аяныш, ыза, корлык —6epi уласып, оны н Tipi кальш, кезге куйис болганына бармагын шайнап, зыгырданар efli. BipaK ез колын e3i кессш бе? 0 з irniHe e3i пышак урып, жарылып елсш бе? У жеген каскырдай imi алау-жалау боп ертенш, шыкпаган сулдесш cyftpeTin жур efli.
Кейде аксакал онаша отырып, терен ойга батар едг «О пакырда не жазык бар?» деп баласын 6ip у ак аяр едй «Оны да куса кылмайын» деп 6ip ойысып келсе де, оны н басы- нан откен кундер еске тускенде, Акбшекл кеудесшен HTepin тургандай б1рдене онын мацына жолатпаушы efli. Bip уак: «Тез1рек куты лсам кайтер еда» деп те ойлар efli. BipaK калай кутылар? Бекболат жуырда ала кояр ма? YHi болса иес1з тур. Эуел! o3i 6ip шуйкебас тауып алып, онын камын содан кешн ойлаган дурыс кой. Сонгы кезде акса- калдын ойлап-ойлап тапкан туш ш осы едг BipaK аксакалга енш катын ала кою да онай жумыс емес. Жасы жер ортасынан асып, мше, елудщ бесеуше шыкты. Енд1 картайтанда мал шыгарып, б1реудш жас кызын а л ь т , баулып адам кыла ала ма? Ол алганы кандай адам болып жолыгар? Бала-шаганы ол куте алар ма? Kepi Kicire кана- гат кылып отырар ма? Уяты бар 6ipey кез келсе - куба- куп, жен^л саяк 6ipey к ил ш п, бозбаламен жыртавдаганын керсе, одан да елгеш артык кой. Соны ойлайды да, «бестк кергеннен» ойды куады, «eciK кергендд» салмактайды. К.ай- тып келген катьш, тепнде, жещл ойлы-уятсыз болады деп жаратпайды. Байы елген катыннын не баласы, не эменгер1 болмай турмайды. Сыбай-салтан, ар-уяты бар, шаруата укыпты эйел кайдан табылар екен? Ой тэшрш-ай! Дуние- де картайтанда катынын елмес!н! Одан улкен кырсык бо лады деймющ? Бабы табыла ма? Пэле-даты! Сол пэле Ма- мырбай аксакалдын басына орнатан efli. Мамырбай аксакал артык бай болтан да Kici емес, ж ок- ш ы лы к зарын тарткан да Kici емес. 0 3 i ез болгалы жаз саумалы мен 6ip токты сын, кы с 6ip табак етш конатына 6epin, энгЬмелест, к у л т -о й н а п отырып жегенд1 —eMipfliH 6ip кызыты деп б т г е н Kici efli. Ауылнай ортасында, болыс imine де содырынан Kaflipi басым, салмакты, тартымды, табанды Kici efli. Ертеде 6ipep сайлауда би болып, к ейш п уакытта оны тастап, калатан адамын каракшы кылып койып журуш1 efli. Эйтсе де агайын арасынын ce3i акса калды н алдынан тарауш ы efli. Ж алан сез куып кетпей, 6ip жагынан шаруасын да карап аттан туспеуил eai. Бата кылтан, «кайырлы болсын» айткан атайынньщ аягы си- реген сон, уйге ие табылтан сон, аксакал 6ip беткей ша- - 142-
руа жумысына KipicTi. К,ыс болса тусш калды , К,араша- нын кары жауды. А лымсагы, 6epiMceri, согымы, каласы , даласы дегендей, орда-ш аркы уйдщ жабдыгы аз ба? Аксакал сейтш шаруасына айналып жургенде, 6ip куш уйш е 6ip жолдасымен Э лдекей деген тургыласы к елш конды. Шсекем уйш щ камшылар жагы тшгк, мшер жагы солак, сол жак танауынын uieri бар, тебе танбалы жалпак торы биеса, Ы скак у йш щ мшер жак кулагы ойы к, а к айыл, ак жал, бедес сэры б и е а жогалып, соган сурау салып жур екен. Элдекей ж олы ккан Kicire осыны саулаты п ж урш , замандасына «солем 6epin бата кыла кетейш» деп тускен екен. К,оналканын кезш е к ел ш калды ма, KiM бш сш , efrreyip Элдекейщнщ айтысы солай. «Элдекей тусш жатыр» дегенде аксакал: «Осы да канги береш екен» деген. ©йткена Элдекей ж ок куьш, дау с а у ьт, ел кезе беретш, e3i кедей болса да, e ii Tipi Kici exu. А ксакал- дын элпдей деген1 болмаса, Элдекейден пэлендей жиренген де жок. 0йткен4 opi замандас, opi онпмелесш, к ещ л кетерпс1 де келдг Сондай 6ipey болмаса, езш ен именетш ауыл-отан- ньщ к 1с1лер1мен кесш ш сейлесе ала ма? YHeMi ауыл-уйдш адамы KiciHi жабыландырып, тьшысынды, epicirmi тарыл- тып, катын басшы, уй куш ж кып ж1беред( гой. Элдекей «олш-лэмга», «кулхуалданы» уш еселеп ко- сып, куран окы п, амандасып болган сон, еткендеп 6ip ханньщ кайгылы боп басын кетермей жатканда, 6ip бид!н кец1л айтканын айтып, басын кетерткенш мысалдап, за мандасына баптап к ещ л айтты. «К.айгы келсе, карсы тур, кулай берме!» деген Абай сезш ен де 6ip ауызды айтып ж1бердг Бул Элдекей ecKiuie б1рталай сауаты бар, ecKi сезд1 кеп бшетш , «Мын 6ip тун», «К,ырык ye3ip», «Тотынын токсан тарауы», «Алты бармак», «К,ысасул энбиелерд1» жатка согатын шеж1ре Kici efli. Жасында Байш уактан 6ip жаман жыгылганы болмаса, балуан, домбырашы, онип, насыбайшы, сылкылдаган бозбала болган, калжьщга да уста Kici едг Бул кунде насыбайы, калж ыны , ecKi ce3i, «ондай кыл, мундай кыл» деген ойыны болмаса, езге енершен журдай болып дау куы п, ет андыган, eKi курек ■псшен айрылган, саптамасынын коныш ы салпылданкы- рап кеткен сукымдау шал ед1. - 143-
Отырысымен-ак Элдекей онпмеш шерте бастады. «Арун Рашидтен» козгады. «Эз Ж ешбек» те, «Жиренше шешен» де, «Лукман ок1м» де Kipin Kerri. Сол елдеп пелен «жак- сы», туген билердщ сездер1 де еске алынды. Кдлайда Элде кей отагасынын ce3i желге кеткен жок. KeKiperin капы- ры к басып журген б1здщ аксакал онпм еш тындаган са- йын ауыл-котаннан киялы алыстап, баска 6ip дуниеге Kip- гендей, бу жалганнын опасызын бшгендей, к е н т жады- райын дедь Ж адыраганы гой: —У ай, э л п койшыны шакыршы! Мына Kicire 6ip токты э кеп сойсын. Kepi саулыктын ет! бар едц оган xici етпес, - деда. О кезде Элдекей каз мойын кара шакшасын жаман коныштан суырып, бас бармагын сук колымен каусыр- малап, тырнагына насыбайын нашына келттре сьлке бас тады. М анадан 6epri ттл мен жакты безеп отыргандагы карасы да — 6ip TicKe жум сак едь Енда кара шакшаны калай кутыртып сермесен де жарасты, как, ипршщй, как! — Сен осы уйден 6ip кул жагып, насыбай укалап ал- шы, —деп балалау жолдасына OMip кылды. Багылан сой- гызган сон Элдекейдщ емгршен к y u m KiMбар? Элдекейдщ серпигетш де ж еш бар: мылтыгы бар милиция, агент, не- месе болыс болмаса, е д и н KiM кершгенге мал соя 6epyi де сиреуге айналган, баягьшай мол доулет жок, шыгын коп. Ж ене сотым соймаган 6ip жаман мезпл гой. Keuieri конып ш ы ккан у й 6ip cypi ж е п з т , Элдекей т у й ш п , елш кала жаздап, жолшыбай боктап келген гой. Элдекей отагасы ж ещ нщ аузын коныр ттбенмен ушта- ган сур KyniciH желбегейленш, кызыл елт!р{ тымагынын мшер жак кулагьш айкыш-уйкыштай жымырып, шалкайып отырып шайды да жаксы iniTi. «Эйел баласы 6ip аяулы бала екен? Эттен, орыс суйтш тастаганы болмаса!» деп ш ш ен ойлап кояды. ©йткеш eKeci токты сойгызган сон, бул 6ip сый Kici екен деп, Акбшек кара шай салгызып едь Шайга канып, курыс-тырысы жазылып алган сон, Элдекей кай- дагы ж ок кулдарп кулы к тауып алып, б эй б ш е и елгел1 езу тартпаган аксакалды кулд1рдй токтынын етш актап жеу керек кой. К,ашан ет п1скенше Э лдекейдщ аузында дамыл болган жок. Bip сездщ кезепнде:
—Балаларды жудетпей 6ip шуйкебас алуыныз екен, - деп басып e rri. А ксакал А кбшек ж акка K03iHiH кыры н 6ip салып: —Ой, Элдеке-ау! Ешн картайганда, каты н алып не мэз боламыз? —деде Онысы аргы жагы — катын алуга бел байлап койса да, e3i катын 1здеген Kici болмай, ж урт уйга- рып эпергещн калаганы едь Ж эне бала-шаганын кезшше «катын алам» деп калай айтсын! — Е, о не дегешщз? Эл1 тугырдан тусетш кезиц з бол тан ж ок кой. EKi курек TiciM ж ок, мен де С элиманды куш актап жатырмын. К,атын алматан сон ретвдз келмейД1 той, — деген Topi3fli б1рталай «наштакат» айтгы. С ейтш отырып: —Ci3re лайыкты к ш бар екен, э? К,ыз алуга а зд щ еп тй й з келмеШ н гой. К,ыз енда устатпайды. Ш аруага укыпты, байы елген тул каты н болса, ой, ci3re сол мэш келер efli, —деп, елдеп тул катындарды б1р-б1рлеп екшей бастады. Аксакалдын вз ойына муны ю де д е п келд1. Ертещнде шайдан кейш аксакал кораньщ бурышында Элдекей eKeyi отырып, б1ркыдыру сейлесп. Не сейлескенш кайдам? Элдекейдщ аты ерттеул1 тур едЕ eciK алдында турган Эм1рлерге аксакал: — Уай, мына Kicini аттандыршы! —дедь Элдекей келш кеткеннен былай, не гажап екеш б ел п ш , аксакалдын А кбтекке бурынгы карасы езгердг Баласын жылы тартып: «К,арагым, ананы ейтсейий, мы- наны буйтсейшй* деп шаруанын, балалардын жайын сейлесуге айналды. А кбш ек TipijiAi, эк е с ш жана тауып алгандай болды. Содан кейш йикен асы бойына тарап, ажары Kipe бастады. Эйнектщ тарам-тарам кырауы табандыгына тырс-тырс тамады. 1рктд1 суда тоназыган шыбындар жузедг Ky3ri кун тердеп сэры жайнамазга аппак сеулесЦ тегедг Эйнек алдында бастары туйюе жаздап, ш у н к ш д е с т eKi жас эйел ic тйедг Келш ш ек кек суыртпакты е р н т е тютеп, суыл- дата суырып, жш ширатады. Суду кыз к ш к ен е кек кем- залды тгзеане салып, омырауына ойган тана, кумгс кадай- ды. Олардын артында бурышта кара шашы жалбырап ман- - 145
дайына тускен томпиган бала бакайын жыбырлатып, ак кайшымен куыршагына кейлек гпшедг Суду кыз артына бурылып. «Келий, кадкам!» дейдь К,алкасы алдына келш селтиш тура калады. Э п к е а жана 6iTipreH кек кемзалын кипзш , шашбауын томен басып, омырауынан сипайды. Жана кемзалына бала мэз. Tirin кипзгенге onKeci мэз. EKeyi де жымын кагады. Жана кемзал киген бала куанганнан ыршып Tycin, эпкес1нщ мойны н кушады. «К.алкам, енд! былгамай ки!» деп onKeci бетшен суйедт К,андай жарасып тур. Ж алгыз-ак келшшектщ ажары келмейдк Ауыр кур- сшедк Бул курсшген - Уркия еда. Ж ана кемзал киген кппкене С аранын гул-гул жайнаган ажарын кергенде, imKi дерй тагы 6ip козгалып едь «Ой, дуние-ай! Тым болмаса жаса- ган осындай 6ip жалбыр шашты кимады гой! Дуниеде ба- ладан к ы зы к, баладан т э тп не бар дейсщ? Куарган к у бас OMip — бейне жапыраксыз агаш. Онда не к орж , не дон бар? Баласы болса, Уркия да осындай кемзал Tirin кипзбес пе efli? О да тана-м онш акка омырауын саусылдатпас па efli? Балапанын бауырына басып, eMipeHin, еркелетш, жеп коярдай куш ырлана суймес пе ед1? K e н iл д iн бар Kip6iHi демде жойылып, маукы басылмае па ед1? Ой, бала mipKiH- ай! Неден мундай ыстык болды екен?» Бала лесе Уркия ш к е н асын жерге кояды. Балалы катьпшарды кергенде iiui жарылып кете жаздайды. «Осы- лардын да арманы бар ма екен?» деп ойлайды. Кедейл1к, жокш ы лык, аш тык, дерт, кайгы - 6opi де 6ip баланын касында тук емес тэр!здг К,андай гана катын аузы барып баласын каргайды екен, жылатады, урады екен? Саранын сэнденгеш н кергенде, баласыздык У ркияга тагы катты батты. Баланы OMipi мундай м леп кермегендей болды. Баланы ансап, шолдеп, уш жуз алпые eKi тамыры тугел кеуш, суалып бара жаткандай, eMemeci курьщы. Неше кун шелде журген адам да мундай шолдемес. Уркия куйеуш катын алады-ау, меш шетке кагады-ау деп корыкпайды. куйеуш е ceHiNiai гой, кайта «токал ал» дегешп зарыккан кезде 03i айтып журемн гой. Лесе де, KiM б!лед!, жасаган Hin, бойына бала б т п кала ма деп, eneyi де домеленет1н. Уркия жатса да, турса да кудайдан - 146-
бала сурайды, баксы-балгерге караткан, кожа-молдага уш трткен, эулие таска элем байлап-тунеген, кудайы са- дакасын да талай берген, мойнына буршак салып тшеген, сонда да эл 1 бала жок. —Еркежан, 6epi келпи! Сен маган бала болсан кайтеш? — деп, Уркия Сараны алдына алып, кысып-кысып суйдй —Боласын ба? - деп А кбш ек жымиды. Сара «шын айтып отыр ма?» дегендей, епкесш е карады. - Ой, жасаган-ай! Bi3 де бала суйетш к у н болар ма екен? —деп тагы 6ip уЫлеп койды Уркия. —Басын жас, кудайдын казынасы кен гой, суйерсщ. - К,айдан бшейш! Айтканын келсш-ай! Ш ырайлым-ау, саган жорытайыншы. Бугш мен 6ip туе керд1м. Туам де б1здщ ауыл кеш кен екен деймш. С ешмен екеум1з кештен адасып калган екем1з деймш. Bip асудан ассак, алдымыз eKi таудын куысындай, 6ip кудайдын уысындай кулама куз екен деймш. К,уздын уетшде калы ктап журген 6ip кара б у р к и 6ip мезетте 6i3re таман т е н т келд! де, ceHi KeTepin а л ь т Kerri. «Ой-бай-ай!! 0лт1ред1-ау!» деп кайтер1мд1 бшмей безектеп турмын. Бурк1тгщ бауырында кейлегщ желп1лдеп, тура кун шыгыска карай кет1п барасын. Алыстаган сайын кара бурки ак бауыр торгайдай боп кершедт Бурки сорга- лап, темен кулдилады. «Enai жейд1-ау, енд1 жеШп-ау!» деп тастан-таска ceKipin, жупрш келем... К,арасам, сен 6ip ак урпек балапан болыпсын. Бурки жок. Жартастын басында к езщ бакырайып отырсын. К,айдан келген1н б1лмейм1н, ар жагынан энеуп озш айткан 1скенд1р дуана ш ыга келд1. Ба- лапанды колына кондырып келе жатыр. «Дуана-ау! Бала- панды маган 6epmi!» деп ед1м, дуана устата берд1. Балапан- ды 6ip колтыгыма кысып келе жатырмын... кезш е карай- мын... аумаган сен1н кезщ ... Балапан дегенiMсен екенс1н... тан-тамашамын... Шырайлым-ау! Бу калай туе? С ен жо- рышы! - Ойпырым-ай! Тамаша туе екен! Мен калай жориын? Кудай-ай! Мен тагы б1рденеге ушырайтын болармын ба? — деп А кбшек кез1 бажырая калды. Олай жориды, булай жориды. EKeyi де жори алмады, корыкты. Акырында «туе тулк1н1н богы» да flecin, 6ipin- 6ipi жубатты. - 147 -
Сара байгазы сурап ауыл кыдырып кетп. Акбшек пен Уркия ш еупм алып, тузге женелдь Кунгейдщ кырбык кары кеб1рленш, екшеге жабыса- ды. Ж елкем. К,оныр салкын. Ак KHiMfli алып таулар ауыл- дын устше т е н т тур. Ак шымылдыктын бетшдеп кара шыбындай, анау беткейде кой жайылып жатыр. Тау ба- сындагы буркптей б о л ь т койшы кершед1. Сырггагы терен сайда атгардьщ жоны кылтылдайды. Бауырдан артына тая- гын келденен устап, талтандап 6ipey келед1. Уркия мен Акбшек шапандарын буркешп, кунгей жак темпейден асып барады. - ...Сондагы басбагып келгеш осы тем пей гой? —дед1 А кбш ек, темпейге ш ыга 6epin: - Осы темпей, - дед1 У ркия ж ан-жагы на карап. - О кты н киюындай, ей жасаган-ай деШм-ау, тап со кун1 сап ете Tycyi калай? - Апырым-ай десешш... Осьшдай энгьмелерд1 сейлескел1 терт-бес ку н болды. Экесш щ кабагы тузелгеннен 6epi Акбшек куйеуш есше ала бастап едд. Бекболатгын жараланганьш, калада жатьт емдетт жазылганын У ркия энеукун! е с ф т к е н гой. BipaK ол кезде Акбшек егжей-тегжейш сурагандай болган жок. Жатса-турса екесш щ езгеру1н уайымдады гой. Ещп KOHmi 6ip жайлы болды. Кел1мд1-кет1мд1 Kici азайды. Онаша уйде Уркиямен отыруы кебейд1. Уркиядан бугетш сыр бар ма? Куйеуш сез кылганды суйетшш сезт, онаша болса Уркия да энпменщ бетш солай бура 6epyini ед1. «Бекболатгын кен1л1 бурынгы- дай ма екен, жок езгерщ ме екен?» Екеушщ шеше алмай журген жумбагы сол ед1. Сол жактан келген ж т т к е «6inmi» деп тапсырып ж!берш ед1. О ж т т катынамагалы 6ipcbinbipa болып барады. Тузге шыкса, eKeyi тен!рекке к ез салар едь Kici кара KepiHep ме екен дейш гой. Сонгы кундер1 неге екен1н кайдам, Акбшек куйеуш кеп ойлайтын куйге ушырады. Бурын бозбалага да онша телм1ре карам ауш ы efli. Еркект1 ага, e3iH карындас деп санаушы ед1. К уйеуш ен езге бозбаланы - 6epici эз1лдесуге, epici орамал тастасып, беттен суюге болады, 6ipaK койны- на жаткызуга болмайды деп ойлаушы efli. Енд1 еркек керсе койынга жатканы, кушактаганы кандай екен деп ойлай- - 148-
тын болды. Кш мш ен еркекл жаланаш туршде кезш е елестетк1с1 келедт Ол ойынан e3i уялы п, безейш десе, безе алмады. «Япыр-ау, муным калай? Уят-ау! Ш ынымен бузы- лып кеткен1м бе?! К,атын болтаным ба?!» деп танданар едь б й ел 6iTKeHHiH 6api осылай ойлай ма екен? Ж алтыз мен бе екем деген сурау келсе де Уркия бузылтан екен деп ойлар деп, сактануш ы еда. б й тк е ш У р ки яны н кез1нде ол1 бала той, кеше тана колында ecTi гой. Кундерден к у н аскан сайын Акбшектщ куйеуш KOKceyi толгакша жиш ене берда.. К уйеуш ойлам аса отыра алмай- ды, ойлау турсын, тшейгц, тшеу турсы н, ынтык, болады. Уй онаша болса, Акбшек кершп-созылып, шалкасынан жатып, козш жумып, киялына куйеуш экелед1. К,ушак- таса, суйсе... Сонда кумары таркайтын Topi3fli. Енд1 У ркия- ны керсе: - Ана жактан хабар ж ок па? Ж асаган-ау, неге Kemirin жатыр? - деп, серт байласканнан жаман Бекболаттын к елуш Kyrri. - Хабар ж ок... KiM б1лед1, о ж актагы елдщ не деп жат- канын, - деп Уркия кудж сойлесе де, Акбшек ол ишара- га туешбей: - Неге хабар бермейд! екен?.. Неге KiciHi эуре кылады екен?.. К,ыздын кун1 де бар болсын! - деп о з ойын сойлей берд1. Bip KyHi апак-сапакта У ркия келд!. Ш ам жагудан ropi ерте, алайда уй жарык емес. Акбшек бурыштагы к1шкене кшемн1н уетшде жастык шынтактап, жалтыз жатыр едт - Шырайлым-ау! Бейуакытта негып жатырсын? Шам жагатын уак болды гой? — деп ед1, Акб1лек енжарлана есшеп, еркел1, назды, майда унш созып: - Ж а-ты-лар, - дедт - Ш ам кайда efli? М ен жагайын... - Ж енеше, несше асыгасын... Ерте гой, - деп А кбш ек бексесш бурандатты. «Жакпаганынды корерм!н!» дегендей, У ркия касына таянып, колын созып: - Мынау колымда не бар? Тапшы, —дед1. - Колында ма? Курт. - Жок. - 149-
- К,ант. - Жок. - Кумк. -Ж ок. - EHfli не? Typi кандай? - Ак. - Ак... ак... Ж умсак па? К,атты ма? - Онысын айтпаймын. 0йтеу1р 63i т э т а нэрсе. - 03i ак, тэтп - кант тагы. - К,ант емес, 6ipaK ен керек нэрсе. - О немене, женеше? - Бул сондай кымбат нэрсе, эш рдщ бар кызыры осында. - Ойпырым-ай! Бу немене екен?! Мудуар кылмай айт- шы, женеше! - Эуел1 сенщ багын да осында. - 0 й , алакай-ай! Хат екен гой! - Таптын, таптын... Бермеймш деп едш , - деп Уркия калжындап, тумарша буктелген кйыкене кагазды алака- ны на басты. Манадан 6epi шам жакпай, енжарланып жаткан Акбшек дереу атып турып шам жагып, жерге койды да, кагазды жеп коятындай кадала карады. Хаттагы соз мынау: «Гиззетлу, уэ крурметлу газиздан aepeyiui магшщым Акбиекжанга квптен-кеп езгу салалыарымызны ырсал awiadia. Багдында б!зден хал-ахуал сурасацыз, алцамдылелла, саг-са- ламат деп бшераз. Кайын агамыз Телегеннщ ярдем/ арк,а- сында жарацатымыз жазылды. Бул кунде атк,а MiHin, цус салуга да жарадык,. О багдында ci3 ол таранта кэтрнщ к,олынан аман-есен Калас болганыцызды ecimin, шад уэ к,арам болып, аллага шук/рана emmia... Тагдырда язмыш илан дарылпанадан, дарылбация рак;ы- лаш еткен шапагатлыанамызныц иманысаламат болгай edi. Казага ыразы, бэлеге сабыр етщ/з. Ушбу Акберген иолдашымны с/зге кэЩл айтып, аманлык, быу уин'н ж1бер1п отырмын, И'эр Hernia болсын, брдщ квн,шм1зде бвтен ниет жок,. О з де квцшфге бвтен нэрсе алмаганыцызды ттеймт. Аз кунг/' цайгы-жапага сабырлык, - 150-
кылыцыз. Не нэрсе болса, цайырын пилешк. Онда азлер, мунда бгзлер аман болеай ediK. Дэйю налам me6ipemicyiui б1радарыцыз Бекболат деп 6viepci3». Бул хатты анау-мынау эйел окыса, куанганнан cexipin тусер едь Акбшек мырс erin кулш яабердь —Женешетай-ай! Ж аксы болды гой! —деп, хатты кал- тасына салуга кимай, кайта-кайта ашып, айналдырып коре бердь —Айткам жок па? —Акберген кайда? —Biafluciwie отыр. —Маган ж олы кпай ма? —дед1 де: —Ж ок, о л болмайды екен, —деп, взш-вз1 токтатты. Акберген 6ip турл1 жылы KepiHin Kerri, ей тк еш о л жарынан хат экелд1 гой. K eprici келсе де, басы каралы екенш, жолыгу жещлдж болаты- нын ойлады. — Ешн кайтем1з? —дедг —К,айтесщ? Сен де хат жаз. —Не деп жазам? —б з щ бшесщ, к вщ лдеп сезгвд сен де жаз. У яласын ба? —Апырым-ай! Ещн не деп жазам? —Танертен ерте журедь K,a3ip дайындап кой. М ен 6ip айналып келем, —деп У ркия к е т т калды. А к б т е к к ол сандык'ган кесте сызатын кызыл кары н- дашы мен 6ip парак кагаз алып, «К,ыз Ж1бект1» астына салып, етпетшен жатып, карындашын жалап кояды. «Fa3i3 KeprymiHi», «багдында хал-ахуал сурасанызды» бул да жазды. Содан кешн аузына сез туспедг Свз сам- сап-ак тур, 6ipaK кайсысын жазарын бшмедь Bipece бэрш айткысы, кеп жазгысы келедк 6ipece эдепт1 ойлайды. К,анша жазса да, ойдагынын мьщнан 6ipiH ж е т т зе алар емес. К,арындашты жалай Tycin, 6ipey к е л т кала ма деп, саскалактап отырып: ■’ Бгзде де бвтен ниет жок,. Ушбу хатты алганнан кейш 6ip келin Kemneeinhdi пилеймт. Асыгыс жазылды. Гайып етпецгз... Дэйю Анбмек» деп жазды. Аздан сон У ркия келш , хатты алып Kerri. Ел жатса да, А к б тек ояу. Онын киялында - келешектеп сулу oMip. Озш узаткан екен дейдь Басында - Ж1бек же-
лек, кигеш - улде мен булде. Жанында Уркия мен Сара, ауылга таяу жасыл сайда тамылжып, сызылып турганда, алдынан самаладай болып кызылды-жасылды кыз- келшшектер келедь Олардын кейлеп де, квк шалгын да, кулккл де судырлап, сьщгырлап кетедг Ш екесже тырс- тырс епазш , катындар шашу шашып, балалар аягынын астынан таласа-тармаса алып жатады. К,улпырган шайы шымылдыкты алдынан устап, каз катар к ы з-к е л ш ш е к тщ к а к ортасы нда ж елегш ен eKi кезш жылтыратып, Акбыек келе жатыр. Журт мэре-сэре. у-ш у ... Жасауын жайнатып жиып, юлем, корпе-тесеп оюлы а к отауга э ке л ш ы р п зед ь К,урулы шы м ылдык iuiinae быкырлаган кыз-келш шектердщ ортасында Акбшек оты- рады. «Келний керем1з» деп улкен катындар келтенде, Акбшек сызылып турегеледь «Ашшы бетш!» деген 6ip ук1м дауыс шыкканда, желепн 6ip кыз ашады. Акбшектщ келбет1 ай мен кундей. Кдтындар тангалады. «К вп жаса! Отыра гой, шырагым!» легенде, Акбшек ж1бек кейлепн судыратып отырады.... Той отель Ел тарайды. А кбшек а к отауында... Ол — келшшек. Басына жаулык салындырыпты, сыртында — желеп. Тосекагаш алдында ак саусагы майысып, куйеуше ак койлек кайып отыр. Жанында домбыра шертш, Бекбо- лат жантайып жатыр. Акбшек ол эдем1 куй шерткенде, жаны суйсшш , куйеуш щ бет!не жымия, жылы карайды, imiHeH: «Жаным-ау!» дейдь Бекболат та жымиып, колын созады. IciH койып, А кбшек шынтактап, куйеуш е таман жакындайды. Kyfteyi мойнынан кушактап, улб1реген аузы- нан, мамык тамагынан т э т п суйедь Bipimn кезш е 6ipi карайды. К,араса да тоймайды. Улкен уйдщ самауырыны кайнаганша Акбшек отауы- ны н т у н д т ашылмайды, Ж1бек шымылдык кул1мдеп кун сэулеа жабыктан тускенде Акбшек турайын лесе де Kyfteyi кыпш асынан кысып, кытыктап, к улш , ж1бермейдь «Бо- лар ешп, сэулем!» деп Акбшек турып кишш, жез куман алып, майысып, ден астына тузге кетедь 1лек-ш ек болып ж упрю кен, ойнактаган бота, жел1 ба- сында кулын устаган, бие куган бала-шага, тезек терген - 152-
эн салган кыз-келш шек... Соларга карап Акбшек акырын аяндап кел ш отауга Kipefli. 03i дэрет алы п болган сон куйеушщ колына су куйып, шымылдыктын бауындагы кестел1 орамалын впереди. Кешке таман канжыгаларына катарлап каз-уйрек бай- ланып, бедеу MiHin, карш ыга устаган куйеулер1 кел е жат- канда, Акбшек ак отаудын жанында карап турады. Кешкенде, Акбшек желепн кайырып, белше кысты- рып, отауын жыгысып, жук артысады. Кеш ж енелш кет- кен сон, артга калган енш ен кыз-келш шек кок жорга мшген Акбшекп орталарына алып, кешке жеткенше жа- рыс салады. Булар кеш касында топтанысып келе жат- канда, колдарында карш ыгасы , 6ip топ болып куйеулер1 де сыпылдатып ете шыгады... Акбшек бала кетередг Куйеуше тарткан 6ip жаксы ул табады. Kyfteyi Акберген eKeyi ана жакта карш ыгалары н айналдырып жатканда Акбшек бесйстеп бебепн тырбиган саусакайынан суш п, аркалыгына асылып, eM ipeHin, eMiain отырады. Атасы атка Minin кеткенде, басына укш1 такия кипз1п, бепесш алып алдынаи шыгады. «Аганды к араты , шыбыным!» легенде, бебеп умтыла- ды. Агасы бебепн жогары кетерш, насыбайын шскейдг.. Будан да суду, будан да тэтп киялдарда жатып, Акбшектщ K03i ш ш едг.. Танертен Уркия келгенде, Акбшек: - Кепп калды ма? —деп сурады. - К еп п калды, —дед! Уркия. вйткеш кеш еп хатта куйеуш шакырганы уят болган- дыгы артынан eciH e тусш efli. Арада терт-бес ку н е т п ме, калай. Аксакал уйде жок efli, Акбшек Сарасын колы нан устап, эйнек алдында тур efli. М алш ы лар мал коралаты п, мал- шы катын сиыр сауып жатыр efli, кораньщ ж огаргы буры- шынан ойелдш жаулыгы агаран erri. Уркия екен. - К алкам , кулагы нды окелип, —дед!... - Шын ба? - Шын емей. - 153
Search
Read the Text Version
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40
- 41
- 42
- 43
- 44
- 45
- 46
- 47
- 48
- 49
- 50
- 51
- 52
- 53
- 54
- 55
- 56
- 57
- 58
- 59
- 60
- 61
- 62
- 63
- 64
- 65
- 66
- 67
- 68
- 69
- 70
- 71
- 72
- 73
- 74
- 75
- 76
- 77
- 78
- 79
- 80
- 81
- 82
- 83
- 84
- 85
- 86
- 87
- 88
- 89
- 90
- 91
- 92
- 93
- 94
- 95
- 96
- 97
- 98
- 99
- 100
- 101
- 102
- 103
- 104
- 105
- 106
- 107
- 108
- 109
- 110
- 111
- 112
- 113
- 114
- 115
- 116
- 117
- 118
- 119
- 120
- 121
- 122
- 123
- 124
- 125
- 126
- 127
- 128
- 129
- 130
- 131
- 132
- 133
- 134
- 135
- 136
- 137
- 138
- 139
- 140
- 141
- 142
- 143
- 144
- 145
- 146
- 147
- 148
- 149
- 150
- 151
- 152
- 153
- 154
- 155
- 156
- 157
- 158
- 159
- 160
- 161
- 162
- 163
- 164
- 165
- 166
- 167
- 168
- 169
- 170
- 171
- 172
- 173
- 174
- 175
- 176
- 177
- 178
- 179
- 180
- 181
- 182
- 183
- 184
- 185
- 186
- 187
- 188
- 189
- 190
- 191
- 192
- 193
- 194
- 195
- 196
- 197
- 198
- 199
- 200
- 201
- 202
- 203
- 204
- 205
- 206
- 207
- 208
- 209
- 210
- 211
- 212
- 213
- 214
- 215
- 216
- 217
- 218
- 219
- 220
- 221
- 222
- 223
- 224
- 225
- 226
- 227
- 228
- 229
- 230
- 231
- 232
- 233
- 234
- 235
- 236
- 237
- 238
- 239
