- Ece6iH тапкан дагы, ол и гп н 03i айлакер, ж а н к е ц т неме екен... - Кызылдарга тагы жагымды болды десейпп. - Жагымды болганда кандай! Енд1 6ip улкен орынга Kipeai гой. - Бул сумнын арам ойы осы екен гой. Япырым-ай, Акб1лек не болды екен, э? Одан хабар бш е алмаган екен- ciH .. —деп Мамырбай шаткаяктап, орнынан турып, аягын апырандай басып, е н тт п уйше карай женелдк Ауылдьщ ккллерш дереу ж игызып алып, Акб1лек'п идетуге бес Kici аттандырды. Булар шабуылдап, ауыл-ауылдан, кез келген юсщен сурау салып журе турсын, оган дейш Акб1лектен хабар берей1к. Э уелп кезде А кбыек колга тускен куралайдай, ею кез1 мелд1реп, коп ит анталаган буралкы куш жтей кунысып, манайындагы жанны н бэрш жан алгыштай Kepin, уркш, е л е п зт журсе де, анасын, ауылын ойлап, аузына дэм сал- май, аштан катып, бук Tycin керсе де, opi-берщен сон шы- бын жаны TycKip шьщатпады, м е зп л а з е ле алмады. 0Mip ппрюн неден сонша т э т а болды екен! Адам дегенйш «баска туссе баспакшыл» болады екен, абакты екеш абактыга да, зынданга да, согыска да журе-журе адамныц eri уйренш, к е н д т п кетед! деседп Ол1м жазасына буйырылганын ест1ген адам да там ак жеп, уйкы уйыктап, oMip суруден безе алмайды деседь Дуниеде адамнан кенпш макулык бар д ейсп бе? А кбш ек 6ipre-6ipTe туткынга eTi елгендей, бойын уйреткендей болды. Жан ппрюннщ тэтплш ме, корыккандык па, корган- сыздык па немесе алгаш етегш аш кан адам ыстык керш гендж пе, эйтеу1р кара мурт «суй» лесе, Акбйтек те онын бет1не ернш m ri3in, «кул» десе о да езу тарткан бо- лып, «сейле» десе, о да былдырактап «люблю тебеш» кагып, не десе де ыркына коне бердь К,ара мурт Акбшектщ касынан ею ел1 айрылмайды. Кол- тыгынан устап, белшен кушактап, тауды, орманды кыдыр- тады, жемю Tepin береда, шашына.' омырауына куздш сол- гын гулш кадап бередк кок шалгьшга аунап, кушактасып жатады. Тау олкесшдеп буталы булакка апарып, Акб1лектщ - 48-
мосюш uieiuin, аягын суга малып, ак балтырьша кара муртын жыбырлатып суйедь Акбшек шаршаса мойнынан кушакта- тып, такылжьшан 6ip кольш салып, келденен котерш журедь Шайды 03 колымен ш ю зед к нанды, erri е з колымен аузы- на апарады, екеуше тесекп кагып-сшкш костьщ ipre жагы- на e3i сальш, езш щ сур шекпешмен кымтап, бауырына ба- сып жатады, ершш жеп коятындай кушырланып узак суйш, катгы кысып, о жер-бу жерш устап, кытыктандырганда, Акбшектщ журеп аузына тыгылып, тамырлары тутанып, жанып кеткендей, туда бойы шымырлап, козш жумып, езш- 03i умытып, олареп, кершш жата кетедш. Содан к ей ш п ш ©3i де бш мейд1... Б аска 6ip дуниеге к1ргендей болады... Осынша о л ш -еш т, взеуреп, еркек басымен эйелге мунша кш ирейт, ит сияктанып аятына шейш жалаганына Акбшек тусше алмайды. М еш алдаймын, жубатам деп ютей ме? Ж ок, шынымен жаксы кергеш ме? Болмаса, коптен эйел кормей кумартканы ма? Эйтеу1р одан аргысын бол- жай алмайды, кайткенмен кара мурттын кылыгыньщ 6opi жат. Кейде Акбшек сонша бэйек болып отырганына, ер кек басына уят кой деп iuimeH жиренедк езш-031 жубаткан болады. К,алай да екеуш щ арасы жер мен к о к тэр13Д1, дене жакывдыгы болганмен, жан жакындыгы ж ок Tapiaai. Bip кун1 кас карайган кезде орыстар 6ip ж акка бара- тындай кару-жарактарын камдап, мылтыктарын сытыр- латып, октап, ер-турмандарын салдырлатып, балдырлап сойлеп, аттарын ертгеп, об!герлене бастады. К,ара муртпен eKeyi тогай аралап келгеш жана едк А кбшек ко ска Kipin, солдат KopneciHin ycTinae шы нтактап, уйш еп, аулы eciHe rycin, босага жактагы кара астауга K03i Tycin жатыр едк Даладаты олай-булай жупрю ш, ат eprrecin, эр жерде куб1рлескен коп орысгарга кара мурт барып, Шрталай сойлесп. К,абагы Tycin, Tyci сурланып, кайтып келд1 де, о да мылтыктарын су р тт, окшантайларына о к толтырып, ки1м, ер-токымдарын жинап, камдануга Kipicri. Акбшек басын KOTepin алып, «кайда барасьщ?» дегендей кара муртка тандана, урейлене карады. К,ара мурт кормеген Kici тор^здешп, томен карап, куйбевдей бердк Bip мезплде тыска шыгып к е тт, тшмэшж алып келдк
—Bi3 согыска барамыз, сен кайтесщ? - дед1 А кбшекке. Акб1лек K03i бажырайып, не дерш бшмей сасып калды. —К,айда болгын келед1? —деп тагы сураганда, Акбьтек мойнын онтек кисайтып, бугагын бултитып, жалынган, назданган дауыспен: —Аулыма кайтармайсыз ба?.. —дед1. К,ара мурт басын шайкады. Акбшек KipniriH жыпылыктатып, жерге карады. Тш меш тагы сураганда Акбшек: — Тым болмаса, ж акы н жердеп 6ip ауылга ж е т т - Д1рсещз, —деп кезш е жас мелд1реп келш калды. К,ара мурт басын тагы 6ip шайкады да: — Б1збен 6ipre жургщ келмей ме? —дедг —Согыска ма? - дед1 Акбшек енсесш б у кж итт. —Согыска, - дед1 кара мурт и епн 6ip кагып. Акбшек басын шайкап: —Ендеше, меж осында-ак тастап кетвдз, - деде —Тунде жалгыз озщ корыкпайсы н ба? —К,орыксам да калайын... а зд ер кайтып келмейс1здер ме? —дед1 жулып алгандай. — Мэл1м емес, —деп кара мурт муртын д1ршдетп. С ол созд] 6iTipreH кезде тагы уш орыс келдк Олардын басын сш куш ен, кол сермесшен Акбшек: «Bip жакка апа- райы к, жабылып маскаралайык, атып ел т1режк» деп тур гой деп ту а н д к К,ара мурт оларга аш уланып, кезш TiKipeftTin, TicTeHe еж1решп сойлеп efli, 6errepi кайткан- дай алакандарын жайып, м ойьтдары н кы лкы н етшздк «Сендердщ талкына бермеймш» деп тур екен деп, Акбшек кара муртка жаутандап карай бердк 0pi-6epi сейл есп де, олар кетш калды. К,ара мурт отырды, «журе бер» дегендей тш мош ка бас изедг Томен карап мандай TepiciH уш саусагымен укалап 6ipa3 отырган сон о н колын сш кш калы п, ушып турегелд1 де, оз кеудесш 03i туртш- турт1п, А кбш екке колын усынды: «Жур» дегеш. Акбшек жып-жылдам турегелдк К,ара м урт Акбшект1 колтыгынан устап, костан ш ык- ты да, он жактагы булактын бутасына карай алып журд1. Уйткып соккан ызылдак жел.'Ай жок. К.арангылык коюланып келедг Сабаган жундей туйдектелген, шыныл- тыр, сургылт булттар тогыткан койдай шогырмакталып. тауга - 50-
какпак болатындай, тауды туншыктыратындай, аш тауыкдла селд1р жулдыз тарыларын б1р-б1рлеп кы лкы п жатыр. Жулдыздармен 6ipre у м й соулелер1 де б1р-б1рлеп батып бара жаткандай. Акбшектщ сум ж уреп элденеш сезгендей бола- ды. Ею кез1 жалт-жулт ейл, кара муртгын бетше карай бередь Кара муртгын б е й сурланган, K03i канталап, танаулары желб1реп козгалган юпеттендь А як басуы катан, А кбшекке унамайды, журеп кысылып, окпей аузына тыгылып бара- ды. Illenci ш ок талдан асьш, коп тал мен арадагы аланкайга барганда кара мурт токтады. А кбшектщ бетше тура карап 6ipa3 турды, кушактап, кысып, аузынан уш рет кушырлана суйдг «Осылай тур!» дегендей eKi иыгынан басып каллы, бес-алты адымдай жерге барып тура калды. Алтыатарын а л ь т , Акбшекке кезене бергенде Акбшек ш анк етш, безшдеп кезеул1 мылтыкка карсы тура ж упрдг К ара мурттын ке- зенген колы сы лк етй. Алтыатары жерге тусш кетп. - MeHi неге атасын? Не жазыгым бар efli? Агатай-ай! Не кылдым?.. —деп А кбшек зарланып, жылап, ©не бойы калшылдап, кара мурттын мойнынан кушып, аймалап суймесш бе? Кара мурт колын салмакпен котерш, керенау кушактап, аркага какты, аягандай болды. Бейне 6ipa3 карап турды да, мылтыгын кабьша сальш, Акб1лекй коска кайта альш журш. Коска келген сон йлмэш ш шакырып алып айтканы: - Мен ceHi cyftfliM, сен у ш ш жанымды кидым, оз1мнен кей1н 0зген1н суйгенш каламаймын, — дед1. А кбш ектщ imi муздай боп кетй. «Ой, жасаган! Орыска сен1м ж ок екен гой! Энеуггден 6epi ерл1-байлы юсщ ей жолдас боп жур1п, кетер к у ш ол й рш кетем дегеш неткен 0з1мшш д1к, неткен тас бауырлы к, неткен кан1шерл1к! Орыс mipKiH ©3iM гана ©Mip сурсем екен дейд1 екен-ау! О згеш жан екен десейий! Аяу деген болсайшы...» деген ойлар дереу сап ете т у е й де, дереу айла тапкысы келдй - MeHi олт1рме! Касыктай канымды ки! Мен саган тагы керек болмасымды кайдан б1лесш? Мен ту ам де саган epin, калага барып жур ед1м. С ен бул жолдан ам ан-есен кай- тарсын, елщ е аман барарсын... —дед1. «Жаксы лепес - жарым ырыс» деген мотел оте-моте ол1мге бара жаткан адамга жылы тисе керек. Кара мурт - 51-
Акбшектщ е л п сез1н ырым керш cenai де, «айтканын келсш» дегендей аузынан cyitfli. Сам жамырап, ел орынга отырган кезде орыстар басты- гыныц акырып калган даусымен каздай шубырып, асу- дьщ тар аузына карай аркандай созылды. Aкбiлeктiн жанын жыннын ойнагындай ойрандап кет- кен озбыр омырау, eKciKTi кундер орыс мшген аттардын аягымен 6 ip re алыстап бара жатты. Тыкыр узаган сайын «алла, алла...» деген леб1з кеудеш керш, ауыздан epiKci3 агытылуда eui. К еш кен орыстын журтында буралкы ку- ыиктей кангырып Акбшек жалгыз калса да, жалгыздыгы- на екшген жок. Орыстын огынан елгеннен де, кулазыган Heci3 тауда тенпреп елгенш артык кердь Орыстардын дыбысы вшкенше: «Куткарганын шын ба, жасаган?» де гендей, арггарынан топырак шашып, карасы ешкен сон: <'УЬ!» деп дем1н 6 ip алып, TOHiperiHe к ез салды. О кезде ызгырыгы ызылдап, бойды муздатып, сабалак кара булттан тон ж амылган куздщ кезс!з кара туш а к бас Алтайдын ycTiHe кара бурадай ш епп , сай-салага бауырын тесеп, дуние карауытып келе жатыр ед1. К ок жузшде жа- йылып жаткан жулдыз-койларын коздеп туратын шопан атасындай - жау кергендей, зым-зия жогалыпты. Сабалак кара бултгар-ау! Акб1лект1н жанын тунш ык- тырган кара туман аз болды дед1ндер ме, ус^не мунша твнгенше, анау аскар таулардын басына тунесендерш!! Куздщ саргыш жапырактары-ау! KLvuxi елдилеп, сыбдыр- лап турсындар? К,алын бутаньщ кайгысыз, камсыз бытбыл- дыктары-ау! Несше кара тунги жангырыктырып турсындар? Сулудьщ журепн жанышкан ауыр шерд1 сендер сейштем дейсщдер ме? Канатын каршыга куйретш кикайган костын алдында 6ip колымен жер таяньш, аспанга карап отырган суксырдын налыган зарьш TOHipicme желазем дейсщдер ме?! Булттар-ау, серп1лмейс1ндер ме?! Ж апырактар-ау, сыбдырлап жерге теплгенш е, шерл1 сулуга сая болсандаршы! Ызгырык-ау, ызылдаганша, жапанда жалгыз калган баланын экесш е хабар берсендернп! - 52-
Ой, MeftipiMci3 ппркшдер-ай! С ендердщ Tmflepiwu Ал- тайдын жаралы аруы б тм е й ш гой! Сендердщ кас-кабагы- на караймын, сендерге еркелеймш деп е с т сулу мундай куйге ушырады гой! Ж ел мен булттын алласына сенем деп сенделш калды гой!.. Тун тунередь Акбшек урейленедг Тебесш ен зу d i n 6ip топ ш урегей отель А кбш ек flip етедь Ш о т т сыбдырлатып торгай ушса да, тогай iuiiH тартып, ушдесе де, тау yKici тандайын какса да, Акбшек жан-жагынан жау камап келе жаткандай елепзш , кымтырыла бередь Ж атайын лесе, K03iHe уйкы келмейдь Отырайын лесе ко р кы п барады. Журейш лесе, карангы тунде жол таба алмай адасам гой, элденеге урынам гой... деп коркады. Eci-flepri: осы арадан кету. BipaK тун ш пнде кете алатын емес. К,азактын косын, казакты н астауын, ш в м ш ш .е с керед1. У щ рейген иес1з коска Kipyre тагы батылы бармайды. Акб1лек кайтер1н б!лмей алактап, кунысып, 6ypicin квп отырды. Тунге тун уласкан тэр1зденед1 К,ос алдында жат- кан астау да кершбейдг Жасаган-ай! Тан да атар ма екен! Bip мезплде орман жактан 6ip урейл1 дауыс ш ы ккан секшдеаш. Акб1лек е лепзи бастады. М анадан 6epi жалма- уыздай Kopin отырган ущрейген коска жалма-жан Kipin Kerri. Ауылда ко й кузет1п жургенде каскы рдын улыга- нын олденеше естоен: элг1 дауыс соган уксайды. Апы- рым-ай! К,аскыр келер ме?.. Онда кайтем? К,ой, келмес, коста Kici бар деп ойлар, коркар, костын айбыны бар гой... Элде манагылардын кетш калганын олар да 6iflfli ме? Олар барда каскы рдын дауысы есттмеуш 1 efli гой. К.остын eciriHeH ептеп сыгалайды. К,арангьша б1рдене каран еткендей болады. BipaK дыбыс бшшбейдц. «К,орык- канга кос кершген» шыгар деп жориды. 0зш е кайрат 6eprici келед1, оган да болмайды. Улыган дауыс энтек толастап бара жатады да, тагы да естт е д г Бара-бара улу молаяды. Тауды к у щ р е н й п езге дыбы стын б эр ш басып кетед1. Акб1лект1н колы езшен-вз1 костын 6ip сырыгын суырып алады. К,улаш тес жарардай кайын сойылш а, сойылшаны кос колдап бауырына таман кысып кояды, 6ip ушы костын сыртында. К,аскыр келсе кару кылмакшы. У лыган дауыс- тар саябырлаган тэр1зденедг Сойылшасын жерге сулатып -5 3 -
салып. Акбшек азырак бой токтатты, 6ipaK онысы узакка бармады. Булак жактан су сылдырлагандай болды... Бу немене?.. Адам ба? Ан ба?.. Клм болса да катерлк Акбшек сойылына тагы жармасты. Демш шине тартып, сшейш калды. Кешиспей-ак кара тунде каз катар, деп-денгелек eKi коз панда бола кетп. EKeyi де кып-кызыл, жайнаган от. Акбшек атып турегелт, костьщ ту ктр ш е бугып отыра калды. Эйтсе де байыз таба алмады, сойылы костьщ аузында калып ко- йыпты. Акырын енбектеп, костьщ аузынан колын созып, жерд1 сипалап жатып сыгалап едк eKi от тертеу болды. Сейткенше болмады, олардьщ артын ала келдененнен eKi Кызыл коз тагы ете шыкты. Алты от Акбшекке алпыс оттай KepiHai. Кдрангы тун каптаган кызыл кез болды да кетп. Отгар 6ip жылт етш, 6ip сенш , елбелектеп, таянып келе жаткан Topi3fli. Ойлаганы келд1 ме?.. М шеки, ш е т т сыбдырлатып келш калды. Эне, каран ете тусп. Ойбай-ай! Bip топ каскыр! —EHfli кай ж акка барайын?.. Ал, мше, костьщ TOHiperiH сыбдырлатып, жер ттмюкшеп жур... О й, жасаган-ай! Тауып алар ма екен?.. Ойпырым-ай! 0He6ipeyi от басында суйектт кытырла- тып KeMipfli. Мынаны Kepin, А кбш ектщ не жаны шыкпай отыр десейтш!.. Акбшек yHiH шыгаруга муршасы келмей, елген кюшей отырган жер1нде cipecin калды. ёл д ен уакьггга арсаландап 6ip аш каскыр Акбшек отыр ган костьщ аузына келш калды. Акбшектщ жан даусы тунш т ш п Ж1бергендей шыр ете туей, каскыр 6inceH жарык 6epin, K03flepi ж алт етш , Ticrepi с ак eTin, окшырайып тура калды. Кдскырлар ырылдасып, куршдесш, бураша ша- бынып турып алды. Акбшек каскырлардын карсы шаба- ты нын бшгендей жалма-жан жан ушырып, костан атып шыгып «карангыда кез1м жок...» деген балаша айнала денгеленш , айгайды салып агашын серией берда... -5 4 -
Анда-санда арс-урс еткен дауыс шыгады. К,аскырга тид1 ме, коска п о д ме, эйтеу!р агашы кейде б1рдемеге тиген- дей колы суйсш ш калады. Каскыр одан жаман ершеленедг Акбшек жан ушыра сермейдг Каскыр камалайды. Акбшек сабалайды, каскы р абалайды, А кбшек сабалайды, к аскы р камалайды. Акбшек «аллалайды», каскыр долданады, Акбшек денгелейдг.. К аскы р куршдеШп... А кбш ек ш ы - рылдайды, каскы р кыркырайды, Акбшек шыркырайды... Сейтш , Акбш ек к еп каскы рмен к еп согысты ... Акбш ек обден алкы нды , аласурды, ж улкы нды , эл1 куруга таянды. «Енд1 жыгылдым гой, егод талайды гой, енш ауызды салды гой, енд1 жед1 гой...» деген кезде, А кбшектщ аягы астынан б1рдене жылт ете туей. К,аскырлар жалт бердь Манагы, щфде шай кайнаткан оттын козы эл1 сене кой- маган екен. Акбшек аласурып жургенде аягымен шашып ж1берген екен. К,аскырлар отты керш жалт берген екен. Кдскырдын оттан коркатыны Акбшектщ есше сап ете тустг Ауылда кой кузеткенде котаннын шетше от жагатыны коне. Акбшек от басындагы тезекп, кураган ш епш екп дереу тутатып урлеп ж1бердг «М енщ керепм жана болтан жок па?» дегендей жел де кошаметке нел е н т , жалынды лап ете тушрдь Ж алы н калай ш ыкты, солай каекы рларды н карасы еш е бердк «влмегенге ел1 балык» деген осы да. От сенш калса, А кбш ектщ eMipi сенетш едк Отты тапкан адамнын атасынан айналсан болмас па? «Заула, отым, заула! Мазда, отым, мазда! К о р к а к ан- дар, п л а з жаулар! Каш, маныма жолама! КуШпремш, вртеймш!» - дегендей Акбшек от тэщ рйе сыйынып, тан атканша маздатып, жаны аман калды. Кызыл кез, каскыр жуз, кабылан азу, кара туши Ал тай ангарынан урктселн коргасын аспанга алтын айдай Кунйсей судуын ермелеткелр куншыгыс ужымагы кызыл какпасын ашканда, Акбшек артына алак-алак етш жолга шыкты. Бел1нде — тундйстщ бауы, етеп — ыш кырында, колында - тундеп сойылш а. KiMfli урып жыгатынын KiM бшеш, ойтеу!р ала шыкты. Аспанньщ кун жак туырлыгы акшыл тартып, тау бас- тары алтын жалаткандай кул1мдеп келедг Тан ата жел де тынды, булттар да ыдырады. Олкеден уш кан бозторгай - 55-
тау ыгынын денгешнде канаттарын калшитып, Кунжей сулуды мадактап, тау-тастан беташар сурады. Бозторгай- ау, KopiMfliKTi Акбшектен сурасайшы. Акбшек алтын са- кинасын атып тастагалы келед1 гой. Онын жузюде нур бар гой. Ол керет1н жарык к у н бар гой! Узак. тунп топты каскырмен арпалысканын заматта умытып, шонкайма Ke6iciniH жез нэл1 тастан таска шыкылдап, кашкан кижтей каздавдап барады гой! Акбшек э дегеннен асуга тартты. Асумен асып елге бара жаткан, елден мал, азык-тулж алып келе шаткан орыстар- ды талай корген. Осы тар асудан баска бул шаттан шыга- тын жолдын жогын бшген. Арты — е л а з тау, тау толган жау: аю, каскыр, кабан. Алды —тар асу, асу асты тагы жау: кешегшер алдьшан карсы шыгып калмасына кш Kerriл. Ещд Акбшек каздандамай к1м каздандасын. «Енш есен-аманында ел шетш керсем-ау» деп уйкы, тамакты, шаршаганды ой- ына алмай, к е н ш алып-ушып, ентелей басып ентгпп келедь Асуга шыга бергенде, артына 6ip карады. Аяк астында томардай томпиып костар тур. Анау тау жылгасындагы агаш, анау кегал, анау сай-сала, анау оркаш-оркаш тас — Акбш ектщ адамгерш1л1гш аякка таптаган, абыройын теккен жер. Оларга K03i тускенде куйш ген, екшген, жи- ренген, ortTeyip езегш ертеген 6ip жаман ce3iM пайда бол- ды. Тердеп таза т е с е ш и т былгап кеткен KytniKTi жел- кесш ен устап, ез тезегше 03iHiH тумсыгын тиг1зсен, кан- дай жер1п, кынсы лап, кей1н шегшед1. Артына Караганда Акбшек те сол куш ж Topi3fli болды. К,арагысы келмед1, Tepic айналды. Асуга ш ыкса да, алды-артын ораган таудан арыла алмады, бурандаган кия тас, кед1р-будыр сокпак 6eTi аш ы к даланы керсетпед1. К ун таудан найза бойы котер1лгенде Акб1лек алкынып 6ip кезенге шыгып едг. Алды будырмак дала екен. Ауылына келгендей куанып Kerri. Канаты болса ушып кетер ед1, эгген mipKiH! Балтырлары с о лк-солк етш, л алш ш ш сыр- кырай бастады. Оган да караган жок, кыбырлай бердк Bip мезетте Акб1лек eKi колын кулаштай сермеп ылди- га туст1. Аягынын сыркыраганы энтек басылайын дедь Ш аршаган жок екем деп кещ л ш е медеу кып ед1, сейтсе ылдига карай жургеннен жен!лденген екен, тагы 6ip орге - 56-
шыкканда аягы коргасын куйгандай, ауырланып кеткен- дей тэр1здендк суйектер1 сынып бара жаткандай болды. Ак суйек ойнаганда ор кояндай оргып 6ip кажымайтын аягы туск1рге не болды? Э бш ет басып, эл де 6 ip пэлеге бастап келе ме? А пырым-ай, тым курыса, 6ip ауыл, ауыл eM ec-ay,6ip казак,, к азак ем ес-ау, 6 ip мал к ерш сейпп. Bip мал KepiHce де, А кбш ек катерден куты лгандай K o p in келедг BipaK адырлар 6ipie-6ipTe будырланып, белес тарт- каны болмаса, карайган еш нэрсе кезш е туспедк Bip кырдан асканда келденен созылган сай к и л ж тй . К,удай жарылкады! 0 зен , озен! Аргы кабакта жол жатыр. Ел жакын гой! Акбшек акты к купли салып, аягын тез1рек бас- ты. Агыны тас домалаткан тасты сайдын тар езеш екен. Жадагайлау 6ip жерше келш , шапанын, камзолын шешш, кейлекш енденш, бшепн TypiHin, жуынды, су iurri. Эбден шаныркап, шаршап калган екен, сусыны канып, 6ip кенелщ. Акбшек су жиепнде б1рталай отырды. «Су агады да жатады, агады да жатады, 6ip таусылуы ж ок, катерд1, ел1мд1 б1лмейд1. Еш HopceHi сезбейд1. М ен писем де, ит iuice де буган 6opi6ip —жаксыга да, жаманга да сусын бо- лады. К,удайдьщ бул да 6ip Kyaipexi-ay! MeiiipiMi-ay! Оны 6i3 бшмейм1з-ау!» деген ойлар келдг 0Mipi су Kepin жур1п мундайды ойлаган емес. Бул ойды калайша ойлаганына 03i де тан калды. Аягынын астындагы суга карап ед1, 03iniH TypiH Kopai. Ш ашы уйпаланып калган екен, сумей сылап шаш ын жаткызды. Тарагысы келдг «BipaK KiM ymiH тузе- лем?» деген ой келд1 де, тараган жок. Осы судын бойында 6ip калтарыс жер болса, азы рак отырып дем алайын деп, жан-жагына карап турегелдг Аягы уйып калган екен, ж ш н пл пн уш рет карыстырып ж1бердг Уйыганы басыл- ган icnerri болды. Сол жагында 6ip жарлауыт Kopinai. А кб!лек ко п ой- ланбай-ак, камзолын киш, шапанын жамылып, тунд4ктщ бауы мен сойылшасын суйрет!п, солай карай журдг Адам корм ейпн жер осы гой деп, 6ip муй1стеу жерше келш токтады. Арты —жар, алды - су, он ж агы —Myttic, сол жагы - кулаган жардьщ топаны. KiuiKene куыста суга карап, eKiTi3eciH куш актап, бугжшп отырды. К у н кызып шекес! жылынып келед!. - 57 -
Мынау - езен. взен бойындагы ел кайда? Куздггуш бул озенде ел отырмаушы ма ед1? Жиегшде жол жатыр гой... Ойбай-ау, жакын жердеп ел шаггагы орыстардан босып кеткен екен гой! Манайды жын ургандай кылды гой! Мал-жанында билйс калды ма?.. Талай кыз мен сиякты соры кайнады гой!.. BipaK тап мендей болганы жок шы- гар. Костарына экелген эйел кершбеда гой. Элде елттрш тастап журд1 ме?.. Орыс цпркш адамды аямайды екен-ау! К,ургырдьщ атын атамайыншы, тагы келш калар! Олар негып кайтпады? Элде б!рденеге ушырады ма? Олар к1ммен согысып жур екен? Элде тош ректеп казактармен? К,ой, казак, булармен не гып согыса алсын? Не каукары бар? Элде казак бггкешп кырып тастап, малдарын, кыз- келш ш ектерш тартып алгалы жур ме? Онда 6opi б1рдей неге кетт1? Бес-алтауы барса да, мылтыктарымен 6ip тай- па елд1 жусатпай ма?.. 0здер1 корыккан Kicioie асыгып- ycirin, алды-артына карамады гой. Элде 6ip кушт1 жауы кел1п каллы ма? Олардын жауы юм? Ойбай-ау! Э лп экем- дер «актар, кызылдар» деп отырушы едг Сонысы ма элде? К,ызыл да орыс па екен? Олар да кы з алып каша ма екен? Орыс болса... К,ара мурттай-ак болар. О да м е т ол п р т кетем дед1 гой. А пырым-ай, апырым-ай! Жасаган-ай! Eaai кайтей1н!.. деп, тамсанып, тамсанып койды. Сылды р-сылдыр су агады. Суга караса, Акб!лект1 булдыр-булдыр ой тербетедь Тербеткен сайын кэздер1 Kimipefte туседь Уйыктап кап, маскара боп журмейш деп сыгырайып бара жаткан квзш ашып алады. Сонда да бол- майды: 6ip жагынан кунн1н кызуы маужыратып, 6ip жа- гынан агын су ойьш тербепп, тун1 бойы уйкы кврмей с1лес1 курып, жаяу журш шаршап келген сорлы калгып кетед1... Акб1лек одна келгенде селк етш, басын окшита жулып алды. Бетен жерде, езен бойында, жар тубшде жападан жалгыз шошайып калганына езшен-ез1 коркып Kerri. К,ара шаттан кашып кеде жатканы лезде есше тусе калды. Ушып турегелд1. К ун енкейш , туе кангып KeTinTi. Озеннщ о жак бу жагына бойлап-бойлап карады да, вткел 1здеп, Ke6ici тырпылдап тагы жагалады. Эл1 жур1п келедк эл! *ypin келед1. в т к ел жок. Сойылшасын суга бойлатып, эр жерд1 6ip Kopefli. 6api де терен T9pi3fli.
Элден уакытта 6ip жадагайлау жерге жетп. EKi жагы домалак-домалак киырш ык тас. Агыны бужырланып жа- тыр. Балагын т1зеден асыра турш , етепн жиыра к е т е р т , кеЕНс-мэасш колтыктап, мамык табанын кия таска бултылдатып, Судан erri. Жарты шакырымдай жерде 6ip д а не с керш едн Соган шыгып ел кездемек. Ол белеске шыгып едп ар жагы одан да бшктеу адыр- сымак екен. Акбшек жан-жагына барлап, жер болжады. Алгы 6eTi —аш ы к, арты —кенере тау. А кбш ектщ ауылы осынау кенере таудын туб1нде. Ш ыгыста емес, кубыла жакта, ейткеш артындагы таулар ез тауларына уксамай- ды, сонау 6ip келденен таулармен тутасып к е т н т . Енде- ше, таудан онша алыстамай, кубыла жакка карай таумен жарыса журу керек. Акбшек соны ойлады да, белестен асып, жадагайлау, ылдимен аяндай бердн Адыр-адыр е л а з дала. Бозгыл кеде, кербетеге, тобыл- гы беткей, тебе mix, обашык, Кызыл кумайт, шептесш шунейт. К,оныр ты ш кан, ала сауыскан, ор к о ян, бозтор- гай —осыдан баска кезге тусер кара-кура жок- Даланьщ KepKi ел екен-ау! Елс1з дала eMci3 жарадай керш ед!. М ал- шы байгустар не гып iuii пыспай журед1 екен?.. Ай, ку дала! К,у далада жалгыз жаяу - 6ip мундык. Сар далада сэры уайым жамылып, Акб1лек келед1 то- ларсагы бултылдап. Тышкан аулап куйкентай жур кыра- нымсып ш ы нкылдап. Эне, алыста безек кагы п, 6ip боз- торгай тур шырылдап, бейне еуеге шегелеул1 тургандай, 6ip орнынан тапжылмайды канаттары nipinnen. С ол тор- гайдьщ шырылдаганы ашы тид1 ку л а кк а , езгелерден yHi езгеше, не болды екен бейбакка? Сол торгайдьщ маца- йында жаны ашыган арашашы жандарша, терт-бес торгай айнала ушып, таяу-таяу бара т у с т , ап кетуге тас корган- ды буза алмаган ерлерше тш п-каш ы п eTin жатыр о ж акка 6ip, бул жакка. Bip мезплде е л п торгай жансыз тастай агып туст1 топ етш. Акб1лек те о к боны жер кеп eni. Ол торгайдын тус- кен жер1 калы н шеп. К ез айырмай карап келед1 Акб1лек. Э лп торгай калын шепке тусп де, калбаландап, далба- ландап, ш епке таман айналандап, ш ы р-ш ы р eTin, безек - 59-
кагып, олай-булай шоршилы. Бул байгуска не болды? — деп жетш келсе касына — калын шопте жатыр екен бшектей 6ip сур жылан. Сур жыланнын найза басы какши- ган, бейне ажал, алмас кез1 бозторгайга шукшиган, айыр тш ш жалан-жалан еты зш , ыскырганда, енменщнен 6TKi3in, арбап, буып, уытын жиып, торгай сорлыны то- пылдатып, к.ылк еткел1 тур екен. Сур жыланнын атып шыккан ок кезш ен кез айырар бозторгайда дэрмен жок, карбалавдап, далбаландап, ыршып тусш , тумсыгына тиер- тимес елбелектеп жур екен. Bip «ап!» лесе б пкеш гой жумысы. Торгай кашан аузына кеп тускенше, окты кезш кадап койып, айыр тш ш жалактатып жатады екен сум жылан. Бозторгайды аяп кетп Акбшек. Сур жыланды сойыл- шамен салды келш как бастан. Жауыз басы астына кеп, содан ете дуре етп. Торгай сорлы есенпреп калган екен: жылжып турып, жер бауырлап, кырындап-кырындап ба- рып ж ендж-п, шыр етш, шыбын-ииркей боп аспанга 6ip- ак ушты. Ту лап жаткан жыланды Акбшек табандатып тагы eKi урды да, женш е журе берд1. «Жылан торгайды арбап жейш» дегенд1 Акбшек бала кез1нде еспген. М ынаны керген сон, «кулак естпещп кез керед1» деген осы-ay деп ойлады. «Бул жауыздын кезшде не сикыр бар?» деп imiHeH тан калды. Манадан 6epi уа- йым басып, жабыгып келе жаткан Kici журеп каттырак согып, тамырлары ж елпщ т, шаршаганын умытып кетп. Торгайды ажалдан аман алып калганына куанды. Жыланды елт1рген1не ерленд1. 9 p i ырым кердь Торгай 6ip бейбак кой, о байгуста не зиян бар? «Торгай, торгай атым бар. Bip жапырак етш бар. Маган тиген балалар, деп каргайтын торгай емес пе? Ешюмге жазыгы жок кой. Соны ойлаганда Акбшек: «Мен1н юмге жазыгым бар ед1» деп тагы да ойлады. 0 з ш торгайга, езш е кастык кыл- гандарды жыланга тенедт Торгайдын жауын мен елпрдам, менщ жауымды да 6ipey елпред1 екен деп, бул окиганы езш ш е ж аксы лы кка жорьшы. - 60-
Соны ойлап келе жатканда, 6ip децестщ астынан ага- рацдаган 6ip шошакай нэрсе кылт ете тустт Акбшек са- сып калды , бугып отыра койды. Отырып ед1, корш бей Kerri. Турегелуге орыс болар ма деп к оркы п, отыруга тагы дэт1 шыдамай, не ек енш б е л гю кеп барады. «Орыс болса 6api6ip кутыла алмаспын, жан-жагым жалтан, неде болса керейш» деп, энтек отырган сон ептеп кетерш п, сыгала- ды. Ш ош акайды н yici сею дш б1рденес1 булгандап, 03i кимыл-кимыл етш ден астымен Акбшекпен жарыса кетш барады. Орыста мундай нэрсе ж о к efli гой деп о йлауы -ак мун екен - шошакай жуандады: бас болды, кеш мп дуа- нанын басы. Энеки, колындагы асасы да шошан erri. —Эй, дуана! —деген сез аузы нан калай ш ы гып, калай койганын А кбш ек 03i де бшмей калды. Дуана аяк астынан урпскен жылкыша жалт 6epin, ло- кып, энтек тура калды да, бурылып А кбтекке карай журщ. Тани Kerri Акбшек: етегш юрмен зерлеген, тебесш yKi сэндеген басында найза ак такия, колында ш энпш асасы, асасынын он бойы шыгыршык, кепшис, сылдырмак, ушы козы жауырын, мойнында жумыр тасбысы, танауы тацки- ган, омырауы анкиган, кещрдеп сорайган, жiлiншiri сиди- ган, саусактары сыпсиган, уркек малша окшиган, бес тал сакалы шокшиган, шынжау en i, шын бета, жагына пышак жанитын, 6ip коргеннен танитын Гскещпр екен к&щмп. 1скеншрвд KiM? А кбш екке зияны тимес пе? Ендеше, ол аяцдап Акбшекке жеткенше, 1скецщрдщ кандай адам екенш айтып керейш. Бул 1скещйр дуананын бармаган жерк баспаган тауы жок. Бул вскеменвдз, Бурабайыныз, бул Семейнцз, бул К,аркаралыцыз - бэрш де 1скешйр ж аланаяк шарлатан. Ол отарбаны да, пароходты да кврген. «По-о-рахот-ау, по- о-рахот!..» деп, отан е л е ц де шыгартан. ккеншрде уй жок. Кез келген уй - отан уй. Тау-тас, сай-сала, ecKi мола — 6opi де отан уй. Онда ел де жок. Онын ел1 —дуйш казак. Онда мал да жок. Туртан к у й э л п взвдз керген. Ол дуние жинамайды. Акша берсен, кез кел ген ауылдьщ балаларын жарыстырады да, бэйге улеепредь 1скешир дорба салмайды, ipiMLuiK, куртынды алмайды, отан колма-кол штетш тамак берсен болтаны. Торд1н алдына -6 1 -
шартжугшш отырады да: «Алла хак!» деп 6ip акырып, кылк eTKi3in кагып салып, асасын 6ip -ripen, турып кегель Тана моншагын, YKiciH сурасан, 1скеншр бере салады. BipaK кыз, келшшектерден e3i де сурап алады. 1скешнр eripiK айтуды, Kici алдауды бшмеШй, адам бала- сына жамандык ойламайды. Улкенш «еке», «ага» деп тура- ды. Мейл1 жана тускен келшшек болсын, катын бпкенщ «шеше» лещи. Еркек, эйел деп айырмайды, бала бпкенщ «балакайым» дейдг, Kicire eMipi к а п ы соз айтпайды. 0 зш ренжггкен адамга да тук демейщ, тек басын шайкайды. - Дуана, мына 6ip киянкы баланы коркытынызшы! — десе: —К,ой, балакайым жаксы, коркытпа, коркытпа! —деп басынан сипайды. 1скещЦр acipece балаларды жаксы кередь1скешир кел- се, бала бггкен шубырып сонын сонында болады. Ит бггкен шулап артында журедь Гскещцр асасын жайкап аявдай бередь асасынан ricTen жатса да и гл урмайды. Балалар оку окып жатса, 1скещпр ж е т т барып молдасына кол беред:, балалар да куанып дуанага кол бередь1скещйр балаларды молдадан жалынып сурап альш, азат кылады. Кейде кон- ган ауылда кешке таман 1скещцр уй жанында жупнш оты- рып, он колынын б ш е зтн е н 6ip балага устатады, олай- булай а л к ш , баланы жыгады. Ол курескеш. Балалар кызык Kepin, кезек-кезек куреседь Бала жыгылып калса: «0, ба- луаным, жыгылып калдын» деп колын коя береда, жыга алмаса: «Э, балуаным, сен жыктын» деп басын сипайды. 1скешнр не десен, соган нанады. «Пэленше ceHi шакы- рыпты, каладан KOMip экеп берсш» aenri десе: «Э, солай ма?» деп салып журш кетедь Кыстын Кызыл ш унак аяз- дарында 1скеншр елу шакырым жердеп каладан Исакай ешенге 6ip кап KOMip экеп берген кундер1 болган. Сонда карды буркыратып, жаланаяк журедк ол eMip бойы аягы- на лыпа 1пген жан емес. 1скецщр мактаганды суйещ: «Дуана-еке, пароходпен жа- рыстыныз ба?» десе: «Е, эке, жарыстык кой» дейдь Ол жуйржпен де, жоргамен де, от арбамен де жарыскан бо лады. BipiHeH калдым деп айтпайды. Бар мактанатыны - жуйр1кт1п, кейб1р керген адамдар бэйге атынан калып кой- - 62-
ган деседь Ауыл манында epericTipin, тай, байталмен жа- рыстырганда, ею -уш шакырымга дейш оздырмайды. «Дуа- на, не гып шаршамайсьщ?» десен: «Н, кудай куат беред1 де» дейщ. 1скенд1р 6ip жерде байыз тауып отыра алмайды. Bip уйге Kipce, «хак!» деп акырып, бетш 6ip сипап, шыгып журе бередь Ол к умалак салмайды, бал ашпайды. «Обал» деп, басын 6ip-aK шайкайды. Ол намазга да онш а кунтакты Kici емес. Кейде журт намаз окып жатса, дэрет алмастан жалан аяк барып, катарга отыра кегель Кебшесе окымайды, 6ipaK аузы жыбырлап, ш ш е н ынылдап б1рдене айтып журедь Анда- санда «хак»! д еп, кущ ренш -ы ш кына 6ip акыры п кояды. 1скенд1р к еп сейлемейдк жауапты к ы ск а-к ы ск а кайы- рады. Сойлесе, кейде такпактап кетедь «Дуана, союга ко- йымыз ж ок едЬ> десе: «Э, койыныз болмаса, ойыныз болды, Ойыцыз болса, тойыкыз болды...» - деп жыбырлатып экетедь 1скешпрдщ кабак шытканын жан керген емес, кашан керсен де жайрандап, жымиып отырганы. Гскеш прдт не гып мундай боп жаралганын, онын кеудесшде не кылган журек, тамырында кандай кан, бойында неткен кайрат барлыгын ойлайтын 6ip адам жок. Вл тек оны: «дуана, дуана» дейд1, «6ip алуан адам» дейдь Гскещцрдщ OMipi жумбак. К,алайда 1скещцр —адам. Бул неткен адам?.. Э лп А к б те к ке кез келген 1скенд1рвдздщ жайы осы едь Дуана Акбшекке жетш келш: - А, балакайым, алакайым, ш ы ракайым... К,айдан келесщ? —деп басын сипады. А кбтек не дерш бтм ей кумшжш, мщпрлеп калды. - Дуана-еке, мен... мен... Мамырбай аксакалдыц... _ дей 6epin efli. Орыстардын алып кеткенш айтуды уят кордь ундемеудщ тагы ж еш жок, калайда б1рдене айту керек бол ды. Мандайын сипап, кезш жыпылыктатып, томен карап: - Мен Мамырбай аксакалды н баласы ед1м... ауылым- нан адасып... ауылымды таба алмай журмщ... - дедь Дуана калай, негып адасып жургешн сурамады: - Е, балакайым, адасып калды н ба?.. М амырбай, Ма мырбай, Toyip6aft, Сауырбай... б т е м , бшем... алып бара- - 63-
йын, багып карайын, жолга салайын, —деп колынан же- телей бастады. Кдйдан негып келс жатканын сурамага- нына Акбьлек куанып epin журе бердь Дуана сол колы- мен А к б т е к п жетелеп, он колындагы асасын жыбырлата Tipen, кара агаштай каткан аяктары каздандап катгы аян- га басты. Анда-санда: «0, балакайым, э балакайым! Ko3i мелд1реп, табаны улб1реп, карны ашып, каны кашып к ал ган екен гой...» деп жыбырлатып, такпактап кояды. Акбшек не дерш бшмей 6ipece дуананын шошавдаган бес тал сакалына, 6ipece кунге куйген кош кыл омырауына карап кояды. Турпщей суйел саусактары А кбтектщ б ш езтн е н мыктап устап алыпты. Ушне каз1р алып бара кояты ндай-ак емпевдей басып келедг Акбшек 03i шар- шап, колтаулап, эрен журш келе жаткан сорлы жетеле- ген жагына ере алмай, uieuieci колынан суйреген жас ба- лаш а кырындай бередь Bip мезплде Акбшек суршш кета: —Д уана-еке, кннкене жайырак журсещз... —дед1. —0 , шаршадын ба, балакайым? —деп колын коя 6epin, жайырак аяндады. Эйтседе сау аянга дагдыланган дуана оуп1лдеген KeuiKi букаш а кеудес1 гу1лдеп, еудем жерге бармай-ак Акб1лект1 тагы артына тастап кетп. Дуананы созбен тежегел1 Акб1лек: —Д уана-еке, ауыл алые па? —деп сурады. Дуана: —А, —деп токтай кап, —жетем1з, жетем13, —дед1. Дуана тагы озып K erri. Акб1лек шаршауга айналды, 6ipaK шаршадым деуге уялады. Тагы да созден бегешн деп: —Дуана! —деп 6ip дауыстады. Бул жолы Акб1лек бул манайда эскер бар-жогын сура ды. Дуана: —0 , эскер ме? Н эн жаугырлар, бар гой, бар гой, —деп жыбырлатып жещп жауап айтпады. Жауабына жарымай, Акб1лек оз ауылынын кай туста екен1н сурады. Дуана: — Анау коршген тумсыктын астында болады, —деп кегерген тауды нускады. Акб1лек аулына б упн жете ал- масына K03i жетт1. Ж акы н арадагы елге конага эрен деп жетсе сол. Дуана желшлдеткенмен, Акбьпекке 6opi де алые сиякты, ейткеш аягы журуге жарамай мулде салдырап калып ед1. Б1рталай жер журдь Сонда да жете алар емес. Алыста, кез ушында адырдын бектершдеп элде карауыт- -6 4 -
к ан мал, эл де к а р ау ы тк ан том ар сек1лд1 б !рден елер кертедь Кун енкейш, намазшгер болды. Акбшектщ карны ашты, кажыды. Аягын Ke6ic согып кажап тастады. Элден уакытга журуге муршасы келмей, дымы курып отыра кетп. Дуана жарты шакырымдай озып кеткен едк дауыстаган сон жылдам аяндап жетш келдь Акбшек журуге жарамайтынын бипирдь — Э , балакайы м, к е зщ мелд1реп, табаны н улд1реп... шаршап калдын ба? А, балакдйымды аркалап алайын. К ел, мше гой! —деп, алдына келш аркасын тосты. А кбш ек MiHepiH де, MiH6eciH де биш ей, им енш аз отыр- ды. Улкен еркектш мойнына дардай басымен мшуд1 уят кердк К,ара м уртка катын болтаны, оны н куш актаганы , суйгеш... балаша кетерш ж ургеш дереу eciH e туст1. Д ш а з орыс еркелеткен арам денесш касиетп дуананын арка- сына артуды обал керш . BipaK дуана «мше гой, м ш е гой» деп кутш отыр. Ел алые, журуге эл жок. Амалсыздан ор- нынан турып, 6ip тамсанып, курений де, eKi колын ептеп дуананын мойнына апарды. Денесш типзуге езшен-ез1 жшркендк Мойнына колы баруы-ак мун екен, шэлкес аттай адуын дуана: «Уа, nipiM !» деп кетерш турегелдг Акбёлектщ салбырап турган eKi аягы н eKi колы м ен и кем- деп, кысып алып, асасын Акбшекке устатып, 6ip лыкы- тып калды да, элуетп дуана адымдай женедщ. Акбшек дуанага атгай м ш т келе жатканына кулерш де, жыларын да бшмедк Эйтсе де к е н ш жайланайын дедг вй ткеш ол орыстын енгерш алып кашканын да корд1 гой. Онда онын алды да, арты да карангы кор ед1 гой. Онда адам болам деген ум н жок, корлыкка да, зорлыкка да, ол1мге де, уятка да басын байлаган еда. Енда оньщ м ш т келе жатканы — адам баласына киянаты жок, эулие дуана. Онын келе жат- кан бей - аулы, OKeci. Экесш кереда, кушактап керюеда, апасына куран окытады, окесш апасындай болып кутеда. BipaK 03iH-03i калай жубатса да, журегшщ басында тушрт- пектелш 6ip 3inai нэрсе жатыр, ол туй!ртпек аркандаган ат тай, куаныштын кулашын жаздырмайды, бер жагы буган да шуюршыйк eTKici келсе де, ар жагы булт курсаган кундей жадырамайды, езу! гана жымигандай болады. Бет-аузы, K03i кулмейда, шгешектенш ж1бермейдг - 65-
Дол мшер кезде тайсалганы болмаса, журе-журе Акбшек бала кездеп апасынын мойнына MiHin келе жаткандай, ас- тындагы дуана екенш де умытып бала куш есше туел. Онда тенбш ак шыт кейлеп бар, балагынын аузын кара ала бат- сайымен кемкерген Кызыл сан дамбалы бар, айдары селти- ген, жалан аяк жупрш журетш суйюмда кыз еда. Ак, кара бас ылакайына Кызыл ш аш ак тагып, уюлеп, ат кып MiHin, o3i курбы балаларымен жарысар еда. Жаткан cap атаннын успне бала 6iTKeH жабылганда, атан ушып ту регелт, балалар epKeuiiHe, мойнагына жабысып, «жыгылдым, жыгылдым!» деп шуласар еда... Туйенщ, жардын. томардьщ, тастын ара- сына жасырынбак ойнар eai... YRaiH сыртына мосыдан кур ке id e n , imiHe кшм тесеп, шиден ютеген куыршактарын отыргызып, куйеу келлрш , кслш Tycipin, uiaai салынды- рып, KepiMniK сурап, улкен катындарша тамсанысып, сы- ныксып сейлесер ед1... Апасьшын кейлек nimin койган шабу- ын куыршагына киш кыламын деп киып тастап апасынан таяк жер едк Сонда да апасы жаксы керер еде «Ак шунак кыздан айналдым!» деп бауырына кысып. бетшен швтлдетш суйер еда... Сол апажаны кайда? Жасаган-ау, онын ynipeftin калган орны немен толады? Уйше барганда мандайынан к м шскейда? KiMMeH Kepicin, жылап, маукын басады? Акбшектщ к е н ш бузылып, кезш е жас кеп калды. Ertni болмаса жы- лайтын еда, аяк астынан 6ip дур етш ушкан бозторгай кеншш б е л т , жасын токтатуга себеп болды. Ол кезде кун де батып, сам жамырай бастап еда. Манагыдай емес, дуананын аяны коюланайын депл. Bip- eid орге келгенде дуана Акбшекл аркасынан Tycipin, дем алды, курыскан белш кайкайьш жазьш, кунак жылкыша сглкщда. Акбшек 03i журейш дссе де, дуана болмай, тагы аркалап алды. Ымырт жабыла ит дауысы еспдда. Акбигек куанып кетп. - Ауылга жакындадык кой! —деда. - Жакындадык, балакайым, жакындадык! _ деп, дуана Акбш екл тагы 6ip лыкытып жауырнына таман шыгарды. Сут nicipin болган сон, тезек nici жупар шсшдей А кбш еклн мурнын жарган кезде: - К елдж , дуана-еке! Енда еям-журейш , - деда. - Э , балакайым, эл1 б*рталай жер бар, - деп дуана туармедг -6 6 -
Акбшектщ мурны конырсыган сутпн ш сш сезгенде, дуана токтады. - Осы темпейдщ астында ауыл бар, - дедь Акбш ек туст1. Дуананьщ суйек ко л ы езш , курысы п калган такылжырын укалап жазып, шапанын сш кш жа- мылып, дуанага epin колтаулап тагы аяндады. Твмпейдщ иыгынан асканда, адырдын бауырында ауыл керщщ. Не денгеленген алка котан емес, немесе катар тш лген жалгас емес, о жерде, бу жерде тыркырап кара- уыткан бес-алты кыстау. Б айкаган Kicire «6i3fli мекенде- ген иелер!м1зд1н мшез1 де тап 6i3 тэр1зд1 ты ркы раган, 6epeKeci3, уйымсыз» деп турган Tepi3fli. Keft6ip коралар- дын касында карауыткан мал квршедт Мал коралап, адам аягы басылайын д е т ! Анау адырдын тубш деп комак- тырак корадан тутш буркырап жатыр. Онын он жагын- дагы KimipeK корадан 6ip кел ен ке к арандап сол уйге та- ман кет1п барады. Адырдын сол жагына таман, твмпейге Tipeft салынган 6ip узын кораны н маны нда к ара-кура квб1рек Tapi3fli. Акбшек кай уйге барарын бшмей, дагдарып келе жа тыр efli, дуана: - Анау уйге барайык! — деп адырдын бауырындагы улкен кораны нускады. Акбшек: - Ол KiMfliKi? Дуана: - Муса байдш. Акбшек: - Мына жакын уйге барсак кайтед1? - дедк в й тк еш Мусабай аукаггырак адам екенш 6ineTiH. А кбш ек тэу1рлеу уйге баргысы келмедг Tayipney уйдщ катын-калаш ы да таныркайды, эрюм квр-жерд1 сурап мазасын алады, тэу1рлеу уй сарылтып жуырда там ак та бермейш, ондай уйде сыпайы отыру керек. KiMбшеда, тэу1рлеу уйдщ кыл- жакбастары да болар, тэл к ек етер... Одан да барысымен сусын iuiin, жантая кететш кедейщк1 жаксы болар деп ойлады. Ж эне осы к у й а з калпында Teyip уйге бас сугуга корланды. «Не бет!ммен барам» деген ой к елдь Акбшек: - Ж акын уйге барсак кайтед1? - дегенде дуана турып: - 67-
- Бул уйлер жарлы гой, конакасыга зарлы гой, кар- нын ашып калды гой... —деп жыбырлатты. - Ж арлы боп негысын... Eip сусын жутып, жантая кет- кендей жер табылса болады да, —деп Акбшек тагы айтгы. Эйел к е ц ш н е б1рдене алса, карысып бола ма? Акбшекпн бетш бшген сон дуана да таласкан жок: - 0 , балакайым? Мейлщ, мейлщ, —деп жакын уйге бурылды. Дуана бурылган кезде Акбшек етепнен тартып: - Ci3 бул уйге менщ KiM екешмд1 айтпай-ак койыныз. Тезек Tepin журш адасып кеткен екен, тауып алдым дей салыныз, —дедг Дуана А кбшекке окш ия карап: - 0 й , балакайым! ©TipiK айткан жарай ма? ©TipiKini алланын душпаны гой, - деп аявдай бердг Сумелек сэры ит дуананын сылдыраган асасын ecTin, одан барып кокиган такиясьш керген сон, «ещц жатудын жеш болмас» дегендей, дауысы карлыгып, алды 6ip белек, арты 6ip белек кираландап урдг О кезде кара сиырдын астынан сауыс жыртык Tepi шалбары тылтиган катын ш елепм ен кабат турегелш, кисайган Kip кимеш епш н ми- лыгына су к колын жупртш, к езш сыгырайтып, 6ip аягын iarepi салып: - К ет былай, кет былай! —дедг Дуана асасымен артын ж айкап, таяна 6epin: - 0 , шеше, кудайы мейман боламыз, —дед1. Катын жауап бермей жатып, дуананын артын ала ток- таган А кбш екке карай мойнын созып, 6ip тамсанды да: - М ынау негылган бала? —деп сурады. Дуана байыз тауып тура алмай: - Жата-жастана есДраз. Руксат па? - дедь - Ойбай-ау! Ана байдж1 турганда... Б1зд1н конак кут- кендей не жайымыз бар... - дей бергенде, Акб1лек те inrepi таман 6ip атгап: - Женгей, шалап берсешз де ырзамыз. Слздшн калап келд1к, —дед1. - Ойбай, карагым-ау! К алап келсен1здер енш... амалым бар ма... айран-шалапты бел1п урттарсындар, - деп катьн! Акбшектщ нэуетек даусын естнен сон, epi uui жылып, epi танырканып, «конамыз» дегенге елдекандай боп калды.
—Ендеше, уйге к1рй«здер! —деп, к е н -к у л !м а сасыган тапал корасына карай бастады. «К,адага бастарынды со- гып алмандар. Bepi, 6epi!» деген дыбысымен eKi конагы сонынан epin, ш алжиган тапал eciKTiH оркаш табалдыры- гынан аттап, уйге Kipfli. EciKTiH ж ш туткасы н А кбшек 6ip- eKi тартып efli, мурны ж ы ры к тартынш ак туйеш е к екж ш п келмеген сон, коя бердг Уй iini тастай карангы. К,атын: «Былайырак, эр таман» — деп, дуананы итбектеп 6ip жерге таман апарды. Д уананын етелнен устап А кбш ек те барды. «Бу KiM, ana, бу KiM?» деген жас баланын дауысы шыкты. Акбшектщ аягына шеп сыбдырлайды. УйдЫ imi сасык. Э йнексы м ак 6ip к у н п р т TeciK к ер ш е й . Жерде ж аткан 6ip ш окпы тка cypiHe-MypiHe Акбшек дуананын касына таман келш отырды. Отыра бергенде дуананы н «хак!» деген дауысы санк ете TycTi. Акбшек шош ып калды . К.атын: «кетек!» —дед!. Bip бала шыр етш жы лап к о я 6epfli, epeceKTeyi «апалап» апасына умтылды. Апасы жылаган баласына: - Ш ыгарма даусынды! Ал, дуана! К,улак кеседН —д е ген сон, баласы коя койды. —0 , балакайым, жылама! Кеспеймш , кеспейм ш , —деп дуана да уатты. - Ш ырагданы TycKip кайла Kerri жогалып? —деп, катын сипалап, кункш деп ж урш тыска шыгып Kerri. Аздан кейш кара кум анны н к акп агы на icTereH бш те шы рагданын пештщ ернеуше кисайтып койып, тумсыгына сук колы- мен май тип зш кагы п-кагы п укалады. С ей-rri де колы н келенкелеп, тер ж акка А кбш екке карады. К,атын б1рдене сурап кала ма дегендей, Акбшек жалма-жан: —Ж енеше, суыныз бар ма? —дед!. —Су журепщ п алар, салкы н айран бар едк —дед!. - Ендеше, айранга су косып 6epiHi3, шелдегешм элей едп - Берейш, карагым, берейш, - деп, катын куйбендеп, казандык жактагы аяк-табагын салдырлата бастады. Сол кезде п е п т н бурышынан ертегшщ кызындай кшгкене кара кыздын дудыраган басы кылтиды. Дуана асасын арт жагына суйеп койып, шарт ж угш т, ынылдап отыр. Кара кыздын кез1 бажырайып тур.
EpHeyi к е т - к е т т к , жайпак коныр зеренмен катын су- сын экеп 6epin жатып, Акбшектщ бетше ушле карап, 6ip тамсанып койды. А кбыек сусын iiuin болганша, катын кейлегшщ жыртык жершен ышкырын тыр-тыр касып, карсы карап турды. К,атын аягын алып кетклмен Акбшек арт жагын сипалап, бурышта жаткан шекпен бе, шалбар ма, KiM бшсш, eifreyip 6ip уйшдпе басын койып, шапа- нын жамылып, жантая бастады. Акбшек жантайган кезде дуана сырылып, орын 6epin, козгала-козгала тыска шы- гып Kerri. А кбш ектщ жатып калганын керген сон, катын да кората шыкты. Содан аргысын Акбшек бшген жок, эбден талыгып келген сорлы сусын жутып, басы жерге тиген сон, дамыл алып ката капты. К,атын даладаты дуананы айналдырып, «Мамырбайдын кызы» деген сон: «Э!<> деп imi сезе койды. Дыгырдай Ма мырбайдын кызын 6ip жутым шалаппен жаткызуды жен кермей, «Саулы бозшгеннен» 6ip кылым ун сурап алталы жэне уйше Мамырбайдын кызы конып отырганын айт- калы, дереу сол уй жакка женелдг «Саулы бозшген» дегенге туйе екен деп калманыз. Ту- йеден Kici ун сурай ма? Бу казакты н да жыны бар гой, эжептэу1р KiciHi Б озш ген деп шыгарып. «Бут жимас» демегенше де ш ук1рш!лйс! «Саулы бозшгеншн» KiMекенш айта кетем!з бе? HeMi3 кетш барады? Бос сезге жанымыз кумар гой, айтсак айта кетейпс. Кулардын нелжтен «Саулы бозшген» шыгарып жургенш ит б1ле ме? Бул ез! Мусабайдын катыны eai. Аузы даладай боп картайып калса да, Бозшген жаулыгына Kip жуытпай- тын, мактаншак, уры кеппелеу Kici болатын. Тыкпа сакал, 6ip мойын, жаман Мусабай Бозшген б1рдене айтса —«ынга» дей алмайтын. О тYгiлi, Саулы бозшгеннш 6ip ауылга би бо- лудан да д эм еа болатьш, езге катьшдарга талай мойьш са- лып, айгырлык кылам десе де, Б1рмаганнын тымырсык Кызыл катьшы элденеше жерде аптыгын басып, ауызьш аштырмай журетш. Эйел пиркш урысканда кайдагы-жайдагьшы каза- тын одетз емес пе... К,ойшы, не болса о болсын! Э лп кедейдш катыны сонымен Бозшгенге женедш дедж кой. Ол 03i туы- сы 6ipтабан жакьш кызыл катьшга неге бармады екен? Жок, кызыл катынга бармай, Бозшгенге женелу1 де кулы к efli. -7 0 -
Кызыл катын eKeyiHiH араздыгымен пайдаланып, Бозшгешц тагы 6ip сауып алмак едь (Бурын да талай сауган гой.) «Жа- ман иттщ атын Bepi6acap кояды» демекип, Бозшген э л п 6ip «Шатасынын» атын Энуарбек койган eai (Кызыл катын гой оны «Шата» деп журген. Бозшген кулагы турж Kici гой. TypiKTiHЭнуарбегш естш, баласын сондай кы лмак кой!) Keprni катын уйге KipreH кезде, Бозшген ауызын ка- йыстай созып: — К.ойшы енд1, Энуаржан! Уйыкташы, кадкам! — деп, 6ip колымен Энуаржанды кагып, келшшепмсш, кыпшасын кылмитып, бексесш бултитып, оз денесше 03i суйсшгендей кылымсып жатыр ед1. Keprni катын сипандап босага жакта турганын Kepin, Боз1нген манызданып, касын 6ip керш: — Кумсш ай, жай ж урсщ бе? —дедг —Ж ай емес... Bip жумыслен... —деп, К умсш ай 6ip жам- бастап сыргып, Бозш геншн касына келд1. Бозш ген элдеб1р кызык есек айтады екен деп, кимешепн желкес1не карай 6ip тартып, жампандап, кулагы н таяй берд1. Кумс1най сыбыр erri. Боз1нген: —Э, койшы! —деп басын KeTepin алып: —Ж алгы з отыр ма? —деп м ы лты к ататын Kicime бугып, тагы куб1рлест1. С ей тк ен ш е б олм ады , «куйеу келд1» д егеннен жаман Боз1нген апырандап турегел1п, жалма-жан ауыз уйге ба- рып, Кумсшайга кайталатып 6ip а як ун салып берд1. Bepin жатып: —03iM де барам, —дедг Кумс1най: —Барганмен кере алмассыз, уйыктап кадды , —деп едк ол сез Бозшгенн1н К улагина бит ш аккан к урлы Kipren жок, кол-аягы жерге тимей, шошалада сут nicipin жаткан кара KeMnipre барып, кез1н ашып-жумып, есыген хабарын айтгы. К,ара кемп1р 6ip тамсанып, отын кесей берд1. Оган жарымаган кющей, Боз1нген шудасы ж елкш деп, байын 1здед1. Байы тыскарыда дерет cypTin, 6ip к олы шалбары- нын ауында, 6ip ко л ы im inae тур екен. Бозш ген к е л т : —0 й , сен естщщ бе? —деп ж улкып, шалбардагы колын суырып алды. 0 з уйш е тугел ест1рген сон, бул хабарды imiHe сыйгы- за алмай, Бозшген бошалаган туйеше тайрандай басып.
ны туралы жаздай араз болып, катынларынын шайыргал екен1 есшле. К,ызды 6ipeyre 6epin Ж1беруге kim даяр тур? Ол тагы бипнбей калмайлы. Акбшекке сурау салып жургеш мол1м. Элдеб1р enTi ж т т к е маскаралатса кайтер ед!? BipaK онымен де не к еп б1тед1? Мамырбайды шыгындаткандай бфлене табу керек кой. Кдлай шыгындату керек? Mine, бул мэселе — м эселенщ киыны болды. К,атыны келш, кыздын сулулыгын мактаганда, езш щ жаман д елебеа де козлы. BipaK Бозжгеннен асар каукар кайда? - Кдйтейш, суду болса! - деп кейш . — К,айт дед1м саган? —деп катыны да тежеп тастады. Сонымен Мусабай к у ш е н т , тенбекипп жатып калды. «0pi жат!» деп катыны да шынтагымен 6ip TypTin, Tepic карап, еткен дэуреш н eciHe алып, есшеп: «Осы жаманга кайдан тид1м?» деп тагы да о к 1нд1. Тунде шайга оятканда, Акб1лек турмай, жатып калган. Танертен Акбшек коз1н ашса —уй толган Kici. Он жагына караса, немере агасы 0Mip отыр. —К,арагым-ай! —деп 0Mip кемсендеп, кушагын жайды. —Агажан-ай! —дегеннен баска аузына сез туспей, ага- сын бас салып, солкылдап агыл-тепл жылады. Ауылынан келген eKi ж1г1т 6ipiHeH сон 6ipi Kepicin, кенк1лдеп, Кумсшайдын жаман уйш басына кетерд1. Корюкен KiciHi айырганды парыз Kopin алган катын- дар токтау айтып, айкаскан колдарын жазып, саликалы Боз1нген де пешке суйенш турып: —Енд1 кайтеiH! —деп еаркеген болды. Алайда катындардын Kenini бул KopicKe жарымады, ойткеш Акбшек суырылып сейлей алмады. Жайшылык- та, кы з узатканда, Kici елгенде айтылатын жырлардын 6ipfle-6ipin айтпады, туткиылда тыгылып калган журек Кызыл ттлге кушырын теге алмады, imxe толган калын шер кернеп келген булактай катты ышкынган жас бо лып, ыршып-ыршып Kerri. Акб1лек жыр жаттап та керген ж ок efli, кыз болып узатылуга ,ani талай заман бар гой деп, балалыгы арылмай журген, 15 жасар бала гой. Illeiueci елгеннен 6epi дауыс кы п жоктагандай болган жок. ез ба- - 74 -
сына кун туып Kerri. К,атындар оны сын есеп кы л а ма, сейлемей керюкенш жас баланын жылаганындай керш, айыздары канбады. Жыласып, K epicin, ундемей темен карал, 6ipa3 отырыс- ты. Элден уакытта Эм1р агасы отырып: —Тунде осы ауылдан хабаршы барган сон, жата алмай колга тускен атпен ж у р ш ж етп к, —дел, калай к ел ш к ал - ганын бшпрдк Мусабай жаман ойдын ушыгына шыга алмай жаткан- да, Б1рмаган жаксы атты Kici бола калайы н д ел, тунде шапкызган екен. Б1рмаганнын Кызыл катыны езгеден repi омыраусып, Акбшектщ колын устал айырып журген сол екен. К,ызыл каты н кар ал турмай: — Естненде ез баламыздан жаман аядык... Кдйтеййс, не амал бар? —дедт Эм1рдщ 6ip жолдасы: —Агайыннын агайындыгы осындайда к ерш ей де, - дел, Бозшгенге кезш щ куйрыгын ж1берд1. «Жайда кесемсш журуцц ен, бугш кайда калдьщ?» дегендей кылды. б йткеш Мусабайдын М амырбайга кигаштытын 6Lnyuii еда. Ж эне Мусабайдын биесш урлаган KiciMeH бул ж т т жегжат ед1. Ж т т оны айтканда, кы зы л каты н мардамсып, иыгын 6ip кетерш: — Е, о не дегенщ... Bi3 анау-мынау казактай боктан езгеш кылга та б е й ш з, — дел келе жатыр efli, Б1рмаган отырып: —Keperi не сондай сездщ ! —дел катынын токтатты. Бул сездщ 6api Бозшгенге жарадай тидг Лэм деуге ай- тары болмай, тымырайып, жапалак ернщ жымыра бердь Тунде ел п корсылдатан шошка 6ip атты кинатанда, бупн Бозшген бул сезд1 ecTip ме ед1? mipiK ит! Талай жерде е л т 1рд1-ау! Кумсшай шай даяр екенш биццрда. Ауыл K im ep i тыска шыкты. К,ызыл катын А кбш екп уйше к онакка шакырып ед1, Эм1р тэщ р жарылкасьш айтып, ауылта жеткенш макул- дады. Б1рмаган да жабысып Kepin ед1, конактар асыта бердо. — Ендеше, Акбш екке кер жоргамды ерттеп, е з 1м апа- рып салып кайтайын, —дел Б1рмаган тыска женелд1 Бозшгенге бул жумысы да катты тидг Уйше келш: -7 5 -
OMipi обуй ip байлаган, сукым! Отыр ешп албасты басып! - деп, байын тагы 6ip мужыды. Мусабай ундемедп К.атын плркш 6ip женш алган сон, тан атыра ма? взш ен шыгар OHepi болмаган сон, Мусабай катынга кол тапсырып nip кылган гой. К,атыны болмаса, бул Б1рмаганньщ кулы емес пе? Б1рмаганныц онтек колы кемш бара жатканы, эйтпесе муньщ касында анагурлым адам гой. Б1рмаганнын колы кемйеннен гой —ана жылгы сайлауда ауылнай болып, Kici катарына ш нгенп Одан бурын бул Kici ме efli? Bip безер ит еш. Сол BipMaraH кер жоргасына керпе салып ерттеп, А кбш екп ш нп зш , 6ip байталга мшш 63i касына ердп Дуана оз жайына кете барды. Жолда келе жатканда 0Mip агалары дуананын кез бо лып алып к ел гет жаксы бопты дееш, дуананын да пайда- сы тигещ цпн, оны н журмейтш жер1 жок екенш, 6ipaK тйгеншшк кылмайтынын, жазы-кысы жалан аяк журетйп тепннен-тепн емесппн айтысты. Одан кейш усталган актарды, Мукашты соз кылды. Акбшек орталарында жоргактатьт, томен карап келе жатып, анпмелерше кулак салды. Актардын тутылганын сонда Шлдп.. Э н еуп апанда бугып жаткандагы касына келш , «токтай тур» деп кетш калган к азак М укаш екенш де топшылады. Откен кундерд1 б)р-б1рлеп eciHe Tycipin, жагалап кара муртка да келш, онын турл1 кылыктары дем- де коз алдынан елестеп oiri. Ешп мынау агаларынын ор- тасында ауыльша келе жатканына тангалды, тангалып кана койган жок, озш бейне 6ip арам сирак урлык малындай, OKeciHe арам ж епзенндей кердп Ешп бурынгы нэрестедей уызденеЫ былганып, арамданып калган Topi3fli, бурынгы KipmiKci3, аппак кеудесше ешп кара кузгын уя салып кет- кен Topi3fli, кунэ-сумдыкты бшмейтш ак ж урен арамдык- тын неше атасын б ш п , бурынгы кыз басы ешп катын бо лып калган Topi3ai, бул былганган дененш Kipi, жаннын KyHOci OMipi тазармайтын тэр13дп 0 з ауылынын тауына, жерше жакындаган сайын таза жерд1 басуга 03iHeH-03i уялып, атылып е л т кетпей, кара мурттын мылтыгына -7 6 -
бекер-ак жармаскан екем деген ек нпш пайда болды: ит жалап кеткен ыдыстай, езш щ денесш де, демш де арам деп бшй... Осы арам дем1ммен, арам аузыммен екем нщ иманды жузше калай жакындармын, кайтш оны да арамдармын? Кудайдан корыкпай, оны н кутгы кадам мешггтей уйше калай KipepMiH? «Konip» суйген, аймалаган аягыммен жай- намаз салатын жерш калай денем uiiMipiKneft басармын? «КэтрдЬ> кушактаган арам колымды кайтып екем нщ адал дастарканына апарып, кайтш 6ip табактан ас ш ерм ш ? Муны бурын ойласамшы! Буларды eciMe алсамшы! Ш ыбын жаны кургырды ойлай 6epinniH-ay, япыр-ау! Булар мен туралы не ойлады екен? Меш арамдалмай аман келе жатыр деп KiM ойлады д ейсщ ? Э лде м е н щ Tipi к ал ган ы м н ан да елгешмд! плед! ме екен? KiM быедк сейткен де шыгар. М еш кергенде, «пэленшенщ орыс булд1рш... кеткен кызы» деп, KiMкершген ш ш е н ойлап турады-ау! Элде 6ipey экем- мен, не вз!ммен егескен ку ш айтып та салады-ау!.. Ойбай-ау! М енщ KyfteyiM ше? О л енд1 мен!н маныма жолар ма? Орыстан калган салдаманды ол негылсын!» Тым болмаса бузылмаган каймагым соган да буйырмады-ау!.. Ол алмаса, онда м еш KiMалады? М ен 6ip ел-ж уртка ойг(л1 кезге ш ы ккан суйел болган екем гой! А кылы м нан адас- кан сорлы муны бшсемш!! Кеше тунде арам д ен е\\ш кас- кыр боршалап, неге жеп коймады екен?! MeHi кергенде ауыл-уйдщ адамы уркш турады-ау! Мен езгерд1м гой, катын болдым гой, картайдым гой. Кез1мнщ алды кек танба шыгар, епм сылкылдап, денем бос калган шыгар, 6eniM 6yKipettin, бексем жалпиган шыгар, аягым талтандап, ж урюмнен жанылган шыгармын. Менде не сын калды дейс!н? EpHiM Ke3epin, жагым суалган шыгар. Орыс- тын айнасына Караганда, ажарым тайган сыкылды ед1 гой. Жасыма жетпей KeMnip кы лды н-ау, жасаган! М ен enai экеме курт аурудан жаман 6ip м асыл болдым гой! Олмей менен кутыла алар ма?.. Ей, TOHipiM-ay! Осы келе жатканда 6ip казага ушырап кетсемип! Астымдагы ат омакасып, астында п л тартпай катсамшы! Немесе жер ойылып жутып койсайшы! Болма са успм1зден кара булт TeHin, нажагай соксайшы! Эйтпе- - 77 -
се албасты басып туншыктырсайшы! 0Heyri кангып кел- ген орыс ешп к елш алып кетсейшй Ен болмаса, eciMfli б ш п Tipi барганша, экем н щ алдына апарганда, KipniriM кимылдап жатсамшы! Акбшек аспанта карады —аспанды м езгш аз булт курсар емес; жерге карады - жер баягы жер, козгалар емес, суршер ме екен деп, екшесш тебпад — кер жорга суршер емес, езге аттарды сау желд1рш, тепсенде тецселш келедк Акбшек касындагы агаларына карады. Агалары Акбшекке карар емес, коздер1 алдында, сипай камшылап, «ауылга каш ан жетем1з?» дегендей Te6iHruiepi сартылдап келедк Акбшек алдына карады. К,араса, ауылга кеп калыпты. Ауылын кергенде, жылагысы кеп кета. Энеки, булардын карасын коргеннен катындар Акбшектщ уйше карай шубырды. Э неки, е з у ш нщ HTrepi де улыды. Э неки, бузау- л ар да А кбш екке KepiceTiH Kicime 6epi карап мешредк MiHe, кей дауыс кы лган катындарды н ашы айгайы кула- гына келдк Ж ер-дуние KyHipeHin дауыс кы п тургандай болды. Жан жарасы сол дауыспен женшетшдей, кеп да- уыска косы лы п, А кбшек те е ги ш , eKi Ke3i жаска толып, жарык кун шымылдык кургандай булдырап, туман боп к етп . С ол туманный imirnie басы агарган адамдар колты- гынан устап, суйемелеп, элдеб1р жерге е к е л т , уп-улкен 6ip адамнын устш е ж алп етю здк А кбш ек жы лай бердй, жылай бердк.. С орлы А кбш ек! С ен ж ы лам ай , KiM ж ы ласы н? Тас емш епн ж1бггкен. тар курсагын кеадткен, аруанадай анан- н а н а й ы р ы л д ы ц ! К е л е ш е к т е п б а к ы тт ы OMipiHHiH кш тш дей Kepin, сэры майдай сактаган алтын казынан- нан айрылдын! Ар-уятын теллда, адамшылыгын жойыл- ды. Ж ас науетек ж урегщ —сокпай жатып ерт болды. Жана ш ыккан жауказын - тс п е й жатып жок болды. Шам- шырактай жас жанын - жанбай жатып ш ок болды. Есш ерке балалык - аякка куйган астайын шолтан e rri - ток- талды. Ж ыла, жасын була! Ж асынмен кайгын жуылсын! Ж асы ннан тевдз жиы лсын! Tewi3fli дауы л толкытсын! К,утырсын толкы н, туласын! Зарлаткан ceHi мундарлар тунш ыксын — сонда уласын! К,атын-кызы тул калып, сендей болып шуласын! - 78-
Е км ш ! б в л/'м Бесатардын огы шыккан жерш алакандай кып ущ - рейтш, жулып экетедк Емдеу1 келюпей, аскыны п кетсе. ол ок тиген адам жуырда мал болмайды. Сол бесатардын огы Бекболатгын иыгын ала карынан m in, сырт жагын ушрейтш кетш ед1, «Буган сормакта тарту керек... М ал- дын жыны да —мьщ да 6ip дэрк..» деп, эрк1м ор турЛ1 ем айтып жаткан ycTiHe каладан келген 6ip «унуспрук»: «Дэрйерге корсетпесе, оледЬ>, — деген сон, Бекболатты дуанга апарып едг Мамырбайдын Телегеш не дегенмен кайын агасы гой, барган сон, кенседен кенсеге ж у п р т ж урт, ауруханага жаткызып емдетуге кагаз алган едк Бекболат ауруханага ж аткалы 20 кунге жуыктады. Дэр1герхин карауы к у д т болтаны гой, 15 кун дегенде колы икемге келш , жарасы б у р ш п б1те бастады. А лгаш кы кез- де аурухананын сэры тесепне, сасык дэрклне, шеп тама- гына уйрене алмай, мурнын тыжырып, iini пысып, уайым басып жатса да, журе-журе аурухананын оз адамындай болып, боны уйренейш дедк Дэрнер куншуакка шыгып отыруга руксат еткен сон, Бекболат 6ip кун1 тыска шыкты. YcTi-басына ак киген, ак орамалмен желкесш ен 6ip туйген сары матушкелер сыпсывдап Kipin-шыгып жур, колдарында бетелке, шайнек, орамал, шылапшын. Муртын тазынын куйрыгындай ш ираткан, шашын eHeci жалаган бузаудай тарап, жылтыраткан ак кшмд1 дэрйер де матушкелерге орысшалап, ауру жаткан уйлерд1 нускап. б1рдене тапсырып тур. Аурухананын кабыргалары да, To6eci де, табаны да cypri тарткандай теп-Teric, маса тайгандай таптаза. Мыналарды коргенде ез1 жазылган сон, Бекбо лат: «ауру калай жазылмасын?» —деп ойлады. Аягында - кетпк пен екшеден ырай жок. сылпылда- ган башмак, успнде березе жагалы узын cap шапан, ба- сында ак орамал - Бекболат Судан ш ы ккан ты шканша солбырайып, сенекпен ептеп аяндап, алактап, дэрйердщ касынан orri. flopirep «неге кетш барасын?» дегендей, Б ек болатгын бетше ажырая карап, руксат бергеш eciHe тус- кен сон, «журс бер» дегендей, KipnjriH 6ip какты. Бурын - 79-
ауыз сенекте олай-булай журит буынын бекггкен гой, бойы тьщайган тэрщц. Бекболат сырткы eciKTi ашып тыска шыкты. Ауруха- наньщ терт кабыргасы, табыт тесел, сасык, aopici басыр- кып тастаган екен, куш жаркыраган, oyeci сангыраган, кегерген кек аспанды кергенде, бойы да кенш , жадырап, peni де шырайланып, ажарланып, ойы да кетер ш п , ша- рыктап, елге карай бет койды... Елше тез1рек кайткысы келдг Ж ар легенде eciHe Акбшек тусп. «Мен, мше, кудай- дын жарык куш и керд1м, жазылдым. Ол осы кунде не куйде екен? Элде туткында eKi кез1 жаудырап, жасын булап жур? Элде орыстар елпрш тастады? Элдеб1р сэры орыс- пен кушактасып отыр? Элде 6opi жабылып...» деген ойга келгенде, шауып келе жатып, бшк жардын ернеуше Tenin калган Kiciiue, денес! иппйркешп, журепнщ астынгы жа- гындагы 6ip ноз1к кыл y3iain кете жаздагандай болды. Бул ойды Бекболат жаранын бел кайткалы Kyui де, туш де ойлаган, жардын epHeyine 6ip емес, жуз, мын кайтара таян- ган, журепнщ нэз1к кылы да сонша тырсылдаган, сонда да бул жолгы журег1н1н кагысы бурынгыга уксамады. Бу жолы Акб1лекн ойламайын лесе де, кен дала, epKiH сай- ран eMip еске тускенде, Акбшек те epiKci3 сол суду ешрдщ гул1ндей жылтырап, кез1не iaiHe бередг Бекболат ауруханада жатканда, Толеген exi-уш рет келш, к ен ш н сурап кеткен. Телеген 6ip сыпайы, жатык жшт. Келгенде: «Жаран калай? Бойын Teyip ме? Тамакка кен1лщ шаба ма?» —деген Topiaai жарасынын жайын гана сурайтын. Телеген кайын агасы болган сон, Бекболат Акбшек жайын сурауга уялатын. К,арындасы жайынан о да соз кылмайтын. 03i б1рлене айтып калар ма екен деп, Бекболат елдщ хаба- рын сурап, жакауратканда, Телеген: «Жалпы аман болса керек... Ботен хабар б4лшбейд1...» деп, Акбьпек жакка жуы- майтын. «Шешесш еллрш , карындасын алып кеткенде со- ларды барып 6ip кермейлн, соларга 6ip жэрдем кылмайтын неткен жан? Эуелден кен1л1 каггы адам ба екен? Калада журит катайьт кетп ме екен? Мунын пайдасын ок еа кашан кередд?» —деген сураулар Бекболат ойына талай келсе де, езше б1рдене деуге аузы бармайтын. 0йткен1 KeHlni катгы деуге Бекболатгы жан тартып дорйерге каратып, кошлш
сурап, к елш -кетт журедг «Кдрындасы болса да кета. Е н т менен не умгг кылады» деген ойлар келгенде, Бекболат Толегеннщ неткен адам екенше миы жетпей, дагдаратын. Бекболатгын имене беретЫ де Толегеннщ жумбактыгы еда. Енш далага шыгысымен, Бекболат Акбшектщ не болга- ньш бшуге кещ ш кета... Кдлай, KiMHeH бшеда? М унда казак, бар ма екен? К еш е тесекге жатканда 6ip казакты н eciK ал- дынан вткен1н K03i ш алып eai, со к азак жылт етш, ж ок боп кетш еда. «Сол KiM екен?.. Немесе дэрй ерге к ел ш турган казактар ж ок па екен?» —деп, кабырганы жагалап, какпа жактагы бурыштан асты. А с ь т еда, ауруханага ю ретш екшнп eciKTin тепк1шепвде 6ip-eKi тымакты к азак сойлесш отыр екен. Бекболат 1здегеш табылгандай куаны п к ета: - Ассалаумалейкум! —дед1. К,ырывдап томен карап сейлес1п отырган eKi к азак жалт карады. Ел казагы ускынды 6ipeyi «0Л1К» алды. Аягында орысша eTiri бар, ыкш ам шапанды, жекей кара тымакты, аузы-басы бияздай, кожага айткан нияздай кара сур ж ш т ойнакы K03i жалтан е т а де, epHiH кыбырлатты. Б екболат амандасты. О йнакы ко з ж ш т «сеш KiM шакырды» деген- дей, жонд1 амандаспады. Бекболат келген сон, сездерш де коя койды. Онысы оздер1не колайсы з Kopinai б1лем: ж уан епк казак Бекболатгын аты-жонш сурады. Бекболат жонш айткан сон, ойнакы коз ж1пт: - 0 , Бекболат ci3 боласыз ба? Отырьщыз, —деп сыр- гып орын берд1. —0 H e y ri о к к а уш кан ж!пт екенс1з гой, — деп бше койды. Бекболат: - 03iHi3fli мен танымадым ба? —деп сурады. - Мен Такырдын Ж ылтыры деген ж1пт болам, —деп, Такырдьщ Ж ылтырын бш мейпн к азак ж ок тэр1здн «Жыл- тыр» дегенде езуш кисайты п, басын 6ip ш улгы п тастады, оз атын мардамсып атаганы KopiHin турды. - Мына Kici Мусатай деген б1зд1н агайын, —дедт «Такырдын Жылтыры» дегенде, Бекболат: - 0 , есту1м бар, —дедг Жылтыр жулып алгандай, т т р е й е карап: - MeHi KiM деп ecTiaini3? - деп сурады. Бекболат энтек муд!рш калды да:
- Ke3i ашык., пысык ж ш т деп есггем1з, - дедь Бекболат олпндей дегендс: - Oirreyip халыктын кез жасы уилн Матайдын Обешмен устасып журхйз. Акырын 6ip алла бшедк —деп каз корген каршыга бастанып, мойнын кылкын етюздь Бекболат макулдагансып: - Е, - дедь «Е!» дегенк «Ажалы жеткен карга каршыгамен ойнай- ды» деген осы-ay! 0 б ен кш ? Бул мм ? Ол - арыстан да, бул —тышкан гой. Ол сепз болыс елд1, 6ip дуанды аузына караткан Эбен емес пе? Ол Петрамборына да барган, пат- шага да бшйсп болган Обен емес пе? Онымен таласкандай муньщ не айбыны, не Kymi бар? Шштиген 6ip кораш ргапт... деген ой келш едь BipaK Бекболат бул ойын неге бивдрсш, imi пысып калган Kici гой: оны-муны сурай бастады. Жылтырдьщ бшмейтш хабары, еспмейтш oceri жок, агып турган соз екен. Ауызы аузына жукпайды. Ол сойлеген са- йьш Бекболатгын аузы анкиып, жаны Kipin барады. Ол елдш партиясып. сайлауьш, кьмнщ пара алганьш, кйишн бергенш, KiMкызын сайлаушыга шырга кылганын, кш нщ yiii, малы таланганын, к1мнщ уйшде тшту болганын, KiMHin каты- ны, кызы кеткегйн, KiMмен шмнщ ксрюкенш, тобелескешн, Кызыл мен актын согысканын, KiMHiH басы сотгы болып, KiMHiH устшен арыз бершш, газетке басылганын, KiMабак- тыга тускенш, KiM шыгарьш алганын, KiMкепш i3flen жур- генгн —6opiH саулаггы. Оныц таныс емес OKiMi де, сойлес- пеген адамы да, бшмейтш заны да жок. Соньщ бэрш коз!мен Kepin, колымен устагандай, су топлпс1з кыла, нандыра, жанын бере, орысшаны ара-арасына кыстыра сейлейдь Ма- нагьщай емес, Бекболат Жылтырдьщ созше уюга айналды, нанып емес. тангалып уйыды. Bip сэтте осынша хабарды, осынша co3ai, завды уйш-топп тастаган неткен дшмар, нет- кен бш пш дсп, тан-тамаша калды. С озшщ арасына ж1к салмастан 6ipfli айтып келе жатып, 6ipre кетш будыраткан- да, калын тобылгьщан андагайлап кашкан коянды корген тазьщай, Бекболат кай сезш устарын б1лмей, дан болды. Дан болса да, оны н айткан 6ip хабары кулагына майдай жагып кетп, ол хабар - К.арашатгагы актардын колга Tycyi efli. Оны ест1генде, Бекболат: -82-
- Е, бэрекелдИ.. Япыр-ай! Тугел ту сш пе? - дед!. - Тугел. BipiH калды рмай устап экелд1. «Акбшек кайда екен?» —деген сурау Б екболатгын аузы- на келш кап, 6ipaK ел казагы отырган сон сурауга каймы- га бердк «Орыс маскаралап кеткен кызды несше сурап отыр?» - деп, м азак кы лар ма деп ойлады. Бекболаттын сураулары кебейш, ецпмеш ц аягы созылып жатканын сезш, ел казагы «6ip айналып согармын, — шаруам бар едЬ деп, турып KeTTi. Ол KeiiciMeH Б екболат кабыржып, кобдиланып, Ж ылтырга карай бердь Bip уакытта 6ip жа- сырын соз айтатын Kicirne кезш жыпылыктатып: - О зден м енщ 6ip сурайын деген сез1м бар efli, —дед!. - Айтыныз, айтьщыз, —деп Ж ылтыр жегилдетп. - М амырбайдын кызы не болды екен? О ны ест!ген жоксыз ба? - дед!. - Ж ок. Оны ecriinefliM. А ктардын езш кеш е кеш ке экелд!. Б!луге болады. Ол айтпакшы а зд щ калы нды к екен гой. Ж алк!, жалкй - дед!. - Япырым-ай! Бшуге болса, соны маган бшш берсещз... - К,уп болады. Б у п н , ертен-ак б!л!п беремш. Кунде елден Kici к ел ш жатады гой... BipaK оны н енд! не кереп бар? - дед!. «Не кереп бар?» деген соз Бекболатка ауыр тид!: Журт- тын анызы да осылай екен деп ойлап калды. Бекболат жабыркау тартып: - Эйтсе де, - дед!. Жылтыр бшш бермек болды. С ейпп отырганда есштен ак KHiMfli м атуш ке шыгып: - Эй, киргиз!.. Доктор... - деп Бекболатка орысшалап саусагымен ымдап шакырды. Бекболат орнынан турып жатканда Жылтыр матушке- ге туйш ш басын ш айкап, орысшалап ж1берд! де, Бекболат ка карап: - «Киргиз» деп корлаганын эл! коймайды, жалан бут немелер! «Жолдас», «граждан» деп неге айтпайсын? деп жатырмын, —дед!. Бекболат жымиып, квшшктеп: - Бэсе! Буларга да айгыр табылсыншы! - деп, ауруха- нага Kipin Kerri. - 83-
Е, атышулы Жылтыр осы екен гой! —дед1 Бекболат сенекте келе жатып. Бекболатты тамак iiuyre шакырган екен. К.анылтыр аяктагы сылдыр сорпаны жерден жылкыша тамсанып уртта- ган болды. Сорпа imin отырганын да, су iuiin отырганын да андаган жок: ойы болшш, киялы элдекайда отыр едь Акбшек орыстардан ел1 калды ма? Tipi калды ма? 0 л i калса, соз де жок. Tipi калса, уйш е кеп отырса, онда не болмак? Орыстардын талкысынан калган кызды бул ала ма? Алмай ма? Дуй1м елге э й г ш боп, абыройы кеткен кызды калай алады? EKi сездщ 6ipinae курбы-курдасы бетше басады гой. О 6ip суйегше басылган кетпес танба гой. BipaK кудайш ылы кка келгенде, А кбыек сорлыда не жазык бар? 0 з ерюмен барган емес, тагдырдын кермесше кез кедщ. Бул алмаса, оны KiM алады? Адам да алмайды, отпей отырган бул баска 6ipeyfli алар. Онысы элдекандай болып шыгады? А кбш екп 03i Kepin айттырып ед1 гой. Ондай кы з бул ещрде жок eai гой. Булар уш Kici сальш журш алгаш барып коргендеп онын Typi кандай ед1! Мандайы каскиып, мойны каздиып, K03i мелхиреп, ерш улб1реп, yp in ауызга салгандай жутынып тур едьау! Тал бойында 6ip MiHi жок, жана шыгып келе жаткан суйржтей ею. Ш ашбауын сылдыр eTKi3in, сып е т т туре- гелгеш, Ti3eciMeH а к кейлепн серпе тастап, аяншыл бедеу- дей кербездене аяк басканы, тыскарьша журш, женгеамен сыбырлап сейлес!п, дауысы кум1стей сынгырлап тэп-тэто кулген!, энтек жымиып келш, шай жасап, en-eTipiK сы- зылгансып, уш саусагынын ушымен шыны-аяк эпергеш, салалы кою KipniriH салмакпен кагып, анда-санда коз ас- тымен 6ip карап калганы, мунын шыны-аягына бширмей 6ip кант тастап ж1берген1... Bip жолдасы сез каткалы: - Бу жактын суксырлары калай сак! Каршыганы кош жерден коре кояды екен, - легенде: —К,аршыгаларыныздьщ кырандыгы да, —деп KyniM етш, булардын кус алдыра алмаганын сыкак кылганы; апасы: «Акб!лекжан, конактарывды атгандыр!» - дегенде, жен- reciMeH eKeyi булардын атьш шешш, нэп -н эзк торгьш колы- мен колтыктан кетерш аттандырганы; «кош болыныз!»
легенде кезш жалт етюзш, басьш энтек изеп, артынан карап калганы, —6epi, 6epi сондагьшай сайрап кез алдына келдк Бурын к ы з керм еген Kicime ку л ап кетпейш деп, езш е 63i осынша бернс болайын лесе де, А кбш ектщ журнал, кулю ш , к ез карасын к ер ш , ест1ген сайын eci кетш , «осы- нын жолына жаным курбан болсын!» деп, езш е-ез1 серт кылганы кайла? А кбш ек езгеш е efli гой. 9cip ece оны н дауысы, онын кулккл адам баласында ж ок еда. Элде ентек курмелш, шщпрлеген кулыншактын элде тун шпнде кел жуз1нде сынкы лдаган аккуды н дауысы ма? Ж о к , оны н 6ipiHe де уксамайды. Акырын сейлесе, жас ботаньщ дауы- сывдай, каттырак сейлесе, ол дауыска кумю конырау так- кандай ма, калай, efrreyip кемейшен, кемей емес-ау, кеудесшен кунпрлей-сылдырлай ш ы ккан 6ip сикырлы жат дауыс д ел ж урепне барып тиер еда. С ол кезде б ойьщ бал- кып, жаны н иер efli. Тагы да, тагы да осы дауысты естшщ келш, ынтыгар едщ. Ол кулсе, бул жалганнын 6epi кулш ж1бергендей, кайда отырганынды умытып калар ед1н- Озге эйел оны н 6ip тырнагына, баскан i3iHe турмай к алар едг Сол сиякты Акб1лект1 Бекболат ш ынымен у м ы тканы ма? Елдан есегшен к оркы п, шынымен алмай к етпеп ме? К,ой, онсыз ем1рде кы зы к болмас. Озге кызды алса да, оны н суperi к ез алдынан кетпес. 0Mip бойы eKiHep де журер... Калайда Акб1лект1н хабарын тез1рек б1лу керек. Ол куш —тушмен, ертеншде кушмен Бекболатгын ойьшан Акбшек Kemefli. Оны кандай жаман адамдарга араластырып, одан кандай жиренейш, ж ек керейш, тущлейш, безейш десе де, оны алгаш кергеш есше тускенде, ол ойыньщ 6epi жел кутан тумандай cepninin, байты перште сынды Акбшек кезше елестейш де турады. Оны осынша ойламайын деп, уйдеп атьш, кусын, мылтыгьш, ан аулаганын есше туарейш дей ме, бол- майды. Ат, кус, ан, сейш-серуен, кызык-думан - 6epi де жал- гыз сонын басында тургандай, 6ep i де соньщ айналасынаа жургендей кершеда де турады. Бэрш Акб1лек аударьш экет- кен Tepi3fli. К,алай екенш e3i де тусшбейдь Бекболат 6ip Kipefli, 6ip шыгады, тагат ете алмайды. Жылтырга элденеше жолыкты - хабар жок, 6ipep кабат сурады. Сурай беруге де уялады. Дуниен1н Teriri Ж ыл- тырдын колында тургандай, Жылтырга жолыккысы келе - 85-
бередь Bipaic, Ж ылтыр керш ген казакпен 6ip с е й л е с т , босанбайды. Ж ылтырга жанадан 6ipey келш свйлескен сайын: «Е, мынау А к б тек тен 6ip хабар экелген екен» деп, дэмеленедь Ол у м т болмайды. Бекболат eciK алдында те п к ш е к тщ кадасына с у й е н т тур едь К,орадагы денбектер устшде 6ip казакпен ауыз жабысып Ж ылтыр отыр едг Bip м езплде ана казакты ж енелтт, Жылтыр шапаны делегейленш, басын сермеп тастап, катты-катты басып Бекболатка келдь Келе: —Вот желне, вот маилнник! —деп орысшалап, шултып койды. — О не? —Тагы э л п Матайдын Эбеш. — Не тыпты? —Ш ортты ызнат! Экеле ж аткан поштаны талатып, пош- табай e3i кашып к е та деп, пеле сап отыртаны. Бекболат MOHiciH сураган сон, Ж ылтыр туакш рш айтты. Матайдын Эбеш болыспен еш болады той... Болыс Эбеннщ уетше приговор жасатып, он ауылнайдын мерш бастырып поштамен калата ж!берсе, оны естш Эбен уш Kici аттанды- рады. Уш Kici жолда шабарманды куып жетш, поштасын тартьш альш, езш жалу тастап, поштаны алып калага келед1. Приговордын козш жойып, езге кагаздарды кенсеге тапсы- рады. «Шабарман 6i3re пэле салам деп, астымдагы жалгыз атымды бере койматан сон, поштасын шашып Kerri, ша- шылтан поштаны жинап тапсырталы э к е л т турмыз» дейш. Болыс Жылтыр жактыкг Приговор кыл деп уйреткен Жыл тыр болу керек. Сол жумыс орынга келмеген сон, Жылтыр- дын буркырап, «шорт ызнатгы» катып кeлгeнi сол екен. —Bapi6ip, шш е су куйылган. Материалы губершге элде- каш ан ж1берыген. Б у пн болмаса, ертен жаптырам. К,удай бшедьау! Оны жаптырмасам, Жылтыр атым курысын! - деп, Ж ылтыр KynciHin, «шорт ызнатын» катып барып ба- сылды. Жылтыр басылтан кезде, Бекболат езге хабар бш гелк сезд1 баска ж акка бурталы: — М анаты 6ip орысша ки1нген кызметтег1 ж1пт пе? — деп сурады. Жылтыр жулып алгандай: —Э , ол «шекенщ» (Ч К -ны н) агенп, - дед!.
«Шеке» мен «агентп» бшмейтш казак жок кой. Бекболат: —Ол слзбен калай жакын? —деп сурады. — Bi3fliH K icm ep кай кенседе ж ок дейсщ ? «Ш екенщ» e3i бйздщ Kici гой? —дедь —Онда ci3fli калай жаткызып жур? —дегенде: — Ой, шырагым-ай! Онын 6ip манки бар гой, — деп Жылтыр жымиды. — М е т жауып отыра алмайды. Мен ертен-ак шыга- мын. Кэне, менщ абактыда отырганым? Есебш тапты к та болнеске келд1К, —деп колды 6ip сермеп койды. Бекболат тэты 6ip-eKi сез аралагып, кыздан хабар сурады. Жылтыр: — Ж ок, эл1 ж ок... К,ыз демекцп, ой кы з к э т р д ! кой- сайшы, —дедг Бекболат: — Е, кыздын Heci бар? —Ш орт ызнат!.. Э л п агент 6ip кы зы к эн п м е айтып к ета. —Не энпм е? —дегенде, Ж ылты р мынаны айтты: —Осында М эдише деген 6ip мугал1м кы з болатын. Сен бшмейпн шыгарсын. ©3i ш ала казак. Баягыда 6ip шадыр сэры ногай болды гой... Л апке устайтын. С оны н катыны казак болатын. Yin кызы бар-ды: К,адиша, М эдише, Заги- па деген. Ш етшен жел аяк. Мэдишес1 жап-жас кы з ед1. Алдынгы жылы Семейге барып окы п, мугал1м боп келген. Сол Мэдише 6ip орыс командир1мен журед1 екен. С оньщ аргымагына MiHin катайться кы ла беруш i efli. Тунде бак- шада б1рдене серен-серен етед1 дейдг Бакш а кузететш шал бу не деп жет1п барса, eKeyi eni жакка каш а женеледi. Б1рдене агаран етед1. К,араса — ш олак дамбал. Ш ал дам- балды «шекеге» тапсырады. «Шеке» Модишен! шакырып алып: «Мынаны танисын ба?» — десе, 6ipece дамбалына умтылып, 6ipece жылайды дейдг Ой, маскаралык-ай!.. Элгще соны айтып кулген1м1з гой... Бу кы з Konipre дауа жок... К,азак пен ногай жетпед1 ме екен?.. - дед1. К,ызды булайша секкен1не Бекболат кеш л ш е ауырлап, Акб1лекп арашалагалы: —Оз ерюмен де сойтед1 екен-ау! —дед1. —Е, бул каланын кыздарына калтан болса болганы, - деп, Жылтыр басынан кешкен 6ip окиганы сейлед1. -8 7 -
Бекболат тындап отырып: - К.ала 6ip бузылган жер гой, - лей бердь Онысы А к б те к к е Kip жуыткысы келмегеш гой. Соны айтып отырганда, кш ж ене какпаны ашып, 6ip казак юрдп - Е, Жанбырбай, м ал-жан аман ба? - деп Ж ылтыр ушып т у р е ге л т, шуркырай Kerri. Елдщ амандыгын сурап болтан сон Ж ылтыр Ж анбырбайды eprin, манаты донбек устш е барды. С ейл есп, сейлесй. Бекболаттын eKi K03i соларда. Bip мезетте Ж ылтырдын K03i Бекболатка Tycin Kerri де, Ж анбырбайды туртш кап, б1рдене сурагандай болды. Ж анбырбай жауап 6epin едн Жылтыр ежжтеп тагы сурады. Сойти де Бекболатка жайрандап колын булгады. - Шуйннш! - деда. Бекболат жымиып: - Ал, ал, —дей берда. - К,ыз аман-есен уйш е к е л ш п , —деда. - Я пы рм-ай, шын ба? Я пы рм-ай, шын ба? - дей берда. - ©ирис айтамыз ба? —деген сон: - Я пы рм-ай, о, япырм-ай, о! —дегеннен баска сез айта алмады. Бекболаттын куанганы сонша, Акбшекп орыс алып кеткенш де, маскара болганын да умытып Kerri. Акбглек дэл 6ip боранда адасып к еип, не тауда, не орманда калып, жогалып табылгандай кершш. Куанган с а й ь т Акбшек таза, А к б т е к перш тесш дей болды. «Жаным, сэулем! Ke3i ме.тшреп кай жерде отыр екен? К,урмалдыгын болайын!» дегендей Акбшскке мулде кулап Kerri. 0Keci базардан келген балаша куанып, Бекболат тайрандап ауруханага Kipfli. Ойы - дэрйерден каш ан босатуын сурамак едь Ертещнде жолыкканда, Жылтыр тагы да Матайдын 0бен1н жамандап келш: - Мен тагы 6ip арыз бергел1 отырмын. C enin атыннан берсек, калай болар efli? - дегеш. Бекболат шошып K erri. Бурын мундай хат-каламга ара- ласпаган, мылтык ату, кус салу, бозбалалык курумен oyecTeHin кеткен сершеу ж ш т кбй: ' - Ж аным. MeHiH репм келмес. Мундай жумыска мен вз1м ж ок efliM, - деп абдырап калды. -8 8 -
—Сен 03in 6ip ж асы к ж т т екенсщ гой! Одан коркаты н тук жок. Б арлык naKTici, Mine, менщ койнымда отыр, — деп омырау калтасынан, коп кагаздьщ арасынан 6ip кагаз- ды суырып алды. Алды да: - Мше, мше, мына кагаз онын экесш танытады. Танытатын жерге элдекашан ж1бершген. Мынау шорнабай, - дед!. С ейтп де ic-Mic жок, кагазын су- дыратып оки бастады. Бекболат амалсыз тывдады. KiM бшедй к ейш 6ip Keperi боп калар, 6i3 де тындайык. «Семей губребкомына. К опия «К,азак тип» баскарма- сына. Н. уйез1 Сартау б олысы нын казагы П элен П элену- лынан м а г л у м н а м а . Сартау елшщ барлык канын сорган, байлыгын жиып ал- ган Матай балалары. Ce6e6i 1887 жылы Сартау елше болыснай оправитль болтан. Сонан ушбу уакьггка шаклы елше эм1ршщ журу1 белек: аптаномиялы. ханлы ел сыкылды. 1. Халыкка тарайтугын алым-шыгын, збор йэм кара шы- гын, поштауай ат Ьэм лау ат, ауылнай старшин сайлану Ьэм елу басы сайлану —баршасы жалгыз М атай баллары- ньщ ыктийярында болган. Осындай оз колымен сайлап кой- ган ауылнай старшинлар Ьом народнай судьяларынын муйрлары Эбен М атайулынын колында болды да, 03i ке- рек кылган кез1нде баса берд1». - Рас па? —Б1з кайдан б1лей1к? —Тында, ендеше. 2. «Ионе де елде урыларды кобейтш , Эбен М атайуглы олардан жуйр1к жаксы атлар алатун. С ол алган атлар осы уакытта колында бар: 6ip шек кер ат — уры А кмег Сагы- найуглынан; япас карагер ат —уры Босага Салыкбайуг- лынан; ионе де кок ат алган». - Biaecin бе? - Мен бшмеймш. 3. «Ионе де 6ipeyiHiH катынын бузып, босатып, баска 6ipeyre малга сататун. Сол гадатын осы уакытта да icTen отыр. Бейсен Э бплуглы нын катынын бузып, К,улык Бор- жыкайуглына сатып отыр. Ионе де коп к1с1лер1 билан hop ауылнайга барып, конак болып, ол барган уй1н1н малы аса сем1з болмаса, оган 03i
YKiM кылады: пэлен атын, яки полей туйесш экеп 6epciH леп. Осы iciHeH корыккан нашар ауылдар озлер1 шакы- рып сем1з малый сойып беретун». - Бул де OTipiK пе? - Ел аралайтыны рас кой. 4. «Ионе де Эбен Матайугльшын малайлары: алты жыл- кышы, TopTeyi тунге, eKeyi кущцзге; уш койшысы, 6ipi тун ге, exeyi кущйзге; 6ip туйеиш, 6ip сиыршы. Ею уйше торт биепн, eKi тезектш. Ионе де eKi уйшде малдарын сауатын алты катынлар. Осынын б о р те 6ip тиын акы берген емес. Ce6e6i: кайсыларынын ж еар дауы, кайсыларынын мал дау- лары бар, кайсылары катын алгысы келедц кайсыларынын катыны бузылып журген, кайсылары уры атында, кайсыла- рын кулым деп жумсайды. Осындай себеп илан кызмет icTen келеш. Еумырынша «царь асбободнплден» кейш адамды кул кылып устайтын росш жок еда. 52 жыл болды. Myconip Жайтугануглы кул есебшде болып, жылкысын багьш жур. Онын балалары кул болып койын багьш жур». - Буган не дейсщ? - Буларды бекер деуге бола ма? Бай болган сон малай салмай тура ма?.. 5. «Ионе де 1914 жылы «Копкол» деген зауыт болган. О зауы тган тас KOMip тартатын бод1ретш Эбен Матайуглы альш, бутына 11 тиыннан Ьэм барша к1рекешлерге бутына 9 тиыннан хисап берген. Bip мулиен бут тас кем1р тасыл- ган. Сонда барша к1рекешлерден 20 мын сом пайда кыл- ган. Ол уакытга орта кисап илан орта жылкы 20 сомнан болушы ед1. Сонда барша шрекешлерден 6ip мын жылкы пайда кылган болар. Сол зауыттыц опраблайшына ек1 иакш ы ат 6epin, тамыр болып, 6ip иакш ы мылтыгын алды, уш ауызды, алыстан тиетугын. Ол бэд1рет 61л 1п, опраб- лайш кайтар уакытта тамыр болып берген eKi буырлы атты 03i угырлатып алды. Осындай досына опасыздыгы бар». - Осыларды да ест1мед1н бе? - Е стш к кой, мунын бекер1 жок- Бэд1реттен канша пайда кылганы н кайдан б1леййс? Атын кайта алуы рас кой. 6. «Ионе де 1916 жылгы Сарыадыр жорменкесшде Петре- паблынын K oneci П аткулланын 30 мын бут жиган жун- жабагысын бод1ретке алып, Ерт1ске Tycipin беруге бутына - 90-
6ip сомнан, KipeiceiiiKe 90 тиы ннан 6epin, халыктьщ уш мын сомын жедь О л уакытта к о й 6 сом еде Сонда 500 кой пайда кылган болады». 7. «Иэне де 1916 жылгы 25 июнь жарлыгы болып, бура- тана елден кара жумысшы шакырганда, Карабас зауыты- нан Эбен М атайуглы коргасын тартатун бэд1рет алып, сол бэд1ретке K ipri3in кара жумыстан алып калам деп, шрпзген к1с1лер1нен 96 ат алды, Ьэм ол тарткан коргасынны н Kipe какысын Эбен М атайуглы 63i пайда кылды. И эне де 19 бен 31 арасында болтан ж т т л е р ш щ орнына бала салып, Ьэм K epi Kici салып, Ьэм ауру болып калгандары нан Kici басьша 6ip ат алды, бермесен, корсетем деп коркытып. Осы- лардан алганы 140 ат. Терт Kici пайда cepiK боп б елш алды. Акып Жамшыбайуглы, Адамбай Ж усшуглы иэне Сейп- Телемкуглы...» —деп келе жатьш, Жылтыр м щпрлеп кетедь вй тк еш С ешт Бекболаттын э к е а еда. Бекболат сасып: —Ж ок, 6i3fliH экей аман шыгар... —дей берда. —Аман болса, аман ш ыгар, —деп Ж ылтыр тагы окыды: 8. «Иэне де 1919 ж ылы дуандагы камендант Алексеев- пен тамыр болып, жек керген адамдарын абактыга сал- гызды. Оларды шыгарам деп кеп акш асын алды. К амен дант Матайуглын Земский сабранияга председатель сай- лады. Будан кейш Эбен Матайуглы Ш илк Шенгелд1 елдер1не барып, коркы ты п 30 ат э келдЬ . 9. «Иэне де осы биыл агус айында К алш ак ек1метт илан Земстба буйрык кылды деп, опрабител Аббас Матайуглы елге жариялады: 130 мын сом жиып налог сальшсын деп, тез жинап салмасаныз атред шыгарамыз деп, ауылнай пош- табайларьш шапкызып, барша аталмыш акшаларны жиып алды. Сол акшанын уштен 6ipiH салып, езгесш болыснай Аббас Матайуглы, Эбен Матайуглы Ьэм... (мщпрлеп кетедО Ьэм ауылнай Ж у сту гл ы пайда кылып отыр деп естим1з». —Бутан таласьщ жок шыгар? — Мен оган несше таласайын? А к т а жиы лып журд1 гой. BipaK к1м-к1мдер пайда кылганы н KiM 6inefli... — Б1лмесен, мше, тындай бер: 10. «Иэне де 1919 жылы агус айында Семей барып, К ал шак казынасымен жакын болып, гаскерге 300 ат беруге уагда кылып кайтты. YftiHe кел1п, 70 ат ж1берд1. 70 мын -9 1 -
сомныц кезлемесш, йэм 6ip иуз он мын сомньщ акшасын экелген. К алган 230 ат уш ш К алш ак еюметз 500 сом пе- руат кылган. Мунан сон казынага ат жиямыз деп, елдщ иакшы атларын Эбен Матайуглынын коса берген атла- рын ж1бер деп неше мэртебе тшгам келсе де лабермей, акыры сол 230 ат М атайуглынын колында калып, Акбан- углы, Тем1рбайуглы, Теребай балалары Ьэ.м... (мщпрлейдО ...углы пайдаланып Kerri...» —О жолы б1здщ экей тэл1мнен кур калган шыгар, араз- дыгынын басы сол гой. —Оган мен таласпаймын, am eyip 6ipre журген Kici гой. —Оны нетуге болмас па? —Ж ок, оны артынан сейлесерм1з... 11. «Иэне де Калшак оюметс жыгылып, аклар кашканда Эбен Матайуглынын атагына келген 6ip палкауш к, 6ip нашалшк канша жолдастары илан, баршасын алгашкы кел ген кызылдар устал алды. Будан бурьш Степанский полкы- нын арты Сарытау сыртындагы Жаманкала поселкесшен жургел1 турганда, Матайуглы, Акбануглы, Ермекбайуглы, Тем1рбайуглы Иэм ...углы баска болыстан канша жолдасла- ры бар актардын 60 гаскерш устап алган. Bip полемет, канша ат-арба, канша кшмлар, канша акшалар —баршаларын олжа кылган. Устап отырган успне кызылдар кел1п к а л ь т, алган нэрселерд1 тап деп, иэне езще тэн жылкыннан 6i3re eKi жуз ат даярла деп буйрык салган. Сонан KeftiH Матайуглы пленнщ нэрсесш жиылган ел таратып алып кетотп, KiMал- ганын б1лмейшн, 6ip Kici косып берейш, езлерщ Kici ж1бер, солар жисын деп суранган. Полк бастыгы уш солдат косып 6epin, 4 Kicini нэрсе жинауга ж1берген. Матайуглы елден 200 ат жигызып бергенце, булар арьпс ат нашар елдна, езщнен 200 сем1з ат бер деп кайарлы буйрык кылган. Елден тагы да аг жинап жургенде полктын журетугын уакыты больт, ал- дьщгы 200 арык атпен журш кеткен. Сол атгар баршасы Kerri. 10 ат кайткан efli, оларды Матайуглы иесше бермей а л ь т койды, ce6e6i лаушыны мен жiбepдiм деп, плен нэрсесш жиган 3 Kicire 3 мьщ сом, 6ip полемет 6epin, калган канша кару-жарак буйымларны жогарьша айтъшмаш 3—4 адам пайда серне болып, б э л т алды...» —Буган не айтасын? -9 2 -
- Актыц нэрсесшен пайда кылды гой журт. 12. «Мунден кейш елге сайлаушы ш ыкты. Сарытау елше келген Ш эмен Айдарбекуглы Матайуглы илан сейлест, 20 жылдан 6epri 3-нш1 ауылнай старшины боп журген Жусшуглын болыснай репком сайлады. Ш ар жок, ауыз- ша сурау ж ок, 6ip болыс елдщ барша ауылнай репкомла- рын да жазган. Матайуглы жаздырып жзбердг Мунден кей1н сойыска 40 в и з 6epciH деген буйры к келд1 деп, eri3i бар 40 Kicire белд1к деп, мелитсемен жиып алды...» - Бул рас. Б1здйонен де 6ip вп з алды. «Сол малдарга казына а к т а бергенш де бшмейшз. Берсе де, ез1м1здщ жалмауыздар жеп койганы н да б1лмейм1з». 13. «Йене де М атайуглы eKi жерге кыстау салып отыр. Bipeyi Ш акат булагындагы Э лкебай балалары ны н, К ора- бай, Боксарыуглыларынын... Ж ерш тартып алып, eKiHmi к ел басында, кунбатыс жагында К,УРман балалары ны н, куншыгыс жагында Тойбазар балаларынын жерш тартып алып, тамам нашарларды жылатып, кангыртып отыр. И эне де Э лкебай балаларынын к ора-м улю бар ед1. Ек1 белмел1 yfti, каншама кора-жабдык: ес1к-терезелер1н езш е бермей жылатып отыр». - Бу да OTipiK пе? - К,ыстау салып, жер алып отырганы рас кой. 14. «Иэне де 6ip кыстауынан 6ip кыстауын аударысты- рып салатын агаш уйиэне турл1 жумысларын елден ж1г1тлер жинап, акысыз олар жумыс icTeftai. ©з уй1нен тамак жок, манайдагы ауылдарга буйрык салады: 6i3 кона- мыз, кымызын жиып, сеьпзш даярлап отырсын деп. Ха- лы кка зияны тимеген к ун16ip топ KiciMeH 6ip сем1зш сой- гызып жеп кетед1->. 15. «Акыры Сартау ел1н1н казагы —ко й . Эбен М атай углы - каскыр. К.ой канш а к еп болса да каскы рга карсы келе ала ма? Осы аталмыш залымларды елге жолыктырмай, 6ip орьш- га жиып койып, 6ip гад1л адам уй басынан жур1п жауап сураса, баршалары басынан кеш кен окигаларын айтар ед1. Маглум кылгандагы максутым: гадалатлы вк1мет, гада- лат, маркамат етсе, квп халыктан тэн1р жарылгасын ал- сын деген. -9 3 -
Мен маглум кылушы аздерден тшенемш: Меш Эбен М атайуглына бшд1рмесец1з екен, М атайуглынын кайары катты eni, меш сау коймайды гой. Да бу маглум бергуип. 192 х жыл, 20 май». Ж ылтыр арызды окып болды да, сук, колын ортан колы- на Tipen, тырнагымен арызды 6ip шертш калды: - MiHe, мынау 15 пакт, 15 статия кет1не тас байласа да, сурк1лдетпей ме?! - дед1. - Б1з кайдан б1лей1к. К,ара к1с1м!з гой, - деп Бекболат алаканын жайды. в й тк е ш мынау арыздан ез1 де шошы- найын дед1. Сонгы кезде Бекболаттын экес1 Эбенмен араз ед1. Ce6e6i Колчак тусындагы жиылган акшадан, 300 атка алынган буйымнан м эз тэльм бермед1 деп екпелеген. Сол екпемен Э беннщ 6ip ш акырганына бармаган. К,орыкса вз1 тыгылар деп, 40 епздщ тусында Бекболаттын экесш ен де 6ip впз алдырган. С е й т оган ыгыспаган. Содан кейш Эбен Сештпен ауылнайлас Д урбеуш дегенд1 колына устап, адам кылган. Сешт Дурбеу1лге ел билетпеймш деп, ауылнай ш ш ен партия ашкан. Дурбеушге Эбен ат салыскан. Дурбеуш жак- тагы б1реуд1н С е й тк е тэн б1реуде акысы бар деп, милиция ж1берш, 6ip сиырьш кудырып алган. С е й т баласын ж1берсе де, сиырды кайырмаган. Содан былай Эбеннщ С ейтке пзе керсету1 к эб е й г е н . О ж а к ты н ка ты н д а р ы н , жес1р1н кепрткен, жер дауын тугызган, аласыларын берпзбеген, барымта KipicTipreH, эйтеу1р пэлен1 еккен. С е й т Эбенге карсы туруга кармаулы суйенер ем болмай, бата сога ал- май журетш. Ж акьш арада осы Жылтырдын кугынымен Эбенн1н койган болысын Tycipin, онын орнына каладагы Куренбай деген коммунист етпсипш болыс к ы п сайлаткан ед1. Ж ылтыр «03i койган» К уренбайын салганнан Эбенге карсы шыгарып, бурынгы ауылнайларды TycipTin, озше тэн адамдарынан койгызьш ед1. Бурьш ел билеп кермеген eTiKUii калай уйретсе де, Эбенге тетеп бере алмай, едщ менгере алмай, eci шыгып жур ед1. К еш еп пошта тартьш алу да «жаман болысты» басынгандыгы -гой. Бекболат Жылтырга жолыкканнан 6epi бул энпмелерге эбден канган. Енд1 Жыл- тырды 03iMciHin: -9 4 -
- Bi3flin отагасы да Эбенге наразы адамнын 6ipi гой. Э л и арыздан о KiciHi шыгарып тастауга болмас па екен? - деп сурады. Бекболаттын анкаулыгын сезе койды да, Жылтыр: - Е, эбден болады, —дед! (Элдекаш ан жйбершп кой- ган арыз екешмен жумысы жок). Неге десен, Жылтырга ел керек кой. BipaK Жылтырдын жымиганын Бекболат та сездк элп сезд1 байкамай айтканы н б ш п : - BipaK ол арызьщыз ш б е р ш п к ойган ж о к па? —дедь - Е, ол арасы онай. Р ейн табамыз, —дед!. - Рейн тапсаныз дурыс, —деген болды. Ар жагы Ж ы л тырга сенбед!. Бекболаттын Жылтырга сенбеййн де жен! бар гой. К,алай сенсш? Жылтыр —аты ш улы алаяк. О нын кылмаган бузакылы- гы жок. Ол эуелде Матайдын Эбеннше т!лмэш болган. Эбен- мен 6ipirin елд! канаган. Эбенге ш ею рт болган. Ол казына- нын акшасын да жеген. Талай адамдардан «карызга» акдпа алып, дот депзген. Тенкерю кезйще елге сайлаушы боп шыгып, параны ек!рткен. Bip тайпа ауылга «ет ас» деп OMip кылып, «errepinai ездер!н же» деп ж у р т кеткен кундер! де болган: улыктыгын керсетпекш! гой. Ол ш алкасынан жа- тып, жей кызгааягьш жугызган. «Кемесермш», «болдомошн- мын», «буйрыгым бар», «мандатам бар» деп, елден салы к та жинап алган. О Tyriai бу Жылтыр Kici де елттрген, урлык та кылган, подлог мор, подлог документ жасап алу да мунын колынан келген. Онын булд!рмеген ici, екпеген пелес! жок. Ол абактыга жуз т у с т , жуз ш ыккан. Ол 6ip —сынап. Онын eTipirme найза бойламайды. Ол 6ip су, орысшага да, казак- шага да б!рдей. Ол талай кызды алып кашкан, талайды тас- таган, к атан алу, тастау оган тымак ауыстырып кигенмен 6ip ссеп. Онын басына кандай тас тисе де, 6ip кайтпайды, урган сайын борсыкша ceMipeai. К,ашан керсен де кез! ой- нактап, пушыктау мурнынын жука танауы делди т, денес мандайы жылтырап, кунак куланша атыгырылып турганы. 0 3 i де орта бойлы, арам е й жок, кагшез, сайтан сек!лд! ушып тур. Журю-турысына, бет кубылысына, кол сермесше кез uiecneUfli, 6ip минутга жуз кубылады.
Б екболат бурын Ж ылтырды ал а як деп еститш , 6ipaK оз1н керген емес едк Енш Ж ылтырмен таныс болган сон: «Мундай да адам болады екен-ау! Буларга oaiM жок- ау!» - деп тацгалы п журдь Эйтссде «бу к э т р элде кай жерде аунаты п кетед1?» дегендей кауш сш дк Бет-аузы да, e3i де, co3i де ж ы п-жылм агай, колга йпнерлж , табан -прерлйс тук кедерпш ж ок, жылтыр муздын устш де турган юсщей болды. «Не де болса, ауруханадан кетсем екен, елге, кенге шыксам екен, байсалды казакты корсем екен, мынауын курып калсын! Адамньщ басын айналдырып ж1беред1 гой» деген оймен Бекболат ауруханага Kipfli. Kipce, дэриер ки1нт кеткел1 жатыр екен. —MeHi кашан шыгарасыз? —деп тагы сурады. Дорнер: — Ертен, ертен, — деп басын шулгыды. Бекболат кеш лш 6ip демдеп, TeceriHe келш жантайып, Акбшепн тагы ойлады. Ертещне соскеде д эри ер жарасын Kepin, д эр1 ceyin, кайта байлап, шыгуга руксат бердь Экеш атка MiHeciH, тойга барасын деген балаша куанып кетй. Аурухана кшмдерш тастап, ез кш мш киген сои, адам сияктанып калды. Т ыска шыгып ш апанынын OHipiH сш кш , жауыры- нын кимылдатып, капастан шыккан кустай комданып алып, артына карамастан, каздандап женелдп К ун бултгау, тунде жауын жауып, жер сабыр боп кал ган екен. Таныс кала, таныс кеше. Олай-булай етш жат- кан матушке, солдат, уйез кенсесшщ алды толган казак- ты н аттары... Бекболат eKi-у ш кош еш айналып, салган бойымен Телегеннщ пэтерше келдк Телеген уйде жок, кызметшде екен. Казаншы матушке ас уйде тамак icien жатыр екен. —Аман, аман, - деп тани Kerri... —Е, e rri коп асып жатырсындар гой? —К,онак келедь —К,андай конак? —К амиссар, к еп камиссар... — Мен де ко нак болам, - дед1 кулш . —Жарайды. Арак коп, ш ош ка бар, —деп матушке кал- жындады.
- К,ой, ш ош кан курысын! Матушке кулдь Бекболат кер-жерд1 айтып турып, аргы ас уйге карай журдь Матушке: - Ей, аягы н сурт! - деп ж ещ нен тартты. О йткеш так- тайды жана жуып койган екен. - О, курып кал! Аягым таза, - деп, босагада жаткан дымкыл кенепке аягын суйкеп, аргы болмеге Kipfli. Тап-таза eKi бэлме. Ауыз белмеде ортада ул кен устел. Ж агалай орындык. Бурышта Т елегеш пн 1лул1 кшмдерк eKi шалбар, 6ipi кара шуга, 6ipi к ок диагональ, к узен iuiiK, брезент сулы к, ш олак кемзал, сырма шалбар. Сонгы eKeyi Толеген киюге лайы к емес, «Муны кайтед1 екен?» —деп ойлады. Бул белмеде 6ipa3 отырып, кш мдерш KOTepin керш : «Осынын бэрш 6ip e3i кие бере ме?» дегендей басын 6ip шайкады да, жогаргы болмеге Kipfli. К,ос ейнектщ арасында к е к шуга ж азу устел! тур. Ор- тасында — терт бурышты, бурыштары былгары калын Кызыл кагаз, жез какпакты, терт кырлы тас дэугг; онын eKi жагында eKi жез шамдал, калам кыстыратын, шылым салатын тагы б1рденелер; устелдщ ip re жагы —каттаулы ютат а р , карсы кабыргада, бурышта жалтыраган солкыл- дак кровать, ак жасгык, мауыт корпе; кровать алдында, жерде KiuiipeK кызыл масаты, кабыргаларда у л кен-улкен 3—4 сурет, кроватьтын а як жагында анналы ш каф, ж умсак баркыт каптаган 6 орындык. Мунша аспаптар кайдан келген? Осынын 6epiH Толе ген акшасына сатып алган деп ойлайсыздар ма? Ж ок. Толе ген мунын 6epiH кенседен алган, кенсе каланын байла- рынан жинаган, ейткеш кызылдар келкпмен байлардын м улкш казынага K euiipren гой. Телеген сиякты есебш гап- кан кызметнплер казынадан пайда кылмай турсын ба? Толсгеншн алатын да жош бар гой: ол 03i продком (азык- тулш) деген кенседе, комиссардын орынбасары, ойткеш Толеген жылы жерд1 6uicai гой. Ж аксы кш м , ж аксы тамак продкоминлерден табылады гой. Булардын кайдан келгешн Бекболат кайдан бшсш? Толеген кара басына кунтакты ж т т екен деп ойлады. Аныгында да Толеген кунтакты жнгг едь Жаксы турган- 97-
ды KiM жек керед1? Сонда да Твлеген «ел пайдасы» деген свзт ауызы ай тк ан ы болм аса. ар ж агы е з пайдасын KoGipeK карастыруш ы едЕ Ол казакка обал болар демеуип едЕ Елден ы лау, а зы к -ту л ж , сал ы к ж инайтын болса, ко- миссардын айтканы н ею кылмауга ж анын салар едЕ Жиы- лыста еш уакытта айтысып, тартыспаушы едЕ оз ойын ж ары кка салудан елгенш е сактанар едЕ в з ш е н улкен эю м ге жагы нуды н ш и ш эбден бЕгсген efli. BipaK ете ак ж аркы н, ж айравдаган xciror едЕ Анамен де, мынамен де: «Э, табарищ!» - деп, eTipiK кулгенсш , и ы кка кагып сейле- сер едЕ 0 з iидей жастар партияга жазылып жатса да, Твлеген ел1 жазылган жок. Ж азылмауьшда есеп бар едЕ кызылдар кулап калса, KiM бшедЕ.. Одан да байкай турайын деп ойлаушы едЕ Алайда партияга KipreH жолдастарымен niKipi, кызметп, ымы-жымы 6ip едЕ П иар д е р л к Толегенде пэлендей niKip де жок. К ептщ аукымы —оган niKip, коммунистер не айт- са —куп, алайда Телеген niKipci3 де жнтг емес. Онысы ру- ш ы лды к niKip efli. К,ызметке адам сайланса, елге Kici жiбepiлce, елден шыгын жиылса, оз елше, оз тукымына буйреп бурып отырар efli. BipaK ол бургандыгын OMipi сезш рмей, еппен ic кылар efli. Толеген колы аш ы к, мырза ж т т efli. B cipece онын мырзалыгы жолдас арасында KepiHep efli. Жолдастары Твлегещц «продком» деуип efli. Продкомнан табылмай- тын норсе ж ок: к ш м , там ак —6opi сонда гой. Т елегенш н «продком» болуы озш е де, Keft6ip жолдастарына да Tepic емес efli. Оны eKi жагы да ce3yuji efli. Сондыктан Телегенш н турмысы Toyip боп бара жатканын кврген сайын олар жымиып: —Эй, сен осы мыналарды кайдан тауып ала бересщ? — легенде, Толеген де мырс eTin: — Е, е л д ьку щ й табылады гой, —дей салуш ы едЕ MiHe, б у п н п Т елегенш н к о н а к ш акы руы да сол жа гы н у д ы н сал д ар ы efli. Ж агы н б ай к а й тсш ! Ш еш есш олпрткен, карындасын маскаралаткан Мукаш туралы партияда сез болыпты, «М укаш енбек cinipfli, оны 6ip ж аксы орынга к о ю керек» д е с ттЕ К,андай орын 6epyfli ревком га тапсырыпты: ревкомдагы Балташ , KiM бшедк
Балташ кедейппл, 6ip беткей лапт, М укаш ты С артауга болыс кып яабере ме? Ж эне Эбен бай-болыспен уста- сып, шатактасып ж атканы мэл1м: Сартау болысы н езгерт- пей тура ма?.. Ш неки, кок суркейе калпагынын астынан кара буйра шашы мен ты ш кан K03i б1рдей KopiHin, мурты кы ры лган кок аяз epiHi oTipiK жымындап, жуан портфелш к о л ты к - тап, всем кшмд1 Телегеннщ e3i де келдь Келе жатып, матушкеден оны -муны сурап, уй irniH тугел шолып: - Великолепно, беликолепно! —деп свйлеп Kipfli. Онын дауысы шыгысымен Бекболат орнынан турып, алдынан карсы ш ыкты. EKi белм енщ арасындагы табал- дырыкта карсы жолыгып, Бекболат солем бердь Твлеген колын созса да, табалдырыктан втш барып кол устап аман- дасты. Нелжтен екеш белгмаз: «Табалдырыкта турып аман- даскан Kici араз боп кетед1» деген орыс эй елдерш щ ыры- мы сол арада ойына тусе калып едг - Е, аман-есен ш ы ктыны з ба?.. Ж аксы болды... К,ыз- меттен к ол тимей, барып туруга да болмады, —деп, сонгы кезде кен1л1н сурай алмаганын жайып-шуды. О нысы да езш ш е ece6i ме, KiM бшсш... Портфел1н устелге койып, ауыз уй ж акка барып, матуш кесше б^рдене тапсырып, кайта келе жатып: - Ел жактан да хабар бар. Слздщ ауыл да аман дейдь.. Bi3fliH отагасы да... — деп келе жатып, энтек Kiflipin: — Ж аксы к в ц й ш болса керек, —дед1. Онысы карындасы- ны н табылганын еспртп ек болтаны efli. «К,алындыгын табылыпты» деуге ез1н кайы н ага керш , туралап айта ал- мап ед1. О ны Бекболат та сезе койды. - И э, ecTlaiM, жаксы болыпты, —дед!. Твлеген Бекболатгьщ Акбшектен эл1 квН1л1 айнымага- нын ce3in, Toyip Kepin кетт1. T oyip кергенд1пн немен б!лд1рер1н б!лмей: - Шылым тартасыз ба?.. - деп калтасынан KyMic табе- терткесш шыгарып, эдем! шылымын алдына жайып койды. Бекболат шылым тартып машык кылмаса да, алмауды колайсыз Kepin, eKi бармагынын ушымен, к олы энтек калтырап, ш ылымдарын ш аш ып-тепп, 6ipiH алды. Е к еуь ymeyi устелге Tycin калып едт
Search
Read the Text Version
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40
- 41
- 42
- 43
- 44
- 45
- 46
- 47
- 48
- 49
- 50
- 51
- 52
- 53
- 54
- 55
- 56
- 57
- 58
- 59
- 60
- 61
- 62
- 63
- 64
- 65
- 66
- 67
- 68
- 69
- 70
- 71
- 72
- 73
- 74
- 75
- 76
- 77
- 78
- 79
- 80
- 81
- 82
- 83
- 84
- 85
- 86
- 87
- 88
- 89
- 90
- 91
- 92
- 93
- 94
- 95
- 96
- 97
- 98
- 99
- 100
- 101
- 102
- 103
- 104
- 105
- 106
- 107
- 108
- 109
- 110
- 111
- 112
- 113
- 114
- 115
- 116
- 117
- 118
- 119
- 120
- 121
- 122
- 123
- 124
- 125
- 126
- 127
- 128
- 129
- 130
- 131
- 132
- 133
- 134
- 135
- 136
- 137
- 138
- 139
- 140
- 141
- 142
- 143
- 144
- 145
- 146
- 147
- 148
- 149
- 150
- 151
- 152
- 153
- 154
- 155
- 156
- 157
- 158
- 159
- 160
- 161
- 162
- 163
- 164
- 165
- 166
- 167
- 168
- 169
- 170
- 171
- 172
- 173
- 174
- 175
- 176
- 177
- 178
- 179
- 180
- 181
- 182
- 183
- 184
- 185
- 186
- 187
- 188
- 189
- 190
- 191
- 192
- 193
- 194
- 195
- 196
- 197
- 198
- 199
- 200
- 201
- 202
- 203
- 204
- 205
- 206
- 207
- 208
- 209
- 210
- 211
- 212
- 213
- 214
- 215
- 216
- 217
- 218
- 219
- 220
- 221
- 222
- 223
- 224
- 225
- 226
- 227
- 228
- 229
- 230
- 231
- 232
- 233
- 234
- 235
- 236
- 237
- 238
- 239
