Аймауытов Ж. Ақбілек

Акбшек К,ажжещп шакырып кел деп ciHniciH ж1берд1 де, ауызы жабыса калды. - Ешп к,айтем1з? - Б1зджше тусеш де... - Агайдан уят емес пе? - Ж ок, ойбай! Екеущнен белек онда не ой бар дейсщ. - Б1зджшен 6ip токты сойындар. - Ш ырайлым-ау! О не дегенщ? Оган 6ip ку н конак асы бере алмаганымыз ба? Акбшектщ журен алып-ушып барады. Уйге юрдь Шам жакты. Шай жасады. Алашанын кайрылган жерш жазды. Ж айнамазды дурыстап iлд1. Эйтеу1р 6ip жерде байыз та- уып отыра алмай, оган да, буган да аландай бердк Ол бейне 6ip осы уйдщ iiuiH керуге, сынауга, мшеуге кел- ген Kici Topi3fli. Bopi де ж инакы , таза, p erri болса екен дейдк Самауырын да, Кджженнщ жеш де, малшы катын- ны н бет-аузы да, дастаркан, орамал да Kip тэр1здк - К,арагым-ау! Ж еш н салтак-салтак боп к е та ш гой! Мурнынды жешнмен суртпесейил, елдекш ш н баласына усап, —деп, К,ажженд1 иегшен какты. К,ажжен С аранын колындагы бауырсагын кагып Tyci- pin, Сара ыцылдап ж ы лагалы келе жатыр едк - Айналайын, кушм! К,оя кой енда. Бауырьща тимесешш! Сенщ есщ бар гой! —деп ею бауырын у атьт, басалкы айпы. - Урбие-ау! Бетщш юш кене жуып журсешш! —деп, казанш ы катыннын алдына 6ip уыс бауырсак тастады. Ж аулыгы тозып кеткенш ж ана коргендей, апасынын ecKi кимешепн бермек болды. - Кунзайын далада жургенде iunepiH пыспай ма? - деп, койшыга да Tin катты. «Бу к ай co3i» дегендей койш ы таныркап: - Неге пысады? - дедк А кбшек 6opiHiH кам кор анасы ез1ндей, 6opiH де кана­ ты астындагы балапанындай бауырына басып, жылыткы- сы келедк Б о р т де ез1ндей куаныш ты, бакытгы болса екен дейдк EuiKiNtai ренжггетш, ешюмге жамандык ойлайтын Typi жок. «Неге пысады?» деп, койш ы ны н конырайганы- нан да жарастыкты коредь «К,айтсш, бакыр! Шаршап келед1 гой» деп ойлады. - 154-

Шай кугщегщен узак шплген Tapiaai. Саранын уйкысы келмейтш Tepisoi- Кдрадан карап отырып асыга бередь Шай жиылысымен балалардын тесегш салды, тыска шыкты. Ас уйдеп Урбиеге барыл: «К,азанды тез1рек кайнат, ертерек жатамыз, уйкымыз кеп отыр», —деш. К,айтып кеп, жупар сабынын буркыратып, бетш, мойнын, бшепн эбден тазалап жуды. Эбд1реш ашып, море кейлепн алып, балаларга керсет- пей апасынын есю жаулыгына орал, корпешн арасьша койды. Ет п1скенше Сара уйыктап калды. К,ажпсен койш ы - нын касында отырып, «Ж алмауыз KeMnip» деген epTericin айткызды. Ет тушршдн Акбшектщ ет жегкй келмейдп М алшыларга «жендер» дей бередк Е тп жеп болып келе жатканда Уркия келдь - Ж енеше, ет же! Уркия: - Ауыз тиейш , —дел 6ip ж апы рак салды. Ет жеп болганнан сон, К,аж1кешп жаткызып, У рки я - мен eneyi тыска шыкты, эйнек алдында турып, екеушщ куб1рлескендеп onriMeci —калай жолыту, к ай жерде жо- лыгу едг У ркиянын ойы Акб!лект1 оз уйш е апарып екеуше 6ip табактан дам ж епзу едь А кбшек 0Mip агасынан уялып, api уйдеп балаларды жалгыз тастап кетудщ есебш таба алмай, бармауды калап едй К,аласа да Уркияны н ойы дурыс, шамнын жарыгында оны Kopin отырып, 6ip табак­ тан ас жеген кандай жарастыкты! Бул тунгыш жолыгуы гой, api сейлесш, 6epi сейлесш Акбшек балаларды уйык- татып, баруга бел байлады. Балалар уйыктаган кезде Акбшек мэре кейлепн, таза кемзалын киш , жупар HiciH анкытып, бикасап шапанын жамылып, аягы н ептеп басып, eciKTi ептеп ашып, буыны Д1ршдеп, табалдырыктан аттады. Ай ж арык. К,ар кумютей жылт-жылт етедг Ж улдыздар жайнап тур. EKi уйдщ ара- сындагы жалгыз аяк жол карауытып жатыр. Бул жол - жумакка апаратын жол секш и. Осы жолмен барып кызык- ты, Tarri, сулу ем1рдщ eciriH ашатын се к ш и . Баскан са- йын бак eciri жакындайды. Ж уреп дурсш кагады. Уркия алдынан шыкты. - 0M ip агам кайда? - Ауыз уйде. Сендер онаша боласындар. - 155-

Ой, алла-ай! Акбшек шын сонымен 6ipre отырганы ма? У ркия е сж ашты. К,атты уйыктап оянгандай, карангы уй кенет жаркырап кетсе, к езщ кандай уялады. Б ак eciri ашылганда, А кбш ектщ 6eri де уялып, Kipyre ж урек сш т, онтек Klaipin калды. —Kip, карагым. Kip! Олар KepiH6eftni. BipaK осы уй толган олар. К ейлепн судыр eTKi3in Акбшек Kipin келдь Бекболатка отырган yfti нурга толып кеткендей болды. Акбшек женгесшщ арты- нан epin, сызылып келш , темешрек отырды. Тура карауга доп шыдамай, томен карады. —Есен бе, карагым? —деп эуел1 Акберген амандасты. Бекболат калай амандасудын есебш таба алмай: — Есен бе, карагым? — деп жолдасынын сезш айта салды. Акбшек: — Ш у-ш ую р, —деп epHiHiH ушын кыбырлатты. Тым-тырыс. —Ананньщ арты жаксылыгын берсгн! К,удай OMipi, 6opi макул. Тек оз мандайларьщ ашылсын! —деп, уназдйсп Акберген сей1лтт1. Бекболат ундеген жок- Акб1лек уысындагы торгын орамалымен кез1н cypiri. Бекболат томен карады. Ол eKi арада У рки я eTiH Tycipfli. Конактарынын колы- на су куйы п, дастаркан жайды. Т всш салып, ceMi3 токты- ны н жарты ет1н тугел аскан екен. О н т а к т ы токтынын мандайы гой. А кбш ек к уйеуш е онш а таянбай, арасьша 6ip Kici сый- гандай кылып, табакка таман отырды. Акберген пыша- гын алып: «Тураймыз ба?» дегендей Бекболатка карады. Бекболат ым какты. —К удаги, мунда келщ1з! - деп Акберген астын алдын ана жактагы кайы н агасына xi6epy керект1пн б1лд1рдь «Ойбай, ж ей 6epiHflep, карактарым! К уйеу KOfleciH со- дан сон ютерсщдер», — деп efli. Бекболат сакау Kiciiue ымдап болмаган сон, Уркия табакты ауыз уйге апарып, 6ip ж апы рак Kecin 6epin, кайта экелдк Куйеулер Уркия- ны шакырып, твртеу болып, табакты жагалай отырып, ет жеуге Kipicri. У ркия отырарда А кбш екке карап: - 156-

—К,арагым, ж акын отыр! Бекболатган несш е уяласын. Екеущ нен ж акын Kici жок. Бу да 6ip мереке емес пе? — деп TypTin efli, А кбшек энтек козгалды. Эйтсе де табакка да, Бекболатка да каш ы гы рак еда. —И э, сейпндер, •пзелест отырындар! Yялатын улкен Kici ж ок к ой, - деп А кберген де айтты. EKeyi б1рдей кой- маган сон, А кбшек козгалы п, Бекболаттын он Ti3eciHe шапанын суйкей отырды. «Жендер, алындардан» баска дастаркан устшде пален сез бола ма? Жасырын келген куйеу т у г т , етке бас кой- ганда, Элдекей агайлардын да аузына кум куйылып кала- ды. Bapi де о д е тт, сыпайы, 6ipiH-6ipi калткы сы з сыйлап, ш ын к ен ш м ен ж аксы Kepin, елш -еипп отыр. Ет жеп отыр дейм1сщ? Булар ырыс жеп отыр той. Бекболат каз кырымен жарынын бетше карап кояды. Акбшек бурынтьшан да суду, эдептк салмакты, сэул1м болтан екен деп ойлайды. Мундай жары болганына ш ш ен мактанып, муртынан жымындайды. А кбш ек энтск им енш , 6eTiHiH уш ы ойы п алтандай кызара бередк Бекболаттын бетше тура карауга шыда- майды. Оны н сал ал ы с аусактары на K03i тускенде «кара мурттын» саусагы есш е ту сш , е з ойы нан 03i уялы п отыр едк Ky3fli к у н п беймаза кар а ш ы бындай, д эл осы арада есше тусш мазасын алтанга imiHeH кы нж ы лы п едт BipaK Б екболат оны сезбедк «Сезд1 ме» ек ен деп А кб ш ек ш а- шын сипаган боп шалкайынкырап Бекболаттын бетше 6ip карады д а, к е з ш е кез1 т у с ш к е г п . О н ы н K63i «суйтеш м 6ip сен» деп турган Topi3fli. Талмау, буалды р Kepinai. Акбш ек: «Мен де с енщ ж олы на ж аным курбан» дегендей салалы , о к KipniriH салм акп ен кагы п, жы лты- раган кара к езш 6ip тонкердт EKeyi де 6ipiHe-6ipi Kenmi то й д ы .. . Тамактан кейш Уркия куйеу мен калындыкты epTin, шытарып салды. EKi жар кораньщ сыртына жеткенде, аяктары коюл а ­ ды. Энеки, токтады. Ж ар колы жардын белш кысты. Акбшек назданып жогары Караганда: Ай жузш аспанда ай Kopai. «Суйсен суй!» дегендей, жулдыздар жымын какты. Кылыш мурт бал ершге тигенде: - 157 -

«Дем алые ысынып, Саусагы суынып. niiuini кубылып. Иыгы Tyllicin, Ундемей cyiticin, Mac болып...» — жатканы н акын Абай болмаса, 6i3 суреттей алмаймыз... Ансап ж олы ккан cxi асык тар тесекте не айтысып, не койысады? Тан атканша пыш-пыш деп кеп сыбырласты, ол сыбдырды жазуга орман - калам, аспан - кагаз, тещз - сия болу керек... Ж ане карангы уйдеп куйеу, кальщдык- ты н сыбырын ты ндайты н ж е н г е а 6i3 емес, оны жен- гелершен сурай жатасыз; onreyip ел турмай, Бекболат атка конды. Акбшек шапанын буркенш касында турып, женгеа колтыктап аттандырып, саулык тшесть Бекболат келш кеткеннен былай, Акбшек анасынын кайгысы н аз-аздап умыта бастады. вй тк е ш оз тш еп, ез eMipi, оз багы кы зы кты рак, басымырак бола бастап едк Бекболатты н ж ш к ел ш жургенш тш едк онсы з 0м1рде кы зы к ж ок Tapi3fli керш дк Алайда ол тш епн куйеуше бшд1руге уялы п ед1. Bip кун1 ж уреп айнып кусканы... Ж уреп бейжай бола- ды да турады. Ж умырткага заукы шабады. Танданады. Ж ер к болганы ма? Бекболат келш кеткел1 бес кун арала- тан жок кой. Онымен де турмады, Акбшек толгак наукаска ушырады. У рки я 03i бала кетермесе де, бала кетерген эйелдердщ ж е р к болганда кайтетшш бшеда гой. Акбшектщ жата беретш1, жумыртка 1здегеш, толгагы —ауматан бала бггкен эйелдщ белг-ici. А кбшек женгесшен дертдан мэшеш сурай берген сон: - К,алкам-ау, бойына б1рдене 6 irri ме деп шошимын, - дед!. - К,ойшы, женеш е? К,айдан 6iTeid? - KiM бшедк - Ж анада емес пе efli?.. - К,айдам... - Тез бипнуил ме ед1? - Б1раз ай еткенде бш ш ее керек едк - 158-

—Ендеше бурын болды гой. —С ейтш маскара болмаса... Айткандай-ак eKi кабат болтаны к ун аскан сайын м эл1м болуга айналды. Етеп де коптен 6epi сынбапты, imi том- пиган icneTTi... Акбш екке бул — жана дерт болды. Узат- калы отырган кыз емес. К уйеуш щ келгенш журт бишейдк Ж эне куйеушен екеш де ею талай, дерт болмай кайтсш... Женгесшен сыбыры тагы молайды. Баланы калай туарудщ амалын кенесп. Уркия жансыздан, Kapi катындардан бала ту ар у д щ ем- домын сурастырды. Бала б1рдецеден шошыганда, жыгыл- ганда, окыста тусетшш бщщ. Уркия карангы бурышта ты- гылып турып, А кбшек келе жатканда, «ап»» деп шошытып байкады, ойнагансып, 1шке туртш байкады. Оган тусетш бала кертбедк Акбшектщ йикеш ас болмады. Жатуды, курсшуш кебейтп. Сейтш жургенде, 6ip куш отырып, Уркия: — 111ырайлым-ау! М ен де eKi кабат болдым бш ем, са- рымсакка заукым шабады, MeHiH де журепм л облы п куса- тын болдым, —дедь —Сен1к1н койшы! С ен щ тш егщ бала гой... К,удай коз жасывды иген1 де, —дед1 Акбшек. Уркиянпа рас екен. Bip куш ауылдын 6ip-eK i катыны кабу кабып отыр едт Уркия ауыз уйге барып, локсып, кусып кедщ . К,атындарга к ел ш , ж ерж боп ж ургеш н, бала бгткенш айтып: —GciTymi ме efli? —деп сурады. Кдгындар: — К,удай берейин десе, киы н ба? - деп тамсанысты, «К,утты болсын» айтысты. «Уркия eKi кабат» деген хабар кешпспей-ак ауыл арасына жайылды. Тшеулес катындар: «Байгуска болсын» деп, Мамырбайджше араласканын кундейт1ндер: «Эй, койшы! Ол бала тапса, б1здщ сур тебет те кушжтер» десп. Дегенмен У ркиянын eKi кабаттыгы анык болуга айналды. Bip-eKi айдан кейш imi де б ш н ш калды. Аздан 6epi аксакал аттан туспейтш болы п Kerri. Ага- йын арасынын дау-шары, KeMnip пазы дегендейш акса- калдын алдына келмей турмайды. Bipeyre о деп, 6ipeyre - 159-

6y деп сезге Kipicnece, ептеп-септеп ез кулкынын да ойла- маса - ел адамынын адамдыгы, айбыны бола ма? Дос суш ит, дуспан к у й т е ме? Эйтпесе «аксакал» атана ма? Мамекен де «аксака;щык» калпын курып, атка MiHin жур еш. Не жумыс барын KiM Ейлсш, бу кун касына Ултаракты epTin, Эбен ауылына K erri. Ел адамдары ол ауылга осал- онтагай жумыспен бармаса керек кой. Аксакалдын бары- сы да, cipo, тепн емес кой. Журершде ауылдагы epiMiui Тайкетп шакырып, сакал-муртын тужыртып, кещрдек жунш кырдырды. Акбшектен жуылган кейлегш сурап киш. Тес калтасына сепз буктеп, таза орамал салды. ETiriH де тук1ристетш суртпрщ. Кептен 6epi буйтш тузелгенш Акбшек керген ж ок еда, 6ip сый жерге баратынын iuii сезда. Эбен ауылы отыз ш акырымдай едь Бгздщ К,ыдекецдер болса, жолда 6ip ауылга конып, 6ip ауылга тустенш оты- рып, алтыншы кун1 коналкага эрен жетер еда. Мамекен ондай колы тиш журген азбан аксакал емес кой. Жолда атын 6ip шалдырып, конага Эбен ауылына келда. Жайлауда болмаса, кыстауывда отырганда Эбен ауылына бармага- лы eKi-уш жыл аралап к етш eni. Эбен ауылы Алтайдын 6ip шорай койнауында. Был- кылдак булак. Булак бойы —тал. Сырты - орманды, акбар- лы зангар тау, алды — буйрат. Буйрат iminae - камысты кел. Булактан ете 6epicTeri узын кора Э б е н д т . Анау - таудын ет-бауырындагы жеке кора окес!мен туыскан Са- тай кажынык1. Мамырбай аксакал булактан етш, коранын ыгындагы тармак дщгекке таман келе жатыр. Арты тутас, алды ашык, жарыса созылган ею узын кора. Ортасы —бел аш ы к аран. Бул аранга 5—6 жуз ж ылкы сы- йып кетедг Тер1скейдеп узын коранын кунгей 6eTi жага- лай eciK. М унын 6opi койга, туйеге, сиырга, ботага, та- йыншага арналып согылган белек-белек мал кора. Анау арткы келденен енш ен ат кора. Кунгейдеп узын кора бай- дын уйлер1. 03i отыратыны 6ip баска, eKi катыннын yfli eKi баска, баласынын отауы, конак уй, малшылардын У®, шо- шала, етпк, астыкхана... Кораны н TOHiperi тап-таза. Араннын тукп1р1нде буы буркырап, eKi кур ат суып тур. - 160-

Аксакал аттарын дщгекке байлатып, етегш камшымен 6 ip кагып, какы рыны п, терюкей ж актагы кнпкене еснстен байдын корасына Kipai. Кдцалары 6ip-6ip кш щ ей кеш кулаш донбекпен, сыбысы шырышпен жабылган буп-бутш октай зангар корага Kipin келгенде недоу1р-ак денел1 акса­ кал баладай боп Kerri. ©Mipi мундай корага Kipin корме- ген У лтарактын кез1 бажырайып, ауызы анкиы п калды. Толып жаткан е а к т щ кайсысы на KipepiH бш мей, апырып турганда, 6 ip eciKTeH онтайлы атгай даярш ы x iriT шыга келш , сэлем 6epin, конак уйге бастады. Сыкы рлаган ж ана eciKTin табалдырыгын аттап, конактар уйге юрдк Акса­ к ал coKi тактайга отырар-отырмаста даярш ы жып eTin, eTiriH тартты. У лтарак колбандап, жете алмай калды . Етж кояты н жер1 де белме тактайлы кабы ргадан шыгарган шкаф екен. Уйдщ асты тактай, To6eci колдын саласындай MyciH шырыппен итаркалау кы ла жауып, акпен сырлап тастапты. K ipe 6epic жер аласа, кур тактай, одан аргы жер тердеп улкен эйнектерге шейш кшз, алаша, корпе, бостек Toceyai бш ктеу сэ к т EKi эй н ек тщ арасында жогарыда ж ел д етк ш шырылдап э н салып тур. Yлтарак дшрмен бе деп ойлады. Бурыштагы карнезд1 нар пештщ куысы нда — каз мойын жез ш эупм, пештщ алдында —улкен жез шы- лапшын. Тердеп келденен сырыкта —кызыл ала тек жай- намаз, eKi сулп. Осы секшд1 уш ко нак уйдщ ортадагысы- на Мамырбай аксакал келш отырды. Он жактагы уйде де конактар бар екен. Куб1рлеген дауыс естщедк К,ас карайган кез едк Даяршы жйтг ж е тш к лампыны жагып, кайыннын безшен накыш тап гстеген уш сиракты Kypcire орнатып, ортага койды. BipaaaaH кеш н даяршы Kipin: — Бай келе жатыр, —дедт Аксакал эшрш жиып, кобдиланып тамагын кенеп улык келе жаткандай шалкайынкырап, cipecin калды. Бай келдк Аксакал ушып турегелш, кол кусырып сэлем бердй Бай дауысын орен шыгарып, эл(к алды. Ж арыкты к эл1 картайган ж ок екен. Без белд1 кара буркггтей, айыр сакал, кылыш мурт, кабакты, касты, мурынды, айбынды, аргымак, а к сэры Kici. Келбет1 бурын- гынын батырындай. Байдын касында Мамырбай - акса­ кал емес, карын тугы рш ык Topi3flemn K eiri. - 161

Бай турегеп турып, даяршыга аягын усынды. Даяршы мысыкша жып етш, eTiriH еппен суырып, Tepi шалбары- нын курыскан балагын жазды. Мамырбай аксакал eKi колын усынгаида, бай 6ip-aK колын бердк rin-TiK больш, кара eiUKi Tepici бестепне келш отырды. —Ш аруалар амандык па? - деп келте гана амандасты. Аксакал байдын куш-жайын, ауыл-аймагын да казып. амандык сураганда, бай: —Аман, - деп 6ip-aK per жауап бердь Аз тым-тырыс- тан кейш: —Сапар, онгарылсын! —деда. —Элей болсын! - деп аксакал каутавдады. —Анау уйдеп юсшерд1 мунда кел'прил! - деп бай да- яршыны жумсады, д е у ь а к мун екен - тврт-бес Kici жетга келий. Байдын: — Ci3 6epipeK, —деген сезш ен аксакал кад1рл1 конак 03i екенш сезш , мардамсып калды. Ол келген конактардын ш ш д е п сорпага шыгары: Иманбай би, Элдекей, Мус1рэл1 екен. К алган exeyi —со- лардын жолдасы. Булар сол ретшен аксакалга таяу жер­ дей орын алды. К,онактар амандасып, жайланган кезде, улкен квк дастаркан жайылып, бауырсак шемеле боп теплш , ак тэрелкем ен eKi жерден сэры май койы лы п, сэры бие самаурын к у ж ш д еп уйге ю рдн С ам ауры нны н eKi жа- гындагы eKi enT i д аярш ы кар а подноска кы зы л корлен ш ыны аяктарды катарлап Ti3in, ш ай кую га KipicTi. Ш ай куюы да тэртш : 6ip де 6ipinin аягын ауыстырмайды, inrepini-K em H fli куйм айды , ернеуш ен асырмайды. 6ipiHe-6ipiH согыстырмайды, OKKi дукенпллердей колы- колына жукпайды. Тордеплердщ шайы курен, кайма- гы кесек болып куйылады. Мушрэлтден томен кеткен сон, шай кегйш рлеш п, ар жагынан Семей KopiHe бас- тайды. Май да, бауырсак уйткысы да аксакал алдында, теменг1 ж акка шашырандысы барып жатыр. Б1здщ Улта- рактар шетке ш ыккан бауырсакты каскырша какши берген сон, бай: —Ана жакка бауырсак зыбердш, —деш. Мамырбай аксакал: «Бауырсакты у р к т п отырган сен бе?» дегендей, жолдасына зшд! кез)мен 6ip карап койды. - 162 -

Бытырап жайылган токтыларга содан кейш азырак кут конайын дед!. Шай уепнде пелендей сез бола койган жок. Аксакал сепз буктеул1 орамалын суырып, мандайын сипай тусш отырганда, бай шыны аягын тенкердь Кейш калса, айып телейтш нен жаман, езгелер1 де тенкере бастады. Шай жиылды. Байдын малдасын курып отырганын керш , 6ip адам аягы н кесш ген жок. Э лдекей езш е-ез1 келш , кара ш акш асын суырды. Бай ым к акты —топы рак салган, калакшасы кш кене шылапшын Элдекейдщ ал- дына жетш келдк Сондай 6ip шы лапш ы нды е з алдына койы п TyKipin отырды. Оны керген У лтарактар калай болса солай былш етк1зуд1 догарып, к акы ргы сы келсе, тыска шыгатын болды. Элдекей каз мойынды баягы кагысына салды. M ycipeJii кус керген каршыгаша кобдиланып, алаканы н ж айы п ед1, Элдекей бетше ажырая карап, басын шайкап, шакшасын тутамдап отырып алды. Алаканы жоюлы калган сон, Mycipeni уялынкырап: —К ш к е н е , к ш к е н е , —дедь —03infliKiH атсайшы, —деп Элдекей кыры н карады. — Э кел 6epi! - деп М уш рэл! ом ы раулап, т!зеден тартты. —Болмайды, —деп Элдекей оны елен к ы лм ай, жайы- мен TyKipiHe бердг Сол кезде бай жымиып, Элдекейге карап: — М уарэл1 саган неге жабыса беред1? — fleyi- а к мун екен, Элдекей кокиланып: —Бишеймш, осы итпн маган не гып уHip боп жургенш! — деп, 6ip жымиып алды. Мус1рел1 Элдекеймен курдас ед1, эз1лге догал болган сон, Элдекей оны н иыгынан туспеуцй ед1. Бай сонысын б!л1п, е л п бишараны «тагы 6ip колга ал» дегеш ед1. Бай­ дын мунысын сезген сон, Элдекей узын кещ рдепн созып: — Баягыда осы М уарел! Ш аян ногайдын бакалын кыдыртып жур ед1, - деген кезде-ак отырган журт жы- мындап, кулуге ы нгайлана бастады. —Бул онда Бекетпен куда гой. Бекет 6ip тгщн адам ед1. Сонда Мус1рел1 кал- макшы Исабаймен онаша сейлесе 6epinti. «К,уданыз ci3fli - 163-

керек кылмай кетп-ау!» деп, журт Бекетке калжындаса керек. Сонда насыбайын атып болып, Бекет айткан екен: «батыр мен батыр м авдайласкан жауда бас косады; ше- шен мен шешен тандайласкан дауда бас косады; молда мен молда жайнамазда бас косады; ит пен ит жер ошакта бас косады. Анау - калмакшынын m i, мынау - каскыр тымактьщ m i. Eki итпн бас коскан жер1 осы болды гой», — деген екен. Ж урт ду кулд1. М уарэл1 кызарактап: —Уа, цпркш -ай, уа нйркш-ай! К,ашан суйдеп... б зщ KiM едщ?..—деп келе жатканда, Э лдекей тагы KHin екетп: —Т э н п мырзанын аузынан жалыны шыгып турган кезг BiaoiH Сэрсекене кырындап журсе керек. Козыкеге к е л т туснтп. Козыке: «Сэрсекен алдына жай, Сэрсекен алды- на жай» дей берсе керек. Сонда Т энп мырза дастарканды cepnin жзберптп. Журт антарылып отырып капты. Омарэл1 дшмар адам екен, сезд1 со Kici бастапты: —Ертеде 6ip ж аксы хан жаман хандгкше к о нак ка кел- ген екен. Ж аман хан салган жерден: «Е, хан елвдздщ катыны буаз ба? М алы ж уан тыша ма?» —деп келе жат­ канда, ана белмеде отырган катыны шыжымды тартып капты. Жаман хан борбайын устай-мустай тура женелштт Ж аман ханны н даныш пан yo3ipi бар екен. Ж аксы хан уэз1рден: «Ханын неге к е т т калды? К аты ны буаз ба? М алы ж уан тыша ма» дегеш кай ce3i?» —деп сурайды. Сонда yo3ipi отырып: «Катыны буаз ба?» дегеш — «Е лвдздщ eciMi калай?» деген! едк «Малы жуан тыша ма?» дегеш —«Ш аруасы берекел1 ме?» дегеш едк Ci3 сол сезш е тусшбеген сон, кетш калды депть Жаксы хан ат- танган сон: «Меш не деп кета?» деп, Ж аман хан уэз1ршен сураганда, yo3ip манаты жауабын айтып: «Ci3fli мактап кета», - д еш 1 Сонда Ж аман хан: «Уай, эттеген-ай! Ш ыжымды ерте тартпаганда, одан да дэмд! сездер1м бар едЬ>, - деген екен. С ол Tapi3fli бу KiciHiH шыжым тартып отыратьш бэйбпнеа едт «Козыкенш сезшде парык жок», — деген сон, Т эн п мырза мырс erarri, журт та к у л т , коше- мет к ы п , там ак жеуге KipicneH екен. Bi3fliH MYcip9лi де Ж аман хан сеш лдь в з ш е н катыны Tayip адам, - дегенде, журт тагы кулкпт. - 164-

Манагы —манагы ма, Mycipefli одан жаман кызаран- дап, дабырлап: - Сен 6ip надансьщ! - деп келе жатыр ед1, Элдекей тагы 6ip мысал сейледй - Эю мбек мырзан1к1не А лшымбайдын С лам беп к елш отыр екен. Ж анэбш кожа, осы Асекендер де бар екен. Bip сездщ кезепнен Сламбек Жанэбшдщ кожалыгына rain сейлесе керек. Сонда Ж анэбш отырып: - Имам Ралламай Таптазани мен К,ожайы БаЬауидден 6ip м еж ш сте отырса, 6ipey: «Я зулжалал!» д е х т . Таптаза­ ни талым Kici екен: «Зулжалал емес, залжалал деген дурью» десе, К,ожайы БаЬауидден: «Зулжалал» дурью деп жатып таласады. БаЬауидден кызып кетедЬ «Ендеше Л аукыл м ак- пуздын езш ен карайык» дейдь К,араса, «Зулжалал» екен. Сонда Таптазани назаланып: «Ей, тэщрй Залжалал efli той! Мынау yTipfli сызып тастайын ба?» легенде, К,удай тагала: «CeHiKi де дурью: «залжалал» ед1, 6ipaK м ына БаЬауидден перемети кулы м efli, осыны уялтпайын деп, «зулжалал» кып тузет1п койы п ед1м» деген екен, —депть - К,удай eTipiK айта ма? — деп, С лам бек Ж анебиий уялтты. Ж анэбш С л ам б екп токтаткалы: «К,аз дауысты К,азы- бек елгенде Beri Мысык эулие э л и т асасымен уш са- лып, TepTiHmi сала бертенде: «Жындымысын?» деп, 6ipey колын устай алтан екен. Сонда Beri М ысык эулие: «Эй, колымды бекер устадын-ау! Ещц бак-дэулет уш атасына шейш -ак барар» деген екен» дейдь Сламбек Кдзекеме уш атадан сон келед1 екен: сезден жыгылыпты. - Бул Мус1рэл1, рас, Таптазани сиякты галым адам. Одан-будан жинастырган соз болмаса, б1зде м уньш ндей М м жок, - деп Элдекей «надансын» дегенге тагы ондыр- май кекетп. Журт тагы карык болысты. Ж аксылардын бул канкулап отырган M ycipenici — кудасы келшш бермейтш болган сон, байдан жэрдем сурай кеп отырган Kici ещ. Партияда бес тундйс™ артынан ерте алмайтын, агайынга с у й к тЫ з, малжанды, карау адам еда. М уарэлш щ ш н кандырган сон, кызынкыраган бай 6ip Ж1г т н е ым кагып, домбыра алдырды. Ж ынды К,ара деген жита казак пен сартгын айтысканын айтып, конактарды ду - 165-

кулгирда. бленнен жалыккан кезде, байдын 6ip ым кагуы- мен Жынды Кара уртын кушитып, ернш шуртитш, ею колын артына яаберш, шапанын кетерш канат кылып, енбектеп, секектеп, б урит болып, теменп жактагыларга тенш, ею аягы- нын арасынан насыбайын санп>щы. Оньщ кызыгы басыла бергенде, Жынды Кара кетш калып белдемше байлап, ба- сын ак орамалмен тартып, буаз мэтушке бодцы. Мотушке былдырлап, орысшалап, эркайсысына 6ip шарылдап, арты- мен енкейе берш, бутынын арасындаты куыкка куйган суьш конактардьщ устше шашты. Онысы буаз м этуш кенщ тузге отыртанын салганы eni. Кобшесе буаз мэтушкенщ куты Муарэлгге туей. Тердеп Мамырбай, Иманбай, Элдекей акса- калдар «мэтушкенщ сыйьшан» кагыстау калды. Энпм е, о йы н-кулю м ен отырганда, тамак та nicTi бшем, даяршы сыбыр еткен сон, бай е з уйш е Kerri. К онактар да 6ip кабат ж елпш ш : «Ойбай, кызык-ай!» десш ты ска шы- тып, аспанта карасып, кун райын, тогабын сез кылысып уйге юрдт Ет м ейлшш е мол болды, тен жартысы жеус!з капты. Ет асауга 6ip адам келген жок. Байдын TopTi6i солай гой. Сем1з тай сойган екен, жылы-жумсагын салган екен. Табак ко- йылган кезде Элдекей кен1лденш: «Токтар ишанньщ айта- тын казы-ю, козы-ю, кызы-ю, кымызы-юы болган екен!» дедг Десе де, оптыгып отырган Kici комагайланьш, улпер- шектен басынкырап ж!берш, караган куган туйеше колы кыдырынкырап, кара кесепн iaaen кетп, езгелер! де мелдшнен атып, майды саусактьщ саласьшан агызып, жаласьш, саусак- пен 6ipre бойы да балкыды. Элдекей журггын кеш лдеп созш бше кояды гой: «Ш1ркш, бай десе, бай гой!» дегенде, озгелер1 де: «Есеп бар ма?», «Кудай берген Kici гой!» десгп. Ия... Кудай берген Kici гой! Торы ш олакта бес тал куйры к бар, онын жарымы да тал сиягы ж о к б!рдене. Ж ал деген1н1з - ертендеп караган. Сондыктан ба екен, уйтетш бастай, мойны к ы л к и ь т турга- ны. Б уп н арканы торы ш олакха тагдыр жазган емес. Колынды аркасына таман апарсан, кулагын жымитып, артын к и к ан етк1зш , Ti3riHHiH ар жак т ш н тартып турма- - 166-

сан, кон етщнен кыршып алады. Торы шолактын жуш сила, карыны кабактай, буты таяктай. Сонда да торы ш олак тоймыш, eMipi ары к та, ceMi3 де боп керген жок. Торы ш олак ыстык боп керген мал емес, аузын жерден eKi ел1 айырмайды. Ж уртторы ш олак тоймыш болган сон, арка- сынан ер туспейщ деп ойлайды. Ер туспесш бшген сон, торы ш олак тоймыш болганын кайдан бшсш. Т оры ш олак кезше кершгенгн куйедей сога бермегенде, не 6iTipciH, yftipi Heci3 кап бара ма? Тйетш кестес1 калып бара ма? К еп жылкьшан, бос жур1стен кудер узгел1 каш ан. К,унан бол- галы торы ш олак койшынын астынан арылган жок, бу кунде торы шолактын каншага келгенш журт умытып та Kerri, тек торы шолакты бшедь Торы ш олак бер1кт1ктен койшыга ат болды ма, ол ара- сы мэл1м емес; efrreyip торы ш олак 6epiK: м ы н салсан, аягын 6ip баспайтын 6ip м ы н тею м. Торы ш олакка камш ы дегешщз - жалакгын тШ мен 6ip есеп, ейткеш борбай жакты койшыга тапсырып, ауызбен ауыл-уй конган бо- латын. Торы шолактын жаны суйетш журш —аян. Бул- кектен де оган налог телегеш онай. (Ж елй, шабыс туске к 1рмеген нэрсе гой), О йткеш к ш к е н е булкектесе, кары ­ ны коры к -к о р ы к eTin, шорттасы уз1лш кете жаздайды. Онын б улкеп м1нген Kicire де п элен бапты емес. Оны бул- кектетем дегенше, томарлы жерде кокан арбага MiH. К,ойга мшген мал кул болып кетед1 гой. К,алайда торы ш олак уш тщ 6ipiHe косылган мал. Ол уш1м1з: жаман катын, ша- бан ат, етпес пышак кой. Торы шолакты неге сез гып отыр деп конырайманыз. Онын к1шкене к1лтипаны бар. Мана Эбен байдын уй1нде KypMerri конактар ко к дастар- канды жагалай отырып, шайга бас койды гой. Д эл сол кезде осы торы ш олакка MiHin К,ойтеке туйеге кеткен едг Малшылар да торы ш олакка уксап, жоктан езгеге epiHin, 6ipiHe-6ipi иек суйеп кетет1н едет1 гой. Т уйеш к о й ­ шыга с е н т , ауа жайылган бес TyfteciH кайырмаган екен. 03i кайырып алар деп, кой узап бара жаткан сон, койшы да айдап келмепт1. К у н кешк1р!п бара ж аткан сон, койшы мен туйеип энпмеде жур1п, атка жеHiл Т елпекбайды та- уып алмасын ба? «Сен барып, айдап келе гой?!» деп, торы шолакпен Койтекен1 ж1берд1. - 167 -

Экем осы койдын сонында журумен басы керге юрген, memeci байдын сиырын сауатын жет1м бала KiM десецп, ол —К,ойтеке. 9-дан 12-ге дейш К,ойтеке козы багып, 13- ке ш ы ккан жылы койдын сонына Tycin еде Tic какпаган бала койшыны ана койшылар «колды-аякты бала» керш, оган-буган жумсай беруш! еде К,ойтеке де жасынан коп жумсалган кеж!р бала гой, эйтпесе т1л алмаса, улкен кой­ шылар «токымаш» сыйлап коятынын бшген сон, жазган К,ойтеке тепендей туйеге тартгы. К,ойтекешн астында желком, онын асты торы шолак, колында шыгаршыкты кешнр камшы, кигеш шолак каудыр тон, аягында шана бас шокай. Коз барьщда туйенщ карасын керейш деп аягын тыпырлатып, шолтан eTKi3in торы шолакты борбайга салып-салып калады. Торы шолак кырсаудын кырсауы, бит ш аккан курлы кабарына келмещц. Торы ш олакты н керген кокайы осы-ау! «0й, жамандат!» Ой iciK келпр!... К,улагывды... И тон малы!» деп К.ойтеке тютенш, ш апка да, баска да, мойынга да урады. Сол кезде торы ш олак басын 6ip изеп, eKi адым- дай гана булк-булк борсандайды да, жоргасынан жаны- лып кеткен немеше, жалма-жан кыбыр аянына туседь Крйтеке тагы урады, боктайды, каргайды, сшейдк жулкы- нады, тыпырлайды. Торы ш олак Mi3 бакпайды. Ж улкы- нып-жулкынып К,ойтеке эбден терледк кол-аягы да тал- ды. Сонда да тыпырлауын коймайды. Элден уакытта 6ip донге ш ыгып, коз ушында булдыраган 4 —5 караны кордг К,ас карайып барады. Enai тез!рек жетейш деп торы ш о­ лакты тагы да баска, козге топей бастады. Сол топеуд1н уст1нде кеншр камшынын басы ушып кет1п, сабы шолтан ете тусть Олай isaefli, булай 1здед1. Ш оптен айыргысыз кещйр кайдан табылсын. KeHflip камшы адыра калган сон-ак, К,ойтеке мен торы шолактын басына 6ip алуан жана дэу1р туды. Бул floyip туы- сымен-ак торы шолактын мерей1 устем бола бастады. К,у шекесше, жука шабына жылтындап маза бермейгш шыбын- нан кутылды. Ш олак саптын cipey Tepire былп еткенш буйым кореш бе? BipaK бул дэу1р К,ойтекеге жайсыз кедш. К,ажып калган кары катгы уруга жарамады, урганы етпехи. Торы шолак аявды азайтуга айналды. Мына кыбырмен анау бес - 168 -

карага жете алмасын сездь К,аргап, зарлап, боктап, кеш п, актык куш ш жил, кос тепекке салып, тыпырлап керш еда, торы шолактан кайран болмады. К,ойтекешн журеп ертенш, куйш, долданып, кейш, жылап, домалан eiTi де, торы шо- лакты баска 6ip салып коя берда. К,ара тун жан-жагын кам ап жутып кояты ндай умты- лып келе жатыр. Таулар булдырап барады. Айдалада жер- мен-жексен кыбыр-кы бы р етш , домаландап К,ойтеке келеда. Ж урил енбейдг К,ай 6ip борбайы узын Kici. Тойта- ландаган шокай етж кегжшп кейш тартады, томаршагы бултылдап тайганай береда. Сонда да ентелеп, енттгш, жан ушырып, тырбандауын коймайды. Тер пушпагынан акты. Жыртык милык, жалбыр тымагын колына алды, жаман тоннын белш шештй Э легенде бойы онтек сейшген тэр1зденд1, аздан сон ш екесш е кы л бурау салган адамдай басы тарыла бастады. Тер катканын б ш п , жаман тымагын жалп eTKi3in кайта кид1. Не дегенмен жанды карга гой, борбайы тырбавдап, жер кенеше кыбырлап к еледг Bip Hri жер1 — алыс-жакы нды кеп кезш, тырбык борбайы жер мелшерш алган гой; ал- гашкы бет1нен адаскан ж ок. Элден уакытга серейген мой- нактарды K03i шалды. К еле-ак: «Ш ок, былай, а к т елек!» деп, шырылдап айгайды салды. Туйелер: «Сен кайдан к е л т калдын?» дегегщей эу ел 1 антарылып, 6ip карады да, жаяу К,ойтеке екен1н корген с он «Быж-ыж» деп мазактаган не- меше мойындарын какы райты п, кермегенс1п, кырындап жайыла бердг Эйткенмен тырбандаган К,ойтекешн ш олак агашы TipceKTepiHe тыкылдай бастаган сон, туйелер елейш дед1, айдаган жагына ыгыса берд1. Bip жаман жер1 —imiaae бас 6iari туйе жок екен. М ойнак ит кайб1р женге журген, 6ipiH кайырса, 6ipi Tepic лагып, с1лес1н эбден катырды. К,айырган сайын каргайды. «Жау алгыр, иттщ малы» деп кояды. Туйелерге «карагым!» дегенмен 6ip есеп. Тойталандап алас урып жургенде, OKmeci даладай боп кажалып калган екен, каны соргалап, майы шыгып, ауырып журпзбейд1. Жерде кырбык кар, гун. Амал жок, шокай е т т н колтыгына кысып, жаяу ж т р д г Эудем жер- ге бармай-ак, музга тыккандай аягы агаш боп катып калды. Аягы муздаган сон, бойы да жаурады...

Tici TiciHe сакылдап, д!р1лдеп, влд1м-талдым дегенде туйелерд* айдап, ауылга келш: келе мурттай ушып, ас уйдеп жаман жабдык ортасына Kipni. Мана б1здщ «жаксылар» Элдекейдщ М у ар эл нн мазак- таганына, Жынды Кдранын буаз м атуш ке болганына маре- сэре болып, жылы уйде майга тойып, «кудай берген Kici гой» деп байды мадактасып жаткднда, К,ойтеке: «Итон малы... а к шелек!» деп епле enipen, ycin елгел1 келе жа- тыр едк К,ойтеке жаурап келш, ycin жыгылганда, «тонып калды- ау» деп аяудьщ орнына, манаты койшы: —Торы ш олак кайда? —деп сурады. ©3i ынкы лдап, курсш деп, 6eTi албырап жаткан Вой­ теке: — К,алды далада... —деуге муршасы келш. —Ж урымын кургыр-ау! Оны неге тастап кетон? К.ас- кы р жеп койса, кайтесщ? —деп койшы конкылдап, жер- жеб1рше ж ета. К,ойтеке не жауап кайырсын, e 3i бойын жылыта ал- май, танауы таре б т п , тан б ек и п п ж аткан Kici. Тек бэй бш енщ «катгысын кайырып, жумсагын жумырып» жана болып келген шешеск —К,ойтекемшщ? Ас жедщ бе? Не гып жатырсын? - деп сурады. Баласынын ыныранып, TiciH ш ы кырлатканын eciTin, uieuieci: —Ой, жасаган, не болды? —деп касьша келш, у нш п едк баласы ьппкыньш, солкылдап жылап к о я бердг «Соры кайнаган пнркш , сорын кайнаган екен гой!» деп ш еш еа де кемсендедь Сол жатканнан К,ойтеке турган жок. Bip жумадан кейш тан сэрще торт кулакты ecKi б ей п т щ туб!нен уш-терт малай жер ошак казып, жазган сорлы- ны н к ш к е н е денесш кара жерге тапсырды. Мамырбай аксакал танертен Тыска шыкканда, сенсен iuiiriH кумю юсемен шарт буынган Эбен бай eKi колын артына устап, уш ж й т м е н кара атгы айналдырып жатыр - 170-

екен. Сыцар тагасы Tycin калы пты , соган жана тага так- кызбакш ы екен. М амырбай аксакал байга сэлем 6epin, касына таман келш турды. Байга сез каткалы: —Тагасы тускен бе? —дедг Бай «не кер ш турсын» дегендей, аттын аягы нан кезш айырмай: - Е!.. -д а ш . Bip ж ш т атгын кулагы мен шаужайынан устап, ендц 6ipi букпелеген аягын суйеп, yiniHiiii мийскер ж ш т шегенщ тукы лы н суырып жатыр екен. MiHicKep 6ip mereHi балга- мен шепшнргел1 жатканда, бай турып: - Оган болмайды. К ем тр ау ы зб ен суыр, - деда. Дуалы ауыз гой, кемтрауызбен оп-онай суырылды. —Улкен уйде, ш кафтын астынгы тартпасында, кппкене ак жэипкте таганын mereci бар, бейбйпеге айтып, одан алты шеге экел! —деп 6ip ж т т п жумсады. К ез ш ескен жок, ж ш т барды да алып келдг Ж ана mereHi кага бастаганда ат шапшып, айнала бердь Бай бар ынтасын салып, енкейш сыгалап: —Ш ынтагын соктырма! Турасына кетпесш , ш алкай- та как! —деп, ж1пттер1не кадагалады . Байга ю м с е з ка- йырсын, 6ipi аттын колтыгы н, 6ipi мойны н сипап: «К,ур, жануарым, кур!» деп атка enceciH салысты. К,аккан са- йын ат ш апш ып, ceKipin турмады. «Б айка, байканы» бай да кебейто. Сейтш жургенде, букпел1 аягы босанып Kerri. — Неге босатасын, дурак! —деп, бай аягын устаганга урысты. Ж ш т тавдайын кагып, аякка жармасып жатып: —Ш ылбыр уз4л1п Kerri, —дедь - Андагын кай шылбыр? Bepi KepceTmi! Ж ш т керсетп. Бай шылбырды Kepin: - KiMfliKi бул жаман шылбыр? Б1здщ шы лбы р емес кой! - деп акырды. Ат басын устаган ж4г1т бул атты н ш ы лбы ры кеш е куры кка тагылганын, мына ш ылбыр койш ы ны к1 екен1н айтгы. Бай: - К,урыктын ез бауы кайда? К,урыктан ол ш ылбыр неге алынбаган? 0 з жуген1не неге тагылмаган? - деп сурады. - 171 -

>KiriT курыкты н бауы у з ш п калганын, курык жылкы- шыда кеткенш бшд1рди Бай кейш. - Шылбырды куры кка таккан KiM? - деп сурады. Ж т т таккан KiciHi атаганда, бай: - И тпн баласы! —дедй Бай «итпн баласы» деген Kicire бапты болмайтынын ж тттер де б ш п, тым-тырыс болды. Ойткеш ол зорын тап- канда, байдын аузынан шыгатын сез гой. Бай ашулана бастаган кезде, туруды колайсыз керш, Мамекен уйге женелди Bip дуан елд1 аузына караткан атак- ты байдын шылбырга бола ренжнеш Мамекене уак мшез сек1лд1 кер ш д к Ш егенщ к ай жерде турганы на дейш бшгешне — «неткен умытпайтын шаруакор адам!» деп тан калды. BipaK Матайдын Эбенше мш тагуга болмайды. Ол б ш п ютейда, оньщ ipi мшездер1 т о л ь т жатыр. Эбен езшен жогарыга ш эюрт, ез тендесше кеюрт, езшен томенге устаз бола бшеди Берем лесе де, алам лесе де, кылам лесе де колынан келедп Бай бшмейин акыл жок, ол — imTi Kici. Орыстын, казакты н улыгы байды аттап етш керген емес. Бай улыкты кутсе, eciHeH тандырады. BipaK бай еш уакытта: «Мынаны былай кылы п берпнз!» деп айткан емес, тек сы й-курм етп бдсына асыра береди У ак-туйекп айтса, байдын некерлер1 айтады. Олар да бай­ дын co3i кылы п айтпайды: «Елдш камы ушш ... пелен- туген» деп жакауратып, майдалап келпредн Ол т у г ш елдщ уак-туйек сезш е де бай e3i Kipicneftai. Ол тек: «Ананы уйпвдер, мынаны буйпндер» деп, кыскаша буйрык кыла- ды. Сырдан сынараяк еткен куда ауыз билерг некерлер! плдш майын агызып, канын тамызып, энпменш иш кан- дырып, nicipin, Tycipin экелш , «ток етерш» байга еснртеди Бай не макулдайды, не оз калпына келпреди Ш айдан кеш н байдын некер-билершщ 6ipi Мамырбай- мен, 6ipi Иманбаймен, 6ipi Мус1рэл1мен онаша шыгып, сезге Kipicri. EKi-уш сагаттан к ейш п энпм енш ток eTepi мынау боп шыкты: 1) М у а р э л ш ш кудасын кещпрш, келш ш берпзуге бай мш дегп. Сонын уш ш Мус1рел1 байга 6ip жаксы ат сый кылады. - 172-

2) Мамырбай аксакал кудай дескен кудасы нан айры- лады, ейткеш ол байдын душпаны. Малый да, ж еарш де Keripy керек. А кбш екке бай орын тауып бередп 3) Иманбай би кол астындагы 0piK деген ж е а р катын- ды eKi баласынан айырып, 1ргеден ш ы гарып, алты карага М амырбайга сатады. К,алынмалдын 6ip карасы - байдын сыбагасы болады. 4) 0 р ж катыннын м алы б ел кж е туседа. М алды н жары- мы мен eKi баланы 6ip жамагайыннын колы на берш , к ал ­ ган жарымын жаксылар у л е с п р т алады. 5) Мамырбай аксакалдын 6ip м уддеа - М укашты мука- ту болса, оны жайгастыруды бай мойнына алады (К,алай жайгастырганын кеш н eciipci3). С ейтш кешеден 6epri сы й-курмет боска кеткен ж ок, ececi толды. Бай —кудай берген Kici гой! «Кудай бергенге кул ай беред1!» деген осы да. Етке тойганда, «куда мын жылдык» деп казак боска шатады: «Мын жылдык» болса, М амекен кудасынан неге айрылды? К у п т л е р е з там агы на б1рдене ту а р е р д е : «Жет1м- ж еард щ к ез жасы... Эдшдйс керек... Обал бар... К,удай бар...» деп к елпрленедг Олай болса, 0рйс неге жаза тар- тады? EKi баласы неге зарлайды? К,ойтеке неге жасын жерге Tereni? Суттей уйы п отырган, ш ы н суйю кен асы к жар- лар —Акбшек пен Бекболат неге айрылады? К,айда ш ындык? К,айда эд1лд!к? К,айда адам герш Ы к? К,айда кудай? К,айда киямет? Ойланындар, бейуаздар! К,аскыр e 3i де ойланбайды. Эбен ауылына баргандагы Мамырбай аксакалдын ат- косшысы Итаяктын Ултарагы едг И таякты н aKeci - Ба- кыраш. Бакыраштын aKeciH адам да бшмешп. С ондыктан Ултарактарды журт «тубы жок, ш унак кул» деуш 1 eni. Ултарак кол-аягы бакандай, кара жон, солапат, кесе ж т т efli. Ат баккан, ш ап ш апкан, самаурын койган, ет асаган- нан баска «жаксылардын» сезш е араласпаган ж1г!т ед1. Жасы кы ры кка келсе де, эл1 катын алган жок. 0 й т к е т езш ен улкен eKi агасы Байпак пен Ш улгау да 45—50-ге - 173-

келгенде тертеу ара 6ip катынды арен алган гой. Ултарак сол «жецгеамен тамыр» деп, ауыл-уйдщ катындары есек кылар еда. ©йткеш агасы Байпак «mipiK неме» болган сон, Ултарак «жаксылардын» жанына epin, ет жегенге була- нып, женгесш катынынан жаман сабаушы едь Аксакал Эбен ауылынан келген сод, Уркиялар: - Улкен Kici не 6iTipin кайтгы? Не сез болды?.. —леген­ де, Ултарак тайдын сем1з болганын, майдын сол калпыме- нен кайтканын, кандай мушелерш салганын тэптштеп сойлей берда. Олан сонгы 6ip улкен эщ тм еи «буаз мотуш­ ке» болды. Ултарактан жарымаган сон катындар: - 0 й , солапат! 0 й , сонкадам! CeHi буаз мэтушкеш керш келуге ж1берш пе едж? —деп келемеж кылды. - Ешп кайт дейспгдер? Мен к ергеш лш айттым... —деп У лтарак к уш лж и бердк Аксакалдын дауысы ашыгырак шыкканына Караган­ да, улкен жумыс 6iripin, кещлденш кайтканы байкалады. Ертенш е аксакал 0Mip сиякты ауылдьщ кейб1р еркектерш ш акырып алып, катын алм ак болып кайтканын ecTipni. Агайындары куаныскан болып, «кайырлы болсын» айтыс- ты. 0 здер1 де осыны ойлап журсе де, айтуга бата алмай жургенш 6mnipicTi. Еркектер бшген свзд1 ойелдер естшей турган ба? Бул ецпм е Акбшектщ де кулагына тида. Акбшек сыртына шы- гармаса да, тым болмаса анасыньщ жылын кутпегенше ренжшн деда. BipaK екесш е не десш! Балалардын, шаруа- нын камын ойлап асыккан шыгар деп 03iH-e3i жубатгы, тек Toyip адам боп жолыккай ед1 деп пледа. Апасы олген сон ещц 6opi6ip гой, несше к у йт-ш ссш ? Жоне оз кайгысы ез1нде, экесш щ катын алганын тексергендей боп жур ме? Бул хабардан кейш 6ip жума етер-етпесте, мал алуга 5 Kici кудалар да келш калды. Бастыгы энеуп Иманбай би, e3reci жамагайындары. Bip кой сойылып, куйрык-бауыр жел min, ертещне кудалар уш сиыр, 6ip ат, 6ip тай, 6ip туйе алып, ауылына кайтгы. К,атынды экелуге аксакал 0Mipfli, К,ажйсенда, тагы 6ip-exi жолдас косып ж1бердь Exi кун отш, ymiHmi куш кешке А кбшектщ жана шешесш алып келда. Ауылдын катындары уй iiuiH дурыстап жиып, сыпы- рып, тазалап, шашуларын да эз1рлеп койган екен, алды- - 174 -

нан шыгып жаяулатып экелш , тер уйге K ipm in: «Ы-жо- лын к у п ы болсын!» деп, кексе катындар шашу шашты. Ж ана шешесш А кбшектщ касьша таман отыргызган едь Сара Акбшектш алдында, aKeci еркектермен торде отыр еда. Катындар камалап, балалар анталап, уй iiui Kicire л ы к толды. А к б ш ек ж ана ш еш есш е к е з к ы р ы н сал д ы . K e 3i тйсшиген, жука кабак, каймак ерш, танкы мурын, тымы- райган, кайкандау кара сур адам екен. Уйге жы лан Kipin келгендей, Акбшектщ журеп су ете туеп. Сара Акбшекке карай тыгылып, кез1 бажырайып, урцскен тайлакша ожы- рая калды. Кджшен кез1 уйренш келген гой, еш нэрседен хабарсыз —кш м ш шешшщ, экесш щ алдына барып жан- тайды. А ксакал к езш ш куйрыгы н 6ipep ж1берд1. Не ойла- ганын KiM б1лс1н, балаларга: —Топырламай, шыгындар! —дед1. Мундайда катындар жыбырламай жай отыра ма? Кйпкене Сарага: —Мынау апан, карагым! Саган ана болам деп келдг.. Бара гой! —дестг Соны айтканда, жана апасы: —Келе гой, —деп алаканы н ж айып ед1, Сара онан ж а- ман урейленш, Акб1лекке ты гыла туст1. — Ещп кайтс1н! Тосыркап жатыр... бала гой... эл1-ак бауыр басып кетед1 гой, — деп катындар жайластырды. К еркембай деген кемп1р жана memeciH ком сынды ма. Сараны аяды ма, бэйбппеш жоктады ма: — Е-е-й, жасаганнын eMipi-ай! —деп тамсанып, кезш суртп. 0Mipi кермеген, ойда жок, жат адам yftip болганша не заман. Мшез1 уйлесе ме, жок па, оны айтуга да болмайды. Оган караган жок, катындар жана шешесше Сараны оп- онай тели коямыз деп ойлады. Сара отыгып, есей!п калган бузаудай бетен енеге жуымады. EHeci де касына таянса, аягын сер1ппегенмен, и1гендей, мек1ренердей Typi ж ок едк «MeHi eKi баламнан, малымнан, неше жылдай уйрен- ген, бауыр баскан жер1мнен айырып неге сатып алдын? Сондагы TypiH мына буры л сакалы н ба?» дегендей, 0piK окты K03iMcn аксакалга 6ip-eKi карап койды. Ол карасы - 175-

касындагы катындарга унамады: «1Шркшшц квз карасы калай жаман едй Kici отырганда карам ай-ак, иба кылса кайтетш ед1?» —деп ойласты. К,арк,ындары басылган сон катындар тарай бастады. Тврт-бес еркек, 6ipai-eKuii катын калды. Уйлерше кайт- кан катын да ж ана б э й б ш е т сынай сейлесш бара жатты. Bipeyi: - К эш р д щ тш р ей ген K03i жаман екен, ондырмас, - дедь Енш 6ipi: - EpiHi каймыжыктай екен, сезге соккан шытар, - деп. Таты 6ipi: - К,абагы кайрактай боп, танауы делдиш тур екен, дэу де болса кекайыл, долы шытар, - десп. Бэйбш е маркумта салыстырганда: - К,айдагы... Баскан i3iHeH садата кетсш , —дестк «Балаларга калай болар екен?» деген сурауга: - Эй, мынау шеше болып жарытпас, катыгез тусакша бедарейт тур екен, —десп. GpiKTi кад1рлеп, ешк1м epin келмеген1 де катындарга свк етп KepiHfli. - С ока басын сопитып коя 6epreni Heci? —деп тамса- нысты. Уркия токалга шай о п е р т отырып, байкастады. 0piK тук кымсынбастан, пзесш шошайтып, журтка карсы карап. шалкайып отырып шай iiirri. Уркияга онысы унамады. «Жана тускен Kici, тым болмаса кырындап отырсайшы!» деген ой кедш. GpiKTiH байы олген жecip катын екенгн, ею баласы онда калганын у м ы тьт кетп. Ж ана тускен эйел баягы ез1не уксап, сызыльш, уялып туру керек деп шамалады. Ac iuiin ж урт тараган сон, катындар торге тесек салуга KipicTi. К екселеу катын бэйбпненщ кус тесепн кешртш , алаканымен шартылдатып, байдын орнына салды. Оны кергенде Акб1лектщ imi казандай кайнады. «Ecin апасы- ны н касиетп орнына элдек1мн1н жаман катыны шыны- мен жатканы ма?! Апасынын аруагын корлады гой, аяк асты e n i гой!» М ана алгаш кергенде-ак д ен еа жи1ркен1п едд. EHfli апасынын тесегше жататыньш кергенде, бул бетен катын А к б т е к т щ асыл HopceciHe озбы рлык кылгалы, - 176-

б1рдецесш урлагалы келгендей керш дк 0 зше де, осы уйге де жау деп тусшдк Бурын Tepri уйге жататын Акбшек, бетен катын келген сон, ею бауырын алып, ауыз уйге жатты. Ботен катын к е л е-ак б о р т айдап ш ы гып, о к е а н жеке иемденш кеткеш де Акбюекке ауыр тидк Экесшен б1ржола айрылгандай кердЕ К еп к е д ей ш А к б т е к т щ K03i ЕпшбедЕ T opri уйд еп экесш щ сыбдыры тон жермен журген аттын дуб1рш дей еспл ш жатыр. У лкен KiciHiH e6i де кетш калады екен. 0KeciHin дем алганы, жетелгеш... К аты нны н шы лапш ы н салдыратканы, судын сарылдаганы - 6epi сайрап тур. ЕспмейЕн деп, керпемен басын туйыктап оранып 6ipa3 жа- тып ед1, оган да болмады. Бурын апасы барда муны н 6ip де 6ipiH кулагы еспм еуип едЕ Ещц e3i де катын болып к а л га н д т ме, немене, oftreyip кулагын салмайын десе де epixci3 сала бердЕ Бурын о к е а н оке деп ойлаушы едЕ Енд! oxeci журт к езш ш е биеге окыранган айгыр Topi3fli к е р п ш , экесш уятсыз, жаман адам Kepin, жирендЕ.. С ейтш жат- канда, кара муртпен, Бекболатпен 6ipre жаткан, куш ак- таскан кундер кезш е елестеп, ез к ецип де ер к е кп тЕледЕ 0кес1н мына бетен катынга кызганган тор1здендЕ Адам- нын есше келмейтш жаман-жаман, былганыш, жирешш ойлар басына келш, ещц езш ен-ез1 жирешп, денбекшш, кайтерш бйшедЕ М ундай ж аман ойларды ойлауга и м , не себеп болганын да бше алмады. Калайда журеп лупшдеп, басы айналып, туншыгып, пысынап, кеп азап тартып жа- тып, обден талганда кез1ш ндЕ Ертещнде тундеп бетен катын элдекашангы осы уйдщ байыргы катынынан жаман ерте турып, тесек жиып, бай­ га дэрет алгызып, орамал о п ер т, шылапшынды шыгар- тып, сымпындап, кужандап, ажарланып, кулпырып турегелдЕ Шай ш кенд е кешегщей А кбшектщ касына отырмай дастарканнын ана басына, апасынын орнына, аксакалдын касына отырды. Астына терт кабаттап корпе де салып алыпты. Акбшек exi бауырымен дастарканнын бу жак шет1нде калды. Уш бала 6ip жак, ана катын 6ip жак секЕпш кершдЕ К ак ортада —терде oxeci отыр. 0Keci булар ж актыю бола ма, оны ю бола ма, 6ejirici3. М ына катыннын отырысы, турысы, лезде «бейбше» бола калга-

ны, дастарканнын басына, экесш е жакын отырганы... - 6epi де Акб1лекке унамай отыр. Бул катынды «апа» деп атауга ындыны каламай, енш не деп атарын тагы бые ал- май отыр. BipaK «апа» демеске тагы болмайды, экесше катын болды. Ол катынга бола емес, экесш щ к е ц ш ушш «апа» деу керек. К,атын алу экесш е л айык болды. Экесше лайык болтан к к е Акбшек карсы туруга жол жок. Осы- лай болута THic. М ш е, А кбш ектщ жубанышы. OpiK шаруакор катын боп шыкты. Ш аруакорлыгы гой: белдемшесш байланып, женш сыбанып, согымныц ш ек- карнын аршыган катындарта колтабыс кылып ш екке жылтан карак май ж1бермей, 6ip табакка белек жинады. 1ш ек-карынш ы катындардьщ некесше басылтан шакпак ет, шажыркай, уйкы, бел тамыр, шолак кещрдек, талак сиктыларды да: —Bepi экел , бермен! —деп, танауы ж елбендеп, астаута сала бердь OpiK кырындаган кезш де катындар 6ipiHe-6ipi карап, ершдерш шыгарып: - Мынау 6ip ындыны жарыматан mipKiH той! — деп кункшдестт К,азы -плгенде, ш ужык, буйен карта кылтанда, муше бузганда OpiK e3i какайып карап отыратын болды. Не- гурлым OpiK кытымыр, кунтакты болтан ^ й ы н , сотурлым катындар да epericin, урламайтынды урлауга айналды. Бурынгьшай емес, малшы, кулшы да шемшгген кысым керш. Есепке юрмей, емш -еркш тиетш imeK-карын, екпе, к етен , мойы ндар да кы л га Ti3iafli. OpiK ас салуга да шеберлйе ко р сета. Бурын сотым сойган KyHi бейбйпе маркум ауылдын ккллерш шакырып, жылы-жумсагын асып, 6ip тойгызуш ы еш, биыл ол да болмады. Сейтш, OpiK 6ip жак, ауыл 6ip ж ак болута айналды. ©риске нара- зы болгандар А кбш екке кел ш м ун шакты. Акбшек 6ip- eKi корпи катыннын сезш е Kipicin: —Апа, не кыласыз? Бурын алып журген Hepceci гой, - деп еда. - Ас-суда жумысын болмасын! Бар, iciHfli кы л, —деп 6eTiH кайырып тастады. «Осы yitai тез байытуга келген гой» деп, ауыл-уй OpiKTi жарадай керш. - 178-

Онын бэрш де Акбьтек еден кылм ас ед1, А кбш ектж жанына бататын кылыктары да керш е бастады. Bip куш Сара бауырсак сураса, бере коймайды. Б1рденеге айналып жатты ма, KiM бшсш. Сара кы нкы лдап, иыгынан тартып, мазасын алып коймаган сон, 0piK ашуланып: —С енщ -ак жыланшыгын курып тура ма? Неткен бала езИ - деп, Сараны тебеге 6ip кояды. Сара ж ы лап е пкесш е келедь А кбш ек ол ж олы ундемейдг Тагы 6ip рет те: «Аягынмен алашаны былтайсын» деп Сараны HTepin тас- тайды. Сара тагы жылайды. А кбш ек тагы ундемейш. Енда 6ip кун1 Кажжен байкамай кагып кетш, лампынын шы- нысын киратып алады. 0piK оны ж елкеге 6ip туйеда. Оны- мен де коймайды. - 0 й , кагынды! 0 й , туйнеме келсш! Добалдай боп, к езщ шыгып к ето ме? К е к шешек! —деп, жаман-жаман каргыс- ты согып жатканда, А кбшек Kipin келед1. М ундай каргыс- ты бурын ecTin керген ж ок кой, ш ыдай алмай куйш KeTin: - Не кылды? Ненш будщрда. Баланы сонша каргап... Ауыл- уйден уят емес пе? —деп келе жатканда 0piK кимелеп: —Т эйт api, албасты катын кар! С е н ш не? С ен неге кыс- тырыла калдын! М енен тумалы дейттн шыгарсын... К,арга- мак ту п л 1 отка тастап ж!берсем де, мен1н колымнан ала- тын Kici жок. Балага ара тускещц керсетпе! Пай! Бауырын екен, кердж! KepepMiH бауырынды ала кеткешгцп?.. Эл1- ак кетесщ байына! - деп шаптыгып, ит TepiciH басына кап- тады. Акб1лек: —Ойбай-ау! Уят кой! Поленшенщ катыны дейд1 гой, — деп, тагы б1рдене айтпак eni, 0piK одан жаман дэу!рлеп: - К,атыны болсам, не кыппын? О йнас кы ппы н ба? 0TipiK айтыппын ба? Кудайга m yK ip, о н колым таза, аузым оймактай! К елсем, кудайдын жазуымен кел1п отырмын. Аягынан келген дейтш шыгарсын. Кудай сендей o6Hipi кеткеннен, орыска салдакы болганнан сактасын! - деп, бастырмалатып, аузы нан Ke6iri бурк ы рап ж атканда, Акб1лек шыдай алмай, е т р е п шыга ж енелд1. Сараны жетелей-метелей, А к б те к агыл-тег1л боп Уркияныкше барды. Солыгын баса алмай, ышкына кен- к1лдеп отырып, есиген сезш айтты. У ркия Акбшект1 ал- дына жаткызып, шашын сипап, аялап: - 179 -

- К,ойшы енщ, калкам! К,оя гой ендк Сол цпркшмен кайдан Tipecin калды н? Ол 6ip KepreHci3 адам гой, - деп уатып ед1, Акбигек уанбады, апасыньщ жоктыгын, e3i мас- кара болып, бойына арылмас пэле тагы жабысканын айтып: - ...М ен 6ip сорлы гой! М енен сорлы KiM бар дейсщ? Будан да елгеш м арты к efli гой! —деп солкылдады. Акбшектщ жылаганына к е ц ш босап, У ркия да жылады. Exeyi жылап-жылап, эбден cuieci курып, маукы басыдды. К еш ке таман. «Экен б ш п койса, уят болар» деп, K93i кы п-кы зы л боп icin кеткен Акбигек пен Сараны Уркия ертш уйше апарып салды. Балаларынын мундай куйге ушыраганын экеы кермеп пе? Корее, оларга буйреп бурмап па дераз. Ия, дейтш ж ен д аз бар. Еркек уйде отыра ма? М алга, шаруага бас-коз боп, кеб1несе далада журед! гой. Ж оне б1здщ М амекен секций ел адамы тобенщ басын, коранын бурышын, кидьщ тубш босатпайтын эдет1 гой. Уйдеп катыннын не деп жатканы, баланын негып жургеш, олардын ойын пэлендей белмейд1 Уйде басы агарып отырган катыны бар. Тузде малай бар. Ендеше, шаруа тугел деп есеп кылады. У й imiHfleri мерез- дей mipin жаткан бпеу жарага олар козш салмайды. Зоуде K03i Tycin к,алса да, кормеген, б!лмеген боп журе бередг Неге десен, к атын-баланы н созш олар уак, бос сез керед1. «К,атын ит оттайды да кояды , бала хшркш жыламай журмейдЬ» деп, оздерш уй imiHin ш ыршуынан жогары, ipi санайды. Еркек улы кеуде келед1 гой. Ой, карындастар-ай! Дуниеде сез баккан адамнын ата- гына кызыкпагайсын! 6 зщ д1 03iH к у н кыласын! Ой, ба- лалар-ай! Дуниеде бойын оспей, буганан катпай турып туган анан елмесш! Жас журепнД1 канды жаспен шер кыласьщ! Ой, к ок opiM, жастар-ай! К вю репнд еп жылы ж урек п бауырмалдыкты KiM 6epfli саган? Элдилеп, аяла- ган, аяган, бойек болып, б агы п-каккан KiM ceHi? Ана... Ана... MeftipiMHi ана. Адамды суйпш , ар-уятты, квргешп бала болсак, 0KeMi3re 6ip есе, анамызга он есе борышты- - 180-

мыз. Тэяам еггж 6i3fli тэрбиелеген аналарга! К э п ж асасын аналар! KecereciH кегертсш балалар!.. 0piKTiH 6ip-eKi балаларга урыскан дауысы ш ыгып жат- каны н eciTin аксакал: —К,атын, койсайшы! Не керек баламен урсыса 6epin, — деген болды. Аксакалдын кезш ше бэсендегенмен, она- шада катын езш ж ш кылып журдг «Не дер екен?» деп, Акб1лек егей ineuieci жылаткан бауырларын экесш е яаб ер т байкады. 0Keci: —Эй, катын-ай! CeHi ме!? —деп ещтмесше айнала бердт Аксакалдын катынга бата сейлей алмайтын да м еню бар. Жасы болса келш калды, катыны м ушел жарым жас. К,атыны кез1не ш еп салса немесе урам деп KeTipin алса — е л ш гой. Енда картайганда каты н сабап не баркадар таба- ды. Вершен бурын бул катын шаруасын тап-туйнактай уксатып отыр, кылганы колайына жагады. Мундай катын болмаса, уш уй бола ма? К,атын ала беру — онай емес. К,атынмен шатактасып жату — елден-журттан тагы уят. «MeHiH осы ойымды б т м е й ме екен? М аган жаны ашы- май ма екен? Балаларды койгызса болмай ма? Шыршау шыгара бермей» деп, аксакал 6ip кабат Акбшекке де ренж1п кою ш ы ед1. Энеуп урыстан кей1н 0piK Акб1лект1 иы ктатып алуга бел байлады. Шам сенсе ©рж сыбыр-сыбыр eiin, аксакал «е, е, е» дей 6epymi едь Сол сыбырдын Ko6i Акб1лек бола- ды екен. «К,ызын мен1 Kici курлы кермейд1. Ас-судьщ б и л т н маган беретш емес. Балаларды азгырып, маган жау кып койды». П елен жерде пелен етп деп, eiipiKTi шындай гып, кулагына токи беред1 екен. Алгашкы кезде аксакал: «К,ой! Бала боп па? 0йтпес, eci бар гой» десе де, кунде оки берген сон сенбек кой: «Осы катын неге айта беред1? Элде рас та шыгар» деген кудж 6ipTe-6ipTe пайда болды. Дала мещреу ак кебш. Bipece жел ыскырып боран со- гады; 6ipece сакылдаган сэры аяз болады; 6ipece шашагы салбыраган бозгыл туман басады. К,орадан ш ы кк ан сиыр- дын бакайы сылдыр-сылдыр етед1. ETiKTiH сыкы рына eciK ун косады. EciK ашылса eKi арба аяз уйге Kipefli. Тыска шыккан кара сакал демде картайып, сакал-мурты аппак болады. К,атын-бала жылы уйден шыкпайды, катынас

сирейд1. Еркек малмен элек. Карлы кы с кара албастыдай басып. адамньщ кырыс-тырысын жаздырмайды. Адам 6ipiHeH 6ipi кысты н к е п н алатындай, кырти кабак боп, тонырайысып отырады. Кыстын сондай тар камашау, тымырсык кундершде эйелдер 6ipiH-6ipi андысып, кылп еткещц кылта Ti3in, есек- теп, урыс-кагыспен етю здт OpiK есекхш катындарды ба- уырына тартып, береген Kici болып алды. Жар дегенде 0piK, Уркиямен устасты. Акбнтекп азтырып, езш е каршыга кылы п салатын У ркия деп укты. У ркия келсе, бас Tepici аузына тусш, юрпщей жиырылды. П еле 1здеген адамта сыл- тау табылмай тура ма? Bip куш Уркията: «Ку бас, канш ы к келме уШме, м анымнан кеш жер ау л ак жур!» деп, жерден алып, жерден салып айдап шыкты. Уркия да токалдын мш ездерш ауы л-уйге даттап, езш е тш еулестер тапты. С е й т т , М амырбай ауылы - eni удай партия болды. Bip жаты —OpiK бастаткан кернилердщ катыны, екшна жаты — У ркия, А кбшек бастаткан ауылдын к е г а ш л т . Аксакалд1- к 1нен ш х т -ж ей ш й бар кедей катындары тамакка саты- лы п, 0 р ж к е ауды. 0 з ауыз ашары езш де, Kicire жалы- нышты еместер1 У ркия мен Акбьтек ж акка шыкты. Партия болтан сон 6ipeyfli аяй ма, 6ipiH-6ipi мукатута тырысып eTipiKTi, eceKTi ep6iTe бердь KiMHiH не MiHi, не жаманды- гы бар - 6opi де тершдй казылды. Т алай жасырын сырлар жарыкка шыкты. Осы казбалаудын, андысудын салдары- нан Акбшектщ ею кабат екеш де мэл1м болды. Бул хабарды естненде 0piK елген байы т1рш п, eKi ба- ласы колы на тигендей куанды. Дуниеде эйел 6ip-6ipiMeH ештеспесш. Эйел еш тессе, аяу дегещц бшмейд1, ар-уятты, адамгершшк™ умытады, кай-кайдаты жаранын аузын жулып алатын нэзж , жанды жерд1 андиды, кай-кайдаты жан ш ош ы рлы к бы лы к icKe Kipicefli. Эйел шакса, шаян- нан бетер шагады. Эйел OMipi кеипрмещп. «А кбыек eni кабат» деген ce3fli к улаты ш алтанда Орпс - Э! Ш eш eciн iн к y ftiri ек ен десем , уЫ леп, жата 6epeTiHi... кем залы нын туймесш салмайтыны... шапанын аркасынан тастамайтыны сол екен гой, —дедт Содан кейш OpiK б1рталайга дейш А кбшекпен аразды- гын умыткан юсщей сейлесш, жылы ушырап, жылман- - 182-

дай калды. Неге буйтш жургешне Акбшек тусше алмай тамсанды да журдь Bip кун1 Акбшек тыска ш ы ккалы турегеп едг OpiK кам- корсып: — 1ш щ е жел карысар, туймещ п салып шыксайшы! - деда. Шын екенш , аярлык екенш бше алмай, Акбшек кудпстент, KipniriH муная 6ip кагып, ундемей шыгып к ета. Тагы 6ip KyHi 0piK эбд1ре акдарып, терт кез сантон та- уып алып, Акбшекпен акылдаскан болып, езше кынама nimTi. 0 з кем залы н унатпай, А кбш ектщ кем залы на са­ лып niiiiyai калап: — К,арагым, сенщ кемзалын маган куйып койгандай шыгар. Б елш щ киганын корейш , туймещ п салшы! —дедп Enai аярлы к екенш Акбшек сездп —Мен киюш1 ме ем? 0 л ш есен, е з бойына елш ей бер! — деп, кемзалы н ш еш ш, лактырып ж1бердк 0piK oni де кез1 жетпегендей, танертен, А кбш ек уйы к- тап жатканда, акырын барып, керпесш ашып карады. 1шше суык кол тигенде, Акбшек шошып оянып: —Э , 9... Йемене... бул kim ? —деп, урпиш турегелш eni, 0piK: —Корпен ашылып калганга жауып жатырмын, —деп жубаткан болды. OpiK из K03iH жетюздп К,апысы жок, д эл озй Бейшара куны калгандай, неге сонша кудалады екен? Акбшек 6ipfleneciH алды ма? T eri, к у ны к алган гой. К,уны емей, немене? EKi баласынан айырып, А кбш ектщ э к е а сатып алды. Мынау ш алдын eKi кш ж ене баласын корген- де, 03 балалары есш е Tycin, «олар не боп жур екен?» деп, шпн жарып ж1бергендей болушы едп «Ит аш уы н тырна- дан аладыньщ» Kepi гой, козш е кер ш геш , эл1 жеткеш - Акбшек едп BipaK OpiK байга бауыр баскандай, дуниеш бала кылгандай, оз балаларын, откен кунш умытуга да айналып бара жатыр едп Онын куйтгегеш , Ko6iHece жана OMipAiH кызык-ш ы жыгы едь А кбш екпен ooiTiri эуелде вткен кунш коксеуден туса да, журе-журе ол себеп умы- тылып, enai тек оштнстщ кызыгына тускендш тен omiryuii efli- Жыгылганды жудырыктау оган - онер, мактан ecenti - 183-

кершугш едг ©йткеш адам - айуаннын айуаны гой. Юмнщ басына зобалан туса соны табалауга, мукатуга, одан api батпакка батыруга кумартып турады. Табаласа, аягымен таптаса, сонда айызы канады. Ocipece ел мактаган, Kipci3 адамды - юрлеуге жаны вш болады. ©йткеш Kip коцш адам Kipcisai коре алмайды, куидейщ, оны да оз1мен бас- тас, езшдей кылуга тырысады. К ыстьщ аяк кез1нде, Орле аксакалды эбден оз1ме карат- тым гой дел, ceHiMi куш ейген кезде, Акбшектен актык к ош лш шыгаруга, eKi кабат екеш н еспртп. Аксакал аягы- ньщ астынан аю шыга келгендей, шошып Kerri: —All! О!.. К,ой... К,ой!.. 0 й... 0 й ,.. - дей бердк К,атын жанын 6epin сещирдг «Оны азсынсан» дегендей, босана- тын м езгш таяу екенш б1лд1рдь А ксакал абдырады, састы, кысылды, жан терге TycTi. Б ул к ы з касиетш ен айры лды дел OKiHin, кызганып, ж и рен т журген устше мына хабар тобесшен жай тускен- дей болды. Тунеугуш Эбен ауылына барганда, Акбшекп баска жерге бермек бол, сез байласып кайткан едг Ол беретш жерден хабар болмай кетш едг Эбеннщ тш не ceHin: «К,ызымды Бекболатка бермеймш» дел, сутгей уйып отыр- ган кудасына солем айтып xiGepin едг «Не онда жок, не мунда жок, бул кы з 6ip масыл болды Foft. Отпей калып, a6HipiMfli алмаса и п едЬ> дел жургенде, мына хабарды еспген сон, кызынан б!ржола кешл1 суьщы. «Буйтш мас- кара болганша, неге баласын TycipTin тастамайды екен? Бул —орыстыц баласы гой. Орыс ту гш , ез куйеуш щ ба­ ласын он жакта тапкан кызды KiM ecTireH? Одан маскара нэрсе бар ма?» дел, аузын шайнады. А кбш ект тауып экел- ген кездеп жиренгеш, кынж ылганы, мынаган астар бол­ май калды. Япыр-ай! Бул кызды еаш кайтсе екен? Коз1н кайтш жойса екен? Буындырып олтзрер ме efli? Таспен атып елтлрсе —кайтер едй К,ол-аягын байлап, суга тастап ж1берсе не етер едй Осындай ауыр ойлар жанын жеп, xirepi кум бол, ш кеш ас болмай, 6iTey жара аскынып жургенде, 6ip куш кора- нын шпнде касына катыны келш: - К,ызын толгатып жатыр! - дедг А ксакалдын K03i канга толып KeTri, дауысы кырылдап: - 184-

- KeTip, кетчр... бэлекегп! Ж огалт к э т р д щ кезш ! Керсетпе, керсетпе! —деуге FaHa т1лi келдь 0piK укщей ушып, А кбш екке келш : - Э кен бул уйден кетсш деп жатыр! Тур жылдам! Кет! Бар ана сырласына. К ел1мд1-кет1МД1 Kici бар. С е т жайра- тып отыра алмаймыз?.. С енщ каганагынды жуатын мунда Kici жок, _ дед!. 03i киналып, кур жаны отырган Акбшекке мына сез калай тигенш созбен ж е тю зт болмайды. А кбшек eHceciH суйретш , буШрш таянып, 6ip басып, eKi басып, эрен л е­ генде У ркияш кш е жетп. Кектем нщ алтын Kyperi карды бордай тоздырып, жер кексокта болып ж аткан лайсан кез еда. К еш ю телд1 алып, кой-козы ш улап, ауыл азан-казан едБ Сол коп ш уылдын ш ш д е Акбшек те epireH кардай агы л-теп л боп, козы алып журген Уркияга жолыкты. - ...Ойбай-ай! Енда кайтесщ ? Б1здпанде 6ip-eKi Kici отыр еда. - Ендеше, м е т 6ip жерге апарып буындырып елт1р, олт1р, женешетай! Bopi6ip олген KiciMiH гой! —деп зарла- нып жалынды. К ой, карагым, жаман соз айтпа! —деп, У ркия колты- гынан суйемелеп, ез ушне таяу Керкембай кем трдпсте алып келда. Бул 6ip —баланы кеп тауып, жалгызынан баскасынын 6opi узатылып, ел in таусылган, ауыл-уйДЩ ж1бш Hipin, жабуын, сырмагын сырып, Tirin ку н Kopin отыратын, кощлшек, Toyip к е м тр еда. Жас катындар оны «коке» деуип efli. Ж алгыз баласы Мамырбайдын ж ылкысын багушы efli. К ем трдщ жапырайган жаман тас корасы, кор секивд сы- гырайган кш ж ене кужырасы болушы efli. Кужырасында жощц тосешш те жок, тайтерц шокпыт, ши, салам секщда б1рденелер жатушы efli. У ркия осы кужырага Акбшект! Kipri3in, «кокеге» мэн-жайын сыбырлап айтгы. - Ойбай-и! Ещн кай жакка барайын?! - деп, KeMnip байгус букшендеп, жаман пенншц Ty6iHe, бурышка ecKi текеметтщ тамтыгын, ш окпыт, KopneciH тосеп, корасы- нан кур екелш , жш кура бастады. Ол кезде Акбшектщ толгагы 6ip устап, 6ip кайтып, толгак кысканда не отыра

алмай, не жата алмай, не курулы курга асыла алмай, шытынап, ынырсып отыр едк - Е-ей, карагым-ай. Сабыр кыл, сабыр кыл! Бипатимага сиын, Бибатима nipine, — деп кемшр байгус куб1рлеп, ушю рген боп, кулм ен ушыктаган болып, iuiiH сипап да- мыл кормей жур. Толгак кысса Акбшек курга асылып: «Бибатима. nipiM, Бибатима! Жанымды менщ кинатпа!» - деп, дауысын эрен шыгарып, т ю тен т шытынады. А кбтек курга асыларда, Уркия артынан кушактап, суйемелеп ед1, кемшр: - Ойбай, сен былай тур! 0 з щ шермендеп ж у р т , жазым боларсын! - деп, оны жолатпады. - Cem i3flen 6ipey-Mipey к е л т калар, —деп, У ркияны болмай уйш е кайтарды. Ш аруага к еп айналы спаган, e 3i тумса байгус кой, Акбшек кеп толгатты, жаны жаман киналды. Катындар толгак кысканда, бала туарда туда бойы кул-талкан боп кирап бара жаткандай болады. 0 зге к иналудын 6opi онын касында ойы нш ы к Topi3fli деседь Бала тауып кормеген еркек оньщ кандай киналу е к енш кайдан бшсш? Эйтеу1р ойелдщ жаны к е зш е KopiHin, e n i м ен TipiHiH арасында болатын ш агы Foft. Жукт1 ойелдер: «Bip аягым корде, 6ip аягы м жерде» деп неге айтады д ейсщ ? Акбтлек те ел1 мен TipiHiH арасында, касында жалгыз кем ш р, жаткан жер1 кор, алдында ала коленке, сыксиган жалан бас лампы, дарга асылган адамдай ж ш ке асылып, «Бибатимасын» коп какты-ау!.. Тун ортасы ауды-ау деген кезде кемш р де, Акбшек те эбден жан терге тусш , киналып, эл ар еп , талыксыган кезде, «сот1н салып» баланьщ дауысы шыр e iri. А кбш ек талып Kerri... ...Элден уакытга есш жиса, KeMnip ю н д т н Kecin, бада­ ны орап, астын кургатып, бетше су буркш , TipiaTin отыр екен. А кбшек к е зш аларта 6ip тонкерш , ауыр к у рсн ш де: - Бала кайда? - деп сурады: K eM nip: - MiHe, карагым! 0 3 i 6 ip баглан еркек бала екен! - деп, жаман тонга ораулы жаткан баланы колына алды. - 186-

- К езш жогалт, шеше! —дедг - Ж огалтайын, карагым, жогалтайын! М ш е 6ipeyai жутшы! —деп, 6ip колы нда бала, 6ip колы мен кетзк тос- таганды усынды. Шалап сусынды жуткан сон, Акбшек энтек элденейш дедь KeMnip букшендеп баланы бауырына кысып, кезш жогалткалы шыгып Kerri. Элден уакытта кемп1р «жогалггым» деп кайты п келий. KeMnip байгус «елщ KipciH» деп, орта тостагандай сэры май eprrin imKiaai. М айды ш к е н сон А кбш ек ты ныс алып, K03i ш н д к Со KyHi тунде У ркия да босанып, кептен зарыгып ж ур- ген Kici, еркек бала тауы п, кезайым болды. Керкембай кем трдщ жаман уйппгшде белуарына шейш оранып, У ркиянын ж!берген тамагын корек кып, анда- санда келген Сара бауырын кушактай жылап, Акбшек мундык жарык, сэуле кермей кеп жатты. © йткеш бала ем1збеген сон, емшегш сут кернеп, улгайып, ж арылып кете жаздап, тастай боп тырсылдап, сыздап, ауыры п, денезд куйш-жанып, кеп бейнет шесть Керкембай кепп керген ене, жырынды байгус кой, суга шокиып, майлык орама- лы н малып, eл ciн-элciн тарта бердк Содан барып cyTi кайты п, Teyip болды. Акбшек кернеген суттен кутыла алмай, азапта жаткан- да, Уркиянын емшегшен сут шыкпай, баласын аштан ел п рш ала жаздап, акырьпща жас баласы бар Kepuii катын- га ем1зетш бопты. Бурын бала таппаган ейелден сут ш ы к- пайтыны да болады екен... Bip KyHi Акбш ектш к ен ш ш сурагалы У ркия келдк Келмегел1 6ip жума боп калган гой. А кбшек ем ш еп к ай ­ тып келе ж аткан кез1 едк 03i буйтш жатса да, женеш есш е «кутгы болсын» айтты. - Teyip болган сон бергел1 жур ед1м, - деп У рки я 6ip кагаз бердь Акбшек ашып окыса, Бекболаттын хаты екен. Акбшек окып болды да, жылап коя бердк Уркия сасып калды: - Ойбай-ау! О немене екен? М ен бшмед1м гой, —дед!. Акбшек: - Жай, оншейш, —дед! жылап отырып. - 187-

Энпме былай: Мамырбай аксакал кызын Бекболатка бермеймш дегенш eciTin, кудасы айрылуга бет тузеген болагын. BipaK экесш щ о л ойына Бекболат разы болмай, Акбшекке: «К,айтсем де сею аламын» деп, 6ip-eKi рет хат жазган. Акбш ек те бвтен ойы ж ок екеш н 6uuiipin «таг- дырдын не жазатынын кайдан бшейш?» —деп, шпндеп дертш уайымдап, eKi уштылау кып жауап кайырган. Сон- гы кезде Бекболат Акбшектщ ею кабаттыгын еспген екен. Ауыл-уй быген хабар елге жайылмай тура ма? Соган на- нарын да, нанбасын да бшмей, Бекболат А кбш екке хат жазып: «Журттьщ сол oceri рас па? Рас болса б1ржола тундлейш, эйтпесе...» деп суратан екен. Енш Акбшек жыламай кайтсш? «Ею кабат болтам жок, бала тапкам жок» деп, не бепмен айтсын? Керкембай кемшрдщ уй1нде жатканьш журт ест1мей турады дейсщ бе? ©зге айтпаса да, ©рис uiemeci елге жаяды гой. Bip кайтыньщ устше 6ip кайты жамалып, Акбшек ен сонты алданышынан айырылтандай, ойьш кара туман басты. «Кешеп баладан неге ол1п кетпед1м екен» деген ой тагы келдг ©3iH бул дуниеге керекс1з, артык адамдай Kepfli. Тврттш! бвл/'м МАХАББАТ Арада бес жыл erri. Epric - ул кен взен. ©ре басы К,ытайдан Keneui. EKi кабагы ызгындай ел. Ы згындай елд1н ортасындаты енер- бипмнщ , сауда-KocinTiH от арба, от кем енщ тотысатын KiHfliri, кара ш аны рапл - Семей. Семей - 6ip губерния елд!н миы. А кыл-ойдын табысы Семейде. Семей — 6ip губерния елдщ журеп. Семей булйс етсе 6ip губерния ел булкш дейд1. EpTicTiH он кабагында —Семей, солында —Алаш кала- сы. Алаш пен Семей арасынан вткенде, Ертю саулы 1нгендей талтаяды. Талтайтан жер1нде арал пайда бола- ды. Аралдын енбойы сынсыган орман. Жаз болса, орман жасарады, астына ш алгын к1лем тесенедг Арал сэнденед1, арал жанданады. EKi каланы н eTi Tipi еркек-ейел! кызыл-

ды-жасылды кшм киш, турленш, кайыкка мш ш , сол жеке аралга, кекке шыгады. Арал толган агаш. Агаш арасы - жол. Ж ол ж и еп - турл1 ш еп пен турл1 гул. Гул эдш-п жасыл жолда иш Tipecin, е р с ш -к а р с ы л ы ж у р ш ж аткан жан. А гаш-агаштын саясы топ-топ адам. О л топта паремии кэрзенкелеп, таукенш ж самауырынын быксыткан татар эйелдер! де бар, орталарына кымыз койып, кой сойып, жер ош акка еттерш асып, шымырлатып жаткан к азак та бар. К,ыз колтыктаган, гул терген орыс та бар, арак шпсен, мае болган, сырнай тарткан, олен айткан орыс-татар да бар. Э н-куй де, кы зы к сый да, суду кыз да, бал кымыз да, махаббат та, сыра да, арак та, карта ойыны да, табе- лес те, ай к ай -уй к ай да, ойы н-кул к! де — 6api содан та- былады. Кун жума. Акша бар ма? Эйда аралга! Ее кайыкты! Э пкел домбыраны! 0Mipe кайда? Ш акы р мунда! Салсын «Ардакты!» Сынгыратсын аралды! KeTepciH Семещи ба- сына! Ай-хай, жасыл аралым! Кы зы к еш-ау бул кунде, ел1 де солай ма екенещ ? Б1з аралдан кеткел1 к е п айлар, коп жылдар OTin барады. С агынды к-ау аралды. Сагын- дык-ау Семей, Алашты!.. Сол аралда, Алаш жакта, улкен кара агаштьщ тубшде, Ертют1н ш ы мырлап аккан суына к е з салы п, к е к тенбш желек жамылган аппак шелмектей 6ip к ел ш ш ек отыр-ау! 0 зге журт арал кезш , арак, кымыз imin, кызыкка батып жатканда, жападан-жалгыз отырган неткен кел1нш ек екен? Teri, жай емес кой. Аузы жыбырлап, жынды Kicime езш ен-ез1 сейлеп отыр. — ...Ш1ркш-ай! Ei3fliH ауылдын жайлаудагы шалгыны кандай едЛ Бузау кер!нбей кетуш1 ед1! Ауыл кел1п кон- ганда, жупар Hici мурынды жарушы ед1! Тау аясындагы айдын кел!н1н айнадай суы кандай efli. © нш ен усак бала шолпылдатып, суга шомылып, жумыртка 1здеп, жылан бас, тана Tepin кетуип ек. Ес1л кы зы к кундер-ай! Есш о н жак- тагы доурен-ай! Елш-ай! ЖерЫ-ай! Сагындым-ау, кайтей!н деп отыр efli ол. Сол кезде агаштын ар жагындагы жолмен орысша KHiMi бар 6ip жас ейел келе жатып, к елш ш ект1н сез1не к у л ак салып тура калды. «Сагындым-ау, кайтей1н» деген кезде,

келш ш ектщ карсы алдынан ете 6epin, бетше кадала карады да, тамсанып токтады: —Япыр-ау! Ж анылмасам... Таныдым гой. Сен К ем илэ емессщ бе? - деп жаза басам ба дегендей, аягын 6ip басты. —Ио, —дед1 келш ш ек K63i баж ы райы п.кеалген аягын жиып алып, карай калды. Орысша кшнген эйел таянган сайын келшшек теарейе карап, дэл касына келе бергенде: — Бауырым, жиен-ау. ceHi де к еретш к у н бар екен! - деп. ушып турегелт, мойнынан кушактай алды. Келш ­ ш ектщ кез1нен жасы ырш ып-ыршып Kerri. K epin, мау- кы н баскан сон, eKi жас эйел 6ipiHe-6ipi таянысып, аякта- рын айкасты рып, телмендеп отырып енпм еге KipicTi. —Сен мунда кайдан келшн? —С ен кайдан келдщ ? —деп eKeyi де саскалактап катар сурасты. —0 уел1 езщ айтшы! — Эуел1 сен айтшы! — деп орысша кшнген эйел к ел ш ш ектщ колы нан устап, ез алдына тартты. —Ж арайды ендеше, - деп келш ш ек бастады. —Жаса- ган-ау! Ешп кайтейш! —деп тамсанып кояды.—CeHi керем деген титгей ойымда босайшы... Ана жылы, жайлауда отыр- ганда, апам екеу щ к ел ш , жатып кетондер гой... Онда екеум!з де бала efliK кой... Япыр-ау! Содан кайты п Kepic- кем1з ж ок-ау? Кер1скендей болды ма журт, балапан басына, турым- тай тусына... —И я fleceftmi! Ж аман болды гой! ©ткен к у н н щ белпс! жок. Ту баста б улд1рген Ракымжан деген гой... Кдзактар- дан солдат алып, кызылдармен согыспак болып... 0 й, ду- ние-ау fleceftmi?! Согыспаса к ай п п барады екен? Орыс ш1рк!нд4 женем деп ойлай ма екен... Сонда елдщ кiciлepiн жинап алып, Ракымжан айтыпты гой: «Балшабай келд1. Малдарынды талап алады, эйелдер1не билис коймайды. Аман кундерш де К,ытайга ауындар» д е п п гой. ©кемдер калага барып келд1 де, «ал ауамыз!» деп, enfli 6epiKTipin, аласапыран болмасын ба? Тйул4 уй TiryiMeH калды. То- лып ж аткан эбд1ре сандык 6epiH тастап, ж е н ш -ж ел т KHiM- к еш ек, тесек-орынды алуга гана муршамыз келд4. Малды - 190-

айдап, к уш -туш ш убырып, аудык, кой. К,анша кун жургенш де бш м ейм ш , сол кеш кеннен к е ш in, К,ытай казактарына бардык. - И э, ауып Kerri деп еспгенб1з. - EcTiceH — сол. Ол 6ip бейбастак, наш ар ел болады екен. KiM керш геш би болып, малымызды талап ала бердг Bcipece 6ip уюрдай деген! жаман болады. Э к ем ш ц бар малый сол айдатып алып, сымпидык та калдык. Не мал жок, не уй жок, не тамыр-таныс жок, жаппанын астында жаттык. Корген кушм1зд1 кудай итке бермесш. М е т тар- тып алады деген сез шыкты. Эйтеу1р кудай сактады. Не керек, сонда 6ip кы с турып, аштан е л е ж аздап, жаз ш ы ккан сон, жаяу-ж алпылы шубырып, ел!м1зге кайтгык. Елге к елеек — кора-мулюм!зд1, жер1м!зд1 6ip кедей кер1Шлер1М1з иемденш отырып алыпты. 0 з уШм1зге озш1зд1 жолатпайды. Экем ел азаматтарына барды, болыска бар­ ды, тук болмады. К,айдан болсын! Болыстын 03i екен кон- дырган. Э кем гзденш, болыстын уетшен арыз 6epinTi. К,ай- дан бгпет, бурынгы заманы бар деп жур гой. Bip к ун1 ауылга мылтыкты eKi мелисе к ел ш , экем д1 алды да Kerri. - Не жазыгым бар? —лесе: - Сен каш кынсы н, боржайсын, _ дейд1. Боржайы не екенш кайдан б1лей!к. Экемд1 калага апа- рып, абактыгы жауып койыпты. Экем жатып алды, шы- гармайды. 0 зщ керген Акан деген агатайым бар ед1 гой. Сол олай шапты, булай шапты. Экемд1 босата алмады. Жалгыз экем ондай болды. Туган шешен болмаган сон, немене... - Ой, дуние-ай десейшй Нагашым сеш жаксы Kepymi ме ед1? - Е, жаксы кермей. К,ытай казактарына бермей, алып келд1 гой. М енщ де балалау кун1м емес пе, он беске ж ана шыккам гой. Экемшн абактьща жатканы жаныма жаман батып журд1. Айга жуы к жатты. Акан агам калага Kerin едг Bip KyHi окемд1 босатып алып келд1. К,уанып калды к. Экем келген со н , кора- мулк1м 1зд( де, жер1м!зд! де 03iMi3re кайтарып 6epai. - Онысы Tayip болган екен! - 191-

—Tayip болганы курсын! Toyip болмады. Арада 6ip жума otti ме, отпел! ме, 6ip KyHi кешке таман каладан уш Kici cay ете туей . Ж огаргы уйге Kipri3in, корпе салып, кой сойып, экем шала булш ш жатыр. «Мунысы кш?» деп отыр- мын. К.атындар жиылып келе бастады. BipiHe-6ipi «Куйеуд1 к ердщ бе?» дейдк Ж урепм су ете TycTi. —KiMHiH Kytteyi? —дед1м. —Ойбай-ау! Куйеущ келгенш бшмей отырсьщ ба? —десп. Не дер1мд1 бшмед1м. Кез1мнен жасым тыйылмай Kerri. Мен жылап отырганда, егей шешем келш: — Ж ылаганы Heci? Бала емессщ. Куйеуге тимей оты- рушы ма ен? Д энене ж ок. в з TeHiH, окыган тере жшт. К,ой, жылаганды! —дедЕ Оган да болтам жок. Tepic карап, домаланып жылай берд1м. Енш кайтейш . 0 p i жаспын, opi куйеуге тием деген ойым бар ма... Ж эне 6ip ауыз сез айтпастан, дэнене етпес- тен, 6ip-aK кунде «куйеущ кедщ» деген сон-- —Ой, алла-ай десейпп! —Аска да турмай булан-талан болып жатыр ед1м. Касы­ ма агатайым келдЕ Кдмыгып, басымды сипап отырьш: « С ет берейж деп отыргамыз жок- Э кеннщ жаны кала ма деп узде кылып едж. Енда уэдем!зд1 жута алмай отырмыз. За- ман жаман: осындай кызметгеп 6ip адамга суйенбесек, жа- зым боп кететш KepiHeMi3. Bi3fli каш кы н деп KiM кершген суктанатын кершедЬ» деп б1рталай акыл айтты. Агатайым ce3i кйикене кулагыма KipeftiH дед!. Эйткенмен ар жатым болатын емес, кенш ш сокпайды. Ж ок жерден куйеуге тиед1 деген не деген сумдык! Экемнщ шыкканына куанып жур- сем, сорлы басым, меж бермек боп босанган екен. —Ал сонсын? —Сонсын немене? Тамактан кеш н, эл-ерк1ме коймай, женгелер1м «кол устатамыз» деп MeHi суйрелеп алып бар­ ды. EciKTeH ю рпздЕ Уй ала к оленке едЕ Э йнектщ Ty6iHfle к ап -к ар а аюдай б1рдене отыр. 03i TinTi улкен. Аузынан туйш буркырайды. —Ойпырым-ай! —Манаты манаты ма, зэрем одан жаман кеттЕ Мынау енкиген кара аю жеп коятындай кврд1м. Женгелер!м меж касына таман зкелш: - 192-

— 0з1ндей бул да адамнын баласы. Балалык кылма. Э л 1-ак уйренш кетесщ, —деп касына отыргызды да, шамды алып, ш ыгып Kerri. Т ем ен карап, бугып оты рмын, flip-flip етем. Тутш ш буркыратып болды да, э л п кара аю сыргып Keflin, колы м нан устады. Денем шым ете т у е й . К,олы тем1рдей тидт — Негып отырсын? Bepi таман кел! —деп колы м нан тартгы. Ж урепм дуршлдеп барады. Бауырына таман тар- тып, коланса Hici колкамды атып, тисе муртын бейме кадап, ж ап-ж алпак аузын жапсырды. Б ел1мнен кысы п, икемдеп экетш барады. Агатайладым, жалындым, жыла- дым. К ерек кылмады. Тем1рдей колдарымен денемш 6ypin, куйретш барады. Не керек, тамук азабын тарткандай жан терге Tycin, киналы п, туда бойым д ал-дул болып, керер танды к ез1ммен аткыздым. —Сойтпей, кайтуш ы efli? Сонсын? Сонсын ертенш де ол KeTin калды. Он ш акты куннен сон агатайым мен апам eKeyi твсек-орныммен арбага са- лып MeHi калага алы п келдь Bip катын, уш -терт сымпи- ган еркек алдымыздан шыгып, уйге Kipriaai. Ауыз уШ кш жене, тв рп уHi улкендеу eKi белмел1 уй екен. TeceHimi жок- К,у тактай. Bip бурышта TeMip Kipayar тур. Ш ешем eKeyiMi3 соны н ycTine отырдык. Еркектер ортадагы орыс устелд1 жагалай, орынды кка отырды. О нш ен 6ip ш ул- д1рлеген ботен адам, тарткандары —шылым. К,айда отыр- ганынды бшмейсщ. —Е, оньщ рас, алгашкы кезде Kici сейтедо екен. Сонсын? —Сонсын кешке таман конак шакырды. KipayaT жакка маган шымылдык курып койды. Апам басы ауырып, ауыз уйде жатып калды. К,онактары келд! сауылдап. Ортала- рына ет койып: «Келшшегщ кутгы болсын!» деп айгайла- сып, стаканды салдырлатып, арак iurri. Акан агам iiunen eai, 6opi жабылып, кояр да коймай, оган да ш ю зд т Мен шымылдык шпнде жалгыз шошайып отырмын. Агата- йымды аяп отырмын... Ш етшен мае. Bip ж ш т аракты азы рак iuiTi б1лем, 6opi соган жабылды. М енщ куйеу1м: «1ш, сен неге ш пейсщ ?» деп кужглдеп, ел им ен устасты. Содан уш кынып, eKeyi керглдест, боктасты. «К,ой, койлаганды» тындамай э л п

менщ куйеуш Т1Л1 к урм етш п, боктап, «атам» деп мылты- гын ала умтылганы гой. - К,удай-ай! С актай гвр! - Зорем зор тубше Kerri. Bopi д урлш п, ыдыс-аякты киратып, устелдк тактайды тарсылдатып, уйш басына к е т е р т барады. К,оркып, мен де ушып турегелд1м. Шы- мылдыктан сыгалап карасам —куйеу1мд1 eKi ж т т устап жур екен. K e3i кисайып, акш иы п к е т й т . К,ыли екешн сонда кершм. К,олында мылтыгы, тура-тура умтылады. Куйеу1мнен корыктым, к е ц ш м каллы. Mme3i жаман екен. Элден уакытта екеуш де койплзып, конагы тусш рлер та- рады. Ыдыс шашылып, стакан бетелкелер кирап, арак теплш , уйдщ ойран-боткасы шыгып калды. Агатайлап, мана тебелестен бурын локсып, шикылдап. ауыз уйге ш ыгып кетш ед1м. KyfleyiM к онактары н ш ыгарып са- лып, толпректеп к е л т , м е т тагы кушактап, суйдь ©небойы арак сасиды. Шеппнбестен твсекке к е л т кыл- жиып, эл п тобелескен x irirri боктап жатып уйыктап калды. - Ойпырым-ай! К уйеущ ш н MiHe3i калай жаман ед1? - MiHe3i жаман дейсщ! Ж амандыгын Ka3ip айтам... - Сонсын кайггщ? - Сонсын ж ы лап-жылап, сьлем курып, юрауатгын ал- дына 6ip керпе тастай 6epin, ж антайып тан ата K03iM шшдь Не керек, 6ip cay к у ш болган ж ок, кызметтен келсе арак ш у м е н , мае болумен, боктаумен к уш e n i. MeHi жан екен деп сойлесу жок. Тек койныма жатуды бшедь Кущцз-туш бук т у с т жатканнан баска, жары к соуле кврмед1м. Bip жумадан к еш н куйеу1м кызметтен т у с т калды. Партиясы дей ме, б1рденесшен шыгарып тастапты. Пара алып, жолдастарымен устасып, oftreyip жамандыгы б ш н т калса керек. Содан кейш ол меш алып ез елше кайта- тын болды. К е л т - к е т т журетш 6ip к азак катыны бар efli. 03i 6ip сум анд аган ce3i к е п к аты н едь Bip KyHi сол к ел дг «К уй еу й ш кызметтен Tycipfli! Бул каладан куып отыр. Ж аман жумыстары кеп, ещй абактыга туседь 03i кедей дейдь С ен оган ерме! М унда кал! Саган жаксы куйеу та-

уып берем1з...» —деп меш азгырды. Не сез екенш де бшгем жок- Келген сон куйеу1ме айттым. Кеше гана тие сала калай айрылайын? KyHeyiM: —О лар м енщ душпаным. ©TipiK айтады. Эуре болма! - дедк Содан MeHi осында алып келдк —Семейдш екен гой? — И е, осында 6ip жаман уш бар екен. MeHi е з уйш е экелген жок, 6ip жолдастарынын уйш е Tycipni. Ногай катыны, eKi а к урпек баласы бар екен. Ш ай кайнатгы. KytteyiM кетш калы п efli. Э л п уйдщ и е а бар, 6ip-eKi ба- лалау ж т т бар, шайды жана im in отыр едж. Bip м езплде 6ip шубар матуш ке келш , ентш п, сурланып, epHi шршдеп, eciK к а з 1нде тура калы п efli. Bapi де ун-тун ж ок, темен карады. Сайткенше болмады, элп матушке: — О н ь ш жана каты н сен бе? — деп MeHi керсетш , — MeHi де оньиа катын, —деда. —М еш тастады. MeHiKi одан 6ip кнпкене бала калды . Баланы асырауга ак ш а жок- Ба- ланы саган тапсырдым, —деп маган карап жылап к оя берда. Мен ан-тан болдым. У й Heci ж т т отырып маган м еш сш айтты. Баксам, куйеу1мнщ орыс катыны бар екен. Маган оны айтпастан алып кепи. —Ойбай, маскара! —Маскара болганда кандай! Сол жерде не болганым- ды бйшеш м. Одам екенш , TyciM екенш айыра алмадым. Мен жылап отырганда KyfteyiM келда. М атуш ке кетш кап efli. KyfteyiM ш ай iuiin отырып: —Баланы да ж1бергел! отырмын, - дедь Жолдастары: —0 з щ бшесш. П элен-туген, —деп женда ештене айт- пады! 1шшен жактыргандары к е р ш т тур. Мен к уйш кетг1м: —Баланды неге ж1бересщ? Орыс боп кетпей ме? А лып кал! - дед!м. - E ra i кайтейш ... аядым. T im i намысым келда. KiM де болса куйеу1мнщ баласы гой. А йтканыма бола ма, баласын 6ipre тастады. Катыны кеткен сон, MeHi аз уйш е екелдь Ж аман, то- кал уй екен. Bip агасы мен ж ен геа бар екен. Атасы жаяу ж у р т сауда кылады екен.

Э лп куйеушнщ тастаган баласы анда-санда келш-кетш журдь Бес-алтыга келш калган жап-жаксы бала. Менщ куйеу1мнщ баласы дейтш емес. Казакша тш бшедк Бей- шараны аяймын. — Маган бала боласьвд ба? - деймш. —Болам, - дейш. Э к е а келсе: — Келме, уйщ е бар, - деп куып жбереш. Сол бала артынан кешеден кайыр сурайтын болыпты. 0Keci жо- лыкканда, бала колы н жайса, керек десе садакасын да бермептг Не деген катты адам екенш бшмеймш, - деп, келш ш ек сезш 6ixipfli. —Осы куш куйеущ кайда? —К ызметпен баска калага кетш ед1. EKi ай бодцы. Ха­ бар жок. —Бала кетердщ бе? —Bip бала TyciK TycTi. BipeyiH колдан елт1рд1к. —Куйеущ нщ аты шм? —Обал гой, калай атайын? —О ны н обалы ж ок, бауырым. Ж ай сез. Атай бер. —Ана аттын мойнына салатын имек агаш? —К,амыт па? —Ж ок, одан жогарылауы. —Дога ма? —Е, сол, сол. —Аты д а 6ip Typni екен. 0 3 in немене ж удеусщ гой? —Ж удеу болмай, кайтейш ? Адаскан каздай... Жападан жалгыз... Н аукаска шалдыктым. Азырак жетел1м бар. —Ей, кадкам, Кэмилэ-ай! Сенщ де кермеген корлы- гьщ ж ок екен гой... —Ал енд1 езщ д ж ш айтшы! —дегенде, орысша кишген эйел бастан кеш кен кундерш б1р-б!рлеп агыта бастады. BipiHiH аузына 6ipi карап, ки!мдерш ш укыласып, exeyi агаш туб1нде к е п отырды. К у н де енкейдь К эм илэны н кьщырып кеткен кайы н ага, абысындары да келд1. Соны- мен ол куш энпме аякталмай калды. Орысша кишген эйел К эм и л эн ы н турган уй1н сурап алып, ертен келмек боп, кош айтысты. - 196-

Ертешнде К,ашти жы расымен агып, eKi эйел Ертю шетшдеп «Маган кел, маган кел!» деген кеп кайыктын 6ip бутшдеуше отырып аралга тартгы. Ана жерге, мына жерге барса да орыс, ногайдын кыз-катыны, колтыкта- сып жылт етш шыга келеда. Оларды кергенде келшшек: —Осылар-ак уйш де отырмайды екен! —деп кояды. Онаша орын i3flen, eKi эйел аралды ерлеп барып, Алаш жактагы орманнын 6ip аланкайы на алдын бере отырып, ецпмесш кайта козгады. —И э, сонымен? —Сонымен жазга салым ауылга агатайым келдЕ Мен э л 1 экеме керш е алмай, У рки яны н уйшде журупй ед1м. Э н пм енш бэрш агатайым ecTinTi. Экемд1 KOHflipin, ага­ тайым уйге алып келдЕ Бспмнен отым шыгып, эрен бар- дым-ау! Елде 6ip жарым ай турган сон, агатайым м е т кала- га алып Kerri. Э кем ундеген жок- 03i де куты ла алмай журген Kici гой. К,айта кеткешмд} Tsyip керген шыгар, — деп энпмепп эйел калтасынан орамалын алып, мурнын сурттЕ С ез элпетшен окушылар e 3i де сезген болар, бул э нпм е айтып отырган А кбш ек едЕ Анау К эм и л э деген к елш ш ек Акбш ектш ш еш еам ен 6ipre туы скан, бурын болыс бол­ тан Бояубайдын кызы едЕ А кбш ектш туган нагашысы болды гой. Ендеше, Акбшектш энпмесше кулак салайык. —Агатайым, каладагы 6ip Магиша деген окыган кызды алгалы жур екен. Орал тауынан ауып келген естек кызы. Bip мугал1м агасы бар. У йелмел1-суйелмел1 eKi к ы з екен. Bi3 кусап д эм айдап келген гой. Кергещ ц ж ердш балала- ры болса керек. Bip жумадан кейш сол женгем1зд1 алды. Окыгандар- дьщ уйленгендер1 де 6ip Typni «куда тусер, кол устатар, шаш сипар, Елу, жыртыс, кит-сит, кэде-сэде» д егеннщ 6ip де 6ipi жок. Томага-туйык уйге алып к е л л , к о н а к ш акы- рады екен. К,ыз ибасы да, к ы нам ендеа де, тойы да —сол. Bip согар. Жана женгей де уялган жок. Агатайыммен т1зерлесш отырып, ко нак к у т т , 63i ж упрш журдЕ Естек болганы- мен еэЬаздщ к азак сиякты, кытыгы ж ок, к ен пейЕл Teyip адам екен. K e3i к ап-кара, денелЕ келбетп Kici. - 197 -

Женеше.чш сез кып к етам -ау. Оны айтатын да жешм бар. Агатайымнан да маган оны н к ы зм еи асты. М еш адам кылган сол гой. Он колынан eHepi т е п л е й . Ш аруага да к е р л к е л . Та- макты кандай гып nicipeai! Неше турлюш ютейш! 1шпегещц ш ш зедь ©3i 6ip саудыраган ак. к ещ л бала сиякты адам. Не десен, соган нанады. Агатайымнын бар-жогын бЬгшрмейдт Кел- ген KiciMeH еркекш е сейлеседт MeHiH кез1мй аш кан сол женгем гой, эйтпесе... - Ал содан кейш кайда бардыц? - Содан кейш агатайым сол жылы Семейге барды. Кдлз- метке. М е т де ала барды. Пэтер-турмысымыз жайлы болды. Сол кезде 6ip курс ашылып, агатайым меш сол Курска туардт - Курысын немене? - Ондайды эл1 бшмейш екенсщ . Бала окытатын сон- дай мектеп болады. - Уйден шыкпаймын, кайдам... - Онын да рас кой. Курста менен баска да торт-бес кы з окыды. Ke6i еркек. К,азакша хат таныганым болмаса, ул кен окуды ю м керген. Эуелде тук тусшбей журд!м. ©3iMi3 окитын ecKi молдалар Tepi3fli емес. Орысша кшнген жш ттер турегеп журит окытады. Ж азу жазатын, отыратьш ж ерщ —6opi устел. MyFaлiмдepiмiз кара тактайга бормен жазып-жазып, сойлеп туйшйреди Есеп дей ме, жагырапия дей ме, сен бшмейсщ гой... Кеп нэрселер уйретедь Мугал1мнщ уйреткенш дап- TepiMi3re жазып ала берем1з. Уйге келген сон бщмеген жерй^ш женешемнен, агатайымнан сурап алам. EKeyi де айтып бередт Не керек, сол курстан алты айдай окып, эжептэу1р нэрсе б ш п калдым. Уйге келгенде женешеме колкабыс кылам. Омырауы- ма алжапкыш байлап алып, картоп тазалаймын, кеспе кесем. П э р е м ш , самсы, туш пара, к отлет дейт1ндер1 бола­ ды екен. Олардын icTeyiH де уйрешп алдым. KniMiM де ынгайлы. Семейге келген сон агатайым мен женешем ма­ ган да орысша кшм TiKTipin, MeHi кылтитып сэндеп койды.

Кейде агатайыма, не жецешеме epin, театрга, суретке барамыз. С ен оларга барып к ер дщ бе? —Э л п козгалып туратын ба? — Иэ. —Э л п ж окта 6ip таныс ш эю р т апарган еда. Н е екенш уга алмадым. —Эуелде мен де тан-тамаш а кап: «Бул калай кимы л- дап тур? Ж аны бар ма?» —деп ж енеш емнен сурай бергем. Сейтсем жаны ж о к екен. К озгалы п туратын 6ip тетш бар екен. Спектакльге бардын ба? —Онысы немене? — Киллер бет-аузын бояп, сакал жапсырып алып, сейлесш ойнайды гой. —Э не 6ipey... э л п 6ip койш ы болып, катынын уратын- ды айтады екенсщ гой. —Е, сол, сол. Семейге с е т кай жылы экедда? —К,ай жылы екенш кайдам, aftTeyip торт-бес ж ы л боп барады гой. — Б1зге де, м ш е бес жыл боп барады. Б1з 21-m i жылы кыска карсы келдак. CeHi мен негып естшед1м екен? —Е, келген жылы 6i3 К аркаралы га кеткенб!з. —Бэсе... Келес! жылы тагы коре алмайтын жешм бар. Ол жылы меш агатайым Орьшбордагы окуга Ж1берген гой. — Ендеше, ол жылы 6i3 кайтадан Семейге келгем1з. М енщ алгаш кы бала котерген жылым гой... — Ол жылы мен Орынбордамын. Агатайым: «Коб1рек окымасан, адам болмайсьщ» деп оку бел!м1нен кагаз эперш, Орынбордьщ рабфагына Ж1берген. Ею кы з барганбыз. Ажар екеум1з... Ж еш лтек кыз ед1. К,алалы жерд1к! гой. Е а-д ерп бозбала. Бет-аузын бояп, електенед! де жатады. Мен1н отарбага алгаш кы м ш геш м сонда гой. Атын естшенЫ болмаса, KiM корген. Т ун нишде агатайым мен женешем eKeyi бержебаймен апарып салды. Ж ыбырлаган Kici. Отарба OKipin жур. Агатайым кун1 бурын кагаз алып койган екен, кезек кутпей билет алдык. Апарып 6ip узын уйлерге, уй емес, донгелеп бар, улкен биеу куймелерге (вагон flerifli екен, артынан бшдш) океп ю рпздь Женешем мен агатайымды кимай коп жыладым. Бурын кормеген алые жер гой, коркы п журм1н. Ещй кайтей!н.

Bip жагынан окыганымды да жаксы керемш. Bip кыс окып, окудыц дэм ш алып калдым гой. Окыган жецешемнщ Typi анау, 6opiH 6Lnin турганы. Агатайымды кандай сыйлайды! Агатайым да оны рен- жггпейш. Ж енеш емнщ тип де 6 ip T yp ai кы зы к кой! Ол сейлегенде агатайым екеум!з кулем1з де отырамыз. Эуел- де тш н е тусше алмай журупп ем. Журе-журе кулагым уйренейш дед!. Ж енешем де казакш а сейлеуге айналды. Эйткенмен кейде б1рдецеш койып калады. Ойбай-ау! Bipai айтып, 6ipre Tycin кетпм-ау! Женешемш ойласам, айтып отырган ce3iMfli умытам да калам. TinTi сагынып журмш. —Олар кайда? — Зайсанга KeTinTi. К ерем гой деп келсем... Женеше- тайым-ай, м енщ кез1мд! аш кан сол гой. — И э, кимай жыладым дедщ гой. — Ж ыламай кайтейш! Сол екеуш ен баска KiMiM бар? Эке-ш еш ем нщ Typi анау болды. EKi бауырым болса, онда егей шешенщ колында калды. Ол байгустардын керген кун1 элдекандай деп 6ip ойлаймын... Не керек, eKeyi бепм нен суш п, торт коздер1 жаудырап кала бердь в ы р ген отарбага MiHin, мен кете бардым. Ажар- дьщ ойына да келмейщ. Сол eKi арада 6 ip ж т т т а у ь т алып, эйнек алдында аузы жабыса капты. EKi кунге дейш кез1м- нен жас кетпедь Жолда терт калага токтап, вокзалда жатып, баска отар­ бага MiHin отырдык. Ажардын жштпен таныс болганынын 6ip пайдасы тидь Ажар екеум1зге кезекке турып, билет о п е р т отырды. Неш е турл1 там аш аны ке р д ж . Т алай езеннен, ке- шрден е т п к . Тауды да, орманды да Tinin етем1з. Bip жерге барып п р е л т кала ма деп коркы п келе жатасын. Тфелмейгй де, соктыкпайды да, арасынан жылпылдап, жы ланш а бурандап ете шыгады. Жур1с1 кандай! К,уйын- дай ушады! Орынборга келш , бержебайга MiHin, Ажардын таныма- лына барып туспк. Орынбор каласы Семейден perri. Kemeci тас, бержебайы да онды екен. Солкылдаган к!шкене пэуеске. - 200 -

Ертешне кагазымызды алып, ушколге бардык- Адам айткысыз 6ip улкен уй. Ыгы-жыгы бала. Bi3 де Kipin, кенсеан тауьт а л ьт, кагазымызды керсеттс. Кдгазымызга карап, 6i3fli тындамастан, д эн ене етпестен алды. К,ыздар жататын болме баска екен. Солардын арасы- нан 6i3re де eKi KipayaT бердь Тесек-орнымызды экеп, сонда орналастык. К,ыздардын 6api орыс. Кдзактан бес-алты-ак кыз болды. Семейдепдей болмады, окуы киын тидь Семейде мугал1мдер!м1з казак —окуымыз да казакш а еш. Орыс тиин азырак окып едш. Мунда оку калпетчмен орысша. Окыта- тын ылги орыстар. Казактан 6ip-eK i-aK мугал!м бар. Ага- тайымнан, жецешемнен орысша оны-муны уйренген бол- гам. Ол бшгешм аз екен. Копке дейш тусше алмай, боска отыратын болдым. Bip Toyip жер! орыс кыздары ко п , тш уйренуге окудан да солар жаксы болды. Эйтсе де сабакты мэз оки алмай журд1м. EuiKire уксаган кызы тусюрлер секектеп, отырмайды екен. Сабактан босанса, ж тттерм ен жыртывдасып, хат жазысып, колтыктасып, кушактасып жургеш. Орыс кыздары TinTi уят дегецщ бшмейцц екен гой. Еркектщ мойнына MiHin алады, жас балаша алдына отырады. Tim i уят! Оларга елистеп, 6i3fliH казак кыздары да ж т тп е н журеш. Qcipece б1здщ Ажар мен Комилэ деген кыз. Туш бойы ж огальт кегель Карангы жерге барып, эрюммен 6ip к у ш актасьт отырганы. К эм илэ деген кыз сабагын оки алмай, кыс ортасына жетпей, ш ы г ь т кетп. Екш.абат екен десш журд1. KiM бшсш? Жшттер м е т де айналдырды. Мен олардын ортасына коп туспей шеттеп журетшмш. 0з1м сиякты жуастау орыс кызымен жолдас боп, сонымен сойлесетшмш. Ж тттер: «Кыдырайык, ойынга барайык, сейлесейпс» деп маза бермейтш болды. Мен олардын ьщгайына кенбед1м. Боз- балага несше кызыгайын? Бурынгы тарткан азабым аз ба? Ж эне женешем ылги кулагыма куйып отыратын. «Ж тт- тердщ азгырганына ерме! Ерсен, бузыласын. Э бш рщ кетедь Адам болмайсьщ. Эуел1 оку окы. Куйеуге тиетш кезде ж ттк е коз саларсын» дейтш. Казактын окыган кыздарын агатайым да жамандайтын, ыртан-жыртаннан басканы бшмейда дейтш. Сол сездер1 еам де. - 201-

Айтканына журмегенсш, жштгер менщ соныма тусл. MeHi «улы кеуде» дедп «байдын кызы» дед1, «куыршак» дед1, «Kici к и к » дед!. Айтпаганы жок. Тогыз сакка жупртп. О л р к те н oTipiK «пэлен ж т т к е хат жазыпсын, поленмен жакынсыц» деп жала жапты. Маган хат жазып, гашык бол- ды. Д омалак кагаз Tycipin, неше турл1 былганыш свздерд! айтгы. Сонда да болмадым. Ен болмаган сон, карангыда аягымнан кагыл-жыгып кстелн, урып кетелн болды. К,агаз- ютаптарымды, тарагымды, орамалымды урлайтын болды. Еркек бала 6 ip турл1 бейбастак келед1 гой. Exi кунде, уш кунде 6ip жиналыс болады. Айгай-уйгай боп с е й л е с л жатканы. Ж иылыска бармай калсан, 6ipey барып жетю зе кояды. EipiH-6ipi муШздеп, жамандап, ушкелден шыгартып жатканы. Ocipece 6i3AiH к азак бала- лары. Не жетпейтнйн бшмеймш. Бес жузге тарта бала бар. Уй тар. Отын кем. Жумасына 6ip жага ма, жакпай ма. Уйд1н imi былганыш, сасык. Коп бала сасытпай тура ма? Т е с к л ашсан, азынап суык Kipefli - ауырып каласын. Ашпасан туншыгып кете жаздайсын. Онын устше тамак та жайсыз. Ашаршылык жылы гой. Таласып-тармасып, кунше жарты кадак нан, булдыры жок картоп салган сорпа imeciH. Кеш ке 6ip кайнаган су. Оку окып желлгеннен бурын аштан еле жаздадык. Талай бала ауырып ш ыгып Kerri. 0лгендер1 де болды. К,ыстын аягы- на жете алмай, мен де жудеу баска айналдым. Семейге баратын уш-торт баламен мен де кайтгым. —С ен де бейнетп Toyip-а к корген екенс1н. —Атама. Ж асынан окымаган сон, KiciHiH т ш де катып кетед1 екен. Жуырда икемге келмейд1 екен. Есейген сон окы ганньщ 6ip Toyipi eciH болса: арты к бузылмайды екенс1н. Онш ен е п здщ оргасында аман калганыма оз1м де танданам... Ж енешем мен келгенге куанып калды. Оган да cepiK керек. Екеум1з 6ip туган к!сщей боп кеткем1з гой. Агатайым губпродкомда кызмет кып, Toyip боп тур екен. Келген сон «боска жургенше, л л уйрен» деп 6ip учи­ тель катынды жалдап торт ай окытты. Бурын казак бала- сын кеп окытып, ысылган Kopi катын екен. Баласы жок. Табысымен кун кореш. Сол катыннан окыганым коп пайда - 202-

болды. Орысша жазуга да, сейлеуге де сол Kici сауатымды ашты. Орыстын т ш киы н болады екен, Tiirri. —Осы кун1 орысша б ш п алды н ба? — Онша жетпс бшмесек те, TyciHeTiH болдык. Аса 6ip киын сез болмаса, ойлаганымды айта алам. —Bi3 сиякты аузын бутан е п з ем ессщ гой. —О кысан сен де уйренер едщ. О ки алм ай к ал ды н той. Заман окы гавдш керш ей. Эм1рдщ кызыгы соларда. Бар тапканын тамагы мен кюмше салады. Мал жиям деп эуре болмайды. Туратын уйлер1 кандай! Сангы рлаган 6ip са­ рай. Эй, б!здщ казактын керген куш курысын! Быксып, сасып, биттеп, куртгап жатканы... —К,уртгаса да мен сол елд1 сагынып елш журмш. К,уар- ган каласы бар болсын. Bapi бетен, 6 api жат. 1ш1м пысып, санамен сартайып, дерта боп отырмын. —К,алкам-ау, ол сенщ окымагандыгьщ. Окысан бэрш е де уШр боп кетесщ . — Енвд б1зге оку кайда? Ел1мд1 6ip керсем , арманым болмас efli, —деп К ам ил е к а п ы курсшдь Каланы, окыганды мактаганы болмаса Акбшектщ аргы ойы: окымаган К эмиленщ алдында езш щ окытандыгы- мен, орысша кшм1мен азырак мактанбак еш. Эйтпесе да- ланы, елд1 63i де сагынып еда. К ам и л а елш 6ip Kepyfli арман кып, курсшгенде А кбшек уялы п, «OTipiK мактанып отырмын-ау» деп ойлады. Сондыктан: - С енщ оны н рас. Kici кейде елд16ip турл1 сатынады, - деда. Кшкенеден сон Камила: - Сонсон не болды? B ini ме? - легенде Акбшек: - Ж ок ель Э н пм енщ кызыгы uirepi, —деда. - Е, сонынды айтсайшы. - Соны айтсам... Йемене... К ай жерге кеп ем? - Семейге келш , орыс катыннан окьщын гой. - Е-е... Содан кейш кыска карсы Орынборга тагы бар- дым. Окуга. Кайта-кайта айта бермейшшь Орынборда тагы уш жыл окыдым. Турмыс та, оку да бурынгыдан женде- лейш деда. Тш б ш п калдым гой. - 203-