Аймауытов Ж. Ақбілек

Калага эбден таныс болдым. Окушылар ойын койып, мен ойынга да араластым. «Бэйбш е - токалды» ойна- ганда мен Дэмеш болдым. Свердлов клубына койдык. О кы ган азаматтарга кыдыры п ж урш , билет саттык,. Ойынымыз жаксы боп е тп . Мен де Toyip ойнадым бшем. Ойын баскарушы «жаксы шыгардын» деп, гутдесш жатыр. Бетш нщ бояуын cypTin, ауызга шыгып ед1м: «Акбшек, сен ж аксы ойнадын!» деп ез1м1здщ казак учитель жолыга к е т . К етер ш п калдым. «Жур, шай ш е й к » деп устелге алып келдг Ол устелде уш ж т т отыр екен. М еш таныстырды. Кемесерлер1м1з екен. - Мынау - Акбала жолдас, мынау - Балташ жолдас... - деп жатыр. «Отырыныз!» д есп. Отырдым. Сыра усынды. 1шпед1м. Акбала деген ж т т отырып: - 1шпесе, зорламаныз. Эйел балалардын imnereHi де жаксы. Б1зд1н эйелдер1м1з де Kici боп капты. Ойындары- цыз Toyip ш ыкты, —деп б1рталай сез кылды. Мен шай iuiin отырдым. Акбаланы бурын да кешеде б1рнеше рет KepreHMiH. Балалар шешен деп, бш пш деп мактайтын. Орта бойлы, мавдайлы, ак куба ж т т ед1. К езкарасы, сейлес! сабырлы ж1птке уксайды. Сол отырганда Акбаладан кеп сейлегеш жок. Эдемшеп, баптап, эр турл1 сездер айтты. 0згелер1 тындап, кошемет кып, кулюш отырды. Акбала менен окуымызды, турмы- сымызды сурады. Ko6inece маган карап сейлеп отырган тэр1зд1. М ен карсы отырармын ба?.. Маган талу Балташ деген ж т т отырды. Ол маган «алы- ныз, imiHi3» деп тамакты алдыма тартып, сыйлаган бол- ды. BmiMi де Акбаладан темен1рек пе деп ойладым. Тарарда Акбала езгелер1нен онашалана 6epin: - Жумысыныз болса, келш турыныз. С1здей карындас- тарымызга жэрдем беруд1 борыш керем1з, - деп колымды майда кысты. К ем есер л тн е кызыккан Kicime несше барайын. Кай- тып оны i3flen баргам да жок. Окуымда журе берд1м. - 204-

Bip KyHi газеттен «Акбаланын баяндамасы болады» д е­ ген хабарды окыдым. Не себеп екенш бш меймш , соны н сейлегенш е с т т м кеп Kerri. Бармайын деп 6ip ойлап турдым. Bip уакытта колы м шаш ыма, аягы м айнага ба- рып калганы н, пэлтемд1 KHin, уш келден калай шыгып кеткешмд! бшмей кдлыппын. Bip у л к ен ж иы лыс екен. А рт жагы на там ан к е л ш мен де отырдым. Мен отырган кезде 6ip орыс сейлеп тур екен. Ол б т р г е н сон устел басындагы кара ш убар Kici: «Ешп Акбала жолдас баяндама кылады», —дедг Ж урепм булк ете туст1. Сахнаньщ ар жагынан жайымен аяндап, жымиып Ак­ бала шыкты. Портфелш устелге койып, отырган журггы 6ip шолы п е тп. М аган да кез1 тусер ме екен деп отырмын. Бiлмeймiн керген-кермегенш. Акбала сезш бастады. Асыкпай-саспай, конырлау, эдем! дауы спен бастады. М ен кадалы п кап п ы н . Bip у л к ен мекеменщ icTereH жумысы жайынан екен. Н е айтканы н уккам жок. К езш оныц аузында: кулагым онын дауы- сында болды. А лаканын энтек бугш, кулаш тап TeMip сок- кан усталарша, он колын ныгыздай сермеп, сейлеп тур. Сейлеген сайын езшен-ез1 кызган секшденш, даусы ашы- лып, кимылы кебейш келедг Онын кыза сейлегенше мен де кызып отырмын. Сезд1 туйдек-туйдепмен тастап-тас- тап ж1берш, каракшьщан агып еткен жуйржше, басын энтек ецкейпп шулгьщы. Ж урт ш апалактап алды да Kerri. Мен де согып жатырмын. Онын артынан элдек!мдер карсы сейледг Акбаланын баяндамасын м1нед1, сьшады. Мен оларга окты кез1ммен карап коям. Жаратпай отырмын. «Жаман болса, неге ша- палактады?» деп ойлаймын. Акбала кагазына туртш жат- ты. Олар сейлеп болган сон, А кбала ш ыгып, бэрш е жауап бердд. BipeyiH мыскылдап, 6ipeyiH кекеп, 6ipiH тук бишейтш кып, неше турл1 дэлелдер к ел пр щ , сыбагасын бердьау. Тун боп кеткен екен. Акбала сезш б трген сон тыска шыкты. Ушкшге 6ipre кайтатын серж 1здеп, теп к ш ек те жан-жакка к ез салып тур ед1м. Артымнан 6ipey келш , бшепмнен устады. К,арасам - Акбала. Жымиып: - Селеметаз бе? - дедк - 205-

Сасып калдым. К,ызарып кетсем керек. Кызарганым- ды Kepin коя ма екен деп, тагы састым. —YuiKiare кайткалы тур ед1м, — дед1м. —Э , журвдз, апарып салайын, - деда. Уялдым. Бурын кемесердщ арбасына м ш г е н т жок кой. Уялсам да ештене дей алмадым. Маган да кшпсене мак- тан пайда болды. Арбасына м т п з л , касыма отырып, ушкел1ме экеп сал- ды. Жолда: — М енщ баяндамамды естццщз бе? —деп сурады. — Естщ м . — К,алай боп ш ы кты? —деш. —Ж аксы, —дед1м. Баяндамасын сураганы, менщ ойымды Gijirici келгеш, колтыгымнан устап, таянып отырганы, кеш енщ жарык жер1нде бет1ме жылы караганы — 6epi де езш сш ш айт- кандай, карагандай жылы KepiHin келеда. К,оштасарда: — Ертен театрга барсак кайтед1? - деда. —Барайын, —деп каппын. Сол куш неге екеш б е л п а з Акбала TyciMe Kipin шыкты. —Е, кеш лщ кетш калган дагы. — К,айдан бш ейш , кетсе к е т к е т гой... ертен кешке уэдел1 сагатта театрга келсем, есж алдында аяндап мен! кутш жур екен. Ойынга шрднс. Bipre отырдык. Кеп сейлестж. Окыган эйелд1, махаббатгы сез кылды. Б1рдене айтып келе жатып: — Ci3 оган калай карайсыз деп менен сурап кояды. Оган не десем унар екен деп кулыкпен жауап берпм келеда, 6ipaK буге алмай, ез ойымды айтып коя берем. «О здщ п тр й д а з маган унайды» деп кояды. Б1здщ елд1, туган-туыскандарымды сурады. Тагы да бержабаймен апарып салды. Колымды жумсак устап, кайта-кайта кысып айырылды. Жаксы керген адамнын т ш айта алмаган нэрсеш, кебшесе, колы айтады гой. Сен соны байкадын ба, Кэмилэ? —О л рас, - деп К эм и л э 6ip курсшдь —Айтпакшы, умытып барады екем. Театрда энеуп Бал- таш деген ж т т те болды. Орны б1зден бэлек еда. Антракт кез1нде б1здан касымызга келш , exeyi exi жагымнан тел- - 206-

мендеп сейлесш ж урдп EKeyi ею канатым Tepi3fli. Е кеуш сермеп ушып кететш тэр1зд1м1н. Конйпм котерш геш сон- ша, Балташ м енщ ойлаганымдай емес, недэу1р бш етш , артык. ж е л т ж ок, сыпайы, ecTi ж т т Kepinai. 03iM am eyip солай ойладым. —Ci3 ойынга келеттн болыпсыз гой. К,алай... ойын унай ма? - деген сыкылды ол да сез катып кояды. EKeyi б1рдей ел ш -о п п п журген со н , м аган да азы рак желж пайда болды. Азырак емес-ау, улкен желне. Ма­ ган кызыгып, таласы п ж урген секции ко р ш ед к аз1м со­ лай жорып койдым. Bip кун1 кешеде Балташ ж олыгып, касыма epin ж урш , б1ркыдыру с е й л е с п . А кбала сиякты эдем1 сойлем едк кцйрш, юШртжтеп ынылдап койды. Онын ce3i, кебш есе, оку, турмыс, к актем жайынан боп келедь К,ыз жайынан сейлеуге кыры жок секций- Айрыларда колымды устап турып кызарынкырап: - Слзбен 6ip сейлесейш деп ед1м. У акы ты ныз болар ма екен? —дедк —Болар, —дед1м. Э л п н щ уялганы унап Kerri. Не айтар екен деп ойладым. Эйелдщ сондай ж е н с т кала ма? Yin куннен к еш н 6ip баладан хат xi6epinTi: «Ацбыек жолдас! Уак,ытыцыз болса сагат алтыда Марс бацшасына келущ1зд1сураймын. Жауабын осы баладан к,айы- рарсыз. Балташ» denmi. - MiHe, кызык! — К,ызык деймш e3i! А кбалага к е ц ш м кетш калганы гой. Онын услне Балташтын колдененнен к и л ж к е т кызык болды. Бармайын десем к е ц ш кала ма деп ойлай- мын. Эйелдщ сондай жерде корсе кызарланып кететш 6ip жыны бар гой. 03i жазгытурым кез ед1 Сабагымызды тын- датып ©Tin, к о н ш м де кетерщ ю eni. А йткан уагында бар- дым. Барсам —жок. Эл1 келед1 —жок; эл1 келед1 —жок. Ешн кайтайын деп ренжщ юреп отыр ед1м. Ж айыкты н жиепмен жаланбастанып, апырандап келе жатыр екен. KyrriM. Келш амандасты. - Коп KyrripfliM бе? - деп xeuiipiM сурады. Bip жумыс- ка алданган екен. Тагы да копке дейш соз бастай алмай. кипактай бердь Bip уакытта жулып алгандай: - 207 -

- Kicire осы уйлеиген Tepic болмайтын кершедг Men G3iM 6ip жолдас i3flen жур ед1м, - деда. - Ж огы ны зды н оралгы сы болсы н, - деп мен жымидым. Тагы да оны-муны айтып отырып: - Слздц менщ к е ц ш м унатып жур, —деда. - М енщ куйеу1м сешдш о да 6ip топас екен гой. - Топас деймш 03i. Э л п 6i3fli окытатын мугал1М меш оган мактаса керек. Мен ашып жауап бере алмадым. - Агатайым, женгем бар еда. Солардан хабар алган сон, жауап берешн, - дед1м. Оны дурыс кердь Тагы да жолыгып журмек боп, шы- гарып салды. А кбала сеюлда колтыктап устауды бишейда. E6i ж ок efli езш щ . Ертешне Акбаладан хат алдым. Hefleyip соз жазыпты. Маган квптен 6epi ынтык боп жургенш айтыпты. «£нд/ бул хатпш кецшм азге эбден кеткен соц жазып отырмын. Ci3di ез/ме тец квремт, суйемт. Озса емip маган цызык, емес. Жауабын берфз», —дептк - М ше, кызык.! - К,ызык, енд1 болды. Мына хатты алган сон, api куан- дым. Ол меш ала кояды деген ойым бар ма? Эншейш ермек екен деп, ар жагым сене алм ай журетш . 9 p i ез1М састым. К ецййм — Акбалада. Балташты онын касында кораш керем. Акбалага жауап кайырдым. «Сезin'adiдурыс керд/'м. Eipax, ацылдасатын KiciM бар edi. Аз куннен соц ацтыц жауабын айтармын. Шыдацыз, ренжшеф», - дед1м. Енд1 Балташ байгусты ауре кылмай, кеш лш суытайын деп ойладым. Керуен сарай дейтш бауда Балташ тагы 6ip куш свй- лестЕ Сол куш Балташка: - MeHiH уэде 6epin койган KiciM бар едЕ окпелемещз, - дед1м. Десем де аяп отырмын. Балташ сазарып Kerri. - Ол KiM? - деп сурады. Айтпадым. К,оймады. К,оймаган сон, айттым. - 03iM де сод гой деп ойлаП efliM, —дед!. BipaK ол xdriT эйел тандагыш едт Окыган кызды унатпаушы едЕ Баян- ды болмаса, негылсын, —дедЕ - 208 -

Мешн кещ ллцц шыгаргалы, оны кундегенджтен ай- тып отыр гой деп ойладым. Балташ екпелеп K erri. Копке дейш жольжкан жок. —Енщ кайтсш. —EKi жiгiт таласканны н сондай жаманы. Эуелде кы зы к корсен де, артынан Kicire ауыр тиедп «Сен одан жаман- сын, ceHi суймеймш» десе 03iMi3 жаксы керер ме едж? Эрю мнщ к е н ш сол да. Онын артынан Акбалага екьуш жолыгып сойлеспм. Мешн «акылдасатын KiciM бар ед1, шьщаныз» дегешме азы- рак реююген екен. «Окыган эйел е з ж урегше 03i би емес пе?» деп, кш ж ене наз кы лайы н деда. Эйтсе де: «О зден баскага кециш цй бурмаспын. Ci3fli агатайым мен жене- шем де унатады» деген сон тагы сендп OKneciH тастадым. Меш «жаным», «жарым», «кушм* деп кэд1мгщей суйзсетш болдык. Ол —куйеу, мен —калындык, несше уялайык? Акбаладай жары бар KiciHin арманы бар ма? К уанышым iuiiMe сы йм ай жур. Bip жерде оты ра алм айм ы н . KiM коршгенмен сейлесш , кулмейтш созге де куле берем. Ол кундер естен калмайтын кызыкты ку н едп —С о н сы н ? —Сонсьш, сойтш жургенде, айга жакындап калды. Б1здщ елге кайтатын уагымыз да таянды. Уйден хат алдым. Акба- ланы агатайым да б1лед1 гой: «Алатыны рас болса, ти» дептг К,уанып кетом. Ж алма-жан Акбаланьщ кенсесше бар- дым. Энеугщен кеш н барып журетш болгам гой. Агата- йымнын хатын KopcerriM. Жазып отырган кагазын коя са- лып, eciKTi жауып к е л т , куш актап суйш алды. Екеум1з де бакытты болдык- Кешке суретке барып, ен арттагы ложага отырып, электр сонгенде, кушактасып cyfticin отырдык. Суретп кергем1з жок. Bip жумадан кейш оны-мунысын камдап, той кылып, меш пэтерше б1ржола апармак болды. Ертешне Балташтан тагы хат алдым. Хаттагы co3i: «Озге жолыгатын улкенжумысымбар. Ол —аздщ келешек вм1р1цЬге де керект! жумыс. Кайтсе де 6ip жолыгуыцызды сураймын» дептг «Мешн OMipiMe керек неткен жумыс екен?!» деп тан- тамаша калдым. Бармайын десем де, тагы корсекызарлы- гы TycKip шыдатпады. Ыза болынкырап бардым. - 209-

Барганнан кешн амандасып отырып: —А кбала ci3re жолдас бола алмайды? - дедк —Н е ге ? - дед1м жулып алтандай. —Ол откен уакытта ci3 сиякты талай кызга кумар бол­ тан. Аятында жаратпатан, алматан, —дедк —Откеннщ маган Keperi ж ок, - дед!м. Азтырталы келе жатканын 6iJUliM. — Нанбасацыз, мш е, оны н кунделж доптерк - деп омырау калтасынан 6ip кш кене. кггапшаны суырып алды. —Ci3 муны кайдан алдын.ыз? —дед1м. —Ж олдаспыз той, алдым, —дедг —Жолдасыныздьщ дэптерш урлатаныныз уят емес пе? - деп, мен кызарып, ашуланып кетам. —О ны н уятын мойынта алдым. Осы доптерде онын 6ip кызбен жургеш бар, соны ci3re керсетюм келш экеп отыр- мын. Куйеупнздщ кандай адам екеш элде ci3re керек емес пе? —дедг —К ерек емес, —десем де, кызбен жургеш детеш кызык- тырайын дедг —Тындасаныз, окиын, —дедг —О ки койыныз, —дед1м. Окыды. —Сол доптер осы кунге дешн менде жур. Кэмило, сен тындайсын ба? Окиын. Кэмило: —К арап отырганша, окы сан окы. Естийс, —дед!. — Окыган ж тттерд щ бул 6ip сыры гой. Эйел туралы олардын ойын бшу к ы зы к емес пе? Еркек туралы 6i3 де ойлаймыз гой. —03i не жазыпты? — Bip кызбен жургешн жазыпты. —Ал окы, - дегенде Акбьтек ак кенеп пальтосынын омырау калтасынан к ш к е н е штапшаны суырып алды. — 03iM де сатан окыталы ала келш ед1м, — дедг - К эм илэ-ау, дэптерд1 окымай турып, сатан айта кетейшшг Акбала e3i оуелде Семейде кызмет кылтан гой. — Семешиш ме ед1 03i? — И э, семейлпс. Балташ та семейл iK кой. Семейде турганда Акбала улкен орында болтан. Нелжтен екешн бшмеймш, 6ip жумысынан ката тапты ма, Акбаланы 6ip - 210 -

жылы кыстыгуш улкен орнынан Tycipin, 6ip уйездж кала- дагы ушкшге либершть Кызметтеп ж тттерд а б1рден 6ipre ауыстырып отыратыны бар гой. Сол к ш к ен е калада турганда, Акбала осы дэптерге кундеп керген-биггенш жазып журед1 екен. 0 3 i толы п жатыр. М ен саган мына Кызыл карандашпен белплеп койган жерлерш окимын. - Ал, иэ. 5 Февраль. Дуйсен61. «...Ушкщден кайтып келе жатканда К улан касымнан етп . Мен оган жолыгудан к аш ы п журмш. Б1рдене айткы - сы келд1 ме деп ойладым. Эбйсен катын алу ж айы нан сез козгады. Bip есек е епген екен деп жорьщым. М ен окыган кы з туралы niKipiivuii айттым. О л к у л т , аз ойын биийрмей Kerri». - К у л е ш KiM? - К ул ан А кбаланын кумар болатын кызы. Т ывдай бер. - К,ыздан каш каны Heci? - KiM бшсш? Араларында б1рдене болган гой. 6 Февраль. «Мен кайтып келе жатканда К улан мен Жэк1м сейлесш, кулклп келе жатгы. К улеш и кеш е де 6ip ж т т алдынан шыгып, epTin апарып салып еда. С ол тагы кездесш , соны - нан epin Kerri!». 7 Февраль. «Исполкомге барып кайттым. Капай баяндама жазып отыр екен. Т у як деген фельдшер, тагы 6ip окы ган ж т т келда. К,аратау eлiндe партия такырыпты кедей ауылнай- ларга енбек-келж салыгы аудара салынса керек». - Мунын кереп жок. Муны неге белплед1 екен. Мына жерш окиык: 9 Февраль. «Капай келда. Кеш еге шыгып журдгк. С адык ж олы к- ты. Энпмелестж. Tepreyiui Ж акыпулы пара алып, Сек- сентаевты залогтан шыгарыпты». - Ойбай, бул да емес. Тура тур. М ш е 6ipeyiH окиы к. И Февраль. «Осы к у ш OMipiMe к е р е к п нэрсе - екирлш жар сы- КЫЛДЫ». - Е, осы екен. - 211-

«Жанымда суйген жарым болса, кызметке 6ip беткей, алансыз карар ед1Мдеймш. К енш алан боп жургенде, йке кулкы м сокпайды. Bip нерсем жогалган, 6ip мушем жет- пеген ю сщей, сынаржак боламын да турамын... Кешке А кы м дтнде конакта болдык. К улэн да келдь Еркектер оны-муны с е й л е с т отырды. Мен энпмеге Kipicneft, солгын отырдым. К улэн шашын буйралап, жаксы Кызыл кофтасын к иш келштЬ>. —Кофтасы немене? —Мынадай, омырауша квйлек, - деп Акбшек ез кейле- riH керсета. «...Бурын ондай к иш кимегеншю ме, уялган, сезштенген Kiciuie, кы зары п отырды. Ол бурын шыгып кетш еда. Б1раздан сон мен де шыгып, артынан келе жаткам. 1лбш келед1 екен. Мен де акыры н журд1м. Меш кутпек болса, токтар деп ойладым. Ойлаганымдай токтады». — К,арашы, еркектер ылги сынап журедьау. — Е, 63iMi3 де сынамаймыз ба? Ар жагын карайык: «Ол свзд1 бурын бастады. М ен кы ска, салкын жауап бердш. Хаттарымды сурадым. Оган жат K epinai ме, кул- ген, б1лд1рмеген болып, баска сезге бура бердь Менщ хат­ тарымды кайтаруды сураганымды X... каласынын есепнен болды ма деп майдалагысы келд1. М ен X... адамдарымен таныскым келмейд1, дед1м. Ол «кыздармен де ме?» дед1. «К,ыздармен де» дед1м. Ол муны куткен ж ок едь тандан- ды. Квш еде 6 ip ey келе жатыр екен. «К,ош» деп айырылы- сып кеток». — «К,» каласы дедш бе? Онысы немене? —О нысы каланьщ атын кыскартып, 6ip карыппен айт- каны гой. 12 Февраль. «К у л эн кунде eKi-уш сер ж теам ен сенекте колтыкта- сып, сейлесш , сункылдасып журуш1 eai. Б у пн кершбед1. Класынан шыккан жок. «Сабакпен шугылданса» керек. К е н ш кундегшей емес кой. Эйтсе де 1штепсш б1лд!рмейтш эйел». 14 Февраль. «Екшпл баскыштын балалары уй1рме ашып, ic кылмак екен. 1с кылм аган сон бурынгы баскармасын Tycipin, жа- - 212-

надан сайлаган екен. Бурынгылар орыс балаларын само­ гон берш, азгырып алып, жана баскарманын жиылысын жауып, таратыпты. Тебелесе жаздапты. Бурынгы баскар- мадагы бай балалары болса керек. Булардан кандай жак- сы адам шыгар екен?» — Мынау баска нэрсе боп Kerri. —Муны неге белплеп койды екен? 16 Февраль. «X... казактары эркайсы сы к ел ш , оны -м уны айтады. Маган созш сейлетпек, меш керепне жаратпак, ездерше Kici к ы п алмак. К,апай MeHiH жолдасым болганга, к е- щ лдепсш icTeiin беред1 деп демеленедь К,азак,тын талай бы лы к жумысы бар. Ю м д т дурыс, KiMfliKi Tepic екенш е к ез жетпейдг KiMHiH сезш сейлерсщ? К елш отырган сон, тындайсын, ш ык деуге уяласын». —Мунысы керект1 соз екен. О кып ш ыгайык... «Жене елдщ сырын бшпм келедь Сондыктан гана тын- даймын. Эйтпесе ел казагынын толып жаткан шатак жумы- сына Kipice берсем, тутынган максуттарым далада калады гой. BipaK казактьщ Kipin-ш ы кканы да зиян ба деп ой- лаймын. Сырттан KiM керш ген ием денш , аркалан ы п, бутып-шатады. Жолатпайын десен, жаман да болса, бузык та болса ез елщ гой деп ойлайсын. Елден безген сон 6ip орыс болганын». —Онысы да рас кой. 17 Февраль. «X... каласындагы азамаггардьщ 6ip езгеше мшез1 —саты аркылы болмайтын нэрсе ж ок деп бшедг IciHiH актыгына сенетш Kici ж ок, сатыга сенедь Ж ауызды ктын тыйылма- уына бул да 6ip себеп. Эж ептэу1р 6ip окыган ж т т абактыдагы пэленшелерд1 кепшге шыгарып алыныз деп, маган хат жазыпты. Мше, кызык!» 27 Февраль. «К,адиша женгей (К ул енш н ж енгеа, Kytteyi Семейде кызметте гой) шакырыпты. К,апай екеум1з бардык. К ер- жерд1 с е й л е с т , отырып, сагат он б4рде кайтты к. К у л эн 6i3re самса ютеп, ас уйде журдг..» —Е, мунда Кулэн бар екен. - 213-

«Шай жасап, куйып бердь Беп кызарынкырап, колын с у р тш т, шашын тузеп кымталынкырап отырды. Устел ортасындагы лампы екеум1здщ арамызда едь Лампыны iprere таяп койды. Лампы олай койылганда, ол самауыр- дьщ кел енкесш е тусуцн efli, мен жарыкта калуш ы ед1м. Лампыны алып, онын орнына жент салган кшжене та- релканы койды. Bi3re ж акындатпак болды. Будан мен уш турл1 м эн шыгардым: 1) 0 з ш самауырдьщ келенкесш е Tycipy ymiH, 2) Ж ентп 6i3re жакындату уш ш , 3) Арамызда лампы к а л тк ы болмас ymiH койы лу керек. Бастапкысы болса д а Tepic емес, от басынан кызарып, сыны бузылып келген TypiH жасыру да - 6i3re жаксы кер ш у , ж ентп юм болса, соган жакындатады гой. Сонгысы болса, одан да жаксы». - Туу-у-у! Bip лампыны козгаганны н езш сонша сез кылганын! - Еркек Timi уак нэрсеш де авдиды гой. Жаксы керген даты. - И э, тагы. - Мше. 10 Март. «Танертен тесекте жатканда 6ip ой келд!. К улэннщ маган кезкарасын бшу керек. Бул куйде журе беру мумкш емес. Б1рдене 1здеу к ерек, iciey керек. Эйтпесе ш т е н ты- ны п е летш м ш . К,апайга акылдастым. О л женгес1 аркылы сейлесуд! колайсы з керд1. Арамызда журетш бала аркы­ л ы б1луге, болмаса ез1мен сейлесуге бел байладык». - 03i эл1 сез байласпаган гой. - Солай гой. 12 Март. «Капай кеше кешке барган едь Ойлаганымдай тук б тр е алмай келдь Жэк1м болыпты, сейлесе алмапты. С эскед е, 11 жарымда, тауга анга ш ы кты к. Сей1лге де- сек те болады. Б1збен 6ipre Кадиш а женгей, К улэн, Жэк1м, 6ip орыс фельдшер жэне Касен болды. Кыздар- мен жарыстык, сейлеспк. Капай Кулэнмен сейлест келе жатты. М ен Ж эк1ммен 6ipa3 ж урд1М. Tycipin алган кам- шысын алып берд1м. Булд1ргел1 камшымды айырбас к ы л д ы м ... - 214-

Кайтарда К улэнм ен 6ipa3 сейлестш . Бурынгы калжы- ны, кулким... Окимын... пэлен-туген... деп, жарытып жа- уап бермедь Ойлаймын: ce3iMi куштз эйел емес, аулиспейш, кызбайды. К,анша акылды, адепт!, бйпмш, ecTi болганмен, айелге жарастыкты сипат-сез1м гой. Сез1мс1з эйел —nicci3 гул. «Окимын», «Куйеуге тисем о к и алмаймын» деген! не деген саз. Оку ~ акыл lin e n . Сую —сезш ■плеп. Онда не сую ж ок, не сез1м кем, немесе акылы басым. «Суймеймш» деуге аузы бармайды. Кон1л жырткысы келмейдг Окуды сылтау кып, аяксы ты п, суйретпек шыгар. Сез1м (сую) езгенщ бэрш жену керек емес пе? Y ra алмадым. Хат жа- зып, актык сазд1 айту керек. Кеш ке 6ip кекселеу к азак катыны келдк «Байке деген мелисенердщ memeciMiH» дед!. Отырган сон, «жаушы боп кеп отырмын» дед!. М ен!мен жакын болгысы кеп (маган rarici кеп) п эленш е деген байдын кызы ж!бер!пт!. KyfleyiH менсшбей каладагы Эб!кен деген учитель агасыны н yftiHe кел!п жаткан. Ж асырак а к ш унак кы з ед!... Л ак сею лдь Элде Э бш еннщ маган катын алу туралы сейлей беретшй: аз карындасын 6eprici келд1 ме екен? Э л п катыннын сез!не сенер-сенбес!мд! б!лмед1м. Х -ны н 6ip кулыгы ма деп, сак- тандым. «К,ыздан белг! хат э к е л ^ з » дед!м. К,улык болса, бмш ер. Эйтпесе шын шыгар». —К,ыз да ж!г!тке сез салады екен-ау? - Куйеу керек болгасын кайтсш? Элде Акбаланы суй- ген шыгар. 0м!рд!н e3i де кы зы к кой! А кбаланы элдеб!р кы з ж аксы Kepefli. А кбала Кулэнд! ж аксы каред!. К у л ан элдеюмд! суйед!? Мен де cefliriM гой. Баска сезд! койып мынаны окиык. 13 Март. «Бугш К улэнга хатжаздым. Аткез алмасам негылсын... Анга шыгу сырт жагынан Караганда, онша кызык бол- маса да кен!лде недэу!р эдем! сурет калдырыпты. Танер- тен тесекте жатып, кез!ме елестетом. ...Тау. Тау iuiiwie 6ip белден 6ip белге созы лып буран- дап жаткан ш ананы н i3i. Bip ой, 6ip к ы р. Тау 6eTi. Ж ол- дын exi жагы - орман. Аппак cipey кар. Аншы баста- нып киген брезент сулыгымыз, мойында —косауыз, ас- тымызда кылан урган, агылшын ер-токымды аттары- - 215-

мыз, артымызда - сынкылдап кулген кыздар. Мыжы- райган Ж еш мнщ 6eKceci ерге сыймай, корбиып, полтеа тырсиып, урген местей кокиып, аягынын басын аттын колтыгына тыгып, атка отырысы, колындагы камшыга, йзгш ге ие болмай, колгабын кие алмай келе жатканы; К у л э н н щ к азакш а ыкш ам Kyni, т у л ю ты м ак к и ш , атка ерекше каздиып отырып, атын шаужай кактырып аян- датканы; жарысканда такымы козгалмай, етеп шашы- рамай, артымыздан ж е т т , басып озып, б1рдене деп Tici аксиы п, к у л т е т к е т ; К,адиша ж енгейдщ барлык комейш керсете каркылдаганы; фельдшер атынан ай- рылып, атты мен куып, шуканактагы калын карга ом- былап, ат-матыммен жыгылганым; усп-басым кар боп аунап турегелгенде, Кулоннщ к у л т , кашкан атты ка- йы рм алап, устасканы; кайтарда екеум!з т1зе кагысып келе жатып сейлескешм1з; Кулон женгесше: «Жорга жа- рыстырындар» деп, Ж ою м екеуш оздырып ж1берш, мен1мен онаш а калганы; 6i3 Ж ок1Мнщ атка отырысын кожалар сиякты деп мыскылдаганымыз; Кадиша женгейлерд1 куып жетш: «Келинз, аударысайык» деп, колымыздан тартысканы; женгейдщ енсертлш Tycin кала жаздаганы — 6opi-6opi казакты н epKiHairi, кыз-бозбала- сынын ойы н-кулю сш к езге елестеткендей. К ещ л ге 6ip турл1 т э т а , ж урекке 6ip турл1 жылы эсер калдырыпты. К еш ке К,апай екеум!з ойынга бардык. К улды к дэу1- р1нен 6ip бел1мги драма койылды. Кддиша женгей, Кулон, Жок1мдер де келпгп. Кулонга анда-санда карап койып отырдым. Ол да ойлаган кющей, KipniriH салмакпен кагып, карай бердг Б1зд1 шыгарып сала ма деп ойлады бшем, ж енгеам ен eKeyi журт шыгып жатканда eciK аузында аял- дап тур екен. К,апай уйше кайтатын болтан сон олар кешегз орыс фельдшермен epin Kerri. Орыс фельдшердщ К,адиша женгеймен калжыны, коз карасы жаман. Kyfteyi жокта бфдене кып журе ме екен? Эйелге сен1м де жок». - К,ойшы, орыспен неге ейтсш! Еркектер де есектей беред! екен. —К,адиша окыган ойел болса керек. Юм бшедк Бал- таш рас дейдг Оны коя турайык. - 216-

15 Март «Тыныс кез1нде тыск.а ш ыгып ем, катар есйстен К у л ан жымын eTin, жылт erri. Ымдап м е т шакырды. Ж олы к- тым. «Хат жазсам да экел е алмадым. Ж ане жазумен айта алатын емесшн. Ауызша сейлессек екен» дедк К,ашан, кай жерде сейлесуд1 айтыстык. Мен: «Женген б т е ме?» деп ед1м, «бшмейдЬ дедд. У акытын e3i айтпак болды». 16 Март Б упн тус1мде К у л эш и к ер ш , сайлесш , cym cin ж у р м т . Рылымда: «Адам тусш де е т н д е к еп ойлаган нер сесш кередЬ> дейдп Е ндеше, м енщ ойымды, epKiMfli ол билеп, аударып жур екен. М ен ез1мд1 талай ауыздам ак болдым. 0з1ме ез1м урыстым. 03iMfli сакт1м, сынадым. «С уйгею н бекер, алдап, алданып журсщ , кумар болатын не бар?» деп 0з1мд1 токтатпак болдым. О ны н да MiHiH к ер ейш , жек керейш , безейш деп ойладым, талпындым. 0з1мд1 тузет- пек б олы п, атк е н д е п ж аман icTepiMfli еске ту с 1рд 1м. Окыган кызды алганмен, бакытты болмаймын деген nucipai ойыма к е л п р ш керд1м. К,алай талпы нсам да бол- мады. Талпынган сайын торга тускен каршыгадай, шыр- матылып, орала 6epinniH. М енщ кол-аягы м ды байлап, устап алыпты. Ол тор — К уланга ауып кеткен к е ц ш м екен. Оны мен тус1мде кергеш м бупн бе? Биыл ма? EciMfle бар, еткен жаз осы калага келерде де керд1м. О л онда успнде Kynici бар, куж1рейт, кырындап ете 6epin еда. Биыл Орынборга журерде тагы к ард1М. Онда тагы тузу карап сейлеспедк Адам эйелд1 ансагандыктан Kipe беретш шы- гар деп, e3iM«i жубаттым. О ны н 6opi бос жубаныш екенш енда б ш п отырмын. Онымен жолыгамын, сойлесемш дегел1 б а к у м т казге елестегендш пе, келеш ектеп жаксы ам1рдщ cypeTi киялы - ма к ел ш , ез1мда олдекайда суйреп э кетп. K,a3ip журепмде кан кайнай бастады. К ецййм алып-уш ып 6ip жакка кететш Tepiani. Т эубе, тэубе! Асатпай жатып, к у л ды к демейшпп!» - Байгус-ай! К.айтсш! К,умар болган екен! - Кэмило-ау! Тфиплиепн caHi де кумарлыкта гой. К,ур атка мшгендей, к а ц ш н 6ip с е р п ш п кетед1 гой. - 217 -

/ 7 Март. \"Yшюлге бардым. Оны кершм. Ж эю м eKeyi тур екен. Басымды ишм. «Мен сенщ кулынмын» дед1м пшмнен. Ол козш жаутан етюздь Неткен суйекп, жылы коз! Оныц кезш ен ш ыккан сикырлы ж т т щ 6ip ушы мснщ журепме жалгаулы. К озж е кез1м туссе. сикырлы ж1бш mepTin журепм селт еткендей болады. С икыр Ж1б1н шерткеш кобыздын нэзж ш епнен ш ы ккан майда куй сек1лд1 жу- рекке жылы тиедк жанга лэззат бередь Эттен, екш ш ! Ж анга жайлы, майда ку йш узак ujepTin турмайды. Bip кагып калады да гайып болады. К уйл i кобызга 6ip шерт- кен де канагат. Ол ш ербете куйл1 кобызга ун (тон) бер1лед1, кобыз ун ш ы гаруы-ак м ун екен, мунды Torri куйш козгай ала женеледi, талай киялга согады, тербетедг Элдилейш журекть Куй дэу1рлешп, баяулайды. Бейне куйын журген су жузшдей толкындап, жыбырлап, сы- бырлап барып басылады... Бугш ол сагат алтьша жолыкпак. Мен сагатка карай беремш. Bip баланы кошеге Ж1берш, андытьш койдым. Ми­ нут еткен сайын журектж согуы жшлене туседг Ешй жар­ ты сагат калды. Уакыт калай узак! Не ierepiMfli бшмей, к ун д ел тм д ! алып, жазып отырмын. Ешй 6ip жиырма бес минуттен кешн ол коршее, келсе, жолыкса, ж ымиьт кара- са, «сэлем етаз бе?» деп колымды акырын гана кысса, со- дан opi не болмак! K,a3ip басыма em6ip ой токырап турмай­ ды... Б1рден 6ipre к о ш т отыр. Не жазарымды бшмей отыр­ мын. Ол келер, э! Bip богет болмаса, келер... Элде келмей кала ма? Ол да мумюн. K,a3ip ол не icren жатыр екен? Элде сагатка ол да карады? Элде KHiHin жатыр? Элде ай- нага карап тур? Элде, элде... сагатка тагы карау керек! 18 минут капты. К,ой, уакыт OTin кетер, тыска шыгу керек, элде оны н сагаты mrepi шыгар...» Сагат тунг! 12. «Мже тыска шыгып, бурышта к у т т турмын. Бала келе жатыр екен. Баланын жур1сше карап, бал ашып турмын. Шыдай алмай, оган карсы барып бтд1м. «Уйшен шыкты» дедг Жонелд^м. Ар жагынаи наркомга ол да келдк мен де келд1м. Алдымыздан 6ip орыс шы­ гы п, б илет сурады. Е ртен ойы н б о л м ак кой. Bipa3 -218-

турдык. Кешеде уш -терт ш эю рт керш дь Ол нарком- нын iuiiHe Kipfli. С ахна ж акка ж асы рынды, састы... Bipre окитын жолдастары гой, осектен коркады . Bi3 баска ес1ктен кеш еге ш ы гып к е тп к . Кеб1несе ж ай сез сейлестш . X... кал асы ны н eceri, epKiMHiH 6i3 ту р ал ы ce3i, м е н щ о к ы ган к ы з туралы пшр1м.Мунда келгендеп 6ip максатым, тагы сондай жа- нама сездер. Аягында «пердею аш у керек» д естж. Ke6ipeK сейлесу ушш 6ip жер керек болды. О л 6ip куш б1здщ пэтер- ге келмекип болды. BipaK уйлерщ !здеп балалардан сыр шашылып кетпесш дедг Екеум1з де к еп сейлесетш кющей болсак та сейлесе алмадык, уйлест1ре алмадык. К ер ек п сез аузымыздан шыкпады. Ж урек сырын кезбен гана бшстйс. Мен «кайтам-кайтам» деп келе жатып, кас карай- ганда уйше жеткенше epin барыппын». 18 Март. «Ойында болдык. О л келдк Бурынгы орнында отырды. Мен карай берд1м бшем, женгеЫ маган: « К ей ш п катарга отырасыз ба?» —дед!. Ол к ейш п катарда еда. Орын ауыс- тырдым. Сондай кумартыппын, ол караса менде тагат кал- майды. Сондай кумартып отырган кезде, антракт кезшде уш -торт meKipT бузды. О лар оны ж1бермей кам алап, сейлесш турып алды. Bipeyi баягы ш ыгарып сала беретш ж т т . Не сейлескенш бшмедам, 6ipaK оган айтканы жа- гымды сез емес-ау деп жорыдым. Ойын басталган кезде ол келш женгесше сыбырласты, женгес! р е н ж т отырды. X... каласы нда туру керек емес, кету керек деп маган да айтты. Мен де бул каланын адам- дары бузык деп жамандадым. Ж енгеамен екеум1з орын ауыстырдык. Мен оньщ касы- на отырдым... Капай екеум!з оларды уйше апарып салдык. Баягы шыгарып сала беретш сэры бала 6ipece алды- мыздан, 6ipece артымыздан шыгып, каскы рш а торьщы да, 6i3fli сак кузетнп деп укты бшем, 6ip уакытта шылымы- нын отын алдымыздан жаркыратып шашып, жанап ете шыкты. Мен: «Мына Kici ертей ме?» дедйм. Ол: «Сонша аямай негыпты? Kici аяуш ыл болу керек емес пе?» дедт Мен MeflipiMfli екен деп ойладым. - 219-

Манагы сейлесш турганда, К улэш й б1здщ пэтерге ба- расын деп cerinTi! (Онысы веек.) Ж эне олар (шэюрттер) наурыз жасамак екен, Кулещ й соган шакырыпты. К у л эн олармен катынасын y3rici келмедк «Bipre окып журген жолдас кой, всектей бередЬ>, дейдь Олар онсыз да есектемей жур ме? «Япыр-ай! О з д ш н е ещн калай барам?» дедк Мен оларды елеме десем де болмайды. Не гажап?! Солармен не катынасы бар екен?!» 19 Март. «Мунда каланш аньщ сагаты 6ip дурыс согылмайды. Кдсынан OTin бара ж аткан кющен «кай уакыт болды?» деп сурап согады екен. Мундагы окуш ылар неткен кергеншз, eKi бала сейлес- кенде: «Спектакль бола ма? Болса, ойнасшылармен (бег- дармен) журем1з бе деп ойлап едпе» д е т т (онысы жолдас кыздары, шйнде К у л э н да бар)». 21 Март. «Эбженде конакта болдык. К,ымыз ш т к . Аса кызык болмады. Ек1 кы з (К у л эн мен Ж эю м) жолдастарынын наурызына кеНпН. К улэн оларды жамандайтын, жек керет1н. Ж ек коре тура олардьщ сауыгына кеткенш не деп б1лу керек? Оларды сыйласа, жамандамас efli. Бул кызда бет болмаганы ма? Кайратсыздыты ма? всектен корыкканы ма? Ж аксыны жаксы деп суйш, жаманды жа- ман деп жиренбеген Kici —еш нэрсеш талгамайтын, тутын- ган жолы ж ок адам болу керек кой. Менщ эспеттеп жур­ ген nepimTeM осындай болды ма? К,айгы... Будан улкен кайгы жок. 03i не д эл ел айтар екен? Керерм1з». 22 Март. «Кешке сол уйде болдык. К,ыздардын наурызы туралы сейлед1к. Ж ен геа 6i3re косыльш , олардын барганын Tepic кылды. К улэн ез iciHiH кате екенш мойньша алды. Женгес1 эдеш К,апаймен сейлескен боп отырды. Bi3 пештщ касында турегеп турып, азырак сейлеспк. Мен 61здщ пэтерге келуш сурадым. О л есектен корка бередь «Осы каладан кеткен сон...» дей бередЬ>. 24 Март. «Сагат алты жарымда ушк1лге жиылыска бардым. Жи- ылган журт ж ок екен. EciK алдында 6ipa3 турдым. К,асын- - 220-

да 6ip кширек бала бар, бурыштан Жэк1м ш ыкты. К,олында шиыршыктап устаган кагазы бар. Ж асы 19—20-га к елш калган кыз гой. Ол туралы осек аттын кара капталындай. Бозбаламен журем деп, сабакка ере алмай, 6ip орыс учителшен даярланып жур деп еспгем. MeHi керш , касындагы баласын 6ip ж акка жумсады. Баласы кетш бара жатканда дауыстап: «Кулан да, Мэди- ше де келед1 деп айт!» - дед1. Ол - маган ест1рткен1. Орыс кыздары касынан бозбала етш бара жатса, елгенше кызык сез айтып келе жаткандай, бозбала карасын деп, санкылдап сейлесш, канкылдап кулетш еш. Ж экш нщ мьша санкылдауы —аумаган солардын мшезь Бузылган кыздар- дын барлык сырткы мшезш жатгаган да койган. Саудагер эйелдер еркекке жугыскысы келсе не тамагын кенейдк не кезш кысады, немесе сондай 6ip айкы н белп бередь Мына кыздардьщ eTipiK кулу1, санкылдауы да —сонын агайыны гой. Япыр-ау! Окыган кыздын 6epi осылай боп кеткеш ме? Сызылган кы з кылыгы бола ма?». — Онысы рас-ау! О кыган кыздар TinTi еркект1 e3i ша- кырып турады гой. —Бул ещц орыс кыздарыньщ м ш езь Б1здщ кыздар да содан тел1м алады гой. С ы н ы к екеш сы н ы к та жугады дейд1. —Сейткенмен кш кене иба керек кой. —Эрине. 26 Март. « К еш и сагат алтыда К у л эн б1эдйсше келд1. EciK-ri жа- уып алып, к еп сейлестж. Откен ем1рд1, е сек п , м1незд1, ма- хаббатты, келешек планды — 6apiH айтыстык. Аягында cyfticin айрылыстык. Ол сезш щ аягын агасына С1лтей берд1: «Мен1 окыткан сол eai. Онын енбегш зая кылгандай болам гой» дед1. Жене «оки тусемш» дед1. М ен екеуш де «себеп емес» дед1м. «Шын журегщнен ш ы ккан 6 ip ауыз сезщ к е­ рек» дешм. Оган к е л е а жолы жауап бермек болды. 0 3 i уялып, кысылган icneTri кызарды, терледь Мен де к уш ак- тап кысып, терлетт1м б1лем. Кен1лде т э т а эсер калдырды. «Енбекшш казак» келд1. Бернияз 6ip кызбен eKeyi аты- лып eainTi. Кайгылы хабар. Ж1герл1 жас акын едь Аяныш!.. Кандай себеп болды екен! К азакта ез1н елт1ру сирек бо- - 22‘

лушы ед1. Мынау 6ip тавданарлык ic! Элде мастык, элде \\ махаббат, элде алдану, элде жауыз, турмыс... 9ftreyip 6ip j ауыр куйис билед1 гой. 0Mip mipKiH, калай шолак?!» j 28 Март. 1 I «Белинский айткан екен: «Киялдан ш ыккан махаббат таза журектен ш ы ккан махаббатган ауыр, жаман болады. К,иял махаббаты журекке туссе, ауыр тас тускен секицц, козгалтпайды, жанышады, улайды» деп. Сол рас па деймш. Саргаю, куйш у - журек катты ауырады». 29 Март. «Кешке Кадиша женгейде болдык. Ай жарык, кун жылы едг Кешеде кыдырдык, Кулэнмен сейлесттм. 0 з niKipi жок. «Мария А лексейкызы не айтар екен?» деген секиш , ага-женгем не айтар екен, калай карар екен дей бередг Жарымадым. Окыган кыздын окымаганнан айыр- масы болмаганына кейш м . Bip кыс ораза устап, боска эуре болган екем деп кынжылдым...» 4 Апрель. «Капай хат жазып, гаш ы к боп журетш Марияш деген кы з К улэнга: «Акбала маган хат жазды» деп мактаныпты. Мен жазбаганымды, жазбайтынымды дэлелдед1м. Капай менщ сырлас жолдасым. Ол Мэрияшты алам деп журетш. Капаймен оны н жургенш К улэн e3i керген. Мен: «Ол есек болар, с е т м е н eKi арамызга ж ж салмак ойы бар шыгар, эйел к унш ы келед1 гой. Маган нанбасан менщ оган жазган хатывды кер, сурап ал» дед1м. Эйтсе де нан- багандай болды. К у л э н eTipiKKe, есекке нангыш кеп кыздын 6ipi екен деген кудш пайда болды». 6 Апрель. «Ыбырай мугал1мде конакта болдык. Эйелдерд1 де ша- кырыпты. Эйелдер белек белмеде отырды. Ойын бастал- мак болды. Орыстын «белбеу сок» деген ойынын ойна- дык- Эйелдердщ белплегенш тауып к оя берднс. Олардын KiMi KiM болганын у ак балалар 6i3re жетк1з1п турып efli. Таба алмаганды ескен белбеумен уратын ойын едь Кыз- дар белбеу жеген сон, ашуланып, ойнамады. Ойынды бузган К у л эн болды. Эбжен маган сыбырлап сыр айтты. Энеуп ойында Кулэн Сарбаламен онаша жерде сейлесш турганын Ма­ - 222-

кан деген бала K epirrri. (М акан eTipiK айтпайтын 6ip таза бала). Сарбала жай сейлеспегт, колы 6ip ж умсак жерде турыпты. Ж эш мнщ тунде бозбаламен агаш iujiH кыды- рып кететшш айтты. Жэк1м мен К улэн косактаулы та- йыншадай 6ipiHeH-6ipi айрылмайды. Кулэнга: «Онымен неге журесщ?» легенде: «Сабактас жолдас болгасын...» дейтш. «Сарбаламен неге журесщ?» легенде ундей алмай кап ед1, б езе р л е н т едк уялмап едг Марттын 27-де К улэш Сарбаламен екеум1зге кезек к а р а п , к ы за р а к т а п о ты р га н ы н iiniM ж ек Kopin ед ь Екеум1зд1 салыстыргандай немесе екеум1зд1 де алдаган- дай корш ш едк Еши сонын бэрш корытканда, К улэннщ таза кыз eMecTiri аны к боп шыкты. Маканга Сарбала мактаныпты: «21-жылы К улэн Ж э- имдйсшде турганда, оган бозбала к ез салушы едг Сол кезде мен ж акын болып ед1м. Содан 6epi жакынбыз... Ерл1-бай- лы ккщейм1з. О куын б т р г е н сон, екеум1з каш пакпыз, баска калага кетпекп1з. Мен катынымды тастамакпын» дептг Оган да нанбас ед1м, мен1н К у л энга ж азган хаттарым- ды М акан Сарбаланьщ колы нан KepinTi. Ол да аз болгандай, саяси бел1мнщ 6ip areHTi К у л эн мен Сарбаланы базардьщ касындагы эйнеп жок ecxi уйден устап алганын К,апайга айтыпты. К,апай —исполком бас- тыгы. Анау агент оган сырын айтып журетш. Сорлы басым! М унша алданармьш ба! Арып, шаршап, шэлдеп жургенде табылган 6ip жутым суьща ит сарып кет- се, кандай болар едиг? Мен де сондай куйге туспм . Суйген адамнын м)нш кормейд1 деген рас екен. Япырым-ай! Мунша адасканым калай? Енд1 окыган эйелден умгам кес1лд1! Есш таза журек, есш жпср, ecin уакыт кор болган!». 8 Апрель. «Кулэнга хат жаздым. «Курмет/ni Кулэн! Кететт бол- гандыцтан хаттарымды тагы сураймын. Бул mweeijudi берерЫз деп улит етем. Кош болыцыз». Ол жауап кайырыпты. «Сгздщ барлык, хаттарыцызды жыртьт тастагам. На- ныцыз. Кулэн». - 223-

—MiHe, Комила, сен айтшы, кш е юмде? Акбалада ма? К уленда ма? —Кулэнда гой деп ойлаймын. —Мен де сонда гой деп ойлаймын. Балташ бул энпмеш менщ кецйимщ Акбаладан шыгаргалы окып отыр гой деп: «Мунын Heci бар? Акбалада жазык жок. Ондай жумыс KiMHin басынан етпейш?» - дед1м. Балташ оган да болма- ды. Акбаланьщ тагы 6ip жаман icrepiH айта бастады. Мен куйш кетпм. Не болганымды бишеймш. Балташты ез1мнен б1ржолата тYнiлтeйiн деп, ертеде басымнан еткен уакига- ны айтып салдым: «Heci бар? Мен де кыз емесшн. MeHi орыс та а л ь т кашкан. Ол ту г ш мен бала да тапкам!» дед1м. Балташ танданьт, ежжтеп сурады. Тындап бодцы да: «муны айтканын жаксы болды гой» деп, кош айтысып кетш калды. —Э й , бекер айткан екенсщ. Еркекке ceHiM бар ма? —Артынан ез1м де ойладым. —Ал, сонымен? — Сонымен арада 6ip ку н e rri ме, бшмеймш. Акбала мен1 ш акырып, хат жазыпты. Марс бауына тагы бардым. Бурынгьшай емес, Акбаланьщ кабагы келмейдь Коп бегелмей-ак: «Бурьш сен басьщнан еш нэрсе кештщ бе?» - деп сурады. Сасып калдым: «Жок» дешм. Keiueri сезд1 Бал­ таш жетюзгенш сезе койдым. «Танба, Балташка айтыпсын гой. Ондай ic эрю м нщ басынан отедь Маган ceHiH шын айтканьщ керек. Бугш жасырганмен, тубшде ашылмай тура ма? Сонда маган не бетщмен карайсьщ?» деп туащцрш, б1рталай сез айтгы. Ойланып отырдым да: «Рас едц» дед1м. «Олай болса, ci3fli маган тагдыр жазбаган екен. Мен ci3fli кы з екен деп жур ед1м» деп, Акбала турып кетш калды. 0 з бармагымды 03iM шайнап кала 6epaiM. Ан-тан боп cipecin отырып каппын. Мен анырып жын согып кеткен Kicirne мелшиш отыр- ганда, кайдан андып турганын б1лмейм1н, Балташ жет1п келдь Мен Tepic карап кетом. Отырып, маган кеп сез айт- ты. Сез1н тындагым келмед1. Ит етшен жек керш отыр- мын. Аягында 63iHiH MeHi Teyip KepeTiHfliriH сейлеп келш: —С енщ еткен кундегщ маган керек емес, адамшылы- гын керек. Откенге сен жазалы емессщ- С ен тисен, мен ceHi аламын, —дед!. -224-

Кез1мнен жасым калай шыгып кеткенга бишеймш, жылап Балташтын мойнынан кушактай алыппын. Сейтсем Балташым шын акылды ж ш т екен. Ертешне барып ЗАГС-ке жазылдык. —Апырым-ау! Ж аксы болган екен! —HeciH айтасьщ? айтпакш ы, «ЗАГС» дегеннен шыга- ды-ау. Ж азылуга барсак, баягы м енщ бет1мд1 ашатын К,ара мурт орыс сонда кызмет кылады екен. —Ой, жасаган-ай! —М енщ атымды еепгенде бет1ме карай калды. Балташ Kepin коя ма деп кырындай берд1м. Ke3i im in-жеп барады. Ш ы ккан сон карасам, К,ара муртым анкиы п, мойны кисайып, артымнан карап тур. —Не гып мундай боп калды деп ойлады ма екен? —KiM б1лсш... Кез1ме жылы ушырап к етп. М ен «кеш- дегендей, энтек басымды изед1м. Ол шаш ын уыстай алды, екид а ме, KiM бшсш... —Адам кере беред1 екен-ау! —деп К эм и л э тамсанды. —Tipi Kici не кермейд1 дейсщ , —деп, А кбш ек те кур- сшдь —К уйеу щ кайда? —легенде: — KyfteyiM осында. Bipre келдйс. Д ем алы ска елге бара жатырмыз, —деда. Содан кейш eKeyi тамсанысмп, кайыкка карай тартты. «Нур Зайсан» eKi еюрдь Сэнда кимда эйелдер пароходтан жупркап шыга басгады. Басында ж щ ш к е жиек ак пике панамы, аягында еркек екшелеу ак брезент башмак, устщде ак кенеп пальто, бо- йына KHiMi к уйып койгандай а к куба, к аракез эйел палу- баныц шарбагына суйенш, пристаньдагы жыбырлаган журтка коз салып тур еда. Пароход оюргенде 6ipiHmi кластын эйнепне барып. б1рдене дедк Кццрмей уш ж ш т ты ска ш ыкты. Уш еудщ ортадагысы Балташ еда. Кдсындагы eKeyi бурьш 6ipre окып, 6ipre кызмет еткен, бул кунде эр жерде кызметте журген, Соулебек, К,анаш деген жш тгер едь Анау а к KHiMni ойел Акбшек еда. Ж олдастары уш-торт куннен 6epi Балташты - 225-

конак. кылы п, бауга, аралга 6ipre кыдырып журсе де, эл1 де камтамасы калгандай, пароход устшде онпмелерш аяктап жур еда. Балташ жолаушылык кэдесш кылып, олар- га сыра iiuKijin ш ы ккан сон, yuieyi тагы да свйлесш , па- роходтын тумсык жагына карай айналды. Олардын Балташты курметтсйтш де жош бар. Балташ - астанада 6ip Toyip комиссар. Астанадан келген адамнан губерниядагылардын коп нэрсе кутш, oneci базардан кел- гендей колы на карап туратын эдет1 гой. Олардын кандай сурауына болсьш жауап беретшдей Балташтын да бшк«, тож1рибес1 молайып кызметке ысы лып, icine табанды, 6ipTora коммунист болып едг Балташ мына жолдастары- ны н ортасында квпт1 керген, коне болы п калы п едг вй ткеш ол Акмола, Семей, Орал, Бвкей губерниялары- ны н боршдс кызмет eTin, жалпы казак жайымен, эралуан жагдайымен, окыгандармен обден танысып, акыл ауда- ны, дуние тануы кенейген едг О л езш ше ерюмге сын бе- руге жарайтын, б1реудщ атагына, беделше, сезш е сатыл- майтын, озшше жол тутынган ж т т едг Жолдастары: —Акбала калай боп жур? —легенде. —Акбала жур. Ол 03i киялш ыл жМ т кой. Болмайтын icri болдырам деп, кейде урынга шабатыны бар. Сезд1 Toyip Kopefli, - деп жымиып койган. —Ж оргабек кандай адам боп шыкты? —легенде: —Уай, оны койшы! Ол 03i журттыц 6opiH алдап ку боп журмш деп ойлайды. Осы куш Kici алдауга коне ме? К.У боп Kerri гой. К,апай екеш К.апай да поле боп KeTinTi. К,ызмет не дегенмен адамды уйретед1 гой. Жоргабекте тутынган жол жок. Одан да мен Терекелдш1 курмет етем! Б1зге карсы болса да, о з жолында калды. Ешюмге жагын- байды. К,ызметш жаксы хтещ п. О л 03i icuiui ж т т кой, азы рак мактаншактыгы болмаса, —деген. MiHe, Балташтын оршмдер туралы осындай козкарасы бар жш т едг Саясат дуниесшде Балташ басшы болмаган- мен, басшыга таяныш болатын табанды ж т т едг Жолдас- ка опашыл, уэдегшл болгандыктан, кейде шен кумарлар- дын соны на epin кететш едг BipaK олардын катесше вз K03i жеткен он, «мына жерщ дурыс емес» деп айтар ед1 де, айырылып кетер едг - 226-

«Hyp Зайсан» уш eicipmi. Балташтар манаты шарбакка суйенш турган Акбшектщ касына келдь — К.ош ещц, жолдастар! ...Солай кылындар! - деп Балташ ею жолдасымен кош - тасып, колдарын ныгыздай кысты. —К,ош! К,ош! Кош! —деп олар Акбшектщ колын устап, асыгып жерге туей. Пароходтын дауысы да: «К,ош, кош кош!» дегендей да- рыддап, кимай турган бауырлардьщ журепн луп-луп етюздь Жердегшер пароходтагыларды кездер1 uuin-жеп, кулкйя мен жылауы араласып, ауыздары ашылып, танаулары делдиш, кейб1реудщ кэзш е мелт-м елт етш жас та келш тур едь Пароход сорпа жалаган Kepi тэбетше, суды сылп-сылп урып, козгала бастады. Бастар шыбындап, калпактар карга болып, орамалдар кебелекш е жалпылдады. «Bi3 де сендерд1 кимаймыз» дегендей, журт пароходтын артына карай толкыды. Кэбш щ жузшде кулю , жылау, куаныш, аяныш аралас. Пароход уетшдеп куйш1 солдатгардын сыбызгысы сьщ- гырлап, дабылдары думшлдеп, TyriKTepi курешдеп екпщш маршка еюлешпре басканы Акбшектщ кещ лш де босат- кандай, тамырларын желпшдаре солкылдаткандай бола- ды. Акбшек те ак орамалын ж елтлдетш коштасты. Олдеб1р кымбат нэрсес! калып бара жаткандай, элдеюмд1 аяп, журеп жылагандай болады. Ол кимасы —К эмилэ едг «Тым болмаса К эм илэ байгус, 6i3fli ш ыгарып салуга да келе алмады-ау! Куйеушен, кайын ага, абысындарынан айбынады гой, корынады гой. Окымаган эйел кор гой! Капастагы кустар гой!» деген ойлар келед!. «Бул байгус- тын квз1 кашан ашылар екен? К,алай жэрдем етсем екен?» деп турганда Балташ иыгынан тартып: —0 й , сен неге жылап турсын? —дейдй —Жэй... эншейш ... К эм илэ байгусты аяп... Окымаган эйелдщ кун1 карай гой! —деп, А кбш ек курешдй — Bip T ypni кенш ш ексщ -ау! Bip кунде бола коя ма? Б1рте-б1рте окиды, к ез1 ашылады, тенеледг Осы кунде-ак тенеле бастаган ж ок па? Эуелде езщ кандай едщ? - деп, Балташ yMirri сэздер айтады. - 227-

—Сонда да киын гой... - деп Акбшек буырынын камын жегендей, жалгыз езш щ жетшгенш азсынгандай болады. BipaK Балташтын дэлелдерше токтайды. вйткеш Балташты бшмеШй деп ойламайды. Ш шденщ шанкан, шагыл куш . Жасыл жагалау. EpTic жуз1нде су сызып, а к пароход келедь А к пароход устшде Акбшегш колтыктап, уыз кымыздай кэусар ауаны кеудесш кере ciMipin, Балташ сайран етедг Сайранга тойса, жан- жагынын 6opi айна, жаркыраган салонга Kipefli. К.ос буры- мы аркасына салбыраган аспан квз ж ана ecnipiM ак сэры кыз казыкша каздиып, пианинога кунпрлетш куй шала- ды. О н бурышта к ш к е н е устелда ортага алып, ак жагалы, кош кар тумсык, 6i3 тумсык, терт саудагер «пас...», «бис...» деп преферанс согады. Балташ пен Акбшек жас кыздын куйш тындап, ша- тырдай ак дастарканды устел басында отырып, ак кшмш мэтушкеге тамак алдырып imeni. Балташ устелде жаткан жщшисе кагазды алып, тамак- ты н Ti3iMiH окиды: —Скеблыпн бтикеш, гректщ тептелк польшанын зы- разы, б1рдеменщ антрикоты, толып жаткан беп-алестро- гон, бефштекс, лангет дей ме, пилет дей ме, кой eri, бузау eri, каз eri, кауап, кыргауыл, булдырык, туйетауык, рост- бип, шабылган шошка, туздагы тш, тес ет —дершт шорт тебе дерий... М уньщ кайсысын жейм1з? —«Ш орт тебе дерий» деген! бар ма екен? —деп Акбшек мырс етедь —«Шорт тебесЬ> ж ок, эйтеу1р дерш бар. — в зщ кайсысын жейсщ? — Мен осы андрикот-сандрикотгын жайын бшмеупп ем, кой етш жейш, — дейдь А кбш екке Балташтын о л ce3i де кы зы к керш едк шек- cmeci катып куледг Акбшек кулгенде кошкар тумсык саудагер кылмындап карай калды. Ол Акбшекке манадан жаман кезд1 ж!берш, киялга батып отыр гой. Акбшек кулиг отырып: —Мен булдырыкты-ак жейш, - дещи. Ет артынан «Жигули» сырасынан eKi бетелке iiuin, Акбшек eKeyi eKi KiciniK тап-тазй каюта белмесше келш, - 228-

солкылдак кереуетге 6ipiHe-6ipi карап, кисайып жатып, «Бузатер», «1смекаш» журналдарын окып, мэз болып кулюедц. Балташ: —Тамак ciHipyre кулген жаксы, —деп кояды. 0Mip с е т и , eMip кызык! Bepi кулк1, ж анадан гана косылган eKi жас. К аб ак кагысынан ойларын танысады. BipiH-6ipi реюы терлш Typi жок,- —Э л п жепеннщ саган кезш кадап отырганын байка- дын ба?—дегенде Акбшек: - С ен де авдып отырады екенсщ! —деп, кул1мдеп мак- танып кояды. Балташ: - Сен, шырагым, байка! Ж епекевдер бэлекет келедц, - деда. Акбшек онда: —©зщ байкадын ба? Бугш командир де менщ орама- лымды anepfli гой, —деда. Балташ оган кетершш калады, кетершмей кайтсш? Мундай келш ш екп Балташтан баска юм алады? Акбшек керген-бшгешн Балташка айтьш келедц. Балташ- к а кызметген келгенде KiMHiH не сейлегенш айтып отыра­ ды. Сейлескен сайын 6ipiHiH бшгеш 6ipiHe ауысады. Кейде Балташ баяндама, отчет жазганда Акбшек кедпреда. Акбшек б1рденеге алданьш жатса, Балташ барып тамак экелехи. EKeyi 6ipre куйшед1, 6ipre суйшедц. ©йткеш дененщ баскалыгы болмаса, eKeyi 6ip KiciMi3 деп ойлайды. EKi кун етш , yium uii ку н дегенде, eKi жас Зайсанга жетп. «Шыктык» деп телеграмма берген гой. Телеген мен женгеы де кшпсене кызын кетерш, пристаньга келш тур екен. Анадайдан 6ipiH-6ipi кергенде А кбшек пен женгеск - Ah, женеше! — Ah, Акбшек! — деп аяктары жер басканын сезбей 6ipiHe-6ipi умтылды. - Е, женешетайым! —Е, бауырым-ай! —десш , куанганнан кездерш ен жас ыршып, кушактасып кайта-кайта cyfticin жатыр. - Денщ сау ма, карагым, - деп, Телеген де карында- сыньщ бетшен суйда. Акбшек кшдкене сщ лш ш ш eпiлдeтiп, бауырына басып: - 229-

- Ж т т боп кетпгп гой! —деп жатыр. Балташ Т елегенм ен бурын да таныс. Bipre кызмет кылы скан жолдасы гой. Бурын «Балташ жолдас» деупп efli - emu «жолдас» деуд1 кенсе тип к ерш , «карагым, сау- мысын?» деп аузынан суйдь Ж енгес1 де Балташпен таныс. Балташтын Teyip ж т т екенш олар да бшедп Бурын Телеген Балташты икемге кенбейтш, 6ip6enceft, казак ж айын бшмейш деп, ш г т ен унатпаушы едь Енда ол ойы да жогалып Kerri. б й тк еш ол еши туган куйеук ол — кшдактен келген улкен комиссар. Еши Балташ туралы не деп жаман ойласын? Куйеуше буланбаса. EKi бержабай даяр екен. Телеген Балташты, женгеа Акбшектт колтыктап, екьекщ ен отырып, кеш еш сыдыр- тып етш , буркыратып neTepiHe алып кедщ. «Куйеу келе жатыр» дегеннен-ак ага, ж ен геа neTepiH туянадай кылы п безеп, 6ip белмеш екеуш е арнап, кро­ вать куры п, ш лем тесеп койган едь К,ызара берткен неше турл1 Terri бауырсак, napeMim, самса, кемпит, манпаси- лер, ш еюлдеуж, пште, жангактар, печеньелер тэрелкелерде саусылдап, улыстын улы к у ш болатындай улкен устел л ы к толы п, а к дастарканм ен 6eTi жабылы п, курм егп конактарды ку тш тур едп К е к бас, кызыл бас, алтын бас бетелкелер де, буфет, шкафта кел жагасындагы каздай, мойындарын созып, быжынап, «6i3fli каш ан iuiecimrep!..» деп тур едй Телеген комиссар куйеуше езге аракты олкы Kepin, 25 сомга 6ip бетелке ш ам панский алган едй К,онактардын тускенш еспген сон, уездщ сорпага шы- гарымыз деп журген, шалбарларынын Ti3eci калталанган, пенжегшщ арткы етеп жымырылган шолак комиссарлар да Телегенджше Мекеден кажы келгендей агылды. Теле­ ген хабар кылган гой. Тутш андып журетш, елещнде бес тиындык кун калмаган салдаман енпилер де, тарысы тск е н н щ тауыгы бола кететш «бестею* даяршылар да келш. «К,утты болсын!», «Жогары шык!», сыгылыскан орын- дык, сапырылыскан Kici, салдырлаган ыдыс, сылдырла- ган шанышкы-пышак, рюмке —6epi араласып, Телеген yfti кудды ж ерменке болды. Рюмкелер сынгырлады, шам­ панский мурынга шарпып быжылдады, арак пиши, эн - 230-

салынды. Журт дуылдады, Акбьлек Балташка тигенде, eseyi астанадан келгенде, сокпайтын не бар? Будан артык куаны ш бола ма?! «К,уй аракты! К етер рюмкаш! Сок елещи! Е, гулет mipKumi! CyMipefrr! Пэлй» К,ызумен отырып, журт коп iiiiin ж1берген екен. Бастар бос мойын, аяктар резенке болып, кабыргалар тобеге шыгып, устелдер эткеншек ойнаган кезде, конактар да 6ipiHe-6ipi суйенш, уйден шыкты. Балташты суйемелеп апарып. Акбшек тесекке жаткызып, женгешмен ыдыс- аяктарын жинауга KipicTi. Телеген де кудайдын бергешне шуюрлис eTin, демш 6ip алды. EKi-уш кундей А кбш ек, Балташ ага-женгелер1мен эр уйде конакта болып, кешкнлнде жаланбас лампыша жыр- пылдаган жаман суретш , «аулак уйдщ opi-6epiciH» кып жаткан спектаклщ керш, каланьщ сый-сияпатына кан- ган сон елге шыгуга камданды. Телегеннщ ез ел1 гой жэне Балташ ка деген сон журт ат аяй ма, терт-бес ат табылып калды. Т аулы жерге арба журмейш, салт атпен журу керек кой. К ек ала жорганы керпе салып, женгейге ерттедг Жарау боз атгы Акб1лек мщш. Ж ирен каска атгы Телеген, кара аггы Балташ мш ш , кастарына 6ip жолдас а л ь т , соске кез­ де каладан шыкты. Телеген былай ш ыккан сон Кулженш ез алдына алды. Ж енгей атка MiHin артык уйренбеген Kici гой, 6ip колымен ердщ басынан устап, аягьш узенгшщ сага- сына салып, орнаткан омакаша кокиып, буынын билей ал- май, колп-колп еткеш Акб1лекке айт пен тойдан да кызык болды. Ш1лден1Н жылдай кун1. Туске таман жолауш ылар тау бектершдеп 6ip ауылдан багылан жеп, кымыз im in. кун кайта тагы атка конды. Манагьщай емес, женгенш н вне боны ауырып калыпты. К,аггы журюке жарамай, к ек ала- нын аян жоргасымен тайпалтып келед1. А кбш ек кажыр емес, сипай камш ылап, сау аявдатып келед1. Ж алгы з-ак Кул1кен калгы п-ш улги беред1. О ны кезекпе-кезек алда- рына алысады. Kimi 6eciH кез1нде эйелдер шелдед1к деген сон, озен бойында 6ip ауылга бурылды. Жел1с1нде он ш акты кулыны бар 6ip улкен уй орталыкта. Онын о н жагында 6ip а к отау - 231-

тур. Ж олаушылар сол отаудыц сыртына келш тура калды. EciK алдында коршген 6ip балалау яап тп шакырып, сойле- се калды. А к отау «Бекболатгш» дегенде Акбшектщ журеп болар-болмас булк ете тусп. Эйтсе де осында TycKici келш. Бала ж т т жупрш уйге барган сон, тымагын кисайта ки1п, ш апанынын 6ip иыгын жамылып, 6ip иыгын журе сугынып, калбандап Бекболат шыгып, конактарга абды- рап карсы журдг Анадайдан сэлем 6epin, келе Балташ- тын атын устады. Баягысындай алаканын калак кылып, Толегенш ц, А кбш ектщ алаканына жапсырып амандасты. Акб1лектщ кез1не K03i тусш кеткенде кызарынкы рап калды. К,урак ушып ж упрш , есйс ашып Kipri3in жур. ToceriH iH алдында буйыгылау, келте мурын, кара торы келш ш ек ic Tirin отыр екен. А кф лектщ кез1 алдымен со- тан тустк К елш ш ек те тымырайып, эйелдерге коз асты- мен карады. Еркектермен ттзерлесш, торге шыгып кеткенш сокет кврд1 немесе Акбшек озшен артык болганын кундед1 ме, KiM бш сш , oftTeyip «адырам кал!» деген карас ед1. Бекболат жштш xi6epin, дереу улкен уйшен кымыз ал- дырьш, 03i алдына дастаркан сальш сапыра бастады. Акбшекке тура карай алмайды, KiHoai Kicuue куйбевдеп, саскалактай беред1. Бекболатгын курак ушьш отырганьш кел1ншеп жа- ратпаган тэр1зд1, келте мурнын жогары котерш шыгьш кета. «Жаман ипркш! Сыр бщшрш кояды-ау!» деген Kiciiue катыны шыгып бара жатканда Бекболат ала козинен 6ip карады. К,онак аз отырса да, коп сынайды гой. Акб1лек Бекбо- латгы ш ш е н аяды, кел1ншепн менс1нбейд1 екен деп ой- лады. Бекболатпен жолыккан кундер замат коз алдына елестеп огп. Эйтсе де откен кунге оюнген жок. Бурынгы арман кылатын турмыс enai аяк астында калгандай, 03i баска 6ip жана дуниеге кошкендей, 6ip жогары конш пай- да болды. Бекболат бурынгьщай емес, сакал-мурты да Ko6eHin, бет-аузы да эж1мденш, бойы да аласарып, кораш боп калгандай Kopinai. — Е, елге бара жатыр екенс1ндер гой... К,алада ботен хабар жок па?.. К,ой алдыралык, конак боп кет1н1здер! - дегеннен баска Бекболаттан полендей татымды соз де шык- пады. Ол сездер1 де Бекболатгьщ далада калгандыгын, Бал- таш пен арасы жер мен кектей екенш корсета. Aкбiлeк - 232-

азы рак ойланы нкырап отырганын 03i де сезе койы п, Бал- таштын к ещ л ш е б1рдене к ел ш кал а ма деп, орысшалап: «Журейие!» дедь Бекболат: «К,онак боп кетпнздер! Ш акы - рып келпре алмайтын адамсыздар!» деп, жж-жапар боп жабысса да, конактар атка конганын Toyip коре бердг Тусу1н туесе де ездерш е колайсы з болды ёнлем, б1рталайга дейш Толеген созш кию ласты ра алмай, ойы белш е бердь BipaK Акбш ек те, Телеген де Б алташ ка ез ойларын сезшрмеуге тырысьш, баска сезге жубатып экетп. Сенпр-сенпр таулардан, унп р-ун п р куздардан, туйе еркеш п шыцдардан, кыз емшеюп тастардан етш , буран- буран сурлеумен бес атты Kici кумырска боп ормелеп, Алтайдьщ басына шыкты. Алтай бойды да, ойды да кетердк Алтайдын кеш ю самалы беттен суйедг Акбшек Алтайга ш ы кк ан д а, баягы апасы н е л п р т е т ш , 03iHiH o6HipiH а л а ты н , огей ш е ш е н щ к о р л ы г ы н ш е ге тш , Керкембай кемшрдщ кор уш ш пндеп жаны кезш е кершетш алай-тулей карангы кундер барса келмеске б1ржола кеткендей, анау алыста, етекте б1ржола карасы ешкендей болып кершдп Акбшек бейнеттен, корлык- тан, кунэдан кутылып, сонау жеп кат кектеп гарышка апарып, ж урепн алтын легенге салып жугандай, анадан жана тугандай тазарды. Онын журепн жуып тазарткан алтын леген — аяулы жаны, К,аратаудай кайратты, ай мен кундей гылым еда. М аркакелдщ шыныдай тунык суы да, кол жиепндеп HipiM-HipiM ауыл да, пырылдап, KiciHen, окыраны п, epicKe тартып бара жаткан жылкы да, жылкышыНын Кызыл ала тысты тымагы да, анау козы алып журген кайкы тес келшшектщ жасыл кейлеп де, атгын жалы да, женгесшщ басындагы кулдьбадам орамалы да батар куннщ саргыл- тым сэулесш е шомылып, жер-дуние сэры кезивдржпен карагандай жымындап, сангырап турганда Акбшек туып- оскен аулына жетп. Ауылда итгер шулайды, котанда кой манырайды. Аспанда торгай шырылдайды. К,ырындап ушкан кус Сасы ала керенаулап, мынкылдайды. EHecin пдеп ауылда лак безшдейдь Суга бара жаткан уш жас кыз: «Сылдыр-сылдыр камыска сыргам тусть Сырласпаган жат елге апам тусть - 233-

Лиам учли кабыргам каиысады. Колымдагы кос жузж манысады». - деп шыркап эн салады. Акбшектш алдынан шауып шыккан бала жолыга сала, тайынын куйрыгын шошайтып, ауылга карай ызгытты. Толеген кейде жылына, кейде жыл ара елш е 6ip келш кететш. «Кслшд1 ала келш , жатып кет» деп, аксакал отау KOTepin берген. Т елегеннщ келетшш ecTireH сон, аксакал отауын он жагына TiKTipin, кутш ш отыр едг Тайлы бала ауылга шауып келш: —Агатайымдар келе жатыр! Акбшек те бар! - легенде, аксакал уйде отырып калгып кетксн Kicimc: —0h! Не дейдй —деп басын жулып алды. Акбшек баягы кеткеннен ушне кайтып келген жок едг «Акбьтск окып жур» деп аксакал естуип едг Б1рак: «К,ыз окып не болады» деп. imiHeH унатпаушы ел!. Баягыда ба- ласы eneHi болмаса, Акбшектен б1ржола кудер узген едь Оны KepepMiH деген ой да ж ок едг Аксакал ен;ц кайтерш бшмедг Уйде отыра ма? Алдынан шыга ма? К,алай аман- дасады? Дым кормегендей тымпиып отыра ма? KeiuipiM сурай ма? Бул 6ip шугыл окига болды. Сэйткенше болмады, катын-калаш шулап: — Эне шыкты! Т ерт Kici! Ж ок, бесеу... eKeyi эйел... Eipeyi келш гой дескен даусына аксакалдын 6yHipi кызьш, отыра алмады. «Алыстан алты жасар бала келсе, алпыс- тагы шал барып, сэлем берер» деген мэтелд! есше алып, уйде отырсам, куанбаган боп кершермш деп, тыска шыкты. Шыкса. сауылдап келш калган екен. Акбоз атка мшген а к KniMai 6ipey кер1нед1. Алдына Сараны MiHri3in алыпты. «Бул орысын KiM?» деп турганда, Уркия барып,.Tycipin бедней суйе бастады. Сейтсе —Акб1лек екен. Боз аты, ак KHiMаруактаньт Kepiani ме, улык келгендей, аксакал азы- рак корынайын дед1. Ауылдын еркектер1 де аксакалдын касына жиналып кап ед1. Толеген мен Балташ к ел ш , аксакалга сэлем 6epin, кол ын устады. — Мынау куйеу баланыз - Балташ деген жшт, - деп Телеген таныстырды. Аксакал: - 234-

—Е, аманбысын, шырагым! - деп сасынкырап каллы. «Кайырлы болсын!» Topi3fli б!рдене айткалы окталса да, аузына лайыкты сез туспедь Онын артынан Сараны epTin, Акбш ек к ел ш , екесш е кол бердь - Карагым, А кбш ектсщ ? - дегенде дауысы калтырап, кезш е жас кеп калды. Эйтсе де куйеушен именит, жасын орен токтатты. Акбшек мунайып, томен карады. Аксакал баласына карап: —Д енькарны н сау ма, карагым? - дедь Катындар кел1щй к е л ш ш е л е тт , уйдщ артын айналды- рып, отауга юрпздь Ауыл K icmepi кол устасып амандасты. Амандасып бол­ тан кезде аксакал: - Эй, жол берщдер! Уйге Kipcin! - дед!. Конактар уйге Kipui. О лармен 6ipre аксакал д а Kipfli. Катындар келш ге ш ы мылдык 1здеп едй —Кой, эуре кылмавдар! Жасырынбай-ак кой, шыра- тым! Луксат! Салтында ж ок жумыстын не к е р е п бар? — деп, келшш жасырындырган жок. Катындар шуласып: — Е, аксакал, ул кен Kici! Балаларьщ к ел ш , козайым болдьщ ба? М ына ж т т куйеу бала екен гой! 0M ip жаста- рын узак болсын! Б аланыз кутты болсын! —десш жатыр. А ксакалдьщ к е ц ш тасып отыр. Эй-жай болтан сон аксакал айдын жарыгымен, уйдщ жанында кой сойгызып отырып: - К уйеу бала кай ел екен? Бшдщдер ме? - деп Э м1рден сурады. 0Mip манадан 6epi Телегеннщ жолдасынан мэш -жайы н сурап, б ы т койтан гой, 03i де айткалы кыбыржып отыр- ган Kici той. - Семейлнс, тобыкты болса керек. Улкен орындагы торе екен! Орынборда кызмет кылады екен! —деп к е г т р д ь Аксакалдьщ к е ц ш манагьщан да бетер карыс кетерыдг Танертен Акбыек пен келий далага барып келе жаткан- да, аксакалдьщ K03i Tycin: «Келш 6ip бэйбшхе болгандай Денел1, жур1с1 сабырлы адам екен» деп ойлады. К елш но- гай емес, естек кызы дегеннен 6epi, аксакал естектщ 6ip - 235-

атасын казакка жакын кылып алып еда. Сара Телегеннщ кинкене Кулйсешн кетерш тыска шыгып eai, аксакал: — Bepi экелип, карагым! — деп алдырып, немересш шскеда. К е н ш тагы 6ip карыс кетершгендей: — Ей, кудая iuyKip, тоба! - деп теубе кел-прдь Пальтоларын жамылып, калпактарын шекесше салып, сымдай болып, Телеген мен Балташ шыкканда: «Заманы- на карай, бул да жарастыкты екен!» деп ойлады. Мынау eKi тере баласы турганда еле-елгенше кем-кор болмастай керш. Балалар шайын imin жатканда: аксакал 7 биесшщ са- басын nidipTin, ьщыс-аякты жугызып, ез уйш сыпыртып, терге керпе салдырып: —Акбшектерге эне жерге сал, - деп, катынына он жак­ ты нускады. Ш ай imin ж айланган сон 0Mipfli xci6epin, балаларын ез уйше шакыртгы. — Жогары шыгындар! — деп Телеген мен Балташты терге шакырды. —Е, сол ж акка отырывдар, —деп к елпи мен А цбш екл 63iHe карсы, он ж акка отыргызды. К,ымызды бойб1шесше сапыртып, балаларына кызыл кесемен кайта-кайта берпзш , ауыл KicinepiHe де, бала- шагага дейш кур тастатпай, e3i кадагалап отыр. —К ел ш н щ аягын уста, к ел ш нщ , —деп кояды. К ел ш н щ д еп-денгелек кара кез1, манкиып отырганы, атасынан энтек именгеш колайына жагып отыр. 0piK А кбш екке карауга 6eTi шыдамайды. «Акбшектщ аягы» легенде аякш ы га бугып кана сыбырлайды. —Неге im neflianep? К.ымыз жаксы гой! —деп аксакал Балташ жакка да карап кояды. —Болганымыз гой! —деп, Балташ кесесш кайырганда: —К,алалы жер адамньщ iniiH куырьш тастайды гой, —деш. Аксакалдын к е н ш таскьш. Тамагын кенесе, букш ауыл естида. TyKipin ж1берсе, еспстен етш, сэры и тп н тумсыгына жалп етеда. Кеш ке таман Телегенш онаша шакырып, акса­ кал курмалдык беру жайын акыддасты. Аксакалдьщ кенш : ipi жылкы сойып, улкен той кылуда еда. Телеген тай да же- тер деген сон, бала да б1рдене бшетш шыгар деп, макул керш. - 236-

Аксакал тай сойды. К еш л жетер агайын он ш акты кой сойды. Недэу1р улкен той болды. Ж урт сабалап кымыз акелдг Тай, кунан жарыстырып, курес кылып, кекпар тартып, epirin жаткан ел 6ip кенелш калды. К ел басындагы терт-бес ауыл жас терелерд1 кезек-ке- зек конакка шакырысты. Дырду басылган сон, аз кун болса да карап журмеййс деп, Акбшек пен ж едгеа бес ауылдын ортасына кызыл отау орнатгырып, жас эйелдерд1 6ip м езпл окытып, хат танытпак болды. Кейде еркектерд! шакырып, Балташ пен Телеген га- зет-журнал окиды. Тазалык, денсаулык, мал дертш ем- деу, кооператив жайынан энпме де курып кояды. Кызмет адамдарына жол-жоба керсетедг Елге керек уак кггап- тардан ала барган едь Оньщ пайдасы m ai. Акб1лек баягы емес. ©згерген, енер тапкан, жетшген, ысылган. Эйелдерге кесем болган. Бурынгы буйыгы, уялш ак, сызылган, мунайган А кбш ектщ i3i де жок. Акбшектщ кылыгын, iciH кергенде аксакал тавданады: «Бул калай боп кеткен? Каланын не касиеп бар? Жуп-жуас, уялш ак бала емес пе ед1?» деп ойлайды. К алайда Акбшек жат, Акбшек енерлИ Ол енд1 аксакалдын гана баласы емес, кептщ баласы. Енш аксакал одан именедь «Мьшауын терю» деуге бата алмайды. Баягы езш щ каталдыгын ойлаганда, ез1нен-ез1 уялады. «KemipiM сурасам, кайтер едЬ> деп 6ip ауык ойланады. BipaK эке басымен балага кшпреюш лайык кермейдг Сондыктан Акбшекпен кездескенде: - Карагым, немене? Ш елдеген жоксын ба? Кымыз ш т щ бе? - деген сиякты калбалактап калады. ©KeciHiH онысын А кбшек те сезед!, экесш аяйды. - Ж ок, эке! Ш елдегем жок, —деп, еркелеген секшдц касына к е л т отырып, бала окытканы н, женгесш щ т1лi келмегенш, вйелдердщ кулгенш энпме кылады. - Карагым-ау! Елге к е л т тыныгады десе, жудеп кала- сын гой... Ол катындардан не шыгады деп журЫндер? - деп мавдайынан шскейдг - Эке-ау, заман о к ы ган д т гой, - дейд1 Акбшек. - Окыганмен келш екеущдей болар деймклн! —деп, баласын кетерш кояды. - 237-

Акбшек э к ест ен айтыспайды. Экесш жана тауып ал- гандай куанады. Сара он eicire шыгып, узын квйлек кш п, бурымын артына селтитш epin коятын болган екен. Акбшек оган: — Сен кы з болм ай-ак кой. Басынды биттетпе! - деп шашын алдыртып тастады. Сараны кайтарда e3i ала кетш, окуга бермек боп койды. Кджжен азамат боп капты. BipaK вгей шешенщ колында OTipncuii, тунжыр, урыскак, к екш ш боп eciirri. Оны Твле- ген колына алып окытпакшы болды. Bip KyHi Акбшек сезден сез шыгып отырып, Уркиядан: —Ж енеш е-ау, баягы М укаш не болды? —деп сурады. — Ecim en пе едщ? Ол сол жылы кыстыгуш шыгар деймш, ж ок боп Kerri гой, - деда. —О л кайда Kerri? — KiM бшеда? Bipey е л тт р т тастаган шыгар? — дед1 Уркия. Акбшек: —0 3 i де елдщ каргысын к еп алып efli, —деда. — К,аргыс коя ма? —деп У ркия да костады. Матайдын Эбеш exi урысын ж!берш жайгастырганын булар кайдан бшсш. Кулпсен Сарага ермек болды. Мойнына м ш пзш журге- Hi. У ркияньщ IcKeaaipi де беске шыгып капты. Уркия жанынан exi ел1 тастамайды. 1скецдар ты м -ак суйкщщ. Typi де квркем, мшез1 де вжет. Illeiueci ете зерек деп мактайды, балалармен косылып эн салады, к о й кузетедк бузау уйретед1, ойынга 6ip жалык- пайды, ауылды н малый тустеп таниды. BipaK тез катты аш уланш ак, 6ip баладан жыгылып калса да, жарысканда калып койса да, жатып тебелес салады, ез дегеш болмаса, айтканга кенбейда. Bip KyHi А кбш ек пен У ркия к вл жиегше барып, жуы- нып отыр едь Сара бар, Кулпсен, 1скещпр бар, ауылдын онш ен усак балалары суга шомылып, жиекте жупрш, жа- рысып, ойнап жур еда. Бала 6ipiH-6ipi жылатпай журе ме, KimneHe Кулйсенда 6ip бала ж упрш келе жатып кагып KeTin, жылатып койды. 1скенд|р оны кере сала жупрш барып, жыккан баланы кш кене жудырыгымен койып- - 238-

койып ж1бердй Анау бала улкеш рек болса да, сасып кал- ды. У ркиядан коркып, тук кыла алмады. 1скеншрдш мына кылыгына Акбшек суйсшш: —1скенюр, 6epi келпи, кадкам! Ой, бауыр болганын- нан айналайын! —деп шакырып алып, бетшен суйдь - Женеше-ау, осыньщ атын 1скещцр деп кайдан койып журсщ? Орыстар Александр дейд! гой, —деп сурады. Уркия баягыда тусшде 1скецщр дуана балапан устап бергешн есше салып: — ккещ пр дуананы ырым гып атын 1скещпр койып ед1м, - деда. Соны айтканда, Акбшек кез1 донгел е н т , аз ойланып калды да: — Женеше-ау! Осы 1скеншр мен сиякты емес пе? — да». У ркия к у л т ж1бердь —Сен сиякты болса, сенен туган шыгар! —деда. —Рас айтасын ба, женеше? —деген сон, У ркия шынын айтты. Inline урген карын тыгып, OTipiK буаз болганын, Акбшектщ баласын бауырына салганын —бэрш сыр кылды. Акбшек куаны п Kerri. — 1скендар, 6epi келпи! —деп тагы ш акырып алып: — К,улыным-ау! - деп бауырына кысып, кушырланып тагы суйдг - Олттретш бала емес екен-ау! Ж аксы кыпсын гой, женеше! —деп У ркияны суйдн А налы к сез1м А кбш ектщ журегш коргасындай балкыггы. —М ен Kici канын жуктед1м бе деп журупй ем. Ж енешетай-ай! М ен ш ын бакытты екем гой! Окуга жараган сон ез1ме 6epeciH гой? —деда. —Берейш, —дед1 Уркия. М аркаколдщ суы балдай. М аркакелдщ суын iuiin, отын жеген сэры карын, тутам емшек жануардын бауырынан сут соргалап, сут емес-ау, кут соргалап, конек-кенек лы- кылдайды... М аркакелдщ жиепнде М амырбайдын А кбш еп, жас Балташтын суйген жары 1скеширш кушып, суйш, бала болып, ана болып, коп эйелден дана болып, кеудесше багы сыймай, кемершен аса шыпылдайды. £003

б ^ Г Г 'С ® МАЗМУНЫ ' |- Р Турысбек «Акбшек» елем! (алгы соз)........... Ак.б1лек Торпнил бвл!м Р .................................................... 18> Аймауытов Ж устбек АК.Б1ЛЕК Роман Дайындаган С.ЛПркемелулы Бас редактор 3.СерЫцалиулы Cyperuli А. Тшеншиев Коркемдеуцй редактор А.Ковальчученко Техникалык редактор Р.Баязитова Компьютерде бетгеген Г.Еамбекова i. Басуга 27.02.03 кол коОылаы. эы офсстп. K.apin Typi •Таймс». ЫМЫ2000дана. Тапсырыс № 191. 3.98,