แก่... ก็ดีเหมือนกันนะ

อาทติ ย์ 30 สิงหาคม 2558 (ตง้ั แตป่ ระมาณ 6.00 น.) เช้าน้ีผมเดินรับอรุณริมหาดพัทยาเหมือนเช้าวาน บนทางคนเดิน เลยี บชายหาดทเี่ วา้ เปน็ อา่ วจากพทั ยาเหนอื ถงึ พทั ยากลางเปน็ ระยะ ทางประมาณ 2 กโิ ลเมตร ทางคนเดนิ คู่ขนานไปกับถนนทอี่ กี ฝั่ง เป็นโรงแรม รา้ นอาหาร ร้านค้า และบาร์เบยี ร์ อกี ดา้ นของทาง เดนิ เปน็ ชายหาด สว่ นทต่ี ดิ กบั ทางคนเดนิ หลายชว่ งมคี นั รม่ ใหญท่ ่ี ยงั หบุ อยปู่ กั เรยี งรายเพอื่ เตรยี มกางเพอื่ รบั แขกทจ่ี ะมานง่ั พกั ดม่ื กนิ ตากอากาศ และเลน่ น�้ำทะเลในตอนกลางวนั ตามชายฝง่ั มเี รอื มอเตอรโ์ บต้ จอดเรยี งราย และหา่ งจากฝง่ั ออกไป เป็นเรือสปีดโบ้ตจอดรอนักทอ่ งเท่ียวทจี่ ะออกทะเลเป็นหมู่คณะ อากาศชายทะเลยามเช้าสดช่ืนมีผู้คนออกเดินหรือว่ิงเหยาะๆ เพอื่ ออกกำ� ลงั กายเปน็ จำ� นวนไมน่ อ้ ย แตก่ ม็ หี ลายชวี ติ เหมอื นเหลอื ค้างอยู่ต้ังแต่เมื่อคืน มีชายหญิงยังนั่งล้อมวงกินเหล้ากันไม่เลิก คงตดิ ลมมาตงั้ แตเ่ มอื่ คนื แลว้ เหน็ คนปเู สอื่ นอนสลบไสลอยบู่ นผนื ทรายใกล้ทางเดิน 200

หญงิ และสาวประเภทสองหลายคนแตง่ ตวั เผยสดั สว่ นยนื อยขู่ า้ งทาง หรอื ไมก่ ็นั่งอย่ตู ามมา้ นงั่ พวกเธอใชท้ ้ังสายตา ทา่ ทาง และบาง ครั้งพูดเชิญชวนผู้ชายที่เดินผ่านให้ใช้บริการของตน พวกเธอคง หวงั จะได้ลูกคา้ ทีม่ ีอารมณ์ค้างมาตั้งแต่เมอื่ คืน เด็กหนุ่มคนหนึ่งเดินมากับเพื่อนสาวหยุดยืนหน้าเด็กสาวที่นั่งอยู่ อย่างเดียวดาย พร้อมเปิดปากถุงใส่ขนมประเภทโดนัทและพาย ยนื่ ให้ ผมเหน็ เดก็ สาวหยบิ ขนมพายชนิ้ หนง่ึ จากถงุ นน้ั เธอเงยหนา้ มองเด็กหนุม่ แลว้ ยกมอื ไหว้ เห็นปากเธอพดู เบาๆ 2-3 ค�ำ เดา วา่ เปน็ เสียง “ขอบคุณมากคะ่ ” 201



๒๒เคยเล่าเรือ่ งนไ้ี วเ้ ม่ือตน้ ปี 2559 ตายอย่างมีคุณภาพ ประชากรและการพฒั นา ปีที่ 36 ฉบับท่ี 4 เมษายน-พฤษภาคม 2559

“ปีใหม่ ใชจ่ ะมชี ีวิตใหม่ เพยี งชีพเก่าหมดไปอีกปีหน่ึง เกิด แก่ เจ็บ ตาย ให้ค�ำนงึ เพียงเข้าถึงปรมัตถ์สัจธรรม ใหเ้ วลาหมุนเวียนเปลี่ยนไปเถดิ กาลบงั เกิดใหมเ่ ก่าทกุ เช้าคำ่� ครองสติสัมปชัญญะเปน็ ประจำ� เกา่ ไฉนใหม่ฉน�ำไมส่ ำ� คัญ” ผมแต่งกลอนบทน้ีขณะขับรถคนเดียวจากโรงพยาบาลบางปะกง กลบั บ้านศาลายาในค่�ำคนื วันท่ี 31 ธนั วาคม 2558 คนื น้ันเปน็ คืนสุดท้ายของปี อีก 3-4 ชัว่ โมงก็จะขึน้ ปีใหม่ 2559 คนไทย จ�ำนวนหนึ่งก�ำลังเตรียมนับถอยหลังเพื่อโห่ร้องต้อนรับวินาทีแรก ของปีใหม่ คนไทยอีกจ�ำนวนไม่น้อยเข้าวัดเตรียมร่วมกิจกรรม สวดมนต์ข้ามปี และคงมีคนไทยจ�ำนวนมากไม่ยินดียินร้ายกับ คืนสดุ ทา้ ยของปี โดยยังคงท�ำกจิ วตั รของตนไปตามปกติ หลายปมี าแลว้ ทผ่ี มไมใ่ หค้ วามสำ� คญั มากนกั กบั วนั สง่ ทา้ ยปเี กา่ และ ต้อนรับปีใหม่ บางทีก็สงสัยตัวเองว่าเป็นเพราะอายุมากข้ึนหรือ อย่างไร ความรู้สึกต่อวันปีใหม่จึงเปลี่ยนไป คิดถึงเมื่อตอน เปน็ เด็กวยั รนุ่ ผมเคยตืน่ เต้นสนุกสนานในคืนวนั ขน้ึ ปีใหม่ ปหี น่งึ เพอื่ นรว่ มชนั้ เรยี นทเ่ี ทพศริ นิ ทรช์ วนผมซอ้ื ตวั๋ เพอื่ เขา้ ดภู าพยนตข์ า้ ม ปที ีเ่ ฉลมิ กรุง ต๋วั สำ� หรับทน่ี ง่ั สองแถวหนา้ ใกลช้ ิดดาราบนจอราคา เพยี ง 5 บาท ปหี นง่ึ เพอื่ นชวนไปเดินลาปเี ก่าตอ้ นรบั ปใี หมท่ ี่ สนามหลวง ยังเป็นเดก็ เลก็ ก็เพลิดเพลินกบั การดูหนุม่ สาวกระเซา้ 204

หยอกเอนิ กนั เม่อื ถงึ เวลาเท่ียงคนื มีการจดุ พลุ ต่างเปลง่ เสยี ง ไชโยโห่ร้องรับปีใหม่กันองึ คะนึง เมื่อเป็นหนุ่ม ท้ังหนุ่มน้อยและ หนมุ่ ใหญ่ บอ่ ยครงั้ ทผ่ี มกบั ผองเพอ่ื นตงั้ วงเหลา้ สนกุ สนานเฮฮากนั ขา้ มปี ในวงเหลา้ พวกเราคุยกนั อยา่ งออกรส ตอ่ ปากต่อค�ำกัน อย่างแหลมคม เรารอ้ งเพลงกนั โดยไม่ตอ้ งมเี ครอื่ งดนตรปี ระเภท เปา่ ดีด สี มแี ตม่ อื ตะเกียบ ช้อน เคาะโตะ๊ เคาะจาน หรือ ตีแกว้ เมือ่ ถึงเทยี่ งคนื เรากร็ อ้ งต้อนรบั ปใี หม่ไดอ้ ยา่ งเริงรนื่ เชน่ กัน ปใี หม่ใชจ่ ะมชี วี ิตใหม่... เม่อื หลายๆ ปกี ่อน สมยั เม่ืออายยุ งั นอ้ ย (กวา่ น)้ี ผมเคยถือเอา วนั ปใี หมเ่ ปน็ เสน้ แบง่ กาลเวลาทสี่ ำ� คญั ผมมกั จะรอปใี หมเ่ พอ่ื ตงั้ ใจ ที่จะเร่มิ หรอื เลิกพฤตกิ รรมบางอยา่ ง เช่น ปีใหมจ่ ะเร่มิ ทำ� งานนัน้ งานนีใ้ ห้สำ� เร็จ ปใี หม่ จะลมื เรอ่ื งทรี่ บกวนจติ ใจที่มีอยู่ในปีเก่าให้ หมดไป แตส่ ว่ นมาก เม่ือถงึ ปีใหมเ่ ข้าจริงๆ กม็ กั ท�ำไม่ได้อย่างที่ ตง้ั ใจ จนปที เ่ี รยี กวา่ ใหมค่ อ่ ยๆ เกา่ ลงเรอ่ื ยๆ ในทสี่ ดุ ปนี นั้ กก็ ลาย เปน็ ปเี กา่ ทต่ี อ้ งอำ� ลากนั เพอ่ื ตอ้ นรบั ปใี หมป่ ตี อ่ ไป โดยทเี่ กอื บไมไ่ ด้ ท�ำในสิง่ ทีต่ ง้ั ใจไวเ้ ลย 205

แต่เม่ือหลายๆ ปีมานี้ ผมรู้สึกว่าวันปีใหม่ไม่ใช่เส้นแบ่งเวลาที่ ส�ำคัญอะไรนัก ในชวี ติ ของคนเรา จะมเี วลาเก่า-ใหม่ เชน่ ชั่วโมง วนั เดอื น และปีเก่า-ใหม่ เกดิ ข้นึ ตลอดเวลา “เก่าไฉน ใหมฉ่ นำ� ไมส่ ำ� คญั ” ข้นึ ปีใหมก่ เ็ ป็นเพียงเลขปศี กั ราชเพ่ิมขึ้นอกี หน่วยหน่ึง ปีใหม่ทเ่ี พิง่ ผ่านมาน้ี เลขพทุ ธศักราชไดเ้ พ่ิมจาก 2558 เปน็ 2559 เม่ือเอาตัวเลขปที ี่เพมิ่ ข้ึนมาผูกโยงเขา้ กบั ชีวติ ของตัวเอง ผมก็ได้ สติว่า ข้ึนปีใหม่เท่ากับตัวเลขอายุของเราเพ่ิมข้ึนอีกปีหนึ่ง หรือ เท่ากบั ว่าชีวติ ของเราหมดไปอกี หนึ่งปแี ล้ว ผมเคยต้ังเปา้ หมายไวว้ า่ อยากจะมอี ายยุ นื ถงึ 80 ปี ไมไ่ ด้หวังสูง ถึงข้ันอยากจะมีชีวิตอยู่ถึง 100 ปีจนได้ชื่อว่าเป็นศตวรรษิกชน ถา้ หากผมจะหยั่งร้อู นาคตว่าชวี ิตผมจะสนิ้ ลงทอี่ ายุ 80 ปตี ามที่ ตั้งเป้าไว้จริง ก็แทบไม่น่าเช่ือว่า เม่ือถึงวันนี้ หมุดหมายอายุ 80 ปกี อ็ ยใู่ กลเ้ ขา้ มามากแลว้ ผมจะมโี อกาสไดช้ น่ื ชมทอ้ งฟา้ ทฉ่ี าบ ด้วยสีส้มแดงยามตะวันจะลาลับจากเหล่ียมเขา ทิวไม้ ทุ่งนาไร่ ฝั่งชายน�้ำหรือสุดขอบฟ้ามหาสมุทร อีกเพียงประมาณส่ีพันห้า รอ้ ยครง้ั เท่าน้ันเอง แต่จริงๆ แล้ว ไม่มีใครก�ำหนดอายุของตนเองได้ แน่นอนว่า ทุกคนเกดิ มาแล้วตอ้ งตาย อายุขัยของคนเรากป็ ระมาณ 100 ปี เท่านน้ั และอยา่ งมากสุดกไ็ ม่เกิน 120 ปี แต่เราก�ำหนดลว่ งหน้า 206

ไมไ่ ดว้ า่ จะตายเมื่ออายเุ ท่าน้ันเท่านี้ พระทา่ นจึงบอกให้เราตัง้ ตน อยู่ด้วยความไม่ประมาท วันนี้ยังเห็นกันอยู่ พรุ่งน้ีก็ลาโลกไป เสียแลว้ ความจริง เป้าหมายอายุ 80 ปีของผมนั้น ก็มีสถิติข้อมูล เกี่ยวกับอายุของคนไทยมาเป็นฐานรองรับอยู่พอควร พวกเรานัก ประชากรศาสตร์ท่ีสถาบันวิจัยประชากรและสังคมได้คาด ประมาณว่า ปี 2559 นี้ อายุคาดเฉลี่ยต้ังแต่เกิดจะอยู่ท่ีราว 75 ปี โดยทผ่ี หู้ ญิงจะมีอายคุ าดเฉลย่ี 79 ปี และผชู้ ายมีอายุคาด เฉลีย่ ตั้งแต่เกดิ 71 ปี ท่ีนา่ สนใจคอื เมือ่ เราผ่านความเสย่ี งของ ชีวิตในวัยทารก วัยเด็ก วัยหนุ่มสาว วัยกลางคน มาจนอายุ 60 ปแี ล้ว ผ้หู ญงิ จะมชี ีวติ อยตู่ ่อไปอกี โดยเฉลี่ย 23 ปี และผชู้ าย จะมีชีวิตเหลืออยู่อีก 20 ปี หากเรามีชวี ิตอยู่ตอ่ ไปอกี จนถึงอายุ 65 ปี ผหู้ ญงิ จะอยตู่ อ่ ไปไดอ้ ีกเฉลีย่ 19 ปี และผ้ชู ายจะอยู่ไดอ้ ีก 16 ปี ตัวเลขจ�ำนวนปีที่เหลืออยู่ส�ำหรับคนอายุรุ่นเดียวกับผม กจ็ ะอยู่ในราวๆ นี้ คือเฉล่ยี ประมาณ 13-14 ปี แม้ผมจะยอมรับสัจธรรมท่ีว่าตัวเองอาจตายเมื่อไรก็ได้ก่อนอายุ 80 ปีตามที่ต้ังเป้าหมายไว้ แต่ก็คิดอยู่เสมอว่าผมมีโอกาสมาก ทีเดียวที่จะมีชีวิตอยู่เกิน 80 ปี และมีโอกาสไม่น้อยที่จะ อยู่ยาวไปจนอายุเกินหลักเก้าสิบ ผมเคยลองค�ำนวณดู เมื่อ 207

50 ปีก่อน คนเกิดปีเดียวกันจะมีชีวิตรอดอยู่จนถึงอายุ 90 ปี มีเพียง 3 เปอร์เซ็นต์เท่านั้น แต่เดี๋ยวน้ี คนเกิดปีเดียวกับผม 100 คน อยา่ งน้อย 10 คนจะมีอายยุ นื ยาวถงึ 90 ปี และอกี 20-30 ปีข้างหน้า คนไทยท่ีเกิดปีเดียวกัน 100 คนจะมีราว 40 คนที่อายุถึง 90 ปี อยากให้อายุยนื อย่างมีคุณภาพ ดูเหมือนเราจะยอมรับกันทั่วไปแล้วว่าประเทศไทยได้กลายเป็น สงั คมสงู วยั อยา่ งชดั เจนแลว้ เดย๋ี วนคี้ นไทยอายยุ นื ยาวขน้ึ มาก คน ไทยโดยท่ัวไปมสี ุขภาพดขี ึน้ เราจะเห็นผ้สู ูงอายจุ ำ� นวนมากขน้ึ ใน สถานที่สาธารณะต่างๆ ภาพสังคมสูงวัยที่เราเห็นกันอยู่ทุกวันน้ี ทำ� ให้คนรนุ่ ต่อๆ มา ทงั้ ทเ่ี ป็นผู้สูงอายุแลว้ และยังไม่เปน็ ได้มอง เห็นภาพของตนเองในอนาคต คนรุ่นหลังต่อๆ มาจะมองเห็น ชดั เจนวา่ ตนเองมีโอกาสสงู ท่จี ะมอี ายุยนื จนถึง 80-90 ปี แตก่ ใ็ ช่ ว่าภาพสังคมสูงวัยจะสวยงามไปเสียทั้งหมด ภาพผู้สูงอายุที่ถูก ทอดท้ิง ผู้สูงอายุท่ีเป็นอัมพฤกษ์ อัมพาต หรือเจ็บป่วยจน ตอ้ งนอนติดเตียงชว่ ยตวั เองไม่ได้ ภาพผ้สู ูงอายุท่สี มองเส่อื ม เป็น โรคอัลไซเมอร์ ฯลฯ ภาพเหล่าน้ีย่อมท�ำให้คนรุ่นหลังกังวลใจ อยู่ไม่น้อย 208

ผมเคยคยุ กบั เพ่อื นๆ เรอื่ งชีวติ ยามชรา ทุกคนเหน็ พอ้ งกันวา่ ถ้า ตนเองมอี ายยุ นื ยาวไปจนถึง 90-100 ปี แต่อยใู่ นสภาพท่นี อนเป็น ผักอยูใ่ นเตยี ง อยา่ งนั้นกข็ อตายเสียดกี ว่า คนเราไม่วา่ จะมีอายุ สูงสักเท่าไร แต่ถ้าสมองยังท�ำงานและสติสัมปชัญญะยังดีอยู่ การต้องเปน็ ภาระของคนอนื่ จะขับถา่ ย เข้าห้องนำ้� หรอื กินขา้ ว ดม่ื น้�ำเองไมไ่ ด้ ยอ่ มท�ำให้รูส้ ึกเสียศักดิ์ศรีและไม่สบายใจ ทุกคน เห็นตรงกันว่า อายยุ นื อย่างมีสุขภาพส�ำคัญทสี่ ดุ และเมอื่ ถงึ ช่วง สุดท้ายของชีวิต ก็ขอให้จากไปโดยไม่ต้องผ่านช่วงเวลาท่ีต้อง ทนทุกขท์ รมาน ผมเชอ่ื วา่ ไมม่ ใี ครอยากเผชญิ สภาพทต่ี อ้ งนอนตดิ เตยี ง ชว่ ยตวั เอง ไม่ได้ในบ้ันปลายของชีวิต ความจริง สภาพเช่นนี้บางคร้ังไม่ได้ บงั เกดิ ขึ้นโดยธรรมชาติ หากแตถ่ ูก “บงั คับ” ใหเ้ ป็นไปเช่นนนั้ ชว่ งสดุ ทา้ ยชวี ติ ของหลายคนถกู ยอ้ื ไวด้ ว้ ยเทคโนโลยแี ละเครอ่ื งมอื เวชภณั ฑ์ทางวทิ ยาศาสตร์การแพทย์ สายระโยงระยาง เช่น ท่อ ส่งอาหารเข้าร่างกาย ท่อระบายของเสยี สายทอ่ ชว่ ยหายใจ ช่วย ประคองลมหายใจมใิ หห้ มดไปทง้ั ๆ ทเ่ี ขาอาจหมดความรสู้ กึ หรอื จิตวญิ ญาณอาจจากรา่ งไปแลว้ ชาวธิเบตมีความเชื่อเรื่องจิตวิญญาณ ความตายเป็นเรื่อง ไม่น่ากลัว ความตายเป็นการเปลี่ยนผ่านของจิตวิญญาณจาก 209

รา่ งกายหน่ึงไปกำ� เนิดเป็นอกี ร่างกายหนึง่ พวกเขาเชอ่ื ว่าร่างกาย ของคนเราเปรียบเสมือนเส้ือผ้าอาภรณ์ เม่ือเส้ือผ้าอาภรณ์หมด สภาพจนใชก้ ารไมไ่ ด้ จติ วญิ ญาณกจ็ ากไป การตายจงึ เปน็ เหมอื น กับการเปลี่ยนเส้อื ผา้ เท่านนั้ ผมก�ำลังคิดจะท�ำ “พินัยกรรมชีวิต” ไว้สักฉบับ เพื่อแสดง เจตนารมณ์ของตนเองว่า ผมไม่ต้องการถูกบังคับให้ชีวิตยืนยาว ออกไปอยา่ งผดิ ธรรมชาติ เมอ่ื ถงึ เวลาวกิ ฤตใิ นชว่ งสดุ ทา้ ยของชวี ติ ผมจะเขยี นไวใ้ นพนิ ยั กรรมชวี ติ ระบเุ จตนาใหผ้ เู้ กยี่ วขอ้ งใกลช้ ดิ ทง้ั หลายตัดสินใจปล่อยรา่ งกายของผมให้หมดสภาพไป จิตวญิ ญาณ ของผมจะไดไ้ ปแต่งตวั ดว้ ยเส้อื ผ้าอาภรณ์ชดุ ใหม่ เด๋ียวนี้ ปีใหม่ไม่มีความส�ำคัญส�ำหรับผม ไม่ว่าจะข้ึนปีใหม่ แบบสากลที่เริ่มต้นในเดือนมกราคม หรือจะเป็นปีใหม่ไทยที่เร่ิม ในวนั สงกรานต์กลางเดือนเมษายน ตา่ งก็มคี ่าเท่ากับชีวิตเกา่ ของ ผมหมดไปอกี ปหี นงึ่ วนั น้ี ผมไดเ้ ดนิ ทางมาถงึ ชว่ งสดุ ทา้ ยของชวี ติ แล้ว ผมเหลอื เวลาอกี ราว 4,500 วัน หรืออาจจะอยตู่ ่อไปไดอ้ กี นานถึงหมื่นวัน หรืออาจผลุนผลันจากไปในวันพรุ่งน้ี มะรืนนี้ แต่ไม่ว่าจะเม่ือไร ผมก็ไม่อยากให้มีช่วงเวลาวิกฤติท่ีต้องน�ำ “พนิ ยั กรรมชีวติ ” ท่ผี มทำ� ไว้มาตคี วาม ผมอยากให้ตวั เองจากไป อยา่ งสขุ สงบและมีศักดิ์ศรี ไมท่ ุกขท์ รมานก่อนตาย เช่น นอน หลบั แลว้ หลบั ไปเลย หรอื อยดู่ ๆี ชวี ติ กว็ บู ดบั ไป...ผมเชอ่ื วา่ คนเรา 210

ถ้ายงั มีสติสัมปชัญญะสมบรู ณก์ ็คงคดิ คลา้ ยๆ กัน ทอ่ี ยากใหช้ ่วง สุดทา้ ยของชีวติ เปน็ เชน่ นี้ จะประพฤตปิ ฏบิ ตั ติ วั อยา่ งไรดลี ะ่ เพอื่ ใหต้ วั เองตายอยา่ งมคี ณุ ภาพ สขุ สงบ และมศี กั ดศิ์ ร.ี ..ผมถามตวั เอง และอยากใหพ้ วกเราทกุ คน ถามตัวเองด้วยเช่นกัน. 211



ตอนท่ี ๓ สงู วัยแต่ไม่แก่ อายเุ ปน็ เพียงตัวเลข สำ� หรบั ผู้สงู อายวุ ัยปลายบางท่าน ความสงา่ งาม มีพลงั เปล่งประกายแวววามประดจุ อัญมณีน�ำ้ งาม ยงั คงด�ำรงอยูเ่ ตม็ เป่ยี ม 213



ศาสตราจารย์ ดร.ประเสริฐ ณ นคร ผู้สูงอายุแหง่ ชาติ ประจำ� ปีพทุ ธศักราช 2556 เกิดเมอื่ วนั ท่ี 21 มนี าคม 2461 ราชบณั ฑิต ประเภทประวตั ิศาสตร์ สาขาโบราณคดี ส�ำนักธรรมศาสตรแ์ ละการเมอื ง และราชบัณฑติ ส�ำนกั ศลิ ปกรรม



มโี อกาสรับใชท้ ่านนกั ปราชญร์ าชบณั ฑติ เมอ่ื วนั ศกุ ร์ที่ 26 เมษายน 2556 ผมโชคดีอย่างยงิ่ ที่ไดพ้ บกบั นกั ปราชญ์ไทยทา่ นหนึ่ง วันน้ัน ผมไปร่วมประชุมเรื่องผลกระทบของการเปลี่ยนแปลง โครงสร้างประชากร ที่ มส.ผส. (มลู นิธสิ ถาบันพฒั นาการวจิ ยั ผสู้ งู อายุ) จดั ขึ้นทห่ี ้องประชุมใหญ่ สถาบนั วจิ ยั จฬุ าภรณ์ ถนน วิภาวดีรังสิต การประชุมเร่ิม 9.15 น. ผมไปถึงช้าเล็กน้อย เมื่อเวลา 9.30 น. เมื่อไปถึงองค์ปาฐกผู้ได้รับคัดเลือกให้เป็น ผ้สู ูงอายแุ หง่ ชาติ ประจำ� ปี 2556 ก�ำลังกล่าวปราศรยั อยบู่ นเวที ศาสตราจารย์ ดร.ประเสริฐ ณ นคร ก�ำลังพูดว่าท่านเหน็ ด้วยกับ การขยายอายุเกษยี ณ จาก 60 ปเี ป็น 65 ปี แลว้ ท่านกเ็ สนอวิธี คิดเงินบ�ำนาญ หากเกษียณก่อนอายุ 65 ปี ท่านพูดถึงว่า 217

เด๋ยี วน้ีคนไทยแก่ชา้ ลง ท่านยอ้ นอดตี ไปถงึ กฎหมายตราสามดวง ในสมยั อยุธยา ต่อมาถงึ ตน้ รัตนโกสินทร์ “เดก็ เจ็ด เฒา่ เจ็ดสิบ” ทา่ นหา้ มมใิ หเ้ ปน็ พยานในศาล แสดงวา่ ในสมยั กอ่ น ยงั ใหค้ นอายุ ถงึ 70 ปจี งึ นบั วา่ แกจ่ นนำ� มาเปน็ พยานในคดคี วามไมไ่ ด้ นอกจาก น้ันท่านยงั เล่าถงึ วตั รปฏิบตั ขิ องท่านในปัจจบุ นั ผมคงต้องรอคอยการถอดเทปค�ำปราศรัยในวันน้ันของท่านที่ทาง ผู้จัดคงจดั การใหเ้ สร็จสน้ิ แล้วพิมพ์เผยแพรเ่ ปน็ วิทยาทานตอ่ ไป ผมน่ังฟังท่านอาจารย์ประเสริฐฯ กล่าวปราศรัยอย่างตั้งใจ ผม สนใจวธิ ีท่ที า่ นบรรยาย ท่านไมม่ ีโพย จึงไมต่ ้องก้มดโู พย พูดไป ได้เรื่ิอยๆ ช้าๆ และชัดถ้อยชัดค�ำ ไม่ติดขัด ไม่วกวน และ ท่สี ำ� คัญ ท่านจบลงเม่อื เวลา 9.45 น. ตามเวลาท่กี ำ� หนดไวใ้ ห้ ทา่ นพดู คุณหมอบรรลุ ศิริพานิช ประธานมูลนธิ ิ มส.ผส. ขน้ึ ไปมอบของ ที่ระลึกให้ท่านอาจารย์ประเสริฐฯ และได้กล่าวให้ข้อมูลเพิ่มเติม แกผ่ ู้ข้ารว่ มประชุมวา่ “ท่านอาจารย์ประเสริฐ ณ นคร มีอายุ 94 ปีแล้ว” ผู้เข้าร่วมประชุมทั้งหมดคงมีความรู้สึกคล้ายๆ กับผม คือ ประหลาดใจว่าคนอายุปนู นี้ ไฉนจึงยังแขง็ แรง พูดบรรยาย ไดอ้ ย่างชดั เจน ไมห่ ลงไมล่ ืม ยง่ิ กว่านน้ั ท่านข้นึ ลงเวทีไดอ้ ยา่ ง สง่างาม เพยี งมคี นคอยประคองเล็กนอ้ ยเท่าน้นั 218

จากนั้น ผมได้มีโอกาสนั่งกับท่านท่ีที่นั่งรับรองในห้องประชุม ฟงั การอภปิ รายบนเวที ตงั้ แตต่ น้ จนจบรายการเมอ่ื เวลา 12.20 น. แล้วยังนั่งกับท่านเมื่อรับประทานอาหารม้ิือกลางวัน จนเม่ือรับ ประทานอาหารเสรจ็ แลว้ ผมกอ็ าสาขบั รถไปสง่ ทา่ นทส่ี มาคมศษิ ย์ เกา่ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ถนนพหลโยธนิ ผมถอื วา่ เปน็ บญุ ของตวั ทไี่ ดม้ โี อกาสใกลช้ ดิ กบั ทา่ นนกั ปราชญ์ อายุ 94 ปีที่ยังแข็งแรง และความจ�ำยังแจ่มแจ๋ว เป็นเวลานานกว่า 4 ชั่วโมง ผมฟงั ทา่ นพดู ทงั้ ทบ่ี นเวทแี ละขา้ งลา่ งเกย่ี วกบั การมสี มาธขิ องทา่ น เมอื่ เวลาท่านเดิน ท่านจะนบั ก้าว ท่านเลา่ ว่าดว้ ยตวั ทา่ นเล็กท่าน จงึ เดนิ 3 ก้าวจึงจะได้หน่ึงเมตร ทา่ นจะวัดระยะทางไปดว้ ยเสมอ เวลาเดนิ สามกา้ วเท่ากบั หนึง่ เมตร เม่อื ปกี ลาย (2555) ท่านเดิน ข้ึนเขากบ ท่ีเมืองนครสวรรค์ ท่านบอกว่าท่านนับข้ันบันได ต้งั แต่เริม่ เรื่อยไปจนถึงวดั เขากบ ได้ 200 กวา่ กา้ ว (ท่านบอก จำ� นวนแนน่ อน แต่ผมจำ� ไมไ่ ด)้ เม่ือใจอยทู่ ี่นบั ข้นั บันได ก็ไม่รู้สึก เหนอิ่ื ย การเดนิ นบั กา้ วกเ็ หมอื นกนั ทา่ นถอื เปน็ การทำ� สมาธอิ ยา่ ง หน่งึ นอกจากนับก้าวเดนิ แลว้ ท่านยงั มจี ังหวะในการหายใจอีก ด้วย ผมจ�ำได้แต่ว่าให้หายใจช้าๆ ลึกๆ และให้เป็นจังหวะ สมำ่� เสมอ 219

ท่านอาจารย์ประเสริฐฯ นับเป็นปราชญ์ท่ีแท้จริง ท่านรอบรู้ สหวิทยาการ ท่านเป็นนักคณิตศาสตร์โดยพ้นื ฐาน ทา่ นแกป้ ญั หา คณติ ศาสตร์ที่เรียกกนั วา่ ”ปญั หาท่แี ก้ไม่ได”้ จนเกดิ มี ”เส้นโคง้ ณ นคร” (Na Nakorn Curve) ขึ้น ทา่ นแตง่ เนอื้ ร้องเพลงพระ ราชนิพนธ์ “ชะตาชีวิต” และ “ใกล้รุ่ง” แต่งเนื้อเพลงประจ�ำ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ท่านเป็นนักประวัติศาสตร์ผู้สนใจ ประวัติศาสตร์สุโขทัย และไทยเหนือ ท่านสนใจตัวอักษรไทย โบราณ ตัวอักษรไทยล้านนา อักษรไทยอาหม และไทยลือ้ ท่าน เลา่ ให้ฟงั ขณะเดินทางไปสมาคมศิษย์เกา่ เกษตรฯ ว่า ทา่ นเขยี น จดหมายถึงศาสตราจารย์ ยอร์ช เซเด เพ่ือแสดงความเห็น เกย่ี วกบั ความไมน่ า่ จะถกู ตอ้ งของคำ� แปลศลิ าจารกึ บางคำ� ซงึ่ ตอน น้นั ท่านยงั ไมม่ ชี อ่ื เสยี งอะไร ศาสตราจารย์เซเด จะไม่สนใจความ เหน็ ท่านเสียกไ็ ด้ แต่ศาสตราจารยเ์ ซเดกลบั ใหค้ วามสำ� คญั จงึ ได้ มกี ารตดิ ตอ่ กนั สืบต่อมา ผมน่ังรบั ประทานอาหารขา้ งๆท่าน เห็นทา่ นทานทุกอย่าง มีแต่ เน้ือเป็ดเท่านั้นท่ีดูจะเหนียวไปสักหน่อยส�ำหรับท่าน หน่วยงาน อะไรผมจำ� ไมไ่ ดม้ าใหท้ า่ นกรอกประวตั เิ พอ่ื ขอรบั การพจิ ารณาเปน็ ศิลปินแหง่ ชาติ ในแบบฟอร์มนนั้ ต้องบอกผลงานในรอบสามปที ี่ ผา่ นมา ท่านบ่นว่า “อายเุ ท่านี้แลว้ สามปีกอ่ น จะไปมีผลงาน อะไร ผลงานน่นั ทำ� มาตั้งนมนานมาแลว้ ” 220

ผมว่าจริงของท่าน จะมาเอาผลงานสามปีท่ีผ่านมาได้อย่างไร ระยะหลังๆ น้ีท่านมีบทบาทเป็นเหมือนผู้ให้สติปัญญาแก่คนอื่น ไม่ใช่เป็นผู้ผลิตผลงาน เอาผลงานเก่าๆเม่ือหลายปีก่อนโน้นมา พิจารณาก็ได้ ผมคิดว่าท่านสมควรเป็นศิลปินแห่งชาติสาขาใด สาขาหนง่ึ นะครับ มเี ริ่อื งที่ไดร้ บั ฟงั จากปากทา่ นอกี มากพอสมควร เชน่ เรอ่ื งเขาพระ วหิ าร ตน้ ตระกลู ณ นคร เสยี งสระวรรณยกุ ตใ์ นอกั ษรไทยโบราณ แต่บางเรื่อง ผมกจ็ บั ประเด็นไดไ้ มช่ ัดเจนนัก จงึ ยังไมก่ ลา้ ทจ่ี ะน�ำ มาเลา่ ต่อ ถา้ ผมจะแก่ มีอายุถงึ 90 กว่าปี ผมกอ็ ยากเปน็ ผูเ้ ฒ่าท่ีแขง็ แรง และไม่หลงไม่ลมื อย่างนกั ปราชญ์ทา่ นนี้ 221



คณุ พารณ อิศรเสนา ณ อยธุ ยา ผู้สงู อายแุ หง่ ชาติ ประจำ� ปีพุทธศกั ราช 2557 เกิดเมื่อวนั ที่ 10 พฤศจิกายน 2470 ประธาน คณะกรรมการพฒั นาการเศรษฐกจิ และสังคมแห่งชาติ



พฤฒพิ ลงั ตัวจรงิ สัมภาษณโ์ ดย ศุทธดิ า ชวนวนั , พอตา บุนยตรี ณะ, กาญจนา เทียนลาย อาจารย์ปราโมทย์ ประสาทกุล บรรณาธิการ “สถานการณ์ ผู้สงู อายุไทย พ.ศ. 2557” ไดม้ อบหมายใหพ้ วกเราไปสมั ภาษณ์ คุณพารณ อิศรเสนา ณ อยธุ ยา เพอ่ื ใหไ้ ดข้ ้อมูลเก่ยี วกบั ข้อคิด ความเห็นของท่านที่มีต่อผู้สูงอายุ และการด�ำเนินชีวิตอย่าง มคี ณุ ภาพของทา่ น เรานดั หมายไปพบทา่ นในบา่ ยวนั ที่ 6 สงิ หาคม 2558 เราทราบจากประวัติของท่านว่าท่านเกิดเม่ือ 10 พฤศจิกายน 2470 ดังนน้ั เม่อื วันที่พวกเราไปพบ ท่านมีอายุ 87 ปีเต็มและ ยา่ งเข้าสู่ปีท่ี 88 แลว้ 225

ท่านนัดให้พวกเราไปพบที่โรงเรียนดรุณสิกขาลัย โรงเรียน แนวคตินิยมสร้างสรรค์ (constructionism) ท่ีท่านเป็นผู้ริเริ่ม ก่อต้ังข้ึน เมื่อพวกเราไปถึงท่ีนัดหมาย มีชายหนุ่มอายุรุ่นราว คราวเดียวกับพวกเรากลุ่มหน่ึงรอเข้าพบท่านอยู่เช่นกันพวกเรา ประหลาดใจที่หนึ่งในกลุ่มนั้นเป็นลูกชายอาจารย์ปราโมทย์ฯ ที่ช่ืออาทิตย์ ประสาทกุล น�ำทีมท�ำหนังสือ ”อนุมานวสาร” ของสมาคมศิษย์เก่าวชิราวุธวิทยาลัย มาสัมภาษณ์ท่าน ผู้เป็น โอวรี ุน่ พี่ การสัมภาษณใ์ นวนั นัน้ จึงเป็นไปอย่างสนุกสนาน เพราะ ผสู้ มั ภาษณท์ ง้ั สองคณะรวมกนั เขา้ กม็ จี ำ� นวนถงึ สบิ คนรมุ สมั ภาษณ์ ผ้อู าวุโสเพยี งคนเดียว คุณพารณฯคุยกับโอวีรุ่นน้องวัยหลานและกับพวกเราอย่าง เป็นกันเอง ทา่ นเปน็ คนคยุ สนุก มีชวี ิตชวี า นห่ี รือคนอายเุ กือบ เกา้ สบิ ปี เปน็ ผสู้ งู อายวุ ยั ปลายทยี่ งั ดกู ระฉบั กระเฉง แขง็ แรง สหี นา้ ของท่านดูเปี่ยมความสุขเม่ือท่านเล่าให้พวกเราฟังถึงโรงเรียนเก่า ของท่าน ท่านยังมีความจ�ำดีมาก ท่านเล่าเรื่องหน้าท่ีการงานที่ ทา่ นเคยทำ� ให้พวกเราฟงั อย่างภาคภูมิใจ ในเรอ่ื งการทำ� งานของผสู้ งู อายุ คณุ พารณฯใหค้ วามเหน็ วา่ คนแก่ ทอี่ ายุเกนิ 60 ปแี ลว้ และยังมีกำ� ลังวงั ชา ควรจะทำ� ประโยชนใ์ ห้ กับสงั คม 226

“อย่างพวกผม ท�ำงานในโครงการคลังสมองของสมเด็จ พระนางเจ้าฯ ท่ีสภาพัฒน์ฯเป็นฝ่ายเลขานุการรวบรวมผู้เกษียณ อายุจากหน่วยงานราชการและเอกชนมาจากทุกจังหวัด ทั้ง 77 จังหวัดทั่วประเทศไทย มาท�ำงานเพ่ือสังคมโดยไม่มีค่า ตอบแทน คนเกษยี ณอายเุ หลา่ น้ีกท็ �ำตวั ให้เปน็ ประโยชน์ได้ ไม่ใช่ ไปนอนอยกู่ บั บา้ นเลย้ี งหลาน ทำ� ตวั ไมเ่ ปน็ ประโยชนอ์ ะไร...แตเ่ รา กไ็ ปบงั คบั ฝนื ใจใครไมไ่ ด้ ถ้าบางคนเขาจะเลือกทำ� แบบนน้ั ” คุณพารณฯเสนอว่า หากต้องการให้ผู้สูงอายุออกมาท�ำงานจิต สาธารณะ จะตอ้ งมีมลู นธิ ิช่วยเปน็ ชอ่ งทางให้ผสู้ งู อายุเข้าถึง และ รฐั บาลกต็ อ้ งชว่ ยสนบั สนุนดว้ ย คุณพารณฯมองคนหนุ่มสาวสมยั นวี้ า่ “...ฟรุ้งฟร้ิงมาก ชอบอะไรที่ง่ายๆ เรียนอะไรที่ง่ายๆ หาเงนิ ง่ายๆ เชน่ เป็นดารา นักร้อง อะไรทย่ี ากๆ เช่นเรยี นฟิสกิ ส์ คณิต หรือวิชาอะไรท่ียากๆ แบบนเี้ ด็กรนุ่ ใหม่เขาไม่เอา ทงั้ ๆที่ แบบนีเ้ ปน็ อะไรที่ประเทศต้องการมาก” ในเรอื่ งการทำ� งาน คณุ พารณฯใหค้ วามสำ� คญั ในเรอื่ งการแบง่ เวลา ทา่ นเลา่ ใหฟ้ ังว่างานของท่านมีมาก แต่ก็ต้องท�ำใหไ้ หว ตอ้ งแบง่ เวลาใหไ้ ด้ 227

“จากประสบการณ์ของชีวิต เราต้องรู้เลยว่าอะไรที่ ส�ำคัญก่อนหลัง ชาติต้องมาก่อน มีบริษัทไหนกล้าเขียนบ้างว่า ผลประโยชน์ของประเทศชาติอยู่เหนือผลประโยชน์ทั้งปวงของ บรษิ ัท...” พวกเราไดถ้ ามคณุ พารณฯ เรอ่ื งการดแู ลตนเองใหม้ สี ขุ ภาพสมบรู ณ์ อยา่ งท่าน “อยา่ ประมาทครบั ถา้ เปน็ อะไรกต็ อ้ งไปหาหมอ...สขุ ภาพ ส�ำคัญและต้องมาก่อนเสมอ ...ถ้าสุขภาพไม่มา อย่างอ่ืนจะมา ไม่ได้ สขุ ภาพไม่ดี คุณไปทำ� งานใหช้ าตไิ ด้ไหม ก็ไม่ได้..” คุณพารณฯให้ความเห็นเร่ืองการเป็นผู้สูงอายุอย่างมีคุณภาพ วา่ “วทิ ยาทานเปน็ ทานอนั สงู สดุ ตอ้ งมเี รอ่ื งของความเชอื่ มา ก่อน ถ้าเชื่อว่าท�ำดีได้ดี ท�ำความดีแล้วประโยชน์น้ันจะส่งมา... ก่อนทผ่ี มจะเปน็ ผใู้ ห้ ผมกเ็ ป็นผ้รู บั มาตลอด เริม่ จากผมรบั จาก พอ่ แม่ รบั จากโรงเรยี น จฬุ าลงกรณม์ หาวทิ ยาลยั เอม็ ไอที จากนน้ั ผมก็ต้องเปน็ ผใู้ ห้กบั สงั คมบา้ ง” 228

คณุ พารณฯใหข้ อ้ คดิ สำ� หรบั ผ้สู งู อายุว่า “ใหด้ �ำเนนิ ชวี ติ ตามธรรมชาติ เพราะธรรมคือธรรมชาติ พระพุทธเจ้าท่านสอนไว้ว่าอย่าประมาท อย่าเบียดเบียนผู้อื่น เปน็ ผใู้ หม้ ีความสขุ กว่าเปน็ ผู้รบั ...ต้องเดินตามทางทพี่ ระพทุ ธเจา้ สั่งสอน” 229



เจา้ ดวงเดอื น ณ เชียงใหม่ ผู้สูงอายแุ หง่ ชาติ ประจ�ำปพี ุทธศักราช 2558 เกดิ เมือ่ วนั ที่ 22 พฤษภาคม 2472 ท�ำงานช่วยสงั คมในโอกาสตา่ งๆ

232

เจ้าหญงิ แหง่ เวยี งพงิ ค์ สมั ภาษณ์โดย ศุทธดิ า ชวนวนั , พอตา บนุ ยตรี ณะ, กาญจนา เทียนลาย เราสามคนได้รับมอบหมายให้เดินทางไปจังหวัดเชียงใหม่ เพื่อ สมั ภาษณแ์ นวความคดิ และการใชช้ วี ติ ของเจา้ ดวงเดอื น ณ เชยี งใหม่ ผูไ้ ด้รับการคดั เลือกใหเ้ ปน็ ”ผูส้ ูงอายแุ ห่งชาติ ประจำ� ปี 2558” เพอ่ื นำ� มารายงานใน ”รายงานสถานการณผ์ สู้ งู อายุ ประจำ� ปี 2558” ท่านได้กรุณาให้พวกเราเข้าพบที่บ้านของท่านในเช้าวันอังคารท่ี 5 กรกฎาคม 2559 ก่อนเดินทาง เราได้ทราบจากประวัติของท่านแล้วว่าท่านเกิด วันท่ี 22 พฤษภาคม 2472 ปจั จุบนั ทา่ นจึงมีอายุ 87 ปี อยู่ใน รุ่นวัยท่ีจะเป็นแม่ของแม่ของพวกเราพอดี เราจึงขออนุญาตเรียก ท่านวา่ ”เจา้ ยาย” 233

เราทราบจากการสนทนาว่าวันที่ท่านเกิดเป็นวันพุธเดือนเพ็ญ พระจันทร์เต็มดวง ซึ่งถือว่าเป็นวันมงคลในความเช่ือของ ชาวพน้ื เมอื งทางเหนอื ทา่ นเลา่ วา่ แตก่ อ่ นชนชาวกะเหรย่ี งเผา่ หนงึ่ จะใหเ้ ดก็ หญงิ ทเี่ กดิ วนั พธุ เดอื นเพญ็ เทา่ นน้ั ทจี่ ะใสห่ ว่ งรอบคอเพม่ิ ต่อขึน้ ไปจนกลายเปน็ ”สาวกะเหรยี่ งคอยาว” ที่เรารู้จักกัน พวกเราทุกคนประทับใจในความสวยสง่าของท่าน ท่านแต่งกาย ด้วยชดุ ไทยสเี ขยี ว สีประจำ� วันเกดิ บุคคลิกของท่านดมู สี ง่าราศี สมเป็นเจ้าหญิงแห่งเมืองเหนือ แม้ท่านจะเป็นผู้สูงอายุวัยปลาย แล้ว แตท่ ่านยงั ดไู มแ่ ก่ ท่านยังมคี วามจ�ำดี คยุ กันรู้เร่อื ง โต้ตอบ กบั พวกเราไดต้ รงประเดน็ ทา่ นยงั ยนื เดนิ ไดค้ ลอ่ งแคลว่ สายตายงั ดี หยู งั ไดย้ นิ ชดั เจน ทา่ นใหค้ วามรู้ ความคดิ แกพ่ วกเรามากมาย ในเร่ืองการเกษียณอายุเพื่อหยุดการท�ำงานน้ัน ส�ำหรับท่านแล้ว แมจ้ ะมอี ายสุ ูงจนเกอื บถงึ หลักเกา้ สิบปี ก็ยังไมห่ ยุดท�ำงาน “ผู้สูงอายุควรจะมีอายุเกษียณหรือไม่นั้นข้ึนอยู่กับว่า ผูส้ ูงอายแุ ต่ละคนจะปฏบิ ตั ิตวั อยา่ งไร ขึ้นอยู่กบั ผูส้ งู อายแุ ต่ละคน จะท�ำตัวเองใหเ้ ป็นประโยชนต์ ่อสงั คมส่วนรวมอย่างไร” ส�ำหรับตัวท่าน ยังคงท�ำงานจิตอาสาเพ่ือสังคม ท่านได้รับเชิญ ให้ไปพูดเพื่อกระตุ้นจิตส�ำนึก ให้แง่คิดท่ีดีและเป็นประโยชน์แก่ 234

คนทว่ั ไป ท่านเนน้ เรือ่ งความเปน็ คนไทย ความเป็นคนเมอื ง และ ความเปน็ กลุ สตรี ทา่ นเปรยี บเทยี บภาพลกั ษณข์ องผสู้ งู อายใุ นอดตี กบั ปจั จบุ นั ให้ฟงั วา่ “ผู้สูงอายุสมัยก่อนจะให้ความส�ำคัญกับการอยู่กับเหย้า เฝ้ากับเรือน แต่สมัยนี้ผู้สูงอายุจะเป็นผู้น�ำทางความคิด คนรุ่น หลังควรต้องเอาความคิดเห็นของคนเฒ่าคนแก่มาประกอบด้วย เพราะสงั คมไทยคำ� วา่ อาวโุ สยังมคี วามจ�ำเป็นอย”ู่ ท่านเลา่ ให้ฟงั ว่า เมอ่ื ยงั สาวกท็ ำ� งานเยยี่ งผชู้ าย ท่านเป็นผู้หญงิ คนแรกของภาคเหนือท่ีสอบเข้าเป็นผู้พิพากษาสมทบศาลคดีเด็ก และเยาวชนได้ในปี 2513 ท่านเปน็ ผู้อำ� นวยการสำ� นักงานสมาคม วางแผนครอบครัวแห่งประเทศไทยภาคเหนือคนแรก ท่านให้ แนวคิดเร่ืองการวางแผนครอบครัวแกค่ นรนุ่ ใหมว่ า่ “การวางแผนครอบครัวเป็นเร่ืองท่ีจ�ำเป็นมากเพราะคน รุ่นใหม่มีความเข้าใจ และเคารพต่อความเป็นกุลสตรีน้อยลง ไปเรื่อยๆ คิดว่าถ้าคนรุ่นใหม่ใส่ใจในเร่ืองนี้ก็จะดีต่อตัวเขาเอง ผหู้ ญงิ ไทยตอ้ งวางตวั ใหเ้ หมาะสมกบั วฒั นธรรมไทย...เรอ่ื งการมคี ู่ ของชายหญงิ เปน็ เรอื่ งทเี่ ราตอ้ งยอมรบั การวางแผนครอบครวั เปน็ ส่ิงจำ� เป็นสำ� หรบั ชวี ิตครอบครวั ของคนรนุ่ ใหม่” 235

เจา้ ดวงเดอื นฯใหข้ อ้ คดิ เกย่ี วกบั หลกั ในการดำ� เนนิ ชวี ติ ประจำ� วนั วา่ “เราจะตอ้ งพยายามเขา้ ใจโลก ทนั โลก ผสู้ งู อายคุ วรทำ� ใจ ใหส้ บาย ไมไ่ ปตอ่ ตา้ นเรอ่ื งตา่ งๆเพราะแตล่ ะยคุ สมยั นนั้ ยอ่ มมกี าร เปลี่ยนแปลงไป ผู้สูงอายุต้องวางตัวไปตามการเปล่ียนแปลงของ โลกด้วย” เม่อื พวกเราขอให้ทา่ นนยิ ามค�ำวา่ ”ผูส้ งู อายทุ ่ีมีคณุ ค่า” ท่านจะ เนน้ เร่อื ง “ความดี ความงาม ความถูกต้อง ที่ผู้สูงอายุปฏิบัติ ตน...ถา้ ผสู้ ูงอายพุ ดู กบั ลกู หลานดีๆ ลูกหลานกจ็ ะรสู้ ึกวา่ ผสู้ ูงอายุ พดู จาไพเราะน่าฟัง เขาก็จะจดจำ� เรา ท้งั เรือ่ งการพูด การวางตวั และการแสดงความคิดเหน็ ” เจา้ ดวงเดอื นฯใหค้ ติสอนใจพวกเราเรือ่ งความเปน็ ผหู้ ญงิ วา่ “ความคิดเดิมๆ ที่ว่าเป็นผู้หญิงแล้วจะให้ผู้ชายมาเลี้ยง แบบนั้นไม่ใช่แล้ว สมัยน้ีต้องเป็นผู้หญิงท่ีทันสมัย ทันโลก ทนั เหตุการณ์ สมยั นผี้ ้หู ญิงหาเงนิ ได้เอง และอาจจะเกง่ กว่าผู้ชาย ด้วยซ้�ำไป” 236

พวกเราร้สู ึกได้ว่าเจ้าดวงเดือน ณ เชียงใหม่ เปน็ ผูส้ งู อายทุ ่ไี ม่ อยากท�ำตวั ให้เปน็ ภาระกับลูกหลาน ท่านบอกวา่ ไมอ่ ยากรบกวน ลูกหลานมากนัก เวลาตอ้ งการไปไหนมาไหน ถา้ ไปเองได้ก็จะไป ดว้ ยตวั เอง “เราแกแ่ ลว้ กต็ อ้ งอยอู่ ยา่ งเจยี มตวั เราจะตอ้ งไมไ่ ปรบกวน ลกู หลาน เพราะเขาก็มีภาระ มีลูกมหี ลานทต่ี อ้ งคอยดูแล” เจ้าดวงเดือนฯพูดทงิ้ ท้ายวา่ “ต้องใช้ชีวิตให้คุ้มค่า ความสุขของเจ้ายายคือการได้ เป็นมนุษย์ธรรมดาที่มีอยู่มีกิน ได้รับความเป็นมิตรจากผู้คน การไดร้ ับความเปน็ มิตรเป็นส่วนหนึง่ ท่ีทำ� ให้เรามีอายุยืน มคี วาม เป็นมิตร ความยิ้มแย้มแจ่มใส พยายามเข้าใจโลก และเข้าใจ คนรุ่นใหม่ว่าเขามีความคิดแบบไหนบ้าง ซึ่งคนแก่บางคนเขา ไม่พยายามท่ีจะเข้าใจ เราต้องพยายามปรับตัวให้เข้ากับโลก ปัจจุบนั ใหไ้ ด้” พวกเราใชเ้ วลาอยกู่ บั เจา้ ดวงเดอื นฯประมาณหนงึ่ ชวั่ โมง ทกุ คนเหน็ พอ้ งกันวา่ ช่างเป็นหนึ่งชัว่ โมงท่ีมคี ุณค่าอยา่ งยิง่ 237





ดอกไมร้ มิ ทาง ตน้ ไม้ ต้นหญา้ ทข่ี ้ึนอยูอ่ ย่างอิสระตามรมิ ทางขา้ งถนน ไม้ต้นเล็กๆ ทแ่ี ทรกตวั ออกมาจากซอกพนื้ หิน ไมเ้ ล้ือยท่ที อดเถาไปตามรัว้ หรอื ไตพ่ ัวพันไปกับไมอ้ ื่น ไมด้ อก ไมใ้ บทป่ี ลกู ไวใ้ นกระถาง ผมปล่อยใจช่นื ชมรปู ทรงและลวดลายของพชื พันธุไ์ มเ้ หลา่ นี้... แต่ละใบ แตล่ ะยอด แตล่ ะดอก ตา่ งมีศิลปะที่งดงาม น่ารัก จนบางครัง้ ผมเช่อื สนทิ ใจวา่ ก่ิงก้านดอกใบและลีลาการชูชอ่ ทอดยอดของไม้แต่ละชนดิ เปน็ เชน่ น้ัน เพราะมีผอู้ อกแบบสร้างสรรค์ ดอกไมร้ มิ ทาง...ก็ดีเหมอื นกนั นะ