Bản Án Chế Độ Thực Dân Pháp – Hồ Chí Minh

BAÛN AÙN CHEÁ ÑOÄ THÖÏC DAÂN PHAÙP

NGUYEÃN AÙI QUOÁC BAÛN AÙN CHEÁ ÑOÄ THÖÏC DAÂN PHAÙP NHAØ XUAÁT BAÛN TREÛ

NGUYEÃN AÙI QUOÁC ôû Lieân Xoâ (1923)

6

LÔØI NOÙI ÑAÀU “Baûn aùn cheá ñoä thöïc daân Phaùp” (Le Proceøs de la Colonisation Française) laø taùc phaåm cuûa Hoà Chuû tòch vieát baèng tieáng Phaùp trong khoaûng nhöõng naêm 1921-1925, ñaêng taûi laàn ñaàu tieân naêm 1925 taïi Paris (thuû ñoâ nöôùc Phaùp) treân baùo Impreùkor cuûa Quoác teá Coäng saûn. Taùc phaåm goàm 12 chöông vaø phaàn phuï luïc, vôùi caùch haønh vaên ngaén goïn, suùc tích, cuøng vôùi nhöõng söï kieän ñaày söùc thuyeát phuïc, taùc phaåm toá caùo thöïc daân Phaùp duøng moïi thuû ñoaïn khoác lieät baét “daân baûn xöù” phaûi ñoùng “thueá maùu” cho chính quoác... ñeå “phôi thaây treân chieán tröôøng chaâu AÂu”; ñaøy ñoïa phuï nöõ, treû em “thuoäc ñòa”; caùc thoáng söù, quan laïi thöïc daân ñoäc aùc nhö moät baày thuù döõ, v.v... Taùc phaåm ñaõ gaây ñöôïc tieáng vang lôùn ngay töø khi ra ñôøi, thöùc tænh löông tri cuûa nhöõng con ngöôøi yeâu töï do, bình ñaúng, baùc aùi, höôùng caùc daân toäc bò aùp böùc ñi theo con ñöôøng Caùch maïng thaùng Möôøi Nga vaø chuû nghóa Maùc – Leânin, thaép leân ngoïn löûa ñaáu tranh cho ñoäc laäp, töï do vaø chuû nghóa xaõ hoäi cuûa daân toäc Vieät Nam. Naêm 1946, ôû Vieät Nam, taùc phaåm naøy ñaõ ñöôïc xuaát baûn baèng tieáng Phaùp taïi Haø Noäi. Naêm 1960, Nhaø xuaát baûn Söï Thaät laàn ñaàu tieân ñaõ xuaát baûn baèng tieáng Vieät. 7

Nhaân höôûng öùng cuoäc vaän ñoäng hoïc taäp vaø laøm theo taám göông ñaïo ñöùc Hoà Chí Minh, Nhaø xuaát baûn Treû in taùc phaåm “Baûn aùn cheá ñoä thöïc daân Phaùp” – moät trong nhöõng ñænh cao cuûa vaên chöông chính luaän caùch maïng. Ñeå giuùp baïn ñoïc thuaän tieän trong vieäc nghieân cöùu noäi dung taùc phaåm, chuùng toâi coù in laïi lôøi giôùi thieäu cuûa Giaùo sö – Vieän só Nguyeãn Khaùnh Toaøn, nguyeân UÛy vieân döï khuyeát Ban Chaáp haønh Trung öông Ñaûng Lao ñoäng Vieät Nam, chuû nhieäm UÛy ban Khoa hoïc Xaõ hoäi Vieät Nam. Xin traân troïng giôùi thieäu quyeån saùch treân vôùi ñoäc giaû. NHAØ XUAÁT BAÛN TREÛ 8

LÔØI GIÔÙI THIEÄU Vaøo cuoái theá kæ 19, khi boïn thöïc daân Phaùp ñaët xong boä maùy cai trò ôû Vieät Nam, chuùng baét tay vaøo coâng cuoäc khai thaùc ñaát nöôùc ta vôùi quy moâ lôùn. Söï boùc loät heát söùc taøn aùc, daõ man cuûa boïn tö baûn ñoäc quyeàn Phaùp coäng vôùi söï aùp böùc, boùc loät cuûa boïn ñòa chuû phong kieán trong nöôùc ñöôïc chuùng tieáp tay laøm cho ñôøi soáng cuûa nhaân daân ta voâ cuøng ñieâu ñöùng, khoå cöïc. Nöôùc maát, nhaø tan, ñôøi soáng baàn cuøng, khoâng coù con ñöôøng naøo khaùc, nhaân daân ta ñaõ ñöùng daäy ñaáu tranh. Trong maáy chuïc naêm cuoái theá kyû thöù 19 vaø ñaàu theá kyû thöù 20, caùc phong traøo yeâu nöôùc cuoàn cuoän daáy leân khaép töø Baéc chí Nam. Taàng taàng, lôùp lôùp thôï thuyeàn, daân caøy, daân ngheøo thaønh thò, nhaø buoân, trí thöùc, hoïc sinh… keát thaønh nhöõng ñôït soùng ñaáu tranh lieân tieáp, maïnh meõ. Döôùi nhöõng hình thöùc khaùc nhau, quaàn chuùng khôûi nghóa treân nhöõng vuøng roäng lôùn choáng baét lính, baét phu, choáng söu cao, thueá naëng, choáng khuûng boá, caàm tuø, v.v…; noùi chung laïi, laø choáng aùch aùp böùc boùc loät cuûa chuû nghóa thöïc daân Phaùp. Taát caû ñeàu theå hieän moät tinh thaàn chung laø choáng ñeá quoác, choáng söï haø khaéc, tham nhuõng cuûa boïn quan laïi, choáng boïn phong kieán hôïp taùc vôùi giaëc, phaûn daân haïi nöôùc; taát caû ñeàu theå hieän moät yù chí chung 9

laø giaønh ñoäc laäp, töï do. Duø chöa ñaït tôùi muïc tieâu, song caùc phong traøo yeâu nöôùc luùc naøy, veà khaùch quan, ñaõ hình thaønh – dó nhieân laø töï phaùt – nhöõng yeáu toá, nhöõng ñöôøng vieàn cuûa moät maët traän daân toäc thoáng nhaát roäng raõi, bao goàm nhieàu taàng lôùp xaõ hoäi. Nhöng do haïn cheá cuûa nhöõng ñieàu kieän lòch söû, caùc phong traøo yeâu nöôùc cuûa taát caû caùc taàng lôùp xaõ hoäi luùc naøy – keå caû caùc phong traøo ñaáu tranh cuûa coâng nhaân ñaõ xuaát hieän ngay töø giöõa nhöõng naêm chín möôi cuûa theá kyû thöù 19 – ñeàu chöa coù ñöôøng loái ñuùng ñaén. Nhöõng ngöôøi caàm ñaàu caùc phong traøo chöa phaân bieát ñöôïc ñòch, ta, baïn, thuø; chöa nhaän thöùc ñöôïc raèng ñeá quoác Phaùp xaâm löôïc Vieät Nam khoâng phaûi laø hieän töôïng rieâng leû, maø laøm moät vaán ñeà thôøi ñaïi gaén lieàn vôùi caû giai ñoaïn lòch söû chuû nghóa tö baûn thoáng trò theá giôùi; hoï chöa nhaän roõ nhieäm vuï caùch maïng Vieät Nam luùc naøy laø phaûi ñaùnh ñuoåi ñeá quoác Phaùp giaønh ñoäc laäp, töï do, ñaùnh ñoå phong kieán ñòa chuû giaønh quyeàn daân chuû cho nhaân daân, giaønh ruoäng ñaát cho noâng daân; hoï caøng khoâng theå thaáy ñöôïc löïc löôïng caùch maïng chuû yeáu laø coâng, noâng trong ñoù giai caáp coâng nhaân laø löïc löôïng laõnh ñaïo. Do nhöõng haïn cheá ñoù, laïi bò nhöõng ñoøn taán coâng raát aùc lieät, man rôï cuûa quaân thuø, cho neân caùc phong traøo ñeàu laàn löôït bò thaát baïi. AÙch aùp böùc cuûa keû thuø caøng theâm naëng, noãi thoáng khoå cuûa quaàn chuùng caøng theâm choàng chaát, tieàn ñoà cuûa daân toäc vaãn môø mòt. Nhöng taát yeáu laø, caøng bò ñaøn aùp, caøng bò thaát baïi, caøng thoáng khoå thì quaàn chuùng caøng theâm nung naáu loøng caêm thuø vaø yù chí chieán ñaáu, caøng khaùt khao tìm caùch thoaùt khoûi kieáp soáng traâu ngöïa. 10

Nhö vaäy, moät vaán ñeà maø lòch söû luùc naøy ñaët ra laø phaûi coù nhöõng ngöôøi öu tuù, tieân tieán nhaát trong ñoäi nguõ nhöõng ngöôøi yeâu nöôùc Vieät Nam coù khaû naêng vöôït leân khoûi nhöõng haïn cheá keå treân, tìm ra moät con ñöôøng ñuùng ñaén nhaát cho söï nghieäp giaûi phoùng daân toäc. Ñoàng chí Nguyeãn AÙi Quoác, ngöôøi thanh nieân giaøu loøng yeâu nöôùc, tieân tieán nhaát trong ñoäi nguõ nhöõng ngöôøi yeâu nöôùc ñaõ nhaän laáy traùch nhieäm aáy tröôùc lòch söû, xuaát döông, tìm moät con ñöôøng môùi ñeå cöùu nöôùc, cöùu daân. Ra ñi, dó nhieân cuõng vôùi tö caùch moät ngöôøi yeâu nöôùc nhö nhöõng ngöôøi ñi tröôùc, nhöng ñoàng chí khoâng ñi con ñöôøng cuûa nhöõng ngöôøi ñaõ ñi – khoâng caàu caïnh moät löïc löôïng beân ngoaøi giuùp daân mình (maø löïc löôïng beân ngoaøi ñaây laïi khoâng phaûi ai khaùc beø luõ ñeá quoác). Ñoàng chí ñi veà phöông Taây, nôi coù tö töôûng töï do, daân chuû, daân quyeàn, coù khoa hoïc, kyõ thuaät hieän ñaïi thu huùt ñoàng chí. Ñoàng chí ñi veà phöông Taây vì muïc ñích caùch maïng vaø do moät söï nhaïy caûm caùch maïng laøm cho ñoàng chí nhaän thaáy chæ ôû ñoù môùi coù theå phaùt hieän ra caùi nguoàn goác cuûa moïi thaûm hoïa ñaõ truùt leân ñaàu leân coå daân toäc mình vaø caùi ñaàu moái cuûa söï nghieäp giaûi phoùng ñoàng baøo mình. Ñi khaép naêm chaâu boán bieån, laên loän trong cuoäc soáng lao ñoäng vaø ñaáu tranh cuûa quaàn chuùng lao khoå ôû caùc nöôùc tö baûn vaø thuoäc ñòa, ñaâu ñaâu ñoàng chí cuõng chöùng kieán caûnh soáng traùi ngöôïc giöõa moät beân laø thieân ñöôøng cuûa nhöõng keû giaøu sang soáng caûnh ñeá vöông, moät beân laø ñòa nguïc traàn gian cuûa haøng trieäu ngöôøi thuoäc ñuû moïi maøu da soáng kieáp ngöïa traâu, tuûi nhuïc, laàm than, ñoùi raùch. Haøng chuïc naêm phaán ñaáu, reøn luyeän gian khoå trong ñaáu 11

tranh vaø hoïc taäp ñaõ laøm saùng toû daàn nhöõng chaân lyù caùch maïng maø ñoàng chí ñang caàn tìm hieåu. Chieán tranh theá giôùi thöù nhaát moät maët ñaõ boäc loä ñaày ñuû baûn chaát boùc loät, taøn aùc, daõ man cuûa chuû nghóa ñeá quoác vaø söï suy yeáu cuûa noù; maët khaùc noù laïi laø cô hoäi ñeå chuû nghóa ñeá quoác taêng cöôøng boùc loät giai caáp voâ saûn vaø caùc daân toäc bò aùp böùc, ñaåy saâu theâm con ngöôøi lao ñoäng vaøo caûnh baàn cuøng. Söï kieän naøy laøm böøng saùng leân trong nhaän thöùc cuûa ñoàng chí moät chaân lyù: chuû nghóa ñeá quoác, chuû nghóa tö baûn laø coäi nguoàn cuûa moïi söï khoå ñau cuûa quaàn chuùng, vaø quaàn chuùng lao khoå ôû ñaâu cuõng laø ngöôøi chung soá phaän, vaø do ñoù chung moät chieán tuyeán vôùi daân toäc mình. Caùch maïng thaùng Möôøi Nga thaéng lôïi laø moät söï kieän ñaëc bieät quan troïng, coù yù nghóa quyeát ñònh ñoái vôùi ñôøi soáng tinh thaàn cuûa ñoàng chí. Noù ñöa ñoàng chí ñeán choã khaúng ñònh ñöôïc con ñöôøng caùch maïng ñuùng ñaén nhaát: con ñöôøng cuûa Caùch maïng thaùng Möôøi. Ñoù laø moät chaân lyù môùi. Noù thoûa maõn hoaøi baõo lôùn lao maø bao laâu ñoàng chí töøng oâm aáp. Döôùi aùnh saùng soi ñöôøng cuûa Quoác teá coäng saûn, cuûa “Luaän cöông veà vaán ñeà daân toäc vaø vaán ñeà thuoäc ñòa” do Leânin vaïch ra, vaø döôùi aûnh höôûng tröïc tieáp cuûa cuoäc ñaáu tranh thaønh laäp Ñaûng Coäng saûn Phaùp – maø ñoàng chí laø moät trong nhöõng ñaûng vieân ñaàu tieân, moät trong nhöõng ngöôøi tham gia thaønh laäp – chuû nghóa Maùc – Leânin, chaân lyù caùch maïng cuûa thôøi ñaïi, ñaõ saùng toû, ñaõ ñöôïc khaúng ñònh vöõng chaéc trong nhaän thöùc cuûa ñoàng chí. Ñoù laø böôùc chuyeån bieán quyeát ñònh veà chaát trong tö töôûng vaø laäp tröôøng chính trò cuûa ñoàng chí. Töø ñoù, ñoàng chí caøng hoaït ñoäng noã löïc vaø soâi noåi trong phong traøo coäng saûn vaø coâng nhaân quoác teá. 12

Hoaït ñoäng trong caùc toå chöùc caùch maïng vaø trong Hoäi Lieân hieäp thuoäc ñòa do ñoàng chí saùng laäp, ñoàng chí ñaõ vieát nhieàu saùch baùo taán coâng vaøo chuû nghóa ñeá quoác, keâu goïi, thöùc tænh quaàn chuùng, vaïch phöông höôùng cho quaàn chuùng ôû caùc nöôùc thuoäc ñòa ñaáu tranh. Ñaây cuõng laø luùc maø ñoàng chí vieát cuoán saùch noåi tieáng: “Baûn aùn cheá ñoä thöïc daân Phaùp”. Cuoán saùch naøy laø saûn phaåm toång hoøa cuûa taát caû caùc tri thöùc – chính trò, trieát hoïc, xaõ hoäi, lòch söû, vaên hoïc vaø kinh nghieäm thöïc tieãn – ñöôïc tieáp thu, boài boå, phaùt trieån trong quaù trình ñaáu tranh ñaày soùng gioù cuûa Ngöôøi. “Baûn aùn cheá ñoä thöïc daân Phaùp” vieát baèng tieáng Phaùp vaøo nhöõng naêm 1921-1925 vaø ñöôïc xuaát baûn ñaàu tieân vaøo naêm 1925 taïi Paris – thuû ñoâ nöôùc Phaùp. Ngay töø khi môùi ra ñôøi, “Baûn aùn cheá ñoä thöïc daân Phaùp” lan truyeàn ñi nhanh vaø roäng khaùc thöôøng. Raát nhieàu ngöôøi trong vaø ngoaøi nöôùc bieát ñeán noù. Hun ñuùc trong ñaáu tranh caùch maïng, “Baûn aùn cheá ñoä thöïc daân Phaùp” ra ñôøi nhö moät luoàng aùnh saùng môùi xeù tan ñaùm maây muø ñang bao phuû treân khaép ñaát Vieät Nam vaø nhieàu nöôùc thuoäc ñòa. Noù thoûa maõn caû lyù trí vaø tình caûm cuûa haøng trieäu quaàn chuùng caùch maïng ñang ngöôõng voïng vaø khaùt khao moät chaân trôøi môùi; noù thu huùt maïnh meõ söï chuù yù cuûa nhieàu lôùp ngöôøi tieán boä ñang mô hoà, baên khoaên veà moät con ñöôøng giaûi phoùng saùng suûa. “Baûn aùn cheá ñoä thöïc daân Phaùp” coù taùc ñoäng lôùn veà nhieàu maët nhö vaäy laø bôûi leõ: Thöù nhaát, taùc phaåm naøy ra ñôøi giöõa luùc maâu thuaãn cuûa chuû nghóa ñeá quoác, ñaëc bieät laø maâu thuaãn giöõa caùc daân toäc bò aùp böùc vôùi chuû nghóa ñeá quoác, giöõa 13

daân toäc ta vaø boïn ñeá quoác Phaùp ñaõ ñaït tôùi ñieåm buøng noå; tinh thaàn vaø yù chí choáng ñeá quoác cuûa nhaân daân ta vaø nhaân daân bò aùp böùc ôû caùc nöôùc khaùc leân cao, ñoøi hoûi moät ngoïn côø höôùng ñaïo ñuùng ñaén ñeå ñi vaøo moät cuoäc chieán ñaáu quyeát ñònh vaän meänh lòch söû cuûa daân toäc. Thöù hai, taùc phaåm naøy ñeà caäp ñeán nhöõng ngöôøi thaät, vieäc thaät, nhöõng chuyeän xaûy ra haèng ngaøy, “maét thaáy tai nghe” ôû nhöõng hoaøn caûnh cuï theå nhöng coù quan heä thieát thaân ñeán vaän meänh cuûa haøng chuïc trieäu con ngöôøi trong caùi ñòa nguïc traàn gian goïi laø “xöù thuoäc ñòa” vaø lyù giaûi noù moät caùch khoa hoïc theo quan ñieåm Maùc – Leânin, quan ñieåm tieân tieán nhaát cuûa thôøi ñaïi. “Baûn aùn cheá ñoä thöïc daân Phaùp” tröôùc heát laø moät baûn caùo traïng. Noù toá caùo toäi aùc cuûa boïn thöïc daân Phaùp khoâng phaûi chæ ôû Ñoâng Döông, ôû Vieät Nam maø ôû khaép caùc thuoäc ñòa: Angieâri, Tuynidi, Taây Phi v.v… Treân theá taán coâng, “Baûn aùn cheá ñoä thöïc daân” loät maët naï chuû nghóa ñeá quoác baèng nhöõng chöùng côù, tang vaät khoâng theå choái caõi ñöôïc. Vaø nhö caùc quan toøa thöôøng xöû nhöõng phaïm nhaân troïng toäi, taùc phaåm ñaõ loâi boïn hung thuû – luõ keû cöôùp toaøn caàu, ra tröôùc vaønh moùng ngöïa, baét chuùng traû lôøi vaø dieãn laïi taïi choã nhöõng toäi aùc maø chuùng ñaõ phaïm vôùi loaøi ngöôøi haèng maáy theá kyû. Baèng lyù leõ ñanh theùp, taùc phaåm ñaõ boùc traàn baûn chaát boùc loät, taøn aùc, daõ man, phaûn ñoäng cuûa chuû nghóa tö baûn, chuû nghóa thöïc daân: Ñoù laø vieäc vuõ trang xaâm löôïc “bình ñònh” ñaát nöôùc ta, ñaøn aùp ñaãm maùu caùc phong traøo yeâu nöôùc cuûa ta, ñeå ñaët vaø cuûng coá aùch thoáng trò, boùc loät cuûa chuùng ñoái vôùi nhaân daân ta; laø boùc loät baèng “thueá maùu” – ñaày ñoïa nhöõng con ngöôøi goïi laø “daân baûn xöù” treân caùc chieán tröôøng chaâu AÂu trong chieán tranh theá giôùi thöù nhaát (Chöông I); 14

laø “vieäc ñaàu ñoäc ngöôøi baûn xöù” baèng thuoác phieän vaø röôïu coàn. (Chöông II); laø vieäc giaùng vaøo ngöôøi baûn xöù naøo söu thueá “naëng oaún löng”, naøo coâng traùi, naøo phu phen taïp dòch; laø “chính saùch ngu daân” (laøm cho daân ngu ñeå deã trò), moät “chính saùch maø caùc nhaø caàm quyeàn ôû caùc thuoäc ñòa cuûa chuùng ta öa duøng nhaát”. (Chöông IX); laø nhöõng luaät leä ñaët ra voâ toäi vaï, heát söùc khaéc nghieät, cho pheùp caùc nhaø caàm quyeàn heã ngöùa tay thì phaït vaï, toáng tuø vaø keøm theo thaûm saùt ñaãm maùu; vaân vaân vaø vaân vaân. “Baûn aùn cheá ñoä thöïc daân Phaùp” coøn chæ maët goïi teân nhöõng keû ñaïi dieän cho “nöôùc meï” cho “töï do”, “coâng lyù”, cho “söï nghieäp khai hoùa” vaø “truyeàn baù vaên minh”, ñang ra tay hoaønh haønh ôû khaép caùc thuoäc ñòa. Taát caû boïn chuùng, toaøn quyeàn, thoáng ñoác, khaâm söù, coâng söù… cho ñeán boïn ñoäi loát toân giaùo trong caùc giaùo hoäi vaø boïn tay sai maït haïng cuûa chuùng, ñeàu laø luõ phaûn ñoäng, voâ lieâm só, boùc loät taøn aùc. Söùc toá caùo cuûa taùc phaåm caøng maïnh meõ theâm khi moâ taû nhöõng noåi khoå nhuïc cuûa ngöôøi daân baûn xöù, nhaát laø “noãi khoå nhuïc cuûa ngöôøi phuï nöõ baûn xöù” (Chöông XI). Döôùi nanh vuoát cuûa boïn thöïc daân, moïi taàng lôùp thuoäc ngöôøi baûn xöù, vua quan, haøo lyù, tö saûn, trí thöùc, vieân chöùc hay ngöôøi daân lao ñoäng, töø cuï giaø ñeán treû em, ñeàu bò coi laø ñaùm noâ leä thaáp heøn, ñeàu bò ñoái xöû nhö suùc vaät vaø tính maïng ñeàu “khoâng ñaùng giaù moät trinh”. Bò cöôùp ñoaït, ñoát phaù, gieát choùc, ñaùnh ñaäp, haõm hieáp laø chuyeän haèng ngaøy xaûy ra ñoái vôùi ngöôøi baûn xöù ôû khaép caùc thuoäc ñòa. 15

Töø vieäc moâ taû sinh ñoäng, cuï theå nhöõng caûnh baàn cuøng, cô cöïc cuûa quaàn chuùng, taùc phaåm toûa ra moät moái tình ñoàng cam coäng khoå, thöông yeâu daït daøo ñoái vôùi quaàn chuùng bò aùp böùc, nhöõng ngöôøi cuøng chung soá phaän vôùi daân toäc mình. Thoâng caûm saâu saéc vôùi quaàn chuùng, ñöùng treân laäp tröôøng nhöõng ngöôøi voâ saûn tieân tieán beânh vöïc quaàn chuùng lao khoå bò aùp böùc, ñoù laø moät noäi dung cuûa chuû nghóa nhaân ñaïo coäng saûn cao caû; ñoù cuõng laø moät bieåu hieän cuûa söï keát hôïp nhuaàn nhuyeãn tinh thaàn yeâu nöôùc vôùi chuû nghóa quoác teá voâ saûn trong moät con ngöôøi maø cuoäc ñôøi ngay töø buoåi ra ñi ñaõ gaén chaët vôùi vaän meänh cuûa nhöõng ngöôøi voâ saûn vaø nhöõng ngöôøi lao khoå ôû khaép hoaøn caàu. Giöõa nhöõng naêm maøn ñeâm coøn bao phuû khaép caùc thuoäc ñòa, boïn thöïc daân Phaùp cuøng beø luõ cô hoäi – maø ñaïi bieåu cuûa noù laø Quoác teá thöù hai – ñang ra söùc tuyeân truyeàn nhöõng luaän ñieäu thöïc daân phaûn ñoäng, beânh vöïc chuû nghóa ñeá quoác, thì “Baûn aùn cheá ñoä thöïc daân Phaùp” ñaõ giaùng vaøo ñaàu boïn chuùng moät ñoøn taán coâng aùc lieät, luaän toäi boïn chuùng, vaø ñöùng haún vaøo haøng nguõ nhöõng ngöôøi voâ saûn tieân tieán beânh vöïc cho quaàn chuùng lao khoå vaø caùc daân toäc bò aùp böùc. Ñoù laø moät phöông thöùc cô baûn trong saùch löôït taán coâng cuûa caùch maïng luùc aáy vaø taùc phaåm trôû thaønh tieáng noùi tieâu bieåu cho caùi theá taán coâng cuûa thôøi ñaïi. Nhöng ñi xa hôn nöõa, ôû taàm nhìn cao hôn nöõa, “Baûn aùn cheá ñoä thöïc daân Phaùp” coøn vaïch roõ keû thuø cuûa quaàn chuùng lao ñoäng vaø caùc daân toäc bò aùp böùc. Ñoù laø chuû nghóa tö baûn, chuû nghóa ñeá quoác. Hình thuø cuûa noù laø con ñæa hai voøi, moät voøi huùt maùu cuûa giai caáp voâ saûn vaø nhaân daân lao ñoäng ôû chính quoác, moät voøi huùt maùu cuûa giai caáp voâ saûn vaø nhaân 16

daân lao ñoäng ôû caùc thuoäc ñòa. Söï coù maët vaø söï taùc oai taùc quaùi cuûa noù treân traùi ñaát naøy laø coäi nguoàn cuûa moïi thaûm hoïa, moïi noãi khoå ñau ñaõ truùt leân ñaàu leân coå nhaân daân caùc thuoäc ñòa töø maáy theá kyû nay. Ñoàng thôøi, taùc phaåm ñaõ vaïch ra caùi maâu thuaãn khoâng theå ñieàu hoøa ñöôïc giöõa chuùng – keû ñaõ gaây ra moïi thaûm hoïa, vôùi giai caáp voâ saûn vaø nhaân daân bò aùp böùc – ngöôøi ñaõ töøng chòu moïi thaûm hoïa. Vaø vôùi taàm nhìn xa thaáy roäng aáy (noù voán laø keát quaû cuûa moät tö duy caùch maïng, moät theá giôùi quan môùi, hoaøn toaøn thoaùt khoûi aûnh höôûng cuûa caùc heä tö töôûng cuõ, taùc phaåm ñaõ chæ roõ raøng, chính quaàn chuùng nhaân daân laø löïc löôïng caùch maïng tieâu dieät chuû nghóa tö baûn, chuû nghóa ñeá quoác, vaø nhöõng ngöôøi voâ saûn laø löïc löôïng laõnh ñaïo caùch maïng. Töø trong ñeâm toái cuûa cuoäc ñôøi laàm than ñau khoå, taùc phaåm ñaõ môû ra cho quaàn chuùng thaáy caûnh töông lai töôi saùng. Töông lai ñoù laø hieän thöïc treân ñaát nöôùc Nga Xoâvieát sau Caùch maïng thaùng Möôøi. Taùc phaåm khaúng ñònh cho quaàn chuùng moät loøng tin saét son vaøo caùi töông lai aáy, vaø chæ roõ raøng, töông lai aáy ñang ñöôïc chuaån bò ôû Tröôøng ñaïi hoïc phöông Ñoâng, ngay treân ñaát nöôùc Nga Xoâvieát. Tröôøng naøy “ñang aáp uû döôùi maùi cuûa mình taát caû töông lai cuûa caùc daân toäc thuoäc ñòa”! Höôùng tôùi töông lai ñoù, vôùi khí theá taán coâng caùch maïng soâi noåi, taùc phaåm ñaõ vaïch ra ñöôøng loái chieán löôïc vaø saùch löôïc cho quaàn chuùng ñaáu tranh quaät ngaõ keû thuø. Taùc phaåm khaúng ñònh ñaõ laø ngöôøi maát nöôùc thì ai ai cuõng bò soáng kieáp noâ leä, duø laø ngöôøi Vieät Nam, Angieâri, Ñahoâmaây, Xiri, Taây Phi… Hay Xeâneâgan. Taát caû nhöõng ngöôøi voâ saûn vaø nhaân daân lao ñoäng keå caû ôû nöôùc Phaùp, ñeàu coù chung moät moái thuø khoâng ñoäi trôøi chung vôùi chuû nghóa ñeá quoác quoác teá. Vì vaäy, taát caû haõy thöïc 17

hieän lôøi hieäu trieäu cuûa Caùc Maùc: “Voâ saûn taát caû caùc nöôùc, ñoaøn keát laïi!”. Haõy ñi theo con ñöôøng cuûa Caùch maïng thaùng Möôøi, ñoaøn keát ñaáu tranh choáng chuû nghóa ñeá quoác, chuû nghóa thöïc daân, giaønh ñoäc laäp, töï do cho Toå quoác, côm aùo, danh döï cho con ngöôøi! Taùc phaåm vaïch roõ, baûn chaát cuûa chuû nghóa tö baûn laø con ñæa coù hai voøi. Muoán dieät tröø noù, phaûi ñoàng thôøi chaët ñöùt caû hai voøi. Nhö vaäy, nghóa laø taùc phaåm ñaõ ñeà ra nhieäm vuï caùch maïng voâ saûn ôû chính quoác vaø nhieäm vuï caùch maïng giaûi phoùng daân toäc ôû caùc nöôùc thuoäc ñòa vaø moái quan heä giöõa hai nhieäm vuï ñoù cuõng nhö moái quan heä giöõa caùch maïng voâ saûn ôû phöông Taây vaø caùch maïng giaûi phoùng daân toäc ôû phöông Ñoâng. Cuõng treân tinh thaàn aáy, taùc phaåm ñaõ khaúng ñònh roõ nhieäm vuï cuûa giai caáp voâ saûn ôû chính quoác laø vöøa phaûi giaùc ngoä, toå chöùc quaàn chuùng ôû chính quoác laøm caùch maïng, ñoàng thôøi “khoâng ñöôïc queân raèng boån phaän cuûa mình” laø phaûi ñoaøn keát chaët cheõ, uûng hoä giai caáp voâ saûn vaø nhaân daân caùc thuoäc ñòa, khoâng phaûi chæ baèng lôøi noùi maø baèng haønh ñoäng thöïc tieãn caùch maïng, cuøng nhau tieâu dieät keû thuø chung. Taùc phaåm coøn khaúng ñònh raèng, söï nghieäp giaûi phoùng daân toäc ôû Vieät Nam, cuõng nhö ôû moãi nöôùc, phaûi laø moät boä phaän gaén lieàn vôùi söï nghieäp caùch maïng voâ saûn vaø caùch maïng giaûi phoùng daân toäc treân phaïm vi toaøn theá giôùi. Treân tình ñoaøn keát quoác teá voâ saûn, giöõa nhöõng ngöôøi, nhöõng daân toäc cuøng chung moät chieán tuyeán, taùc phaåm ñaõ bieåu döông söùc maïnh cuûa nhöõng ñôït soùng ñaáu tranh mang yù nghóa thôøi ñaïi ñang daâng leân maïnh meõ treân caùc thuoäc ñòa nhö Xiri, Ñahoâmaây, v.v…, ca ngôïi caùc cuoäc ñaáu tranh cuûa coâng nhaân Vieät Nam vaø coi ñoù laø “daáu hieäu cuûa thôøi ñaïi”. 18

* ** “Baûn aùn cheá ñoä thöïc daân Phaùp” ra ñôøi laø moät caùi moác quan troïng ñaùnh daáu söï tröôûng thaønh trong yù thöùc caùch maïng cuûa nhaân daân Vieät Nam. Noù ñaùp öùng nhöõng ñoøi hoûi böùc thieát cuûa caùch maïng Vieät Nam veà moät ñöôøng loái saùng suoát vaø ñuùng ñaén, ñeå thoaùt ra khoûi tình traïng mô hoà veà phöông höôùng vaø muïc tieâu caùch maïng. “Baûn aùn cheá ñoä thöïc daân Phaùp” laø moät ñoùng goùp saùng taïo coù yù nghóa lòch söû lôùn lao vaøo vieäc truyeàn baù chuû nghóa Maùc – Leânin vaøo Vieät Nam. Vôùi taùc phaåm naøy, aùnh saùng cuûa chaân lyù caùch maïng cuûa thôøi ñaïi ñaõ soi roïi vaøo taâm trí nhaân daân ta vaø caùc daân toäc bò aùp böùc. Taùc phaåm laøm buøng saùng leân trong nhaän thöùc cuûa nhaân daân veà con ñöôøng caùch maïng duy nhaát ñuùng ñaén, con ñöôøng cuûa chuû nghóa Maùc – Leânin, laøm cho moïi ngöôøi thaáy raèng chuû nghóa Maùc – Leânin laø caùi mình ñang mong ñôïi, khaùt khao. Nhaèm vaøo vieäc giaûi quyeát vaán ñeà cô baûn cuûa thôøi ñaïi, “Baûn aùn cheá ñoä thöïc daân Phaùp” ñaõ vaïch roõ baïn thuø, vaïch roõ muïc tieâu caùch maïng vaø böôùc ñaàu vaïch ra chieán löôïc, saùch löôïc cuûa caùch maïng cho nhaân daân ta vaø caùc daân toäc bò aùp böùc. Ñoàng thôøi, taùc phaåm cuõng ñaõ gôïi ra phöông höôùng vaän duïng nhöõng chaân lyù phoå bieán vaøo ñieàu kieän cuï theå cuûa moãi nöôùc. Nhö vaäy, treân bình dieän chính trò, “Baûn aùn cheá ñoä thöïc daân Phaùp” laø söï chuaån bò veà tö töôûng, nhaän thöùc cho caùc daân toäc bò aùp böùc ñi vaøo cuoäc ñaáu tranh giaønh ñoäc laäp, töï do, 19

giaønh quyeàn thoáng trò xaõ hoäi veà tay giai caáp coâng nhaân vaø nhaân daân lao ñoäng. Ñoù laø moät vaán ñeà coù yù nghóa chieán löôïc quan troïng cuûa caùch maïng. Ra ñôøi trong boái caûnh lòch söû cuï theå cuûa theá giôùi vaø cuûa ñaát nöôùc vaøo nhöõng naêm hai möôi cuûa theá kyû XX, “Baûn aùn cheá ñoä thöïc daân Phaùp” coù moät giaù trò lòch söû to lôùn. Noù lyù giaûi moät caùch khoa hoïc theo quan ñieåm Maùc – Leânin nhöõng vaán ñeà cô baûn maø lòch söû loaøi ngöôøi ñang ñaët ra vaø ñoøi hoûi phaûi giaûi quyeát. Noù ñeà caäp nhöõng vaán ñeà coù quan heä ñeán vaän meänh lòch söû cuûa theá giôùi, ñeán con ñöôøng phaùt trieån taát yeáu cuûa lòch söû loaøi ngöôøi trong thôøi ñaïi ngaøy nay. Rieâng ôû Vieät Nam, cuøng vôùi vieäc chuaån bò moät ñoäi nguõ tieân phong laõnh ñaïo caùch maïng ñeå giaûi ñaùp nhöõng ñoøi hoûi cuûa lòch söû, “Baûn aùn cheá ñoä thöïc daân Phaùp” ñaõ goùp phaàn quan troïng thuùc ñaåy lòch söû Vieät Nam tieán tôùi, thöùc tænh vaø thoâi thuùc daân toäc ta cuøng hoøa nhòp vôùi caùc daân toäc bò aùp böùc treân theá giôùi böôùc nhanh vaøo kyû nguyeân môùi cuûa loaøi ngöôøi: kyû nguyeân cuûa ñoäc laäp, töï do vaø chuû nghóa xaõ hoäi. Qua noäi dung phong phuù, saâu saéc cuûa taùc phaåm “Baûn aùn cheá ñoä thöïc daân Phaùp”, chuùng ta coù theå noùi moät caùch khaùi quaùt raèng: Taùc phaåm laø saûn phaåm cuûa söï keát hôïp bieän chöùng, sinh ñoäng, taøi tình nhöõng nguyeân lyù phoå bieán cuûa hoïc thuyeát Maùc – Leânin veà chuû nghóa ñeá quoác, veà vaán ñeà daân toäc vaø thuoäc ñòa vôùi thöïc tieãn cuûa phong traøo coâng nhaân, phong traøo giaûi phoùng daân toäc döôùi aùnh saùng cuûa Caùch maïng thaùng Möôøi vó ñaïi. Veà maët lyù luaän, phöông phaùp luaän, vaø veà giaù trò thöïc tieãn, taùc phaåm ñaõ vöôït ra ngoaøi khuoân khoå cuûa caùi ñaàu ñeà “Baûn aùn cheá ñoä thöïc daân Phaùp”. 20

Taùc phaåm naøy vieát caùch ñaây nöûa theá kyû(1), nhöng khoaûng thôøi gian ñoù khoâng heà laøm phai môø nhöõng yù nghóa, taùc duïng, nhöõng giaù trò lôùn veà lyù luaän vaø thöïc tieãn cuûa noù. Traùi laïi, nöûa theá kyû qua, caùch maïng theá giôùi vaø trong nöôùc caøng phaùt trieån, yù thöùc caùch maïng cuûa nhaân daân ta caøng tröôûng thaønh, thì nhöõng giaù trò lôùn cuûa noù caøng ñöôïc nhaän thöùc ñaày ñuû, caøng trôû neân cao quyù. * ** “Baûn aùn cheá ñoä thöïc daân Phaùp” laø moät taùc phaåm voán coù giaù trò lôùn veà noäi dung. Nhöng giaù trò aáy laïi caøng noåi baät leân vôùi moät ngheä thuaät bieåu hieän saéc saûo. Taùc phaåm ñeà caäp nhöõng vaán ñeà lôùn cuûa thôøi ñaïi, nhöng laïi khoâng phaân tích daøi doøng, khoâ khan, maø ñi töø vieäc dieãn taû nhöõng hieän töôïng haèng ngaøy xaûy ra trong nhöõng hoaøn caûnh cuï theå, daãn ñeán nhöõng keát luaän saéc, goïn, suùc tích. Treân cô sôû dieãn taû nhöõng söï vieäc cuï theå ñoù, roïi vaøo noù aùnh saùng cuûa tö töôûng môùi, taùc phaåm laøm cho tö duy cuûa ngöôøi ñoïc môû mang, daãn ñeán nhöõng suy nghó roäng vaø xa hôn, roài laïi trôû veà vaán ñeà troïng taâm vôùi moät nhaän thöùc saâu saéc, saùng roõ hôn. Töø nhöõng vieäc rieâng leû döôùi nhöõng ñaàu ñeà khaùc nhau ñöôïc ñaët trong moät keát caáu loâgích, taùc phaåm hình thaønh moät chænh theå, moät böùc tranh toaøn dieän: veà caùi ñòa nguïc traàn gian cuûa kieáp ngöôøi noâ leä; veà caùi thieân ñöôøng cuûa boïn giaøu sang; hay veà nhöõng boä maët taøn aùc, bæ oåi cuûa quaân thuø, v.v… 1. Thôøi ñieåm vieát lôøi giôùi thieäu laø naêm 1975. 21

Hình thöùc bieåu hieän cuûa taùc phaåm, veà moïi maët, töø caùch dieãn taû, caùch söû duïng ngoân ngöõ, caùch choïn loïc nhöõng chi tieát, nhöõng hieän töôïng, nhöõng hình aûnh, caùch söû duïng caùc yeáu toá cuûa ngheä thuaät chaâm bieám, ñeán caùch boá cuïc töøng chöông, muïc vaø toaøn taùc phaåm, ñeàu coù nhöõng neùt raát ñoäc ñaùo. Trong caùc bieän phaùp ngheä thuaät ñoù, ngheä thuaät chaâm bieám laø moät bieän phaùp ñöôïc söû duïng raát taøi tình, tinh teá, saéc saûo. Ngoaøi tö caùch chuû yeáu laø moät taùc phaåm chính trò, “Baûn aùn cheá ñoä thöïc daân Phaùp” coøn laø taùc phaåm coù giaù trò veà nhieàu maët nhö vaên hoïc, ngoân ngöõ, lòch söû, v.v… caàn ñöôïc nghieân cöùu, khai thaùc vaø giôùi thieäu moät caùch ñaày ñuû vaø nghieâm tuùc. * ** Hieän nay, xaõ hoäi Vieät Nam ñang ôû vaøo moät giai ñoaïn lòch söû caên baûn khaùc vôùi nöûa theá kyû tröôùc ñaây. Nhöõng nhieäm vuï lòch söû ñaët ra tröôùc maét daân toäc ta do ñoù cuõng khaùc tröôùc. Caû veà theá vaø löïc, caû trong nöôùc vaø treân tröôøng quoác teá, chuùng ta ñang ôû treân moät vò trí khaùc tröôùc veà caên baûn. Trong luùc naøy, hoïc taäp, nghieân cöùu ñeå nhaän thöùc ñaày ñuû, saâu saéc nhöõng giaù trò lyù luaän vaø thöïc tieãn cuûa taùc phaåm “Baûn aùn cheá ñoä thöïc daân Phaùp” vaø thöïc hieän nhöõng ñieàu chæ giaùo cuûa ñoàng chí Nguyeãn AÙi Quoác – töùc Chuû tòch Hoà Chí Minh kính meán cuûa chuùng ta – laø heát söùc coù yù nghóa ñoái vôùi vieäc thöïc hieän Di chuùc thieâng lieâng cuûa Ngöôøi laø “ñoaøn keát phaán ñaáu, xaây döïng moät nöôùc Vieät Nam hoøa bình, thoáng nhaát, ñoäc laäp, daân chuû vaø giaøu maïnh, vaø goùp phaàn xöùng ñaùng vaøo söï nghieäp caùch maïng theá giôùi”. Haø Noäi, ngaøy 1 thaùng 5 naêm 1975 NGUYEÃN KHAÙNH TOAØN 22

CHÖÔNG I(1) THUEÁ MAÙU I – CHIEÁN TRANH VAØ “NGÖÔØI BAÛN XÖÙ” Tröôùc naêm 1914, hoï chæ laø nhöõng teân da ñen heøn haï, nhöõng teân “Annamít” heøn haï, gioûi laém thì cuõng chæ bieát keùo xe tay vaø aên ñoøn cuûa caùc quan cai trò nhaø ta. AÁy theá maø cuoäc chieán tranh vui töôi(2) vöøa buøng noå, thì laäp töùc hoï bieán thaønh nhöõng ñöùa “con yeâu”, nhöõng ngöôøi “baïn hieàn” cuûa caùc quan cai trò phuï maãu nhaân haäu, thaäm chí cuûa caû caùc quan toaøn quyeàn lôùn, toaøn quyeàn beù nöõa(3). Ñuøng moät caùi, hoï (nhöõng ngöôøi baûn xöù) ñöôïc phong cho caùi danh hieäu toái cao laø “chieán só baûo veä coâng lyù vaø töï do”. Nhöng hoï ñaõ phaûi traû baèng moät caùi giaù khaù ñaét caùi vinh döï ñoät ngoät aáy, vì ñeå baûo 1. Baûn in naêm 1925 coù lôøi giôùi thieäu cuûa Nguyeãn Theá Truyeàn. 2. Cuoäc chieán tranh vui töôi: YÙ taùc giaû noùi veà cuoäc chieán tranh theá giôùi thöù nhaát (1914-1918) 3. Nguyeân vaên: nos gouverneurs plus ou moins geùneùraux. 23

veä cho caùi coâng lyù vaø töï do maø chính hoï khoâng ñöôïc höôûng moät tí naøo, hoï ñaõ phaûi ñoät ngoät xa lìa vôï con, rôøi boû maûnh ruoäng hoaëc ñaøn cöøu cuûa hoï, ñeå vöôït ñaïi döông, ñi phôi thaây treân caùi baõi chieán tröôøng chaâu AÂu. Trong luùc vöôït bieån, nhieàu ngöôøi baûn xöù, sau khi ñöôïc môøi chöùng kieán caûnh kyø dieäu cuûa troø bieåu dieãn khoa hoïc veà phoùng ngö loâi, ñaõ ñöôïc xuoáng taän ñaùy bieån ñeå baûo veä toå quoác cuûa caùc loaøi thuûy quaùi. Moät soá khaùc ñaõ boû xaùc taïi nhöõng mieàn hoang vu thô moäng vuøng Bancaêng, luùc cheát coøn töï hoûi phaûi chaêng nöôùc meï muoán chieám ngoâi nguyeân phi trong cung caám vua Thoå, – chaû theá sao laïi ñem nöôùng hoï ôû nhöõng mieàn xa xoâi aáy? Moät soá khaùc nöõa thì ñaõ anh duõng ñöa thaân cho ngöôøi ta taøn saùt treân bôø soâng Maùcnô(1), hoaëc trong baõi laày mieàn Saêmpanhô(2), ñeå laáy maùu mình töôùi nhöõng voøng nguyeät queá cuûa caùc caáp chæ huy vaø laáy xöông mình chaïm neân nhöõng chieác gaäy cuûa caùc ngaøi thoáng cheá. Cuoái cuøng, ôû haäu phöông, nhöõng ngöôøi laøm kieät söùc trong caùc xöôûng thuoác suùng gheâ tôûm, tuy khoâng phaûi hít hôi ngaït cuûa boïn “Boâsô”(3), nhöng laïi nhieãm phaûi nhöõng luoàng khí ñoäc ñoû oái cuûa ngöôøi Phaùp; ñaèng naøo cuõng theá thoâi, vì nhöõng keû khoán khoå aáy cuõng ñaõ khaïc ra töøng mieáng phoåi, chaúng khaùc gì ñaõ hít phaûi hôi ngaït vaäy. 1, 2. Maùcnô (Marne), Saêmpanhô (Champagne): Hai chieán tröôøng ôû mieàn Baéc nöôùc Phaùp. Trong chieán tranh theá giôùi thöù nhaát, treân hai chieán tröôøng naøy ñaõ dieãn ra nhöõng traän ñaùnh aùc lieät giöõa quaân Phaùp vaø quaân Ñöùc. 3. Boches: Tieáng tuïc vaø coù yù khinh bæ, luùc ñoù ngöôøi Phaùp thöôøng duøng ñeå chæ nhöõng caùi gì thuoäc veà quaân Ñöùc, ngöôøi Ñöùc, ñoà duøng cuûa Ñöùc, v.v... 24

Toång coäng coù baûy möôi vaïn ngöôøi baûn xöù ñaõ ñaët chaân leân ñaát Phaùp; vaø trong soá aáy, taùm vaïn ngöôøi khoâng bao giôø coøn troâng thaáy maët trôøi treân queâ höông ñaát nöôùc mình nöõa! II – CHEÁ ÑOÄ LÍNH TÌNH NGUYEÄN Moät baïn ñoàng nghieäp noùi vôùi chuùng toâi: daân lao khoå baûn xöù ôû Ñoâng Döông töø bao ñôøi nay bò boùp naën baèng ñuû moïi thöù thueá khoùa, söu sai, taïp dòch, baèng cöôõng böùc phaûi mua röôïu, vaø thuoác phieän theo leänh quan treân, töø 1915-1916 tôùi nay, laïi coøn phaûi chòu theâm caùi vaï moä lính nöõa. Nhöõng bieán coá trong maáy naêm gaàn ñaây laø caùi côù ñeå ngöôøi ta tieán haønh nhöõng cuoäc luøng raùp lôùn veà nhaân löïc treân toaøn coõi Ñoâng Döông. Nhöõng ngöôøi bò baét ñeàu bò nhoát vaøo traïi lính vôùi ñuû thöù teân: lính khoá ñoû, lính thôï chuyeân nghieäp, lính thôï khoâng chuyeân nghieäp, v.v... Theo yù kieán cuûa taát caû caùc cô quan coù thaåm quyeàn khoâng thieân vò ñöôïc giao cho söû duïng ôû chaâu AÂu “vaät lieäu bieát noùi” chaâu AÙ, thì vaät lieäu naøy ñaõ khoâng ñöa laïi keát quaû töông xöùng vôùi chi phí raát lôùn veà chuyeân chôû vaø baûo quaûn. Sau nöõa, vieäc saên baét thöù “vaät lieäu bieát noùi” ñoù, maø luùc baáy giôø ngöôøi ta goïi laø “cheá ñoä lính tình nguyeän” (danh töø mæa mai moät caùch gheâ tôûm) ñaõ gaây ra nhöõng vuï nhuõng laïm heát söùc traéng trôïn. Ñaây! Cheá ñoä lính tình nguyeän aáy ñöôïc tieán haønh nhö theá naøy: vò “chuùa tænh” – moãi vieân coâng söù ôû Ñoâng 25

Döông quaû laø moät vò “chuùa tænh” – ra leänh cho boïn quan laïi döôùi quyeàn, trong moät thôøi haïn nhaát ñònh phaûi noäp cho ñuû moät soá ngöôøi nhaát ñònh. Baèng caùch naøo, ñieàu ñoù khoâng quan troïng. Caùc quan cöù lieäu maø xoay xôû. Maø caùi ngoùn xoay xôû kieåu D(1) thì caùc oâng töôùng aáy thaïo heát choã noùi, nhaát laø xoay xôû laøm tieàn. Thoaït tieân, chuùng toùm nhöõng ngöôøi khoûe maïnh, ngheøo khoå, nhöõng ngöôøi naøy chæ chòu cheát thoâi khoâng coøn keâu cöùu vaøo ñaâu ñöôïc. Sau ñoù, chuùng môùi ñoøi ñeán coi caùi nhaø giaøu. Nhöõng ai cöùng coå thì chuùng tìm ngay ra dòp ñeå sinh chuyeän vôùi hoï hoaëc vôùi gia ñình hoï, vaø neáu caàn, thì giam coå hoï laïi cho ñeán kho hoï phaûi döùt khoaùt choïn laáy moät trong hai con ñöôøng: “ñi lính tình nguyeän, hoaëc xì tieàn ra”. Nhöõng ngöôøi bò toùm ñi nhö theá coøn haøo höùng gì nöõa vôùi caùi ngheà coät vaøo coå hoï. Cho neân, böôùc chaân vaøo traïi lính laø hoï lieàn tìm moïi cô hoäi ñeå troán thoaùt. Coøn nhöõng ngöôøi naøo thaáy khoâng theå thoaùt khoûi soá phaän haåm hiu, thì tìm caùch töï laøm cho mình nhieãm phaûi nhöõng beänh naëng nhaát, maø thoâng thöôøng hôn caû laø beänh ñau maét toeùt chaûy muû, gaây ra baèng caùch xaùt vaøo maét nhieàu thöù chaát ñoäc, töø voâi soáng ñeán muû beänh laäu. * ** 1. Nguyeân vaên: Le Systeøme D. D, chöõ ñaàu cuûa töø deùbrouillard, coù nghóa laø xoay xôû, thaùo vaùt. 26

AÁy theá maø trong moät baûn boá caùo vôùi nhöõng ngöôøi bò baét lính, phuû toaøn quyeàn Ñoâng Döông, sau khi höùa heïn ban phaåm haøm cho nhöõng lính seõ coøn soáng soùt vaø truy taëng nhöõng ngöôøi seõ hy sinh “cho Toå quoác”, ñaõ trònh troïng tuyeân boá raèng: “Caùc baïn ñaõ taáp naäp ñaàu quaân, caùc baïn ñaõ khoâng ngaàn ngaïi rôøi boû queâ höông xieát bao trìu meán ñeå ngöôøi thì hieán daâng xöông maùu cuûa mình nhö lính khoá ñoû(1), keû thì hieán daâng caùnh tay lao ñoäng cuûa mình nhö lính thôï”. Neáu quaû thaät ngöôøi An Nam phaán kôûi ñi lính ñeán theá, taïi sao laïi coù caûnh, toáp thì bò xích tay ñieäu veà tænh lî, toáp thì tröôùc khi xuoáng taøu, bò nhoát trong moät tröôøng trung hoïc ôû Saøi Goøn, coù lính Phaùp canh gaùc, löôõi leâ tuoát traàn, ñaïn leân noøng saün? Nhöõng cuoäc bieåu tình ñoå maùu ôû Cao Mieân, nhöõng vuï baïo ñoäng ôû Saøi Goøn, ôû Bieân Hoøa vaø ôû nhieàu nôi khaùc nöõa, phaûi chaêng laø nhöõng bieåu hieän cuûa loøng soát saéng ñaàu quaân “taáp naäp” vaø “khoâng ngaàn ngaïi”? Nhöõng vuï troán ñi lính vaø ñaøo nguõ (tính ra coù ñeán 50 phaàn traêm trong haøng nguõ quaân döï bò) ñeàu bò ñaøn aùp khoâng gôùm tay vaø nhöõng cuoäc ñaøn aùp laïi gaây ra nhöõng cuoäc binh bieán bò dìm trong bieån maùu(2). Baûn boá caùo cuûa phuû toaøn quyeàn coøn caån thaän nhaéc theâm raèng, taát nhieân muoán xöùng ñaùng vôùi “loøng toát roõ reät” vaø “ñoä löôïng lôùn lao” cuûa chính phuû thì “caùc anh 1. Baûn tieáng Phaùp: “les tirailleurs”. 2. Baûn tieáng Phaùp: “... qui ont eùteù eùtouffeùes dans le sang” chæ coù nghóa “bò dìm trong maùu”. 27

(binh lính Ñoâng Döông) caàn phaûi cö xöû ñuùng ñaén vaø khoâng ñöôïc laøm moät ñieàu gì cho ngöôøi ta phaûi phaøn naøn caû”. Vieân chæ huy toái cao quaân ñoäi Ñoâng Döông coøn coù moät loái ñeà phoøng khaùc: oâng ta baét thích vaøo löng hoaëc coå tay cuûa töøng ngöôøi lính môùi moä moät con soá khoâng theå naøo taåy xoùa ñöôïc baèng moät dung dòch nitôraùt baïc. ÔÛ ñaây cuõng gioáng nhö ôû chaâu AÂu, söï khoán khoå cuûa nhöõng ngöôøi naøy laø nguoàn lôïi nhuaän cuûa nhöõng keû khaùc: naøo laø boïn ñeo lon chuyeân nghieäp may maén vôù ñöôïc coâng vieäc tuyeån moä vaø quaûn lyù lính môùi baûn xöù maø laùnh xa ñöôïc caøng laâu caøng toát nhöõng cuoäc giao chieán nguy hieåm ôû chaâu AÂu; naøo laø boïn chuû thaàu löông thöïc laøm giaøu vuøn vuït baèng caùch boû ñoùi nhöõng lính moä khoán khoå; naøo laø boïn ñoäc quyeàn tieáp lieäu thoâng ñoàng vôùi boïn quan chöùc ñeå gian laäu, ñaàu cô. Veà chuyeän naøy, caàn noùi theâm laø coøn moät loaïi cheá ñoä tình nguyeän khaùc nöõa: tình nguyeän mua coâng traùi. Bieän phaùp tieán haønh thì cuõng nhö theá. Ai coù maùu maët laø phaûi boû tieàn ra. Keû naøo khoù baûo thì ngöôøi ta duøng caùch duï doã vaø cöôõng baùch ñeán phaûi mua môùi thoâi. Phaàn ñoâng nhöõng ngöôøi mua coâng traùi ôû Ñoâng Döông khoâng hieåu gì veà theå thöùc taøi chính caû; hoï coi vieäc mua coâng traùi cuõng nhö ñoùng moät thöù thueá môùi vaø coi caùc phieáu coâng traùi khoâng khaùc gì nhöõng bieân lai noäp thueá. * ** 28

Saùch “Baûn aùn cheá ñoä thöïc daân Phaùp” cuûa Nguyeãn AÙi Quoác, xuaát baûn laàn ñaàu tieân ôû Phaùp naêm 1925. 29

Baây giôø thöû xem cheá ñoä moä lính tình nguyeän ñaõ ñöôïc toå chöùc ôû caùc thuoäc ñòa khaùc nhö theá naøo. Laáy Taây Phi laøm thí duï: ÔÛ ñaây, boïn chæ huy quaân ñoäi keùo quaân ñeán töøng laøng baét boïn haøo muïc phaûi noäp ngay laäp töùc ñaày ñuû soá ngöôøi chuùng muoán tuyeån moä. Ñeå buoäc nhöõng thanh nieân Xeâneâgan boû troán phaûi ra nhaän ñoäi muõ lính, chaúng phaûi moät vieân chæ huy ñaõ tra taán, haønh haï caùc thaân nhaân cuûa hoï, vaø cho raèng laøm nhö theá laø taøi gioûi ñoù sao? Chính haén ñaõ baét caùc oâng baø giaø, ñaøn baø coù thai, con gaùi, ñem loät traàn truoàng, roài ñoát heát quaàn aùo tröôùc maët hoï. Nhöõng naïn nhaân khoán khoå ñoù mình traàn nhö nhoäng, tay troùi caùnh khuyûu buoäc phaûi chaïy khaép caùc thoân xaõ döôùi laøn roi voït, ñeå “neâu göông”! Moät ngöôøi ñaøn baø coõng con phaûi van xin maõi môùi ñöôïc côûi troùi moät tay ñeå ñôõ ñöùa beù. Trong khi chaïy, hai cuï giaø ñaõ ngaõ cheát ngaát ñi; nhieàu em gaùi khieáp sôï tröôùc nhöõng haønh vi baïo ngöôïc ñoù, ñaõ haønh kinh tröôùc tuoåi; moät ngöôøi ñaøn baø truïy thai, moät chò khaùc ñeû moät ñöùa con muø. * ** Coù raát nhieàu thuû ñoaïn baét lính. Thuû ñoaïn sau ñaây ñaõ toû ra nhanh vaø tieän nhaát: Laáy daây chaêng ngang hai ñaàu con ñöôøng chính trong laøng laïi. Theá laø taát caû nhöõng ngöôøi da ñen ôû vaøo giöõa ñeàu coi nhö chính thöùc phaûi toøng quaân. 30

Moät nhaân chöùng ñaõ vieát cho chuùng toâi nhö sau: “Giöõa tröa ngaøy 3 thaùng 3 naêm 1923, boïn hieán binh vaây raùp caùc beán caûng Ruyphixcô vaø Ñaca(1), roài toùm taát caû nhöõng ngöôøi baûn xöù laøm vieäc ôû ñoù. Nhöõng anh chaøng naøy vì khoâng toû veû soát saéng ñi baûo veä vaên minh ngay, neân ngöôøi ta röôùc hoï leân oâ toâ cam nhoâng môøi veà nhaø lao. ÔÛ ñaáy, sau khi hoï coù ñuû thì giôø ñeå thay ñoåi yù kieán roài, ngöôøi ta môùi ñöa hoï sang traïi lính. ÔÛ traïi lính, sau nhöõng nghi leã bieåu döông tinh thaàn yeâu nöôùc, 29 lính tình nguyeän ñöôïc tuyeân döông coù theå trôû neân anh huøng cuûa cuoäc chieán tranh cuoái cuøng nay mai… Baây giôø thì taát caû ñeàu noùng loøng muoán laáy laïi mieàn Ruya(2) cho nöôùc meï. Nhöng theo lôøi töôùng Maênggianh(3), ngöôøi hieåu roõ nhaát, thì ñoù chæ laø nhöõng ñoäi quaân “ñeå ñem nöôùng tröôùc muøa ñoâng””. Chuùng toâi hieän coù trong tay böùc thö cuûa moät ngöôøi Ñahoâmaây, voán laø cöïu binh, ñaõ töøng laøm “nghóa vuï” trong cuoäc chieán tranh “vì coâng lyù”. Moät vaøi ñoaïn trích trong böùc thö seõ vaïch roõ cho caùc baïn thaáy ngöôøi “Batuala”(4) ñaõ ñöôïc baûo veä nhö theá naøo vaø caùc quan cai trò thuoäc ñòa nhaø ta ñaõ naën ra loøng trung thaønh cuûa 1. Rufisque et Dakar: Teân nhöõng haûi caûng cuûa nöôùc Xeâneâgan. 2. Ruhr: Vuøng coâng nghieäp cuûa Ñöùc, sau chieán tranh theá giôùi thöù nhaát, bò caét giao cho Phaùp töø naêm 1921 ñeán naêm 1925. 3. Mangin: Töôùng Phaùp (1866-1925) ñaõ tham gia chieán thaéng Veùcñoong, töøng chæ huy ñoäi quaân xaâm löôïc Xuñaêng, Baéc Kyø, Maroác. 4. Batouala: Teân moät boä laïc ôû vuøng xích ñaïo chaâu Phi. 31

ngöôøi baûn xöù nhö theá naøo ñeå toâ ñieåm cho taát caû nhöõng baøi dieãn vaên cuûa caùc nhaø caàm quyeàn vaø laøm ñeà taøi cho taát caû nhöõng baøi baùo cuûa boïn Reâgixmaêngxeâ vaø Hoâde(1) thuoäc ñuû côõ. Böùc thö vieát: “Naêm 1915, khi oâng M.Nuphôla, thoáng ñoác Ñahoâmaây, ra leänh baét lính, thì laøng toâi bò boïn caûnh saùt cuøng lính cô cöôùp phaù vaø ñoát saïch. Taát caû taøi saûn cuûa toâi ñeàu bò maát heát trong caùc cuoäc ñoát phaù ñoù. Tuy theá, toâi vaãn bò cöôõng baùch nhaäp nguõ, vaø maëc daàu laø naïn nhaân cuûa vieäc xuùc phaïm bæ oåi ñoù, toâi ñaõ laøm nghóa vuï cuûa toâi ôû maët traän beân Phaùp. Toâi bò thöông ôû traän Exnô(2). Ngaøy nay, chieán tranh ñaõ chaám döùt, toâi saép trôû veà nöôùc, nhöng khoâng coøn nhaø cöûa, cuûa caûi gì caû. Ngöôøi ta ñaõ cöôùp cuûa toâi: 1000 phraêng tieàn maët; 12 con lôïn; 15 cöøu; 10 deâ; 60 gaø; 8 taám vaûi quaán mình; 1. Reùgismanset et Hauser: Teân nhöõng ngöôøi vieát baùo tay sai, coù nghóa nhö nhöõng teân boài buùt. 2. Exnô (Aisne): Teân moät vuøng treân bôø soâng Exnô (moät nhaùnh cuûa soâng Oadô) ôû Phaùp. Trong chieán tranh theá giôùi thöù nhaát, ôû ñaây ñaõ dieãn ra nhöõng traän ñaùnh aùc lieät giöõa quaân Phaùp vaø quaân Ñöùc. 32

5 aùo maëc ngoaøi; 10 quaàn; 7 muõ; 1 daây chuyeàn baèng baïc; 2 hoøm ñoà vaët. “Ñaây laø teân nhöõng baïn cuøng ôû moät xoùm ñaõ bò cöôõng baùch nhaäp nguõ cuøng ngaøy vôùi toâi, vaø nhaø cöûa cuõng ñaõ bò cöôùp phaù vaø ñoát saïch. (Ghi tieáp theo teân baûy ngöôøi). Coøn nhieàu naïn nhaân nöõa cuûa nhöõng chieán coâng kieåu aáy cuûa ngaøi thoáng ñoác Nuphôla, nhöng toâi khoâng bieát roõ teân nhöõng ngöôøi ñoù ñeå göûi cho caùc anh hoâm nay…” Chaéc boïn “Boâsô” cuûa vua Ghioâm(1) cuõng khoâng laøm ñöôïc hôn theá. III – KEÁT QUAÛ CUÛA SÖÏ HY SINH Khi ñaïi baùc ñaõ ngaáy thòt ñen, thòt vaøng roài, thì nhöõng lôøi tuyeân boá tình töù cuûa caùc ngaøi caàm quyeàn nhaø ta boãng döng im baët nhö coù pheùp laï, vaø caû ngöôøi “Neâgôroâ”(2) laãn ngöôøi “Annamít” maëc nhieân trôû laïi “gioáng ngöôøi heøn haï”. Ñeå ghi nhôù coâng lao ngöôøi lính An Nam, chaúng phaûi ngöôøi ta ñaõ loät heát taát caû cuûa caûi cuûa hoï, töø chieác ñoàng 1. Ghioâm (Guillaume, 1859-1941): Ghioâm II, vua nöôùc Ñöùc trong thôøi gian chieán tranh theá giôùi thöù nhaát. 2. Neùgro: Danh töø chæ ngöôøi da ñen. 33

hoà, boä quaàn aùo môùi toanh maø hoï boû tieàn tuùi ra mua, ñeán caùc vaät kyû nieäm ñuû thöù, v.v..., tröôùc khi ñöa hoï ñeán Maùcxaây xuoáng taøu veà nöôùc, ñoù sao? Chaúng phaûi ngöôøi ta ñaõ giao hoï cho boïn suùc sinh kieåm soaùt vaø ñaùnh ñaäp hoï voâ côù ñoù sao? Chaúng phaûi ngöôøi ta ñaõ cho hoï aên nhö cho lôïn aên vaø xeáp hoï nhö xeáp lôïn döôùi haàm taøu aåm öôùt, khoâng giöôøng naèm, khoâng aùnh saùng, thieáu khoâng khí ñoù sao? Veà ñeán xöù sôû, chaúng phaûi hoï ñaõ ñöôïc moät quan cai trò bieát ôn ñoùn chaøo noàng nhieät baèng moät baøi dieãn vaên yeâu nöôùc ñoù sao!: “Caùc anh ñaõ baûo veä Toå quoác, theá laø toát. Baây giôø, chuùng toâi khoâng caàn ñeán caùc anh nöõa, cuùt ñi!”. Theá laø nhöõng “cöïu binh” – ñuùng hôn laø caùi xaùc coøn laïi – sau khi ñaõ duõng caûm baûo veä chính nghóa vaø coâng lyù nay tay khoâng trôû veà vôùi cheá ñoä baûn xöù cuûa hoï, moät cheá ñoä khoâng bieát gì ñeán chính nghóa vaø coâng lyù caû. Theo baùo chí Ñoâng Döông thì thöông binh ngöôøi Phaùp bò maát moät phaàn thaân theå vaø vôï cuûa töû só ngöôøi Phaùp ñeàu ñöôïc caáp moân baøi baùn leû thuoác phieän. Nhö theá laø trong moät vieäc maø chính quyeàn thuoäc ñòa ñaõ phaïm tôùi hai toäi aùc ñoái vôùi nhaân loaïi. Moät maët, hoï vaãn chöa thoûa khi töï tay laøm caùi vieäc bæ oåi cuûa ngöôøi ñaàu ñoäc, maø coøn muoán loâi keùo vaøo ñaây caû nhöõng naïn nhaân ñaùng thöông haïi cuûa cuoäc huynh ñeä töông taøn nöõa. Maët khaùc, hoï coi reû tính maïng vaø xöông maùu cuûa nhöõng keû ñaõ bò hoï löøa bòp, ñeán noãi töôûng raèng chæ caàn quaúng cho nhöõng ngöôøi naøy khuùc xöông thoái aáy laø ñuû ñeå ñeàn buø ñöôïc moät caùnh tay bò maát hoaëc maïng cuûa moät ngöôøi choàng. 34

Chuùng toâi chaéc raèng thöông binh vaø quaû phuï chieán tranh seõ ñaù vaêng moùn quaø nhô nhôùp aáy vaø nhoå vaøo maët keû taëng quaø. Chuùng toâi cuõng tin chaéc raèng theá giôùi vaên minh vaø ngöôøi Phaùp löông thieän seõ ñöùng veà phía chuùng toâi ñeå leân aùn boïn caù maäp thöïc daân ñang khoâng ngaàn ngaïi ñaàu ñoäc caû moät daân toäc ñeå vô veùt cho ñaày tuùi. * ** Theo tuïc leä An Nam, khi trong laøng coù ngöôøi cheát thì nhöõng ngöôøi xay luùa, giaõ gaïo phaûi toû loøng kính troïng vong linh ngöôøi cheát vaø thoâng caûm noãi ñau buoàn cuûa tang gia baèng caùch im laëng khoâng haùt hoø trong khi xay giaõ nhö hoï vaãn thöôøng laøm. Nhöng neàn vaên minh hieän ñaïi ñöôïc ñöa vaøo nöôùc chuùng toâi baèng baïo löïc coù caàn gì phaûi teá nhò ñeán nhö theá. Xin ñoïc caâu chuyeän sau ñaây ñaêng treân moät tôø baùo ôû Nam Kyø: Nhöõng ngaøy hoäi ôû Bieân Hoøa “Ñeå laáy tieàn boû vaøo quyõ xaây döïng ñaøi kyû nieäm ngöôøi An Nam traän vong cuûa tænh Bieân Hoøa, ban toå chöùc ngaøy hoäi ñang tích cöïc chuaån bò moät chöông trình tuyeät dieäu. Ngöôøi ta baøn taùn seõ coù naøo laø yeán tieäc giöõa vöôøn theo kieåu Anh(1), naøo laø chôï phieân, naøo laø khieâu vuõ ngoaøi trôøi, v.v..., toùm laïi, seõ coù nhieàu vaø ñuû thöù troø chôi ñeå ai ai 1. Nguyeân vaên: Garden-Party. 35

cuõng coù theå goùp phaàn laøm vieäc nghóa moät caùch thuù vò nhaát ñôøi. Quyù oâng phi coâng ôû saân bay Bieân Hoøa coù nhaõ yù seõ goùp phaàn vaøo cuoäc vui, vaø ngay töø baây giôø ban toå chöùc ñaõ coù theå khaúng ñònh raèng söï coù maët cuûa caùc quan chöùc cao caáp nhaát ôû Saøi Goøn seõ laøm cho ngaøy hoäi theâm phaàn röïc rôõ. Xin tin theâm cho caùc baïn nam nöõ ôû Saøi Goøn leân döï hoäi bieát raèng, caùc baïn seõ khoâng caàn phaûi boû dôû cuoäc vui ñeå veà nhaø duøng côm, vì ngay taïi choã, seõ coù phoøng aên toå chöùc cöïc kyø chu ñaùo vaø ñaëc bieät ñaày ñuû, caùc baïn saønh aên uoáng nhaát cuõng seõ ñöôïc haøi loøng. Ngaøy 21 thaùng 1 tôùi, taát caû chuùng ta haõy ñi Bieân Hoøa, chuùng ta seõ vöøa ñöôïc döï nhöõng hoäi heø linh ñình, vui töôi, vöøa ñöôïc dòp toû cho nhöõng gia ñình töû só An Nam ôû Bieân Hoøa thaáy raèng chuùng ta bieát töôûng nhôù ñeán söï hy sinh cuûa con em hoï”. Thaät laø thôøi ñaïi khaùc, phong tuïc khaùc. Nhöng phong tuïc kyø quaùi laøm sao! Ngöôøi ta coøn cho chuùng toâi xem böùc thö sau ñaây nöõa: “… Neáu treân ñôøi naøy maø coù moät vieäc quaùi gôû vöøa thöông taâm laïi vöøa loá bòch, thì ñoù haún laø vieäc baét moät daân toäc vaãn ñang chòu ñöïng ñuû moïi thöù baát coâng vaø phi nghóa phaûi laøm leã möøng cuoäc chieán thaéng cuûa “coâng lyù” vaø “chính nghóa”. AÁy theá maø ôû beân naøy chuùng toâi ñaõ laøm nhö theá ñaáy. Toâi töôûng khoâng caàn thuaät laïi cho anh nghe veà nhöõng hoäi heø vaø “troø vui coâng coäng” 36

trong thaønh phoá naøy ngaøy 11 thaùng 11(1) laøm gì. ÔÛ ñaâu vaø bao giôø cuõng theá thoâi, röôùc ñeøn, ñoát phaùo boâng, duyeät binh, khieâu vuõ ôû dinh thoáng ñoác, ñua xe hoa, môû laïc quyeân vì nöôùc, quaûng caùo, dieãn vaên, tieäc tuøng, v.v... Trong taát caû nhöõng troø heà ñoù, toâi chæ coøn nhôù laïi moät vieäc ñaùng chuù yù veà phöông dieän taâm lyù nhö sau: cuõng nhö coâng chuùng ôû taát caû caùc nöôùc, coâng chuùng Saøi Goøn raát thích xineâ. Vì theá, moät ñaùm ngöôøi daøy ñaëc ñaõ tuï taäp tröôùc khaùch saïn Palaxô ñeå xem phim, naøo heà Saùc Loâ, naøo boïn cao boài, naøo nhöõng ngöôøi “lính quang vinh” laàn löôït dieãn treân maøn aûnh. Coâng chuùng traøn ngaäp caû ñaïi loä, ñöùng chaät caû maët ñöôøng vaø heø phoá. Luùc baáy giôø oâng chuû khaùch saïn Saøi Goøn – Palaxô khoâng muoán cho ngöôøi ta ñöùng ñoâng treân væa heø tröôùc cöûa tieäm cuûa oâng ta, oâng ta lieàn vung roi maây quaát tuùi buïi. Baø chuû cuõng ra giuùp moät tay vaø ñaùnh böøa vaøo ñaùm ñoâng. Maáy chuù treû ranh maõnh khoâng bieát laøm theá naøo maø laïi “cöôùp” ñöôïc ngoïn roi cuûa baø, laøm cho moïi ngöôøi voã tay cöôøi aàm leân. OÂng chuû ñieân tieát chaïy laïi tieáp vieän cho baø chuû. Laàn naøy, oâng caàm moät caùi ba toong vaø huøng duõng phang tôùi taáp xuoáng ñaàu ngöôøi ta, cöù moûi tay naøy thì ñoåi tay khaùc. Nhöõng ngöôøi “nhaø queâ” phaûi chaïy doàn xuoáng ñöôøng; nhöng vì say söa vôùi “chieán thaéng” cuûa mình, oâng ngöôøi Phaùp quyù hoùa aáy lieàn huøng hoå vöôït qua ñöôøng vaø cöù tieáp tuïc vuït tuùi buïi caùi gaäy to töôùng xuoáng ñaàu, xuoáng vai, xuoáng löng 1. Ngaøy 11-11 (1918): Ngaøy kyû nieäm chieán thaéng cuûa Phaùp sau chieán tranh theá giôùi thöù nhaát. 37

nhöõng ngöôøi daân baûn xöù ñaùng thöông aáy. Moät em beù bò oâng tuùm laáy vaø “ñaû” cho moät traän neân thaân”… IV – HAØNH VI QUAÂN PHIEÄT TIEÁP DIEÃN Böôùc chaân ñeán Cadabôlaêngca(1), thoáng cheá Lyoâtaây(2) göûi cho binh só cuûa ñaïo quaân chieám ñoùng Maroác moät baûn nhaät leänh nhö sau: “Baûn chöùc coù vinh döï ñöôïc chính phuû nöôùc Phaùp coäng hoøa phong quaân haøm cao nhaát laø nhôø, trong chín naêm nay, caùc ngöôøi ñaõ hieán daâng loøng trung thaønh vaø maùu xöông cuûa caùc ngöôøi maø khoâng heà tính toaùn. Chuùng ta saép môû moät chieán dòch ñeå hoaøn thaønh coâng cuoäc bình ñònh xöù Maroác, vì lôïi ích chung cuûa daân chuùng trung thöïc treân ñaát nöôùc naøy, cuõng nhö vì lôïi ích cuûa daân toäc baûo hoä,(3) v.v...”. Nhöng, cuõng trong ngaøy aáy (ngaøy 14 thaùng 4), laïi coù baûn thoâng caùo sau ñaây: “Trong moät cuoäc giao chieán vôùi boïn Bôni Bude(4) ôû Baùpen Haùcbe, beân ta ñaõ coù 29 binh só hy sinh vaø 11 bò thöông”. Khi ngöôøi ta nhôù raèng ñaõ phaûi toán xöông maùy cuûa moät trieäu röôûi ngöôøi lao ñoäng môùi taïo neân ñöôïc saùu 1. Casablanca: Haûi caûng lôùn cuûa nöôùc Maroác. 2. Lyautey: Töôùng Phaùp chæ huy xaâm löôïc Baéc Phi, ñaõ ñaøn aùp nhaân daân Maroác, neân ñöôïc phong thoáng cheá. 3. Baûn tieáng Phaùp: “nation protectrice”. 4. Beni-Bouzert: Quaân khôûi nghóa do AÙpñen Côrim, laõnh tuï phong traøo choáng Phaùp cuûa Maroác, laõnh ñaïo. 38

chieác gaäy thoáng cheá, thì caùi cheát cuûa 29 keû khoán khoå chöa ñuû ñeå hoan hoâ baøi dieãn vaên huøng hoàn cuûa ngaøi thoáng cheá – khaâm söù! Nhöng nhö vaäy thì caùi quyeàn daân toäc töï quyeát, maø vì noù trong suoát boán naêm trôøi, ngöôøi ta ñaõ cheùm gieát laãn nhau, caùi quyeàn aáy, caùc ngaøi ñeå ñaâu maát roài? Thaät laø moät caùch khai hoùa kyø khoâi: ñeå daïy moïi ngöôøi soáng cho ra soáng, ngöôøi ta baét ñaàu baèng vieäc gieát hoï ñi ñaõ! * ** ÔÛ ñaây (Haûi Phoøng), cuõng coù nhöõng cuoäc baõi coâng cuûa thuûy thuû. Chaúng haïn nhö hoâm thöù naêm (ngaøy 15 thaùng 8) laø ngaøy maø hai chieác taøu phaûi nhoå neo ñeå chôû moät soá lôùn lính khoá ñoû An Nam ñi Xiri. Nhöng thuûy thuû khoâng chòu ñi, vì ngöôøi ta khoâng chòu phaùt löông cho hoï baèng tieàn Ñoâng Döông. Theo giaù thò tröôøng, thì moät ñoàng Ñoâng Döông aên 10 phraêng chöù khoâng phaûi 2 phraêng 50, theá maø caùc coâng ty haøng haûi laïi laøm moät vieäc haø laïm traéng trôïn laø ñònh traû löông cho thuûy thuû baèng phraêng chöù khoâng traû baèng tieàn Ñoâng Döông nhö ñaõ traû cho coâng chöùc. Theá laø ngöôøi ta lieàn xua taát caû moïi ngöôøi ôû döôùi taøu leân, roài laäp töùc baét heát caùc thuûy thuû. Roõ raøng laø thuûy thuû Hoaøng Haûi chaúng coù gì phaûi so bì vôùi thuûy thuû Haéc Haûi. Chuùng toâi cöïc löïc phaûn ñoái vieäc ñöa lính An Nam sang Xiri. Phaûi chaêng caùc nhaø caàm quyeàn caáp cao cho raèng bao nhieâu anh em da vaøng xaáu soá cuûa chuùng toâi 39

bò gieát haïi treân caùc chieán tröôøng töø naêm 1914 ñeán naêm 1918, trong cuoäc “chieán tranh vì vaên minh vaø coâng lyù”, vaãn coøn chöa ñuû hay sao? * ** Caùc ngaøi chieán thaéng quang vinh cuûa chuùng ta thöôøng quen thoùi “giaùo duïc” ngöôøi baûn xöù baèng ñaù dít hoaëc roi voït. Anh Nahoâng ñaùng thöông haïi ñaõ bò aùm saùt ñeán hai laàn. Laàn thöù nhaát bôûi tay teân ñaïi uùy Vida, laàn thöù hai bôûi tay teân lang baêm ñoùng lon quaân nhaân coi vieäc phaãu nghieäm xaùc cheát. Teân naøy ñaõ ñaùnh caép vaø giaáu bieät boä oùc ngöôøi cheát ñeå phi tang, ñaëng cöùu hung thuû laø baïn cuûa haén. Nhöng than oâi! Anh Nahoâng khoâng phaûi laø naïn nhaân duy nhaát cuûa boïn quaân phieät thuoäc ñòa! Moät baïn ñoàng nghieäp cuûa chuùng toâi ôû thuoäc ñòa ñaõ thuaät chuyeän moät naïn nhaân khaùc nhö sau: “Laàn naøy, söï vieäc xaûy ra trong trung ñoaøn lính khoá ñoû thöù 5 ôû Medoâng – Careâ(1). Naïn nhaân laø moät ngöôøi lính treû tuoåi teân laø Terieâ queâ ôû Teâneùt(2) thuoäc lôùp quaân dòch naêm 1921. Anh cheát trong tröôøng hôïp raát thöông taâm. Ngaøy 5 thaùng 8, anh lính treû Terieâ ñeán beänh xaù cuûa trung ñoaøn ñeå xin thuoác taåy. Ngöôøi ta ñöa thuoác taåy cho anh, noùi ñuùng hôn laø ñöa cho anh moät thöù thuoác maø anh 1. Maison – Careùe: Moät thò xaõ thuoäc tænh Angieâ ôû Angieâri. 2. Teùneøs: Haûi caûng cuûa Angieâri. 40

töôûng laø thuoác taåy. Anh uoáng vaø vaøi giôø sau anh ñau buïng quaèn quaïi, roài laên ñuøng ra cheát. Cuï thaân sinh ra Terieâ nhaän ñöôïc moät böùc ñieän baùo tin raèng ngöôøi con ñoäc nhaát cuûa cuï ñaõ cheát vaø saùng hoâm sau, chuû nhaät, seõ ñöa ñaùm. Böùc ñieän khoâng coù ñeán nöûa lôøi an uûi hay giaûi thích. Ñau xoùt ñeán cöïc ñoä, cuï Terieâ ñeán ngay Angieâ, tìm trung ñoaøn lính khoá ñoû thöù 5 ôû Medoâng – Careâ. ÔÛ ñaáy cuï ñöôïc bieát xaùc con ñang ñeå ôû beänh vieän Maydoâ. (Maø laøm sao xaùc Terieâ laïi chôû ñeán ñaây ñöôïc nhæ? Phaûi chaêng ñeå traùnh vieäc khaùm nghieäm maø luaät leä ñaõ qui ñònh laø baét buoäc ñoái vôùi moïi tröôøng hôïp cheát ôû traïm y teá, ngöôøi ta ñaõ chôû xaùc anh ta ñeán beänh vieän laøm ra veû nhö beänh nhaân ñaõ cheát ôû doïc ñöôøng?). Ñeán beänh vieän, ngöôøi cha ñau khoå xin thaêm xaùc con; ngöôøi ta baûo haõy chôø ñaõ. Maõi sau, moät quan tö thaày thuoác môùi ñeán baùo cho oâng bieát laø vieäc phaãu nghieäm khoâng phaùt hieän daáu veát gì khaû nghi caû. Noùi xong haén boû maëc cuï ñöùng ñoù, khoâng cho pheùp cuï vaøo thaêm xaùc con. Theo tin cuoái cuøng thì hình nhö cuï thaân sinh ra Terieâ ñaõ ñeán hoûi vieân ñaïi taù chæ huy trung ñoaøn lính khoá ñoû thöù 5 veà nguyeân do caùi cheát cuûa Terieâ vaø ñaõ ñöôïc traû lôøi laø: con oâng cheát vì ngoä ñoäc!”. 41

CHÖÔNG II VIEÄC ÑAÀU ÑOÄC NGÖÔØI BAÛN XÖÙ Cöù theo lôøi ngaøi Xaroâ quyù meán, ñaûng vieân ñaûng Caáp tieán, nguyeân Boä tröôûng Boä Thuoäc ñòa, thì ngaøi laø ngöôøi cha hieàn cuûa daân baûn xöù, ngaøi raát quyù meán ngöôøi An Nam vaø ñöôïc ngöôøi An Nam quyù meán laïi. Ñeå nhoài nheùt vaên minh “Ñaïi Phaùp” cho ngöôøi An Nam, ngaøi Xaroâ, ngöôøi truøm cuûa söï nghieäp ñoù ñaõ khoâng töø moät thuû ñoaïn naøo, keå caû nhöõng thuû ñoaïn bæ oåi nhaát vaø nhöõng toäi aùc. Ñaây, moät chöùng côù: ñoù laø böùc thö maø ngaøi ñaõ göûi cho nhöõng ngöôøi thuoäc quyeàn ngaøi, vôùi tö caùch laø toaøn quyeàn Ñoâng Döông vaø nhaèm vô veùt cho ñaày tuùi tham cuûa boïn keû cöôùp thöïc daân vaø caû cuûa ngaøi nöõa: “Kính göûi oâng coâng söù, Toâi traân troïng yeâu caàu oâng vui loøng giuùp ñôõ nhöõng coá gaéng cuûa nha thöông chính trong vieäc ñaët theâm ñaïi 42

lyù baùn leû thuoác phieän vaø röôïu, theo chæ thò cuûa oâng toång giaùm ñoác nha thöông chính Ñoâng Döông. Ñeå tieán haønh vieäc ñoù, toâi xin göûi oâng moät baûn danh saùch nhöõng ñaïi lyù caàn ñaët trong caùc xaõ ñaõ keâ teân; phaàn lôùn caùc xaõ naøy, tôùi nay, vaãn hoaøn toaøn chöa coù röôïu vaø thuoác phieän. Qua caùc tænh tröôûng vaø caùc xaõ tröôûng Cao Mieân, oâng coù theå duøng aûnh höôûng to taùt cuûa oâng ñeå laøm cho moät soá tieåu thöông ngöôøi baûn xöù thaáy raèng buoân theâm röôïu vaø thuoác phieän laø raát coù lôïi. Veà phaàn chuùng toâi, thì nhöõng vieân chöùc löu ñoäng trong khi ñi coâng taùc seõ tìm caùch ñaët ñaïi lyù, tröø phi oâng muoán hoï ñôïi oâng tranh thuû ñöôïc söï giuùp ñôõ cuûa caùc quan chöùc ñòa phöông tröôùc ñaõ. Trong tröôøng hôïp naøy, toâi ñeà nghò oâng vui loøng baùo caùo cho toâi bieát. Chuùng ta chæ coù theå ñaït keát quaû myõ maõn, neáu chuùng ta hôïp ñoàng vôùi nhau chaët cheõ vaø lieân tuïc, vì lôïi ích toái cao cuûa ngaân khoá. Kyù teân: Anbe Xaroâ” Luùc aáy, cöù 1000 laøng thì coù ñeán 1500 ñaïi lyù baùn leû röôïu vaø thuoác phieän. Nhöng cuõng trong soá 1000 laøng ñoù laïi chæ coù veûn veïn 10 tröôøng hoïc. tröôùc khi coù böùc thö quí hoùa treân, haøng naêm ngöôøi ta cuõng ñaõ toïng töø 23 ñeán 24 trieäu lít röôïu cho 12 trieäu ngöôøi baûn xöù, keå caû ñaøn baø vaø treû con. * ** 43

“Noùi ñeán caùc moùn ñoäc quyeàn, ngöôøi ta coù theå hình dung Ñoâng Döông nhö moät con nai beùo maäp bò troùi chaët vaø ñöông haáp hoái döôùi nhöõng caùi moû quaëp cuûa moät baày dieàu haâu ræa roùi maõi khoâng thaáy no”. Trong soá ngöôøi coù coå phaàn trong coâng ty ñoäc quyeàn röôïu, coù caùc nhaân vaät cao quyù nhaát ôû Ñoâng Döông vaø taát caû caùc ngaønh cai trò ñeàu coù ñaïi dieän tai to maët lôùn trong aáy. Phaàn ñoâng caùc quan lôùn naøy ñeàu raát coù ích cho coâng ty, khoâng ai choái caõi ñöôïc: Ngaønh tö phaùp, coù ích ñeå giaûi quyeát nhöõng vuï loâi thoâi vôùi nhöõng keû maø ngöôøi ta muoán cöôõng böùc, coù: 2 chöôûng lyù; 1 bieän lyù; 1 luïc söï – chöôûng kheá. Ngaønh quaân ñoäi, coù ích ñeå ñaøn aùp moät cuoäc noåi loaïn maø ngöôøi ta tính laø coù theå xaûy ra do chæ rieâng caùi vieäc thi haønh cheá ñoäc ñoäc quyeàn beùo bôû, coù: 1 thieáu töôùng; 1 trung taù; 2 quaân y só cao caáp; 1 thieáu taù; 2 ñaïi uùy. Ngaønh haønh chính maø söï aân caàn voâ tö laø ñieàu ñaûm baûo nhaát cho vieäc kinh doanh thaønh coâng, thì coù: 1 coâng söù; 1 giaùm ñoác taøi chính; 44

1 toång giaùm ñoác ngaân khoá; 1 thanh tra böu chính; 1 giaùm ñoác tröôùc baï; 1 quan cai trò; 2 giaùo sö, v.v... Vaø cuoái cuøng laø: ngaøi Côleâmaêngten ñaùng kính, nghò vieân haït Puyñô – Ñoâm. * ** Trong hoäi chôï trieån laõm thuoäc ñòa ôû Maùcxaây(1), oâng Xaroâ lôùn tieáng ba hoa: “Nöôùc Phaùp haõy nhìn vaøo ñaây vaø laáy ñoù laøm töï haøo!”. Maø quaû theá thaät. Nhöõng anh laïc ñaø Tuynidi thaûn nhieân ñöùng ngaùp beân caïnh maáy chuù caù saáu oai veä cuûa Taây Phi vaø nhöõng anh chaøng caù saáu(2) ñaùng yeâu cuûa Mañagaxca chuyeän troø thaân maät vôùi caùc aû boø caùi myõ mieàu cuûa Ñoâng Döông. Chöa bao giôø laïi coù moät söï hoøa hôïp tuyeät dieäu ñeán theá, vaø tröôùc söï xaâm nhaäp hoøa bình cuûa caùc loaøi thuù thuoäc ñòa, chò caù trích trong huyeàn thoaïi cuûa Haûi caûng cuõ(3) nôû nuï cöôøi duyeân daùng cuûa moät baø chuû nhaø meán khaùch. 1. Hoäi chôï trieån laõm thuoäc ñòa ôû Maùcxaây: Naêm 1922, taïi thaønh phoá Maùcxaây (mieàn Nam nöôùc Phaùp), chính phuû Phaùp môû hoäi chôï naøy, tröng baøy nhöõng saûn vaät mang töø caùc thuoäc ñòa Phaùp sang, ñeå oùi leân söï giaøu coù cuûa thuoäc ñòa vaø coâng lao “khai hoùa” cuûa ngöôøi Phaùp, ñoàng thôøi keâu goïi boïn tö baûn Phaùp boû voán kinh doanh vaø khai thaùc ôû caùc thuoäc ñòa. 2. Taùc giaû duøng chöõ crocodile, caiman, chuùng toâi taïm dòch laø caù saáu caû. 3. Chò caù trích trong huyeàn thoaïi cuûa Haûi caûng cuõ (Le leùgendaire sardine du Vieux – Port): Caâu chuyeän haøi höôùc maø ngöôøi Maùcxaây thöôøng keå ñeå cheá gieãu nhöõng keû noùi khoaùc. Ñaïi yù: Coù moät con caù trích beù nhoû maø ñaõ laép ngheõn caû haûi caûng Maùcxaây cuõ. 45

Ngöôøi ñi xem nhìn moät caùch raát thích thuù chieác tröôøng kyû lòch söû cuûa moät vò toaøn quyeàn noï, thanh göôm cuûa vieân coâng söù Ñaùclô töøng duøng ñeå ñaâm vaøo ñuøi tuø nhaân Baéc Kyø vaø caây ñuoác maø vieân quan cai trò Bôruye ñaõ duøng ñeå thui soáng hôn 200 thoå daân Huaùtxa(1). Gian haøng Camôrun ñöôïc ñaëc bieät chuù yù. ÔÛ ñaáy coù taám baûng ñeå maáy doøng chöõ yeâu nöôùc sau ñaây: “Tröôùc kia ngöôøi Ñöùc nhaäp vaøo xöù Camôrun raát nhieàu röôïu. Ngaøy nay ngöôøi Phaùp laïi caám röôïu”. Nhöng, moät baøn tay ranh maõnh naøo ñoù ñaõ daùn ngay vaøo döôùi taám baûng böùc thö cuûa ngaøi Xaroâ, chæ thò cho ngöôøi thuoäc quyeàn ngaøi taêng soá ñaïi lyù baùn leû röôïu vaø thuoác phieän ôû caùc laøng An Nam, keøm theo lôøi pheâ: “Theá maø ngöôøi An Nam laïi ñaõ coù: nhöõng 10 tröôøng hoïc, nhöõng 1500 ñaïi lyù röôïu vaø thuoác phieän cho 1000 laøng kia ñaáy!”. * ** Ñaây laø moät söï kieän ñaày yù nghóa cuûa moät vieân chöùc ñöùng ñaàu tænh Sôn Taây, moät tænh ôû Baéc Kyø. Soá daân tænh naøy öôùc tính chæ ñoä 200.000 ngöôøi. Nhöng ñeå naâng soá löôïng röôïu phaûi tieâu thuï leân, soá daân aáy boãng nhieân taêng voït nhanh nhö chôùp tôùi 230.000 ngöôøi. Nhöng vì 230.000 daân naøy uoáng quaù 1. Houassas: Teân moät boä toäc ôû chaâu Phi. 46

ít, vieân coâng söù Sôn Taây ñaõ ra coâng moät naêm ñaåy soá löôïng röôïu tieâu thuï leân 560.000 lít. Ngay laäp töùc, vieân coâng söù ñöôïc thaêng caáp vaø ñöôïc khen. OÂng ñôø C… khaúng ñònh raèng moät vieân coâng söù khaùc ñaõ ñöa oâng xem moät böùc thö cuûa caáp treân, trong ñoù coù ñoaïn vieát: “Soá röôïu tieâu thuï trong phuû X, ñaõ tuït xuoáng döôùi con soá Z, cho moãi daân ñinh. Vaäy oâng coù nghó raèng caàn phaûi coù bieän phaùp laøm göông khoâng?”. Vieân coâng söù bò caûnh caùo giaùn tieáp nhö theá beøn ñoøi toång lyù trong phuû aáy ñeán hieåu thò raèng sôû dó hoï tieâu thuï ít röôïu ñeán nhö theá laø vì hoï naáu röôïu laäu. Ñeå ñöôïc yeân chuyeän, caùc laøng lieàn mua ngay soá röôïu quy ñònh chieáu theo daân soá maø söï tính toaùn cuûa caùc phoøng giaáy baét hoï phaûi chòu. Roõ raøng laø ngöôøi ta ñaõ aán ñònh treân thöïc teá – neáu khoâng phaûi baèng caùch hôïp phaùp – möùc röôïu maø moãi ngöôøi baûn xöù buoäc phaûi uoáng haøng naêm. Vaø khi noùi moãi ngöôøi baûn xöù thì cuõng ñöøng töôûng ñoù chæ laø ngöôøi ñöùng tuoåi maø laø toaøn boä daân soá, keå caû ngöôøi giaø, phuï nöõ, treû em caû ñeán ñöùa coøn buù meï. Nhö theá laø buoäc thaân nhaân cuûa hoï phaûi ñoùng thay, khoâng phaûi chæ moät lít maø hai, ba lít. Daân moät laøng Baéc Kyø, buoäc phaûi uoáng röôïu, thaáy tröôùc nguy cô ñe doïa aáy, ñaõ keâu vôùi vieân quan ngöôøi Phaùp “cuûa hoï” raèng: “Ngay ñeán caùi aên, chuùng toâi cuõng khoâng coù gì caû”. Quan ñaùp: “Chuùng maøy quen ngaøy ba böõa, baây giôø bôùt 47

ñi moät böõa, hay neáu caàn thì bôùt ñi moät böõa röôõi ñeå coù theå mua röôïu cuûa nhaø nöôùc”. Tröôùc ñaây, ngöôøi baûn xöù quen mua röôïu töøng ít moät; hoï mang chai loï theá naøo cho vöøa thì thoâi. Nay thì ngöôøi ta ñoùng röôïu vaøo chai saün. Röôïu chæ baùn trong chai nöûa lít hay moät lít. Ngöôøi An Nam quen duøng röôïu töø 20 ñeán 22 ñoä; ngaøy nay ngöôøi ta baét hoï duøng röôïu töø 40 ñeán 45 ñoä. Hoï quen duøng loaïi röôïu coù muøi vò thôm dòu do chaát löôïng cuûa nhöõng nguyeân lieäu maø hoï vaãn duøng; trong soá nguyeân lieäu naøy coù thöù gaïo thuoäc vaøo loaïi ngon nhaát. Coøn thöù röôïu maø nay ngöôøi ta buoäc hoï phaûi uoáng laïi caát baèng thöù gaïo reû tieàn, pha theâm chaát hoùa hoïc, coù muøi vò noàng naëc khoù chòu. Boïn chuû ñoäc quyeàn coøn ra thoâng tö baét nhaân vieân cuûa chuùng pha theâm nöôùc laõ vaøo röôïu ñem baùn; cöù moãi heùctoâlít röôïu pha theâm 8 lít nöôùc laõ. Nhö theá, tính treân toaøn coõi Ñoâng Döông moãi ngaøy cöù baùn 500 heùctoâlít röôïu thì coù 4.000 lít nöôùc laõ pha theâm vaøo; 4.000 lít moãi lít giaù ba haøo, thaønh 1.200 ñoàng moät ngaøy, 36.000 ñoàng moät thaùng. Nhö theá chæ caàn môû voøi nöôùc laõ khoâng thoâi, moãi naêm coâng ty cuõng thu ñöôïc moät moùn laõi nhoû nhoû 432.000 ñoàng, hay 4 trieäu phraêng. Xem theá ñuû bieát thöù röôïu maø boïn ñoäc quyeàn caát vaø ñem baùn ôû Ñoâng Döông laø khoâng hôïp vôùi khaåu vò cuûa ngöôøi baûn xöù veà ñoä cuõng nhö muøi vò, cho neân ngöôøi ta phaûi cöôõng böùc hoï mua. Vì baét buoäc phaûi traû nhöõng khoaûn chi tieâu thöôøng 48

xuyeân, phaûi trang traûi nhöõng moùn kinh phí ngaøy caøng taêng cuûa phuû toaøn quyeàn, cuûa nhöõng traùi khoaûn lôùn, cuûa nhöõng coâng trình kieán thieát quaân söï vaø phaûi ñaët ra – neáu khoâng phaûi laø nhöõng chöùc vuï thöïc söï – thì ít ra cuõng laø nhöõng khoaûn löông cho moät ñaùm ñoâng coâng chöùc töø Pari gaùn sang, cho neân chính phuû ñaõ tìm moïi caùch thuùc ñaåy caùc vieân chöùc, töø coâng söù ñeán nhaân vieân haïng beùt, phaûi laøm taêng möùc tieâu thuï röôïu leân. 49

CHÖÔNG III CAÙC QUAN THOÁNG ÑOÁC I – OÂNG PHUOÁC OÂng Phuoác, thoáng ñoác xöù Ñahoâmaây, cai trò gioûi ñeán noãi ngöôøi baûn xöù naøo ôû thuoäc ñòa aáy cuõng keâu ca veà oâng ta. Ñeå xoa dòu loøng coâng phaãn, ngöôøi ta vôø phaùi sang ñoù moät vieân thanh tra. Vieân thanh tra naøy kieåm tra gioûi ñeán noãi chöa theøm xeùt gì ñeán ñôn khieáu naïi cuûa nhaân daân ñaõ cuoán goùi chuoàn thaúng.(1) Veà vieäc naøy, chuùng toâi coù nhaän ñöôïc moät böùc thö cuûa uûy ban haønh ñoäng Phaùp – Hoài ôû Pooùctoâ – Noâvoâ(2), trong ñoù coù nhöõng ñoaïn chính nhö sau: 1. Baûn tieáng Phaùp: “Celuici inspecte si bieân qu'ilf... le camp”, vieát taét cuûa töø foutre le camp, coù nghóa laø “chuoàn thaúng”. Töø naøy baét ñaàu chöõ f nhö teân oâng thoáng ñoác Fourn. 2. Porto-Novo: Thuû phuû Ñahoâmaây. 50

“Tröôùc luùc ngöôøi Phaùp ñeán Ñahoâmaây raát laâu, ôû Pooùctoâ – Noâvoâ ñaõ coù moät thuû lónh Hoài giaùo goïi laø Imaêng coù nhieäm vuï ñaïi dieän cho taäp theå ngöôøi Hoài ôû baát cöù choã naøo caàn thieát, quaûn lyù taøi saûn cuûa taäp theå Hoài giaùo aáy vaø troâng nom vieäc leã baùi. Theo tuïc leä, Imaêng phaûi do moät ñoaøn cöû tri baàu leân, choïn trong nhöõng ngöôøi Hoài giaùo ngoan ñaïo, coù tieáng laø ñöùc ñoä vaø ñaõ töøng laøm phoù Imaêng moät thôøi gian laâu. Hôn nöõa, tröôùc khi cheát, Imaêng ñöông quyeàn coù yù kieán veà vò phoù naøo coù ñuû tö caùch ñeå thay theá mình. YÙ kieán cuûa Imaêng luùc ñoù laø yù kieán quyeát ñònh. Tröôùc khi qua ñôøi, Imaêng Caùtxumu ñaõ chæ ñònh vieân phoù Xarucu laøm ngöôøi keá vò mình. Ñoaøn cöû tri vaø ña soá ngöôøi Hoài giaùo cuõng ñaõ taùn thaønh. Khi Caùtxumu maát, ñaùng leõ Xarucu phaûi ñöôïc baàu leân, nhöng teân Inhaxioâ Paredoâ döïa vaøo theá cuûa thoáng ñoác ñaõ ñoäc ñoaùn caûn trôû, baét eùp ngöôøi Hoài giaùo phaûi nhaän teân Lavani Coátxoâcoâ laø baïn thaân cuûa y, laøm Imaêng. Teân Coátxoâcoâ, cuõng nhö y, chæ theo ñaïo Hoài treân danh nghóa. Thaáy ñoaøn cöû tri vaø ña soá ngöôøi Hoài giaùo choáng laïi vieäc cöû teân Coátxoâcoâ moät caùch baát hôïp phaùp, Paredoâ lieàn nhôø vieân thuû lónh cao caáp laø Huùtgi can thieäp. Huùtgi laø tín ñoà ñaïo baùi vaät, ñöôïc chính phuû che chôû, neân haén cöù cöû teân Lavani Coátxoâcoâ laøm Imaêng, baát chaáp nguyeän voïng ngöôøi Hoài giaùo. “Keå ra, neáu Lavani Coátxoâcoâ laø moät ngöôøi Hoài giaùo toát vaø löông thieän thì chuùng toâi cuõng laøm ngô vieäc haén ñöôïc cöû laøm Imaêng, nhöng haén laïi laø moät teân baát 51

löông chöa töøng thaáy treân ñôøi naøy. Chuùng toâi noùi nhö theá laø coù baèng cöù: Lavani Coátxoâcoâ sinh ôû Lagoát (xöù Nigieâria thuoäc Anh). Haén laø daân thuoäc ñòa Anh. Vì can nhieàu toäi gieát ngöôøi vaø nhieàu toäi aùc khaùc ôû Nigieâria thuoäc Anh, neân bò nhaø chöùc traùch Anh truy naõ. OÂng thoáng ñoác cuûa chuùng toâi hoài ñoù ñaõ thu duïng teân daân thuoäc ñòa Anh baát löông naøy vaø nhö ñeå thöôûng coâng cho haén, ñaõ cöû haén laøm tuø tröôûng caùc xaõ ven hoà nhö AÙpphoâtoânu Agheâgheâ, AÙplaêngcaêngtaêng, v.v... Toaøn daân vuøng aáy ngaøy nay ñeàu gheâ tôûm nhöõng haønh vi nhuõng laïm nhöõng toäi aùc cuûa haén, vaø keâu ca veà haén. Nguyeân chuùng toâi coù moät ñieän thôø ôû khu phoá AÙtpaùtxa taïi Pooùctoâ – Noâvoâ. Nhaø ñöông cuïc Phaùp ñaõ phaù huûy ñieän thôø aáy vôùi lyù do vì lôïi ích coâng coäng roài boài thöôøng cho chuùng toâi 5.000 phraêng. Tieàn boài thöôøng khoâng ñuû ñeå xaây döïng moät ñieän thôø môùi. Chuùng toâi ñaõ môû moät cuoäc laïc quyeân rieâng, thu ñöôïc 22.000 phraêng. Paredoâ laø ngöôøi coù chaân trong tieåu ban mua saém vaät lieäu vaø phaùt löông cho thôï. Khi vieân phoù Imaêng Bítxiriu – ngöôøi naém giöõ chìa khoùa keùt – cheát, thì Paredoâ trôû thaønh ngöôøi giöõ chìa khoùa keùt. Haén lôïi duïng ñòa vò aáy ñeå bieån thuû soá tieàn 2.775 phraêng. Tieåu bang baét buoäc phaûi khai tröø haén ra khoûi tieåu bang. Inhaxioâ Paredoâ caêm töùc, beøn baøn möu tính keá vôùi oâng thoáng ñoác. Theá laø oâng naøy cho thi haønh nhöõng bieän phaùp 52