หนังสือมิลินทปัญหา(1)

“ ขอถวายพระพร นา้ เคม็ มีอยใู่ นที่เทา่ ใดท่ีเทา่ นนั้ แหละ เรียกวา่ สมทุ ร ” “ ข้าแตพ่ ระผ้เู ป็นเจ้า เหตใุ ดสมทุ รจงึ มีรสเดยี ว คือรสเคม็ ? ” “ ขอถวายพระพร เพราะมีนา้ ขงั อยนู่ านจงึ เคม็ ” “ สมควรแล้ว พระนาคเสน ”  ปัญหาท่ี ๑๕ ถามเร่ืองการตดั ส่งิ ท่สี ุขุม “ ข้าแตพ่ ระนาคเสน บคุ คลอาจตดั ส่งิ ท่ีสขุ มุ กวา่ สิ่งทงั้ หลายได้ หรือ? ” “ ข้าแตพ่ ระผ้เู ป็นเจ้า อะไรชื่อวา่ เป็ นส่งิ สขุ มุ กวา่ ส่ิงทงั้ หลาย ” “ ขอถวายพระพร พระธรรม ช่ือวา่ สขุ มุ กวา่ สิง่ ทงั้ หลาย แตธ่ รรมะ ไมใ่ ชส่ ขุ มุ ไปทงั้ หมด คือ สขุ มุ ก็มี หยาบก็มี แตว่ า่ ส่ิงท่ีควรตดั ด้วย ปัญญามีอยา่ งเดยี ว คอื ธรรมะ นอกจากนนั้ ไมม่ ี ” “ ชอบแล้ว พระนาคเสน ”  ปัญหาท่ี ๑๖ ถามความวเิ ศษแห่งปัญญา “ ข้าแตพ่ ระนาคเสน ปัญญา อยทู่ ่ีไหน ? ” “ ขอถวายพระพร ปัญญาไมไ่ ด้อยทู่ ่ีไหน ” “ ถ้าอยา่ งนนั้ ปัญญาก็ไมม่ ีนะ่ ซิ ” ๒๐๑

“ ขอถวายพระพร ลมอยทู่ ่ีไหน ? ” “ ลมไมไ่ ด้อยทู่ ่ีไหน ” “ ถ้าอยา่ งนนั้ ลมก็ไมม่ ีนะ่ ซิ ” “ ถกู แล้ว พระนาคเสน ”  ปัญหาท่ี ๑๗ ถามความต่างกนั แห่งวญิ ญาณเป็ นต้น \" ข้าแตพ่ ระนาคเสน ปัญญา วิญญาณ ชีพในภตู เหลา่ นี ้ มีอรรถะ พยญั ชนะตา่ งกนั หรือวา่ มีอรรถะ อยา่ งเดียวกนั มีพยญั ชนะตา่ งกนั ? ” “ ขอถวายพระพร วิญญาณ มีการ รู้สกึ เป็นลกั ษณะ ปัญญา มีการ รู้ทว่ั เป็นลกั ษณะ ชีพในภตู คือในผ้ทู ่ีเกิดแล้วไมม่ ี ” “ ข้าแตพ่ ระผ้เู ป็นเจ้า ถ้าไมม่ ีชีพเป็นตวั เป็ นตน ก็ใครเลา่ เหน็ รูปด้วย ตา ได้ฟังเสียงด้วยหู สดู กลิ่นด้วยจมกู ลมิ ้ รสด้วยลมิ ้ สมั ผสั ด้วยกาย รู้จกั อารมณ์ด้วยใจ ? ” “ ขอถวายพระพร ถ้าชีพเห็นรูปด้วยตาตลอดถงึ รู้จกั อารมณ์ด้วยใจ แล้วเม่ือเปิ ดตาขนึ ้ ชีพนนั้ ก็ต้องมีหน้าไปข้างนอก ต้องได้เห็นรูปดาวได้ ดีเมื่อเปิ ดหู จมกู ลนิ ้ กาย ใจ ชีพนนั้ ก็ต้องหนั หน้าไปภายนอก รู้จกั อารมณ์ได้ดอี ยา่ งนนั้ หรือ ? ” “ ไมใ่ ชอ่ ยา่ งนนั้ พระผ้เู ป็นเจ้า ” “ ขอถวายพระพร ถ้าอยา่ งนนั้ ชีพก็ไมม่ ีในภตู ” ๒๐๒

“ ชอบแล้ว พระนาคเสน ” อธิบาย คาวา่ “ อรรถะ ” คือแปลมีความหมาย สว่ น “ พยญั ชนะ” คอื แปล ตามศพั ท์ หรือที่เรียกกนั วา่ “ แปลยกศพั ท์” นนั่ เอง  ปัญหาท่ี ๑๘ ถามถึงเร่ืองส่ิงท่ที าได้ยากของพระพุทธเจ้า “ ข้าแตพ่ ระนาคเสน สิ่งที่ทาได้ยากที่พระพทุ ธเจ้าได้ทรงกระทานนั้ ได้แก่อะไร ? ” “ ขอถวายพระพร พระพทุ ธเจ้าได้ทรงกระทาสิ่งท่ีทาได้ยาก ได้แก่ การทรงแสดงซง่ึ ธรรมอนั ไมม่ ีรูปร่าง อนั มีอยใู่ นจิต เจตสิดอนั เป็นไปใน อารมณ์อนั เดียวเหลา่ นีไ้ ด้วา่ อนั นีเ้ป็นผสั สะ อนั นีเ้ป็ นเวทนา อนั นีเ้ป็น สญั ญา อนั นีเ้ป็นเจตนา อนั นีเ้ป็นจติ ” “ ขอนมิ นตอ์ ปุ มาด้วย ” “ ขอถวายพระพร เปรียบเหมือนกบั บรุ ุษคนหนง่ึ ลงเรือไปที่มหา สมทุ ร วกั นา้ ขนึ ้ มาวางไว้ที่ลิน้ ก็รู้วา่ นีเ้ป็นนา้ คงคา นีเ้ป็ นนา้ ยมนา นี ้ เป็นนา้ สรภู นีเ้ป็นนา้ อจิรวดี นีเ้ป็นนา้ มหิ ดงั นีไ้ ด้ เป็นของงา่ ยหรือยาก ละ่ ? ” “ เป็นของยาก พระผ้เู ป็นเจ้า ” ๒๐๓

“ ขอถวายพระพร การที่พระพทุ ธเจ้าทรงบอกส่ิงที่ไมม่ ีรูปร่าง ท่ีมี ในจติ ใจ ที่เป็นอารมณ์อนั เดียวกนั วา่ นีเ้ป็นผสั สะ นีเ้ป็นเวทนา นีเ้ป็น สญั ญา นีเ้ป็นเจตนา นีเ้ป็นจติ ดงั นีย้ ิง่ ยากกวา่ นนั้ ” “ ถกู ดแี ล้ว พระผ้เู ป็ นเจ้า ”  ปัญหาท่ี ๑๙ พระเจ้ามิลนิ ท์ทรงเล่ือมใสได้ปวารณา พระนาคเสน พระนาคเสนถวายพระพรวา่ “ มหาบพิตรทรงทราบวา่ เวลานีเ้ป็นเวลาอะไรแล้ว ? ” “ ข้าแตพ่ ระผ้เู ป็นเจ้า โยมทราบวา่ เวลานีเ้ป็ นเวลามชั ฌิมยามแล้ว เพราะคบเพลิงสวา่ งไสว ” ขณะนนั้ พวกเจ้าพนกั งานก็นาผ้า ๕ พบั มาถวาย ข้าราชการโยนก ทงั้ หลายก็ทลู ขนึ ้ วา่ “ พระภิกษุองคน์ ีฉ้ ลาดมาก เป็นบณั ฑิตแท้ พระเจ้าข้า” พระเจ้ามิลนิ ท์ตรัสตอบวา่ “ ถกู แล้ว...เธอทงั้ หลาย ถ้ามีอาจารย์อยา่ งนี ้มีศษิ ย์อยา่ งนี ้ไมช่ ้าก็ ต้องรู้ธรรมะได้ดี ” พระเจ้ามลิ ินท์ทรงยนิ ดีด้วยการแก้ปัญหาของพระนาคเสนจงึ ถวาย ผ้ากมั พลราคาแสนตาลงึ แก่พระนาคเสนแล้วตรัสว่า ๒๐๔

“ ข้าแตพ่ ระนาคเสน จาเดมิ แตว่ นั นีเ้ป็นต้นไป โยมจะให้จดั อาหาร ไว้วนั ละ ๑๐๘ สารับ ส่งิ ใดที่สมควรอนั มีในพระราชวงั นี ้ โยมขอ ปวารณาพระผ้เู ป็นเจ้าทงั้ นนั้ ” “ อยา่ เลย มหาบพิตร อาตมภาพพอมีชีวิตอยไู่ ด้ก็แล้วกนั ” พระเจ้ามลิ นิ ท์ตรัสตอ่ ไปว่า “ ข้าแตพ่ ระนาคเสน โยมรู้ว่าพระผ้เู ป็นเจ้าพอมีชีวิตอยไู่ ด้ ก็แตว่ า่ ขอพระผ้เู ป็นเจ้าจงรักษาตวั ของพระผ้เู ป็นเจ้า และรักษาตวั ของโยมไว้ ข้อท่ีวา่ ขอให้พระผ้เู ป็ นเจ้ารักษาตวั พระผ้เู ป็นเจ้าไว้นนั้ คืออยา่ ให้มีผู้ ตเิ ตยี นได้วา่ พระนาคเสนทาให้พระเจ้ามิลินท์ทรงเลื่อมใสแล้ว ก็ไมไ่ ด้ อะไรข้อท่ีวา่ ขอให้รักษาตวั โยมไว้นนั้ คืออยา่ งไร...คืออย่าให้มีผ้กู ลา่ ว ได้วา่ พระเจ้ามลิ นิ ท์ทรงเล่ือมใสแล้ว ไมไ่ ด้ทรงแสดงอาการเลื่อมใสแต่ อยา่ งใด ” พระเถระจงึ ตอบวา่ “ แล้วแตพ่ ระราชประสงค์ ” พระเจ้ามิลินท์จงึ ตรัสวา่ “ ข้าแตพ่ ระผ้เู ป็นเจ้า พญาราชสีห์อนั บคุ คลขงั ไว้ในกรงทองยอ่ ม หนั หน้าไปภายนอก ฉนั ใด ถึงโยมจะอย่คู รองบ้านครองเมือง ก็หนั หน้าไปภายนอก ฉนั นนั้ ถ้าโยมออกไปบรรพชา ก็จะมีชีวิตอยไู่ มน่ าน เพราะศตั รูโยมมีมาก ” ๒๐๕

แสดงความช่ืนชมต่อกัน ครัง้ พระนาคเสนเถระแก้ปัญหาพระเจ้ามิลินท์เสร็จแล้ว จงึ กลบั ไปสสู่ งั ฆาราม เม่ือพระนาคเสนกลบั ไปแล้วไมช่ ้าพระเจ้ามิลินท์ก็ทรง คดิ ดวู า่ เราได้ถามเป็ นอยา่ งไร พระผ้เู ป็นเจ้าแก้เป็นอยา่ งไร จงึ ทรงนกึ ได้วา่ สงิ่ ทงั้ ปวงเราก็ได้ถามดแี ล้ว พระผ้เู ป็นเจ้าก็ได้แก้ดแี ล้ว ฝ่ ายพระนาคเสนก็นกึ อยา่ งเดียวกนั กบั พระเจ้ามลิ ินท์ เช้าขนึ ้ จงึ ได้ ครองจีวรสะพายบาตรเข้าไปท่ีพระราชนิเวศน์ แล้วนง่ั ลงบนอาสนะ พระเจ้ามิลินท์กราบไหว้แล้ว จงึ ตรัสขนึ ้ วา่ “ ข้าแตพ่ ระนาคเสน ขอพระผ้เู ป็นเจ้าอยา่ คิดว่า โยมได้ถามปัญหา พระนาคเสนแล้ว พระผ้เู ป็นเจ้ายอ่ มให้ราตรีท่ียงั เหลืออยู่ สนิ ้ ไปด้วย ความยินดนี นั้ ขออย่าเห็นอย่างนี ้” “ โยมได้นกึ อย่ตู ลอดราตรีวา่ การถามของเราเป็นอยา่ งไร การแก้ ของพระผ้เู ป็นเจ้าเป็นอยา่ งไร ก็นกึ ได้วา่ เราถามดีแล้ว พระผ้เู ป็นเจ้า แก้ดแี ล้ว ” พระเถระก็ตอบวา่ “ ขอถวายพระพร ขอมหาบพติ รอยา่ คิดวา่ อาตมภาพได้แก้ปัญหา ของพระเจ้ามลิ ินท์แล้ว มหาบพิตรยอ่ มทรงบรรทมหลบั ตลอดราตรีท่ี ยงั เหลืออยดู่ ้วยความยินดนี นั้ ขออยา่ ทรงเหน็ อยา่ งนี ้ ๒๐๖

อาตมภาพได้คดิ อยตู่ ลอดราตรีท่ียงั เหลืออยวู่ า่ พระเจ้ามิลินท์ถาม อะไรแล้ว เราได้แก้อะไรแล้ว ก็นึกได้วา่ พระเจ้ามลิ นิ ท์ได้ถามสงิ่ ทงั้ ปวงแล้ว เราก็ได้แก้สิ่งทงั้ ปวงแล้ว ” เป็นอนั วา่ ปราชญ์ทงั้ สองนนั้ ได้แสดงความชื่นชมยินดีตอ่ กนั และ กนั อยา่ งนี ้  จบวรรคท่ี ๗  จบมลิ ินทปัญหา ๒๐๗

๒๐๘