РЫ--.И-УШ1
I >1 («КЯУ1ПТ1 БУДЯН») РОШЯН .а А\\ 'Р «Ара жасаган когамдык, емфдщ денгейш е жету уипн, жол жатыр». 1Н адам баласынь1Н, алдында ел’| талай узак, !! | С1 (Матерлинк). Кептен кеткен кемуаз калар. :‘ ! » (Халык, накылынан). ’ 1 Ол Бек-Алкага жылына 61 р рет м1ндегп турде катынайтын. Туган ауыл, ел- журтын емешеп уз,лт сагынгандыктан емес (кайбф ею туып, б\\р калганы бар), жыл бойгы табан ет, мандай тердщ кунын шыгарып, ушы-киыры таусылмас шаруасынын, шалгайын кайыру уинн, етектеп елге - Улкен Жерге асыгатын. Ал шаруа, басканы кайдам, Ерж ушш кайта айналып орнына келе берер кун мен тун сек1лд| мэцгшк козгалыстагы, мэцгшк айналымдагы дубфл! дуние, таусылмас казына. Сонау Таулы Алтай елкеамен крлтыктасып жаткан Жатый суынын» дел кемершдеп омартадан мынау Бу^^маеджнм'нбел^ дей1н атпен журсек- кунш!Л1К жол. Онд А ^ адмай каласык. Ер,к бупн тарап, елец-алан, шак туа атка мжбесен, К < кймкеот тастаган жалгыз тым ерте шыккан. Тунге калсац, тау арасындагы шел атыннь1Н аяксокпактан адасып, сокырандап сорын каИН^\\ ' ст1не ШЫкканда, мукым жерш'|лд'1Г1не сенер едщ. «Шашты» деп ата*аР й аккан Буктырма езен,; ойпат: сонау Алтайдыц кум,с шашбауындаи Р каз-катар орналаскан сол ерке езенд| емт, ею жагалауына енФАег1 -птей Шуатылажалгапжаткан улкенд'|-юш‘|л'| ауыл; сол ауылдынара-арасын ку КУйгыткан замана кел1П - жМшке жол; сол жолдыцуспнде шаннан шашу ^ к,алардай тунып турган машиналар - бер-бэршщ успнен тас лактыРса ' ^ сикырлы сулулыкты Кою мунар омарташы Ж1птпц коз алдына Э^А коркем кержюке терен елестеткен. Б1рак ол ось,на кек мунар сулулыкты ед-.б'.н ашып теб,рен1спен суйане койган жок- Титл сол сь [лмен у3ак карап турды А ' тУс,не де коймапты; жок, ,здегендей канагат ^ кетер к°лАЫН тамь|Рь'” аспанмен таласкан зацгар асуды бауыздаи ан. кулАагансайын, жаи санирек, сантарау сокпакты куалап кулда салкын самалы Д\"к ектеген 9лг'|ндег| жанынды жэннатка бастап аи антадай умтылды. л Тамыздын, тандай кеггпрер аптабы алдына
сайын, ормекшшш торындай козге керше шымырлап каинап турган ындынын кацсыта бастаган; ат туягы тиген сетте сырт-сырт ет!п ыршыпУеп шепрткенщ миынды тербеп зэрезап кылар шырылы кулак тунАырадЬ|. шеб! пюп калган - мурынга ерменнш кермек ига келед!, ал басы сарг'айк Ь'4 тартып, каулап оскен ак ерменд! кешт еткежнде, басынан тозаны уШЬ1п ыНкь: жерш сап-сары ала тон,гактап тастайды. г®н «Ауыл биыл ыстык екен» деп ойлады. Басындаты калпагын Ше . мандайындагы моншактаган терд| алаканымен сыпырып тастады. Кеудеа^\"1: тер| жаргакты да шешт, ердщ алдындагы канжыгасына байлады. Астын ^ жол жоргасы бар кокбестшщ алгашында кулагыньщ туб| тана жтсщАЭГы енд| токымынын шетшен ылжырап кеб1к шыгып, куннщ ыстыты мен еыесд!, карай тарбаяктаган локылдак журк карадай кинап, кан сорпасын шыгард^ Кокбестшщ аркасындаты тепсе темф узетш тертбак Ж1пт кана салмак болып келе жаткан жок-тын; кокбестшщ белшде эркайсысы елу килограмм тартар суйретпе бал бар едк Ал дуниеде балдан того эр! ауыр насте жок. Жылкынын терганен мунтаздап илеп, эдем1леп тжкен тер| коржынды жерплжт| кержак- орыстар «сума» деп атайтын. Суйыктын, кай турш куйсац да бф тамшы акпайтын, не жыртылып тозбайтын тер| коржынды Ержтщ вкесшщвкео устап, атадан балага мирас боп келе жаткан киел! мул к едн Ер1кт1н, екеа кандауыр жарыктык тер| коржыннын, игшпн онша коре коймаган, тек анда-санда ер|гш ан,га шыкканда, ердщарткы касына 1ле салатын. К,анжыгасы канданып, олжалы оралган кунд| Ержке коруге жазбапты. Тура журт, тура сойлейтш Кдндауырдын тым-тым кара кылды как жарган ед1лд1п тукым куалап, Ержке жуга койган жок-ты; океан кез1 тфганде кермей, мунын, Кызыл шака кезшде куш бупнге дейш тусшт болмас белггаз сапарга аттанып кету1 тэл1м-тербиеоне есерш типзгендей; сондыктан да оу бастан тек ез1 тана тандап алган жолга тусп. Казф де сол - соз тандап, 031 сайлап алган жолымен келеди.. Ауыл биыл ыстык екенш вертолетин Ж1пт Андрейден еспген. Ш1лдебоны шIЛ1 н,Г1 р ыстык басып, кунгей-кунгейдщ шебш куйдфт, жаялыктай саргайтып ж|берттк Енд|, мше, бедфейген аспаннын, омырауы семт, тамыз басталгалы да бф тамбай, жер-коктщ апшысын куырып тур. Етекке тускен сон, кекбест жол жоргасына салды. Барар жерге тезфек апарып тастап, аркасындагы зм- батпан жуктен кутылгысы келгендей коале жортактап, ауыздыгын сузе сом тарта жонелген. Жас мал болганда жур1ске мыкты, астынан ит етт жато да, жымырац какпайтын мшезд| жылкыны Ерш жан жолдасындай жаксы коретш. Кулын кезшен кундакка орагандай мепелеп оард|, шошан етеР ^ шокьфактатпай, осындай азамат такымы, аргымак аркасы сыналар У3®* ецку-ецку сапарга сактайтын. Эзфге екеу| де сыр алдырган жок- Мандэй'^ сауьфдан соргалаган бф кунп тер деген не, тэйф1, ертен-ак жайлауга ка> оралган сок, екеу1 карга аунаган тулюдей турлент шыга келмей ме?! Кемер| тастактанып басталар кара суга жеткенде, кокбесп Т1зг1нд| ^ тартып су 1ШК1С1 келгенш б|лдфд|. Изеден келетш озенд| курп!ЛДете * а шымырлаган майда толкындарды тумсыгымен жара, суды таРть1П'03|Ае |шет1н оделмен журе сьщгытты. Ерк енкешп барып ауыздыгын алды' П*' ; -
р сол аттын бауырына тусе енкейген калпымен _I !д!нген суды урттап июлю кандырган. Окыс'келгри^'^\" К0с1п-К0с1п уь.сына шабактар тым-тыракай жосыла женелд!. КуннЫ УРккен майда суларын жылыта алмас ед|. 0р шак,ырым сайын таулы Та Ы Алтайдын булак кулап, Буктырмага куяр булак бастауын кардан алаты^3313 басынан саРКырай ортасында тюм1зд! зыр етюзер суыктыгын сактап ,АЫктан Аа' ЖазДын жуан муздай сумей ыстыктан барбия бастаган бет1н сипа™\"' 0марташы *'пт кайта куаттана жуды. Кара судыц ортасында оакзтт™^6^6^ ^айта' жол сокты узак жур.стен сон, калжалангандай тетт! бт в-Т6601' М6Н Иес1 туа, шыжбындап тыным таппайтын жылкынын куйрыгы сЛЛ Г\" Жа3 да, сауырын жагаттаган как бас сонаны тынымсыз сабалайды. Су17™ шашыраган су Ер'ктщ бет-аузын булгады. Б1рак омарташы „жар мЫеа ганытпады. Кекбестм.н каз моинына крнтан сонаны камшысымен кагып туф” де, «шу, жануар» деген емеуфтмен теб1нт калды. Аргы жагалауга шыккан со.н,.ат.та.н .ту.ст., бел жазып. дем алды. Тогай 'ш' гУ'лдеген кан базар тфшЫк: Ж1ПТТ1Н б|дер, б|лмес жэнд1ктер| саиран салуда. ©лдебф талдын жапырагына ара келт конды. «Бал арасы екен. Бул манда юмнщ омартасы бар едЬ> деп, еоне тус1р1П ед|, ешюмнщ еам! еане орала коймады. 0лп бал арасы енд1п,сетте кекбеслшн белш мыкшитып турган тер| коржынды айналасоктай бастады. «Петшагардын, И1сшшн» деп, бар шаршау-ашуын арадан алтысы келгендей камшысымен тартып Ж|бер1п ед|, мундай двлопл болар ма, сеспей катканы. Кара жолдын успне ат туягы ойган шункыршада тук-тук аягы дф1лдеп бфаз жатты да, жан тэал1мш бердг «Есектщ ет1 арам, куш! адал» дейд| екен казактар, ендеше, ара жазганнын тартканы - бал, шакканы - у» деп, осына ойдын санасына орала кеткенше насаттангандай атка конды. Тогай арасындагы суыртпак жол ауылдын шетше алып шыкты. Бул кезде кун ек!нд1пне таяп, баганагы ыстыктын бет кайта бастаган. Ержтщ былтырдан бер| ауылга келгеш осы. ©згермеген. ©згергеш ез1 гана сеюлдЕ кошеде корген журттын бар| бутан урке карайтындай сез1кт1 сезшдЕ Бурынгыдай емес, бул ауылдын адамдары булдана есендесетшдей, бейне бф кю КИ1К кергендей коздершщ астымен сузе карайды, не болмаса байкамагансып, байыркаламай асыгыс ете шыгады. Сонсы кезде адамдар мшезше санамен юр1п, сыздата булдфт журген осына тонмойындык ауылдастарынын баягы жайсан жанын кай жылдардан бастап касандай бастаганын, зейш койып зерттер зерде Ер1кте бар-жогын б1лмейм13; бвдщ б|лет1Н1М13: замана кеш1^ айсалдань , баянды гумыр кешкен сайын, емф суру жен1лдент, сауык саиран ^йын, санамыз сарабдал тартып, тангажайып окиганын куас, болтан сайын, ^Улкынымызга кум тускендей катал да кайырымсыз, ешюмге д , ад(_а Ае сенбейтт сез1маз «сергектж» жайлагандай ед| бойымызды. , балталасан рана тура тарткан: жасыктык пен жалтактыктан ада асаУ а™* к0гертпес как Аа кынк етпес батырлык сыкылды болганымен, К0С жокпыз ба, бетткке бой алдырар к1сеп1рл1к™ кер!пн ^ кеткежне, Аеген кунелы ой туртюлеп мазаны
сонда да муддемге емес, уш-ак жыл 03геше б|р огейдкпен карсы алады деген он уш уиктаса тусше к.рген жок. Буд ауылдан кара узт, карадай бои, карда .зш калдырмаи ешк|'м жок, 031 жылына 61'р рет катынап, хабар-ошарын алып-ак ТуаУЫП кеткен Алтайдьщ басындагы омартага кешкенде, коздер! кул1мдеп, косегеа к^' БУлар хош кешлмен куанган да осы - Бек-Алкалыктар болатын. Енд| Герерлей вне: еа'к-терезелершен сыгалап, «апыр-ау, кайта кошт келе ме» д енд'' ой туртпектеген ауылдын катын-калашы (еркектер! шопте) Ер^тЫ^ Кау'Пт' жыртиыса карап калган. Б|здщ ж1п'т байкамагансыды, олар с°нынан кермегенс|д|, Ол кокбеспнщ басын еак-терезеа айкуш-уйкыш тактаймен шегеленген е3 ушне треде Аулалары бшк еде Ауласын тактаймен бшк етт Коршап, 1Ш1нде атан сойып жатсан, да тф1 пенде коре алмайтын уйлер бул ауылда жеке-дара емес. Агаш какпасы канк етт жабылган сон, жабыгынан да сыгалай алмайсын Б|лген1НД1 1сте. Ер1ктщ уш баягыда экеа кержак-орыстардан сатып алган ею кабатты агаш уй. Бфшом кабаты жартылай жерге юрт туратын бул уйлердщ озгеге уксамас ерекшелш! бар. Болмелер! тар, б1рак, би!к. Ектин кабатына 1штен де, сырттан да юретш еап бар. Терезелершщ сырткы жактауы самырсын тактайдан оюлап вшекейленген, мандайшасында кос тумсык самурык кустын сурет! оюлап салынган. Патша заманынан калган осы бф жалгыз белп вл1 кунге тур, ешюм мен берт, тшсп орынга хабарлап тише койган жок, неб|'р тарихи айтыс-тартыс, кубылмалы кубылыстардан есен-аман етп. Кун жеп тозган, ептеп жарыкшактана сызат тускеж болмаса, сол калпы, тагы да бф гасырдын айгай-шуына тотеп берт шыдайтын сеюлдк Ер|'ктщ экес1 ермшезд!, ак КОН1Л, адал да атпал азамат болганымен, уй шаруасына салак, дуние-бокты парык кылмайтын арсыл-гурал, ашуыньщ алды бар, арты жок адам ед|; онык ецгезердей бойы, гур1лдеп сейлейтш даусы мен мундалап, ауылдыц бгр шет1нде отырса, еюнап шетше уш тарап, дабырлап, взж-оз! вшкерелеп коятын гажап адам ед!; ауылдастары «вейлка» деп этап кеткен Кандауырдан терт кубыласы сай мура калмаган, тек Ерж ер жеткенде гана, бул шанырактын шашылып кеткен шаруашылыгы жинакталып, берекеа юрт еде Шешеа айтып отырады: «Улым менщ океме тарткан пысык, колы месекерлк Бфак...» Сол «бфактьщ...» акыры ел| кунге айтыла койган жок. Кос кабатты агаш уйдщ бфшш! кабатына юретш еактщ жудырыктаи кулыбын ашты. Темф топсасы тоттана бастаган еак эдеттепдей де катты жа даусы шыга ойбайлай ашылды. 1шке юрген Ерктщ бет|'не ермекш1Н1Н т0^ жабысып, мурнына сыз тарткан жер ию келди Терезенщ алдындагы аягь^ ол1п курап калган кара шыбын, бул юргенде тьфагайлап кашкан каРа ТЬ^Ш[Н1Н шар баскан ер турл1 мулжтер, бурыш-бурышка ау сеюлд! тутылганер^6 ^ торы - бар-барлыгы азынаган иеазд1ктщ, баксынын моласындай 0ге^ ^ жудеу кушн елестетедк Ерш алгашында жан-жагына жалтактап кар^нез1 бойын коркыныш па, влде жан сыздатар мунлы хал туткындап, оз ^втер[лер жертендей жшркене менфешп турып калган. Ол еюньш кабатка коЯ сатымен врлеп барып, еапн котерт едр кас кылгандай онын Аа меН бергеш. уш двцнщ устшде еде Терезеден Караганда анау ауылАь|К коРа' Ер1кт1и к«е>.
копсысы, мал-жаны, есфесе уйже к!мнщ фт шь,, квр1„етш. Денжн устжде Бек-Алканын карауылындай к „ала|«нАагыдай уйдт иес1нен осы ауылдык жасырын калар сыры болмайт^с •турган бул белмеге котер|лт, та утаи «палы терезен! ашып эйнекта. кабаттагы бодып жаткан ел-журтына кез садды. «Моп-момакан - кий;„°Нау °ИАа °РАа4ай „рдады жыдан сек!дд1». .К1нд1к канынтамып, тусауынды кесХХлиГ'РШУ бад деурен, еткен ата конысына атакнын куны 6ардай |негеГге “ТжГ Жеб1р,не жетш, теубеге кедт.рер адам жок бодган сок, кутр ойга бара беХ де- «Бегкзат мсен.щ .келгешмд! б1лд! ме екен?» терезенщ какпагын аймара ашып койды. Бул Ерпсгщ тускенпн сатушы эйел Бекзатка сездщер белгю ед| Ол кайтадан далага шыкты. Б1р аягыньщ салмагын б!р аягына салып терден саталак,-саталак болып жуас турган кекбестжщ шап айылын босатып к,ойды. Алые жолдан шаршап келген аттьщ ер-токымын бфден алмайды, аркасына ыстык шыгып кетедк Тер| коржындагы балды уйге фпзген жок, бфеу-мфеу куйып екетпед! ме дегендей, етюнщ уаимен туртт-туртт калды. Бал куйылган тер| коржын сиырдыц жас екпеандей былк етт тынышталды. Агаш уйдщ айналасын, кора-копсысын ине жогалткандай тштюлеп, тексерт шыкты. Бвр| орнында сек1лд|. Тек кана кыста сиыр камайтын б|теу кораньщ еап ашылып калган, «жумыртка 1здеген балалар-ау» деп кубф егп де, сым темфмен шандып турып байлап тастады. Будан сон, екшом кабатка кайта кетер1лдЕ Ауыл жым- жырт, елдекандай улы апатка ушырап, ауа кешт кеткендей... Дукеннщалдында ез куйрыгымен езш сабалап салт ат байлаулы тур. Б|рак, дукенге крп-шыгып сабылыскан ешк!мд| кез! шалган жок,- «Бекзат уйшде-ау деймш. Магазин жабык кой... Онда анау ат неге байлаулы тур?..» Арашы жюттщ журепн кызганыштын, асыранды ала мысыгы тырнап алды. «Першщ кызы Векторы деп бекер айтпаган-ау сен сайкалды». «Жо-жок, ол ондай емес. Адал. Бфак кюден жем жеп уйренген» деп ез ойына ез1 к,арсы шыкты. Неге екеш белгюз, будан бес жыл бурын койып кеткен темею еане туап, кен,ар1п кебе катты ансаганы... Калталарын сипалап, кансыган кен^лде ашудын з1лаздеу, шалкып та, шарпып та кетпейтш оты бф тутанып, бф сент мазасын алган. «Уй1нде болу керек...» «Апыр-ау, сонда анау аттын иеа кайда? Жер жутты ма?» «Баск,а бф уйде шай шт отырган шыгар...» «Почему баска бф уйде?...» «Не болса да жетт барсам кайтед|?» «Тунде де тунд1пн желтлдетуге болар». бурышында сока басы гана байлаулы турга ,,„,нысына тускен шапак ШыККандай кып-кызыл жылкыга айналган. Терезенщ ^ой болмас» Ер1кт|ц жанарына кайта куйылып, ол да маздап жангандаи ед.. -С§1*Г
деп кер| бурыла бергешнде, онын, кулагына «Дуние, кудым сен|' с ' • деп, баркырап эндеткен элдеюмнщ масан даусы есплдк Пенде дег.еПЗ!Мнен-» кызык кой, елп элдек1МН1н, шатты-бутты бастаган оуенш «ЖаксыньГ^'11 К9Ч'Л' непзшен...» деп, дауыстай кайталап, кагып екеткенш 031 де байкамай3^ б°Лар артынша окыс кылыгына мырс етт култ Ж1берд1. Кун салып к,анша кара^^' Аа’ батар куннщ нурында адасып журген, ауылды басына котерт баГань'Мен- «0НШ1Н1» табанда тани алмады. Элпндеп батысты ©ртеген «жез табак» ЫРаГаН тасасына сусып туст кеткенде, улкен б!р поледен кутылгандай Ер1к «уН» аУАЫч 0не, ауыл жазган, масатынын устпне тоге салган асыктай моп-момакан жатыр. «Монтасуын...» Тыныштык бузылды. Тыныш екшдЫщ шыркын б ор1стен кайткан сиырлар едк азан-казан монфеп, уй-уйге тарай бастаган* Кейбф кангыбас карасанды колдарында шошайган шыбык,тары бар бала\\ корага айдап юрпзт жур. Ернспн есше казактын шепр коз баласы елестед)3 Ол да каска сиырдын куйрыгынан устап желшш салпылдата, тышцактата куып келе жатыр едк Шешеа: «Куалама сиырды, исшт кетед!» деп урсар едк Одан бер! не заман... Эне, Бекзаттын моншасынан будак-будак тутш шыкты. «Менщ келген1мд| б|лген екен! Сен колденен откен кок аттыны сикырлап шакырып, Д1згш1не оралып ушне туарт алар першщ кызы Векторы емессщ. Сен - Бекзатсьщ! Менщ Бек-затымсьщ!» Ес-акылдан айрыла куанган Ерж дукеннщ алдында ол1 байлаулы турган атка коз1 кайта туст, тасыган кон,1лш су сепкендей басты. «Тон1р|’м-ау, кайда анау каскыр жепрдщ иеа?» Бекзаттын, монша жагып кутт отырганы рас еде Тамылжып тамыз айы туган куннен бастап, таудын, бурымы 1спегп кырдан ойга кулап тускен буралан жолга карап узакты кун телмфу - Бекзаттын, екнут жылдан берп ауруга айналган айнымас одел едк Бупн де дукеннен ауык-ауык шыгып, сонау Шашты деп аталар асудын, кузар басынан кулдилар сыбай атты жолаушы коршбей ме екен деп, аланы мол кещлмен елдендеп мазасызданган. Кайдан сап ете калганын юм б|лсш, дукенге бф маскунем юрт кетт, зыкын шыгарган. Ержтщ таудан тускент байкай алмай калды. Анау текшедеп уйми устщп терезеа айкара ашылганын к©31 шалганда гана барып, «басым ауырып тур», деген сылтаумен дукенд| асыгыс жауып, ушне карай кустай ушкан-Д.ы- Ею ш'ш талып мойынагашпен жанталаса су тасыды, отын жарып, моншанын кемекеш - тас пенни толтырды, тутшге какалып журт от жакты. Ею жылдан бер| домдес, сырлас, тосектес болып журсе де, Ерж ауылга катынаган сайын, урын тусуге келгендей, журен орекпт, сабырсыз санамен саскалактап калатын- Болюм, жылында жалгыз-ак рет кана сагына кор1сутен бе, мумюн, осы шепр коз ак сур Ж1гггп бар дЫмен елжфей жаксы коре ме, эйтеуф, ЕР|К жолыгар кун Бекзат унпн кадф туш - торгын шымылдыкты толкыта ашып к махаббат туш сеюлд! едк К,азф де оз жанында омф жок, тагат таппай V конып жур; не 1степ, не койганын 031 де б|лмейдк Зар ешреп Т1лер: “дТГ^г[] уйге арак сурап ешюм келмесе екен; оттен-ай, осы ауылдын «радиосы» а кайкы кара келтшектщ сумакайлыгынан сактаса екен...» Т5в
окашТтТрлИне тфен^Г^ г-- -- жанжуытпай !стер у;: кана жанар электр шамы керек Кезаде с©н1п калат Куатымен Уш-терт сагат тэш'рге жалынары - керш! уйлердщ эйнепнен Сэ'НЫ'аи' Бекззттын енд!г! б!р уй|нек1МН1НК1рт, юмнщшыкканынсаусакпенсанапГ^” б°П Жаркырап' 03 моторы какалып от алмай калуы. Багана Ер!ктщ ке еРеТ|нэлектрд!нжанбауы, ала кам жасап, моторист!к койнына б!р жаоты апя/т^'” сеа1С1мен-ак, алдын к0НТузия адып оралган майдангерд|ч ,Ду„ие кудым ™ ^^Со™стан эН!н Ерж те еспген. Демек, бупн ер тустан сайтаннын пт, •» деген шам бодмаса, бул ауыдды кердей карантылык басады. Кай уйдГшГбуры\" кайнаса, содан ,шесалатын жена де касГб! жет! кун елден, жет1 кун жердей болып келетш каисбф сатушыныч адетЫше Бекзат та ошагынын тут,н1„ да- сайда гана шыгаратын. Салт басты, сабау гкамшылы ейелдщ бул еркел1Апн Бек-Алкалык,тар кетерер ед1. Сынапша сусып, Холта коныс таба бермейтж тиын-тебен таусылып к,алса, Бекзат та ауылдастарынын эжет1н ашып, кеншн кайтарган емес. Енд|, мте, сол б!р жылдан бер1 иеа жок иен уйдей - канкайып к,ара басы турар бIр белмел! аташ баспананын ауласынан аспандап тут1н шыкты. Ер!г1П отырган ел-журтты еден, етк!з1п, урыны устап берер де осы — будак,таган буйра тутш. Б|рак, Бекзат жасканган жок, ез ракатынан ез! бас тартпас ежет М1нез, ор серпш к,ылык,пен еак алдындагы жерошакка кеше бригадирдщ катыны екелт берген етп асты. Оле алмай жур дейаз бе, мундайда оныц кулыгына сыралгы ауылдастары аттап баспайтын; тек Бекзат б!лд1рмегенст, керип-коландары байкамаганситын. Мунын ез! сырттай бакылаган кюге жетеаз режиссер к,ойган нашар да сежмаздеу спектакльге ете-моте уксайтын. Басты рольде - Бекзат, кепшшк сахнада - ауыл адамдары... Кун батып, к,ас карайды. Моншанын, ед| жанып б1те коймаган отты шалаларын «сирагынан» устап далага б|р-б1рлеп лактырды. К,орым тып уйген кап-кара ыс баскан тастардыц успндеп к,азанда ысыган суга тау аршасынын, бф-ек1 талын тастады. Шомылатын, сабаланатын серелерд! ак, жонкасын шыгара жуып-шайды. Ушкаттын, кабыгынан жасалган ыскыш пен кайын сыбырткы, хош иктп са ын, сандыгынан жан,а гана суырып алган едем! гул! бар кытайлык сулп екелш Койды. Ондык, шамнын, б1лтеан басыккырап едь онсыз да кара моншанын ■ш! кара келенкелен.п, ерк!ннен тыс маужыратып, бадкытар спкь'рлы укпрге айналган. Сосын ез! ышкырына кайыра кыстыра салган етепн т ЫЫКЫНЫН таянып турып курсшдк 1ле-шала -^етт! кара кек аспаннын туб, Бул кезде жер жарыктыктын алытунД Рлась| сабась|на туап, тес|Д!п, самсап жуддыздар шыккан. Ауыддьн дегендей туншыккан тун саябыр тауып, енд! не !стесендер де ерж! Р ай ек!нш! жуманын басталган-ды. Тамыздын алгашкы аптасы - , не сем!р1п кеде жаткан; аягында ортасынан как т1лген кауындай жартык арЫСТанша аузын ашкан, Хаз|р сонау карабаркын таудын уст!нде дэл алды ^ Анда-санда иесше Карабауыр булттын внешше жым-жырт яшкарак па, балажан ба, ку жарамсактана шеу етт ер1ншектене урген и -075»
мгуурй|Д|'з1, сеиныерсд|'ьнщеноазажныдраагпанкмаледцы|'ремнаюе, куейнш-е кшеышрткеытртапоракюлгнаенгеурнь МЭШинЗНЫк жок олжага баткан мотористщ ©з ыктиярымен есаз шыркап салтан^^' °йда барлыгы Алтай койнауымда момакан жаткан Бек-Алканьщ п'рш|*л|К вН' \" бар, журек согысын б|'лдфген-ай. Енд|'п свтте жартыкеш ай элп арыстан ТЫНЬ1Сь'н, арандай аузына юрген. Тешректщ жукалтац жарыгы жогалып, тун/У ~ б^АТТЬ|Н ки|'з уйдей коп-кою комагай карацгылык мецдеген. ' Пн ^пкан омарОтасышымжеИзеттттее, мжоонташдаажгыагыупй,дзеанрыетпатекпуттбаостыыпр,габнаэййыерлкгаелаМ1п ТЫ4~ТЬ|Нлап мысыктабан4ай беттеп кеде жатыр еде | _ м_не осы ек-,_аК/ ею тана сез гой Ер*1кт, _ Аманбысын, азама ГЬ'уСЫК азаматым!» - деген аН урган ак, т'1леуд'| еспжгеенр туб1ненжетк1зет1н...«лма ^ ^?| взекУ\\ жанга тфшшгщнщ мэн-мазмуны еркектщ аман журмеу! мум жаныкды жарылкар имандай сез, тфнектеп жиган дуниен га с0бид-,н санасындай алансыз ер|- шыншыл Т1леук,ор кен'|лден шыкка1\\Т >когары №йып - тебеане койып багаларейелдщ ниет, 031ИД' езгеден елдек, Ер1К «аманбысын, азаматым!» маздап жанган махаббаты екен-ау. Рас, рас, Ч деген демшен бет1нд| шарпыр шапак,ты леб!ЗД|' тек кана Бекзаттан еститш. Алолосы асыл сезд| тек кана Ержке айтатынына кез1 жете ме... «Батана дукеннщ бурышында байлаулы турган ат ю'мд1ю екен?» — Терезенщ пердеан жауып кой, сырттан караган елге аквариумдагы балыктай кершерм1з, - дед! де, Бекзаттын, мойнына оралган б1лепнен босанды. Пердеш жауып келген Бекзат Ж1пгп тэты да катты кысып кушактады да, онын туктенген бетше ©з бетш куштарлана уйкеп-уйкеп ж|бердк - Сагындым гой, сагындырдын, гой, ара баккан арыстан. - Сагынбасам 1здеп келер ме ед1м алыстан! - Осы бф ею жакты есендесудщ барысында ез-езшен туып калган болымсыз уйкаска жарыса култ, мауыктарын баса алмай турып калды. - Еактщ 1лгег1н салдын, ба? - дед! ©З1мсшген Ерш. - Жок. Эа| ерте... моншага туст ал. - Баста, ендеше... Екеу| кушактаскан куй1 тас моншага юрди Еакт| ашканда, камалып турган куп-кургак ыстыктын, аптабы беги шарпи сыртка умтылган. - ©ртеп-ак жаккан екенещ. - Сенен немд| аяйын. Сагыныштан шыгар... - Ыстыкка куйт елан дегенщ бе? - деп, Ерш ез1лдеген болды- Б1рагч баска-баска, бул Ж1птке ©31л айту жараспайтын. Балшыктан тертбурыштзп колапайсыз сота салган сеюлдк тортбак денеа селюлдеп ракаттана кУлгеН' еспген, суык та суеты ак сур бетшщ жайсандана жадыраганын керген пен жок-ау, ей, жок. Кытыксыз, кылаусыз жартастай болып жаратыла салган Р ©зге езеюп жан 1шек-алеа катып култ жатканда, миыгынан гана сал жь1М1 турып журе беретш. Асыкпай шешше бастады. - Мен дастаркан жасай берей'ш, - деп, шепншектене шыга берген Бекзаттын, иыгынан устап ©зше тартты. - К,алсан,шы. 740 е>...
- туу, колынныц «.аттысы-ай. Оуел! Сен жуынып моНшанык табына каита келермш, казф тым ыстык кой. ШЬ|К, содан сон... басып шыгып кегп. - Еакт| жауып, ептеп «Мунын, першщ кызы екеж рас, - деп ойлады ене бой. 'РЗК ракагганып отырган омарташы. - Судулыгы Айнаньщ шиРег1не де ез1не магнитше тартар сикырлы куш бар. Осы мен! кержактын Г А дуалатып коймады ма екен. Егер ондай куд1рет колынан келсе басыбайлы байлап алмас па ед1. Бэлк1м, „кыз кылыгымен, деген'свзТе и,Г Не алыстамайды, не тым-тым жакындатпайды. Буд не сонда » М ар' - Менщ сенен баска ешк1М1м жок. Казактьщ «кез1мд| ашып кергежм, аузымды ашып суйгежм» дейтп-п осы г. т©рт бодып б!р жыл бойы шыгар. ЕкI кез!м кутемт. Тежрм-ау, неге гана екьуш рет келмейд! екенсщ жылына... _ Жер шалгай, эйтпесе аптасына ат сабылтар ед1м. Тыныштык- Сыбырласып, сырласкан тесектеплерден баска кулл| елемнщ журег. токтап калгандай тым-тырыс. Моторист-майдангердщ влвулайы таусылган ба, элде бф бурышта уйктап калды ма екен байгус - ейтеуф, сап болган. - Жасым улгайган сайын, саган деген куштарлык кулпыра тускеж нес. екен?.. - Махаббат жас талгамайды, бак, бас талгамайды деген... - Буд езщ шыгарган макал ма? - Еркелей култ Ержтщ мурнынан шымшыды. - Мен шыгарган макал кеп, эттен,, жинап журер адам жок. - Банде ме, Ерш, мен сеж алгаш кергенде: кезщ неге шепр, 613 сек1лд| кере аласын ба, влде саган кегерт керше ме дегежм. - Ие, С0ЙТ1П катьфгансыц. Од кезде сен кыз едщ... - КвР| кыз де... - ЖИттщ кеудесше басын койды. - Журегщ аспай-саспай согады, ал менЫ тарсылдап аузымнан атып кеткел! тур. Менщ 61 р байкаганым: сен катты куана да, катты корка да алмайтын сеюлдган. Кднша кумар кандьфа аймаласан да, туда бойьщнан салкындык сезем. Кез келген уакта бастап, кез келген уакта аяктай алатын... - Мумкщ, - дед| енд1Г1 сэтте есшеп, кезше уйкы тыгылып, маужырай бастаган Ерж. - Биыл бал сураушылар кеп пе? Бекзат эцпменщ ауанынан ауа жайлы суык сурак койган «арысына» СЭЛ акпелеп калды ма, ундеген жок, мурны пысылдап сулык жата берд|. - Ек! сума бал экелд!м - ек! фляга шыгатын шыгар. Таза ер! мелдф. Маискии Аеп килограмын бес сомнан айда. Юм тексерт, бшп жатыр. - Тым болмаса жалгыз тужнА1 есеп-кисап араластырмай кисан ед1- балдан да тэтт., балдан да кымбат нэрселер бар емес пе... Бал дегежм п богы емес пе? - Жылады. Долылык кысып емес, незж екпе^еН ыменУсипап *Ь1м-жырт жылады. Оньщ жаска толы жанарын аюд|ктдеи куй1п_ ^п, тамагынан и!скеп мек.ренген болды, бэР!б!Р алгашкм^^ куИ,П екен ж ^анган жок, уату ырымы уш!н жасалган жасанды ^ра Салуга —фе Д6Т1
берген. Еркепнен айрылып калу - Бекзат ушш ©Л1ммен бфдей ед|... Ал Ер|к болса, эдеттеп салкын сабырымен асыкпай, буйфшде булшлдеп ж атКан эйедд. езше икемдедг Ертешнде ерте турып кетуге ьщгайланган омарташы кеше кештен бер. сэры масадай ызындап, миын шаккан сурагын койды: - Кеше дукеннщ алдында байлаулы турган шабдар аттьщ иеа к!м? — Б|дмейм1н, — дед! жиылмаган тосектщ устшде шашы дудырап уй^ь ояу, мен-зен, отырган сатушы. - Аузы-басынан арак сасыган бфеу м\\н\\ 1лы- п келд| де, менен бф шелмек «Портвейн» сурады. Бейшаранын, 45 тиыны жетпе' калды. Усп-басы адам карагысыз юр жене жагымсыз шс шыгып турды тез' И кутылайын деп, акшасы жетпесе де бере салдым. Ат байлаулы калды. е3, ж К болып кетп. К,ылыгына Караганда корш1 ауылдан мше кашып келген-ау. - Кисынды айттын,. - Сенбегешн, бе? - Не нэрсеге де куменмен карау - едет!м. - Сен баягыдан осындай един,, ешюмге сенбейтшан. - Баягымды баяндап беретшдей, тесек стажын толган жок ед| гой. Келгенще учинил жаз. - Б|лем деген кгаге ол да аз уакыт емес... Неге сондай екенбЫ - Кандай? Тойганнан сон, токтынын ел топырак татитынын айтамын да... - Жэ, тэжжелест калармыз, уйще не сатып аласын, соны айт, - деп, орнына турып кише бастады. Осы шагын гана аласалау уйдщ дэл ортасында тфеу| сек1лд| серешп турган Ерш Бекзаттьщ жумыр денесш жана кергендей кадала карады. - Йемене, бф туннш 1шшде арыктатып тастадым деп турсын ба? - Эй, осы жалт-жулт мшезщ, орып тусер ллщ-ау менщ дегбф1мд| алатын. Екеу| ею босагага суйешп, бф-бфше телм|'ре тесшп турып калды. -Мененд| сеш кайтып кереалмайтынсеюлд1мш. Бул-акыргы жолыгуымыз ба деп коркамын. - Турмыска шыкпаксын ба? Элде бул ауылдан кашкалы журсщ бе? - Мен куйеуге тиген куш, Буктырма тер1С агар. Ал кашу жагына келеек... мен оз|'ннен сурайын деп ед1м: осыншалык мол акшанын кереп не, мумкж, сен кашкалы журген шыгарсыц. Бекзаттын сурауы туйеден тускендей болды ма, Ерж жауап берместен тушле ойланып турды. Турды да: «Акша мен айел ер-азаматка ешкашанда артыктык жасаган емес», - деп, еаюп окыс ашып шыга жонелдг *** Ерж ауылдагы барлык, шаруаларын тындырып, керек-жарагын туге ^ болтан сон, тунде тогай арасына аркандап койган кокбеспж же егеН уйше келдк Кдраса, ыкпасы ашык калган екен. кайран кала атын ^ куш аулага юрди Кекбесп кулагын лге коре ете тусп. Тура ес1К 7«ё>
тус1П уйктап жаткан алба-жулба адамды ! турып калды. Кекбеспн! байыркалата аркасын!!^ баЙКаган ЕР*>< те сескене жет1М балаша кол-аягын бауырына ала буЫст КЭГЫП А'кгекке байлады да жакындады. Усп-басы адам керггаз кю-кожа КаН маскУнемнщ жанына шашы куйын ургандай дудырап б!Лтеленген Кю Г УЗЫН б°ЛЫП 0С'П кеткен жеткен бетенкеш шулыксыз суга салган жене аЯГЫНа 0бден тозыгы керек,бауы шиеленген, ауынын, ен!Р1н!к бюден^Т.- Шешпейт1н б°луы сумдыгы СОЛ - жаткан жер!, жамбасы су агтк.на уимеС| «лынбаган. Ец аУ/ *азган- КегеР'п' хезшщ асты келк.лдеп кеткен 'бе?!\"^3™\" сезбеге”- тосыркап, эр1 жшркене карап бфаз турды да таныгысыз. Ер1к давай, акеннщ торЫде жаткан жоксыГде^Гмас«Г ТУР™ЛеП: ™ барып адкам-садкам жагасынан жудкыдады - былк I оянган жок. Еккешп тур, таныси деп Ойдадь,. бСресе^ ын^Гкен керген сек|ддк Ун,де жакындап ед1, туда бойынан му«к!ген жатымсыз „Т™ тыжырына шепн,п кетт,. „Кайдан кеРД1мг. Маскунемнн оянар тур! ж„к Усйнё сар етк.з.п куя садатын манайда су жок, амадсыз тать, да тепк1деп едб боТр! бодмас ынырсыды. «Е, еитеу.р, бойында жанын бар екен, вйтпесе мен вдт|рд| деп, пале жабар ед|». ^ Эрен легенде басын калкайтып отыргызды. Белггаз адам еуел1 «кайда жатырмын» дегендеи жан-жагына мржие карады, содан сон тана желкеан еаней касып, жанарын Ержке кадады. - Кудай бердП - деп, орынан куана турды. - 1здегежм сен едщ! «©лмегеге ел! балык» деген осы, Ерж. Аманбысын, кластасым! 031Н кушактагалы умтылган маскунемнщ кеудесшен жактырмай итерт калганда, ол телтфектеп барып тыран ете тусп. Котерем сиырдай орнынан арен кетер!лген. Котер|'лген сон буынын мыктап турып бектп алды да: - Танымай турмысын, Карабауыр. Баягы кез1м болса, аягынды аспаннан келпрер ед1м, - деде Онын ебден арак отт лайланган коз! кен ашылып, канталанып кеткен карашыгынан болар-болмас от - ел: де мулдем сене коймаган ашу ушкыны, белюм, намыс шогы жылтырады. Кара нардай кайкайып турган омарташынын жулындары д!р ет|’п, б!р турл1 сесекешп калды. Осы сескешс он шакты жылды арата салып барып, 1здеп тауып алганына кайран калудан туган-ды. Кайран калмаска амалы жок ед|’, ойткеш ол «карабауыр» деген намысын шабактар свзд| жалгыз-ак адамнан еститш жене кек кайтаруга шамасы жетпей, бейамал куй кешт 1штей кектенетш жене де анау и1лген кус канат кастын астындагы аялы Кара кезде ембе жылт еткен ушкынды да б1р-ак Ж1пттен керген, керген сетте гана асу бермес асау мшез1 пес тартып, мысы басылатын. «Сол, - деп дауыстап Ж|берА|. - Сонын 031. Таган гой мынау?» Ио, онын алдында адамдык сыиыктан айрылып, ербшп турган маскунем мектепте он жыл бойы б1р партада отыр , Алматыда бес жыл катар окыган, аспирантураны тауыскан, ешК1М ., Жерге тиг131п кормеген Ж1птпн султаны, кыз-келжшекпн сыртта \"Кудай-ау, бул кайдан жур? ©лмеп пе ед|?» сблк етт, саскалактап ~ Иэ, мен вл| Т1р1м1н, Карабауыр! - деген евзден °йын жинап алды. (Э7«
п1' Мыкты екенан онда. - Бада еш нарсе аузына тусе тусе койган Жо жаз, •Мды 1стейс1« ШОМЫЛАЫрайь,н- Тек айт^анЫмды айдаганыма журеан, айтактаганыма уресщ. - Крк есепн болайын, кекетай. - Шеге тусш аягынан кушактаДЬ|. . 3еКеабдёнКГкетЬеНкенс1й, Карабура» (Бул Таганныч 61Р кездеп лакал а1Ь| ед1. Бупнде оны ешк!м де булай атап, эспенатпеид,). Адамдыктан кер| азЬ1П| маймылга айналып-ак кеткен екенан». Колы-басы дф1лдеп, аш аруаксеюлд! енбектеп журген мускж, расынАа да, орангутанга ете-мете уксап кеткен. келт- тЖуреа, ртубраеснтыд|к.та-рТгаера| ркноарпжыалнадысаалкгтаанрыкепк,мвоейрытонлештепленмеоккттща-тбефкт(ен УШЫП _ кунге шагыстыра суырып алганда, мойын тамыры б1леудеи маскунем тобыктай жуткыншагы булюлдеп, коз1 багжан ете кдлды. Кебераген быт-шыт ерн1н жалап, жаранын, орнындай унфейген уясына юрт кеткен кез1 жыпылыккага енфеп ж|берген. - Кулын, болайын, Ержжан. Сук саусагымен бф нукып канылтыр тыгынды 1Ш1не юрпзе ашып лактырып ж1берт Таганга: - Аш аузынды, - деде Анау бебеж1п коршгенше анырайта аузын ашты. Жуылмай, аттын, тюнше туб| карайып кеткен тюн аксита, кып- кызыл болып угрейте ырситкан енешше булк-булк куйып ед1, ашырканган да, шашалган да жок. Ер!к тан, калды. - Тагы да, - дед| Таган тамсана умтылып. - Тагы да бфер тамыз. Агынан гер| кызылы тэуф едк «Иттщ 1Ш1не сэры май жакпайды» деген-ау. Дегенмен, осы Карабураны ез1 айткандай кек есек ретшде пайдалансам кайтер едк Омарташы ез ойынаез! куанды. «Бич! Ие, ие, кез келген бичт1 жумыска бишпказ-ак салар куш - арак- шарап. Анамнын агаш кубгане бал сьфа ашытып, кунше бф литр жуткызып койса, бар жумысты осы аткармай ма? Табылган акыл». - Ей, Карабура, сен маган ерт жур. Аузыцнан арак, алдыцнан тамак кетпейдк Рас айтасын ба, алдамайсын ба? - дед1 ек1 кез1мен Ер1ктщ колындагы шелмект, 1Ш1п-жей. - Иен тауыч басында арак заводын бар ма? _ Арак заводы жок болса да, сыра заводы бар. Шырмауык салып кайнаткан лтаидын бал сырасы грузиндердщ виносынан кем деп мм айтты. Да, да, - деп тамсанды. - Медеуха... 1шкенмш... айда, ерд1м соныннан- милициясы, дружиннип, он бес тэул1п жок бостандыкка аттанайык. ТеК знэуыцнэн тагы б|'р жутк,ыз. гУМ~иЖуТаСЬЩ' 0СЬ,НЬ,Н бэр! сен1К1, мен !шт жаткам жок. Ол аз десек,мыиа сумканын 1Ш1 толган сети горючищ... - Кулдыгын болайын, Ержжан. Б|лемш, сен бала кезщнен 1Шпейт1НС1!Нн-. Меи 1**0)
' жы дайынмын, бфак- Керш! ауылдан мшш кеткен атты пеане кЯмТа «Кулым болатыньщ рас, - деп ойлады кекбеспн! ШЬ1ГЯ„ РУ Керек ед'- жауып турган Ер1к. - Сасык сэры сырамен суара берсем 'П'тКакпаны мь,^п салып берерсщ». Р °ерС6М' Катын суына кеШр _ Ауыл арасы жакын, атты ездернак 1здеп та\"ы ЙР УР™тты да, аузын тыгьждап, деп аталатын асуга карай желе-жорта женелгенде, маскунем жГпт сокынан ерген тазы иттей жаяу сумендеп едк Ол ацшынын фйганда, басын шулги аяндаган кекбестшщ -пзпнт калжырап к,алыцк,ырап тартып аялдатады да, ендненд! куйрык тттесп-ау деген кезде, такымын к,ыса сау желе женеледЕ Асудын дэл алкымына такалганда, аттан туст, жан тер| шыга енлккен бала кезп досына, каз1рп «кулына» арактан молырак, 1шк1здЕ - Сеш аттык артына мшгеспре алмаймын. Жол узак, тау биж, жас мал енгезердей ею жИтт! катере алмай Кызыл май болып, екпеа кушп кетедЕ Б1здер к,айбф кацбактай жежл едж. Екеум1з де бурынгы палуанбыз. Казакша курестен... - деп мыскылдады. Онын жатып атар ежуасын угар шама Таганда жок едЕ Кез алдында колбендеген арак-сайкал тана ежелден калмай келе жаткан кежлдеандей кылмындап, кезт к,ысып жымындап жетелейднай, дедектегп-ай. Элан-эл1 ез-езшен шелдеп кургап, ез-езшен жыбырлап жоктан езгеы дэметт турар ен,еш, кулагына «шиш» деп сыбырлап турар азгырынды «аксайтан», тамырынан кан емес, ебден !ш1МД1кке айналып кеткен ап-ащы бф нэрсежурт, шаршаган, жудеген, тозган журек- бар-барлыгы кейде 1степ, кейде |стемей калар милау бастын баскаруымен, ею аяк,ты сорлатып келе жатыр едЕ Таганнын, он ею мушеа, буюл адамдык, агзасы азып, басшысы есалан да есерсок шашылып кеткен шаруашылык, сынды кетеу| кете, ебден шамасынан айрыла шалдыккан едЕ бул шактагы онын, организм! Гитлер тусындагы Германия сеюлд! зобалан, зорлыктан, орынсыз шабуылдан, жынды сурей катыгез жур1стен титыктаган едЕ егер аттын, куйрыгына бф шолмек арак байлап артыцнан ертт отырсан, Таган сиякты маскунемдерд1н етпеттеп туап, жер тырмалап калганша салпактары сезаз едЕ.. Кекбестшщ тес айылын тартып, ем1лдф1пн тарылтып болган сон, Р1К атк^ кайта конды. Жагасы жайлауда, мойны сорайып, эрозияга ушь.раган даладаи сортанданган бетшен айгыз-айгыз тер соргалаган Карабура да ер ит ор ТУРДы. - Менен кез жазып калма, - дед! артына бурылып Ер!к. ~ Кап тауын асып кетсен, де, юдеп табамын, - дед| аган. -д\"“\"^ЗАежет'с1п Келе жаткан жокпыз. Б|рдейм13. жамбастай артына карап отырган ~ Неге? - деп тацыркай сурады ерге бф °марташы. .. Сонда коршауда - Былтыр ЛТП-да емделгежм бар едЕ СоНАа^бИсылап кузететшдер де, УРген маскунемдер де, сол маскунемдерд! сырт ______ _ -
: тСаОЛкемтаесаклунмеамйтдыенр.дА! йсыырртмтаасйыбба/крыелу(ап- к|'ушзтеет, еепк'|н'ндшерюА-ескьа,0штЫП ^ еШ|^й Ер|'к лам деп жауап берген жок. «Мына итт/н акылы азб Э ЛаУзап - Оны омартага барганда тексерт керерм|'з. Дегенмен ЗН ба' \"Аепойл найзаламай, алдап жумсау керек-ау. Мундайлар артына кап НаМЬ1сь'н ор^ Ашуланган куш уй1МД1 вртеп кетт журер». Арттан: - ©зег!м ^ Кекш,л Ке/Ь'3 деп курайга какалгандай карлыккан ун есплд|\\ ,М 0ртеН|п баРа^41, - Асудын устше шыккан сон, тамак ж1б1тем1з ШыАлаа '\"АеА''деагь,Н сипа;-. камшылады. Шаштынын устше алдымен шыккан Ер|'к сонау етекте тама л- б|'р журт, ейтеуф, жансеб|ддшкпен ©рте карай |дби тырмыскан'Р °ТЬ1рЬ|''' мУсвП|Рге карап басын шайкады: «Кандай сор екен айдап кеде жаткан Би1к мансап, уль, максатка ©рлеп кеде жаткандай жанталасуын бейшаранын..» Таудын устшдесажмеалле-мсажлкбыанр. сОогсаыдые-нафй джщел«»Удстешп,е ©шдаепнкгаем ж ЛЛЫН ШЬ1Га келсем, алдыБмундаанн былай жасыл тусп жайлаудын шыбынсыз жазы бастал^ злы: адам Ыр ко ып ке4ес ашып отырар жумагы да осы; эз!рше техниканын т1а тимей, куйкасы'тын, агашы ас**, шадгынь, жайкалып.хоиа гул! буркырап, булактары саркылмай саркырап турган да - осынау кенконысты, бейб|т ©р1СТ1 Шабанбай жайлауы едг Омарташы Ж1гггп алтыны калгандай асыктыратын, алыстау узап кеткенде, уз1лмес сагынышпен езше шакыратында анау кекке шоктыгы тит, устшен карга ушырмай жаткан кекмунар таулар,кез кытыктар керкем керш1стер едг Туган жершщ кайталанбас эдемшп, бейке бф, эн салып тургандай жанынды жангыртар эулиел1П осте жалыкгырган емес, кайта мын жылда да Т1зпн узт кетпес ынтызар сикырмен байлап-матап тастагандай едт Ержтщ табиги калпын сактап, жараган аттай жайсан куаг берген Алтайдын тылсым тыныштыгында каздай калк,ып, уйректей жрй журген жайы бар. Онын маужырап кеткен мамыра ойын Таганный ырс-ырс еткен еншпеУ' бузды. Аяк жагына кеудеа эбден титыктап сырылдаган аш аруак келш куладк - Урттат анауыннан... ©лпрмесен! 2 шайкадмаг А6П аталатЬ|н шь|и Алтайдын мэнп жыгылмас, шакИ** пу“ше11УЫ СЫНАЫ ед1- м1не' ось|на ш1лден1н ми кайнатарыс^ б!сталып Тыны ЖЗТаТЫН- “У3 есаулы шыннын алкымынан ■Ка^ын «ы. Г атГ аР\"ЫРаГаН ЭЗенге айнала™н суды жерпл,кПй=*° ау Сол есюеср я ГаЛЫ ка~а'а~ша'ан, одан бер| де мын жыл вт№\" . жакындаганда та?-С Жа™ аК айран болып басталып, Таулы Алтай молд|'рлент баоыпУОйАЫЧ °мыраУЬ1нан сандаган булак саула\" к барып Обька куятын агынды езеннщ солтустМн алтаи*» та
;ж'аз€Е\"ЕЕЕ“™“ГН-Е:Р--:=’= мамырлай кошуш. едн МЫе, сол Катын суына Тихой (ТихаяГоТ\"\" ^ етекте Осы б!р шагын езеншн ерекшелИ сол, Алтайдан м»к| ,! Т'\" куятын' адса, «Тихой, керганше терен сайды хуалап куншыгысед агатын ^ аккан езен токтап турган су секМ тол.ынсыз, айрай-шусь,з, жыхджырт жатар ед|. БОЛК1М, сондыктан да «Момакан, деп атап кеткен сек1лд|, Каты“га куйган Момаканнын молдф суы б.разга дейж ашулы езеннн аккула суына косыГай русы бузбастан катарласа - жасаласа агып барып, кушт1„1к Ь|ркына К9нгенда^ 03 бояуынан, 03 келбетшен, ез тагдырынан айрылатын жарыктык Дел осы удкенд|-К1Ш1Л1 ек^ езеннщ куйылысындагы алакандай жазыкта агаштан киып салган керю<едей уй тур. Арпалыскан олемнщ елепнен, дацгаза да мазасыз тфцлл1пнен кашып келт, немесе улы шерул; коштен адасып калып, жападан- жалгыз калган бул уйдпн, иео — 613 жогарыда онпме еткен, Ерж еомд! омарташы Ж1Г1Т. Алматыдагы дене тербиеа институтын бтрген, курестен спорт шебер| Ержт1н жалпак дуниенщ барлык кызыгынан жерт, атты адам арага бф конып, (онда да жаз айында, кыста жан баласы катынай алмайды) врен, жетер ит влген жерге кетутщ сырын ештм де б1лмейд|. Бул уйдщ ала жаздай анда-санда келт турар жалгыз-ак конагы бар. Ол - орманды ерттен коргаушы, вертолета Ж1Г1Т Прохор Александрович Лаптев. Омарташы мемлекетке тапсырар балды осы кюден берт ж1беретт жене улкен жермен арадагы байланыс тек Лаптев аркылы жасалар едк Каз1р мунда бурынгыдан ары тыныштык. Катын суынын гур1л1 осы внфДЩ ешкашан толастамас музыкасы сек1лд| едг Зейш коймай тындаган адамга тек жалгыз-ак еуенмен кулакты тундыра шуылдаганымен, сан турл1 гажап ун шыгаратын; айталык, коктем туып, ак жал толкындарын аспанга лактыра тасыгандагы аркыраган даусын каз1рп тамылжыган тамыздагы орташаекшнмен аккан сырылына уксатуга бола ма; ол, куз туа, жуасып коныр оуенге басса, кыс айында кысыла кынсылаган кубф-сыбырга кошетш. Бул езен ондай катты аязда катып керген жок, тек жагалауындагы суга тагзым ете бас шп, тамырына !лшт малынып жататын агаштар мен жардын, жиеп гана муз моншак тагынып, жылт ет1п куншн, коз1 шыкса, кыз оцфшдеп маржандай жытырайтын. Катын суынын агыс-ушне уйренген адам баска жерге барса, тун баласында езеннщ гур1Л1не Уйрент алганы сонша, коз 1лмеуш1 ед1. Ал ботеннен келген кга бул уиде уиктаи алмайтын. Табигат ием13 бар байлыгын уйт-теге салган туктрдщ ез кызыг азыгы взтде, когамдаскан ем1рдщ занынсыз-ак огейамей гумыр кешт \"Р еД'- Дегенмен, осы «сен тимесен,, мен тимен» онаша да, ей ^т Т1рл1к ' басты пенде екеш рас болса, жанын жеп, жалыктырады-ай, м1Нез- сагыныштыц, дабырласып сейлесер, айгайласып урсысар * сан ^Улкын, кол берт амандасар кошеметт, карасы бар, агы ар с ™ бет-жузмн кексеп муига батырады-ай... Б-Р-^^ь1^ЫвНт:!Сз!п:Л:к;пп1н жапкалы, барлык гумырын кадфЛ1 халкы, жагалаи ур Шешес1 - К0Рген улы той» деген улагатты созд| имандай тутып кел -Ом*
Нюра Фадеевнага да к,иын тид|. Ал Ержтщ жары Айнага К,ап тауын асьщ к де бэр1бф, куйеу| кайда - бул сонда, косагымен коса агарудан езге 6Тсе да максат та жок. Тау койнауындагы жалгыз уйдщ куйбщ-куйбщ Ша^Ман жалыктырган емес, бел! талып шаршаган да емес. Куйеу. эр жылдьщ о мезплшде ауылга аттанып, ушкан кустын канаты талып эрен, жетер кузар Сы басында енео екеу| тана калатын. Енес! жасы улгайтан адам, онын, уст!не ^ жарты жыл болды саржамбас куй кешнп, тосек тарткан сал ауру, ек1 аягын ба ' алмайды, онын асты-устш тазалап, тамагын эзфлеп, сусын жуткызып оты^ да Айнанын мойнында. Ара багу - колы б1лген адамга эуреа жок таза жумыс ездер! жайылады, ездер| енбектенедр езш гана емес 0згеш де асырайды, тек уагында тексерт, дер кезшде балын жинап, ауру-сыркаудан сактасац, Шаш_ етектен байлыкка батырар берекел! шаруа. Бфак бул уйде ара оаруден баска да тфшшктщ 1<аз1 мол. Тайынша, торпагын коса есептегенде, оннан асасиыр малы, бес-алты жылкы, елу шакты койдын, кыскы азыгын дайындаудын, ез|. ак ерлнзайыптыларды суршдфт жыгатын. Эаресе, бфер кун гана ашылып калган мезплде топелеп жанбыры куйып турар олкешн, шобж шф1тпей, корта уйт алудан азапты жумыс жок,- Когадай болып бойлап осе беретш балдырды шалгыннын, малга жугымы аз, кырдын бф туп курецсеане бф шемелеа татымайтын курайлы келедр сондыктан да мая-мая тшен дайындамаскалажыц жок. Эуел1 кос Т1Г1П, шабылган тшенд| сонын усине уйгенде гана, ш|р|тпей кетпрт алар едк Екьуш куннен бер| гана кабагы ашылган куннщ эр сагатын пайдаланып калу ушш жалгыз 031 жанталаскан Айна ертеннен кара кешке дейж тыным таппай шоп уйедг Онын, ара-арасында уш биенщ алты-жет1 уаксауымы бар. К,ас кылгандай куннщ дел Ерш кеткенде шайдай ашылганына налыды. Ал енеанен кайран жок, кайта-кайта уйге жупрт несебш тазалап тамагын берш, еуре-сарсанга туст жур. Талай жылдан бер| шындап шаршаганы да осы шыгар. Ею иIнI талып, аркасы удай ашып, ею алаканы мен табаны куйт, туж бойы уйктай алмады. б!р жагынан кемтрдщ де аЬылап-уЫлегеш, оз-оз1мен кубфлеп сойлегеж, «кудай-ау, неге алмайсьщ» деп зарлаганы буган да запыран болып тит, корер танды коз1мен аткызар еде Отыздан асса да оцш бермеген сунтак бойлы, улкен кара квзд|, ак куба, денгелек жузд| Айнанын, келбет! ею-аккунде кестраздент, согыс кезтдеп эйелдердщ кебт киген-дк Таудын куш тез батады, жай шыгады. Бупн де кунгеш жаланаштанып, тер1С карап уйктап жаткан алып аюдай децкиген таудын ар жагынан ынырана котер1Л1п, ен, еуел! карагай, самырсындардын, кыл ушын жалап, карсы таудын беткейт кыздырып барып, айлактагы жалгыз уйдщтерезеан тлплеген. Айна едеттепден де ерте турды. Еак алдындагы устш шатырлап, К0МаН калап койган пешке от жакты, пештщ устшдеп шойын казанга су куйАы- ^ет1 колын жуып, Т1лерсег1не тусетж шашын тарап, тебеане туйдЕ Табигат сый^ тарткан кел-квсф мол шаштын, уйысканын жазып, тарап оруден киын нэр^ жок-ты. Ыза болган куш кес|'п тастамакка сан рет окталса да, енесЕ «КайшынА^ жалактатпа, мен олген куш киясыц», - деп, келюмт бермейтш. Енес1жНс®^ ек1| етпейтт Айна лажы таусылып, «койдым, апа, койдым» деп, бетжен суи Ене мен келш арасындагы сыйластыкка толы карым-катынас эншейж «в
р К1Ш1Н1Н 1зет тутуы гана емес, жо-жок, одан'геп] ТРП керуге уласкдн суЙ1спенипл!к едк Сондь.ктан да -,б^ ТеЛеГеЙ шын жаксы шешеа мен кызындай сыйласатын. «Кудайга кун .ь'СЫНАарАай сырласатын, сеж жаксы керем, келтжан» деп, Нюра кемтп б°ЛСаМ Аа' улымнан гор! Айнанын, кулагы Катын суыньщ курк1р|Не ан ЛЫП~ТОлганатын- жаш!кке дамыл таппай б1р юрт, б!р шыгып гу!лдегРы ^иВДТар Т,3‘ЛГен агаш уйренген. Кора жакта этеш шакырып тауык ,т Р ЫК ызьщына ебден ауданындагы кус фермасынан вертолетш! ж!пт вке^ТертеГбро^кГ\" балапан бупнде урык шашып, отыздан асып крткрн я„а„ Р Р теки он Тайганын арасындагы ак тауыктардын кебейп кеткеш со„шТа«Гау«' асып, 03 жумырткасын 03,не беретж. Жапандагь, жалгыз уйде 1ш1п-же™1н „еб!р тур-тур, ыргын, ас та тек - ит басына |рк1т теплш жататын. Тш1 тада ем'Р баки 0Спеит1Н кекеню, жем|С-жидекке дейт Прохор Александрович Зырянь каласынан кап-кап кылып жетюзт тастайтын. Пештщ устшдеп казандаты су жылыган сон, жез куманга куйып Нурке кемшрге (ауылдастары Нюраны Нурке деп этап кеткен) апарды. Ол ояу ед!. Коршктен бе, 0лде ею аягы сыркырап тынышын ала ма, атеш алгаш шакырганнан-ак, кыбырлап, жетю'ршт ояу жататын. Темфтосепжнаякжагына байлап койган кайыс белбеуден тартып басын кетердк Айна да жастыгынан демеп, аркасын тиянак,тап ь^ойды. - Шуюр, кун бупн де ашык екен, - дед| Нурке кемтр кел1ж куйган шым- шым сумей бетнколын жуып. - Иэ, шайдай ашык, апа. - Жалгыз ©зще киын болды-ау. Менщ тур1м болса мынау, тобан аяк болып ас 1шт, аяк босаткан. - О не дегенщ!з, апа, осы кунщ!зге зар болып киналмасак. Ер1к бупн келер. Нурке кемтр сау кезшде дерет алып, намаз окып едеттенгенд1ктен бе, узак жуынатын. Б1р колымен жез легендЕ еюннп колымен жез куманды устап турган Айна енеанщ осына туасы бткен юрпияз тазалыгына тан калатын эр| суйанетш. Каз1р де сел жымиып, асыкпай су куйып тур. - Ракмет, Айнаш! - дед! кос б!лепн, бет-аузын асыкпай сырбаздай сурткен Нурке. - Дуниеде ©з аягынмен барып дузге отырганнан артык арман ар ма екен. Жас балаша астыга жаялык тесетт, артык-ауысты саган тасыть'\"\". - Ештене етпес, апа, - деп енеанщ сезт белдк - Жугып калар деиан бе? Осындай жумысты арамсынбай-ак аткарып, жанын сактайтын адамдар бар емес пе. Элнак жазылып кетеаз... маган шеп жиысасыз... - Енд| кайтып турмасымды б|лемш... !шт,. Ею жнжен дем Шай жасалды. Ене мен келш оттыгь1 жылтырап; алып, карагайдын кызулы шогына каинага _ дед| Нурке, - унд| булк-булк кайнап тур. - Прохорга мын да б.р ра^ет, шайын узген жок,- пг.. (Л,нлшщ» ез1 кымбатка туап - Расында да, дендеп алыппыз. Дегенмен, ос У Жур-ау деймт. ,н ак жал толкыны кержед!. Шалкалай ашык, турган еактен Катын у ан 0Скен тау, таудын кыр Онын, ар жагында беткейже арша аралас ут< -0Т69
желкесшен жалдана ескен орманнын уштары шалынады. Кангылектеге к|рд| уйге. 0уед1 айнала ушып барлау жасап, Т1м.ск.леп жемт.к 1зАед|, нара сон стол устшдеп молдфеген балды гешректед|. Шаи шип отыргандар 0с н Уйренш!КТ! «тулжтерЬ» шагады-ау деп сескенбед!, жаскап уркшкен Де у Ара оз калдыгын жана кергендей ушкалактана ушып келд1 де, бал сауь1ЖТТоЬк|,. 1Ш1не кона калган. Конганы бар болсын, коималжьщ тэтпге белшеанен батЫп тырбандады деран. Айна ептеп кана канатынан кетерт альт, тиместен ад' алдына шыгарып тастады. - Аранын, адамнан айырмасы болсайшы, - бДа6Дл1сеокс1ылд|к.орК1уНн1дсеп*рдм|нУТ Кият мугдарлап отырган кемтр. - Жиган байлыгын да КУН1 малтыгып ©леан. - Айырмасы к©п, апа, - дед! ыдыс-аякты самаурында калган ыстык сумей жуып отырган Айна. — Аранын байлыгы адамдар ушин, ал б1зд1К1... б|зд1К| вз1м1з ушш гана. -Тектуб| тыныш болсын де... Куш ертен жиган-тергенще ие боларурпагын жок болган сон, дуние-боктын кереп не? Шыр еткенге зар кылган твц1рДщ телкепне не дауа... Айкара ашылган еактен анау жап-жасыл тауга карап отырган кек кез кемп фдщ коламтана бастаган тозынкы жанарында кю аяйтын арманга толы мун бар ед|. Кун шалмай кагаздай агарган, эбден эж1м айгыздаган жуз! сазара катып, ерш дф1лдед|. КелЫ апасынын аузынан шыккан осы бф вкУшке, окпеге толы алгашкы сезд| тосыркай тындап отырды да, дастарканды тольщ жинамастан асыгыс шыга жонелдк «Албасты басып, алжып отырмын ба, кайдан гана айтып ед1м, - деп озше 031 урысты Нурке кемтр. - Жас балаша мепелеп баккан келш1мд| ренжтп алдым-ау. Бала деген немене... итте де, куста да бар. Жаксыдан жаман туар - бф аяк аска алгысыз, жаманнан жаксы туар - адам айтса нангысыз деген емес пе бурынгылар. Ол жылбыска К1М б|лан ш боп туарын. 0кес1н1н сакалына жармаскандарды да талай кергенбн. Апыр-ай, Айнашжан екпелеп калды-ау...» Айнашжан енеане ттп де ©кпелеген жок едк Сол жупре шыккан Калпы казыктын басында 1лул1 турган ноктаны б|лепне 1ле салып, тангы сакынмен жайылып журген жылкыларга барды. Жануарлар жатыркаган жок. Енеанен туа салып, Айнашка уйренген кулындар да тырагайлап кашпай, нокталауынз к©нген. Екеуш бфдей енелерше косактады да, аркан бойы кетерУп калган кунге К0зш карыктыра бф карап тшенд1кке баттады. Тобыктан тускен шык алгашкы жылумен жылтылдай агып, кербездене кешт келе жаткан кед|ншект|н балтьфын сулады. Шоп эл1 кебе койган жок, енд1 61 рер сагаттан сонг'анаж1110^ жарайды. Айна асыгыс аккан езеннщ жагасына жакындады. Жардынжиег1Н Ер1к орнаткан тактай орындык бар едк оньщ бетш де шык басып АымданЫП^ екен, алаканымен бф сипады да отыра кеттк Бул - Айнанын уйреншжт1 Рас, енеане решш б|лдфмедк Бфак кен1лшде кептен бер| келенкел! таР^н уайым бар, кобенст жаткан кудж бар, жалгыз-ак ыргакпен ет1П бара / ©мф1Н1н еткенд! койып, жыл вткен сайын, ерши тускен ©кап баор. аР‘ ^лмаИ кутылудын жолын таба алмаган. Таба алмаган сон, 1стеген сайын тау т л
балалай беретш жумысты алданыш тжуапражз атгеарсеын,наойкемлунт,ыоАзлетнанйщданасаау1ьа1гыг.сГь'ина^К°ЭАРааНП АЭ жаль'кканАай, анда-санда ТУПС|3 ТеРей ой™ батар ед!; кетер ед|. ' туАентт'к шагы откен Алматыга алып алмаТйуупзаазк оойтдыырнд,ыт.уцКгоизыдгеыннАа е/ке^лд^де^гыдГ^и беТ'Не КаЛКЫП ШЬ|га деурен - к,ыз кез(, бфге ост, бте кайнаг^. А\" КашанАап кеткен жастык есше туст1. Кыздар институтыньщ жаратылыстануйщ^4 туган~туысканАаРЬ| шара, колан шашын кос бурымдап вр|п, жанынан еткенада«ы жалт^ратар сулулыгымен талаидь, тан калдырмап па ед1... Курбылары шашын киып кузеген баиталдаи бодып жургенде, хас мандайдан как жарып таран, б!р тадын шашау шыгармаи орген шашын жалау гып жайнап, ж!г!т бпкеннщ аузынын суын курткан. Жас Ж1пттерд| койып, анау жаграпия пожнен сабак беретш бурыл шашты агаиды аитсаншы... Сугын кадап кырындап, сабактын артынан алып ! калып, зачет к,оймай кигылык, салды емес пе. Казак, мугалмдершщ осы б|р ! суйеккеанд! суйюмаз одет!, оаресе, Айнаныц жынына тиетш. Элг! бурыл шаш кыр сокынан калмаган сон,, институтты тастауга межбур болган. АХБК-га ! жумыска орналасты. Сойтт журт окуга оте кеш тускен езжен ересек Ержпен танысты. Айтып-айтпай не керек, Ер|к одем| ед| гой: кара торы, сунгак, боржен ; I1 де коз1 - азиялык, олпетже ойда жокта орналаскан европалык, кеплдф тарткан кез1 мен буйра шашы... Екеу| к,олтык,тасып катар келе жаткднда, колде жузген Г! аккудай аса жарасатьж, дос-жарандарынын, бор| кызыга да кызгана карайтын. :: Ерж курест! койган сон гана, тортпактанып толып кетп гой... Оку бтрген I жылы уйлендк Ерж аудан орталыгындагы спорт мектебже орналасканда, дипломы жок, Айна интернатта тербиеил болды. Осылайша он жыл омфлер! онды-солды, мен-магынасыз оте шыккан екен. Мамандыктарын тастап ара багып кеткендерше де осы жазда бес жыл толган. Тэнф|м-ау, сонда не кызык керд|? Корер кызыгымыз алда дейт десе, оз1 отыздан асып, Ерш кырыкка толыпты. Баягыда 61 р шал кемтрше «кешке берген айранынды урайын» деген екен, ендеше, гумырыныц аяулы шагы ертенге ауып, сарыкарын тартар шактагы конган бактьщ, консыган байлыктын кереп бар ма езк.. Айна артына бурылып ед!. Момакан озеннш жагалауында б!р!г!п жайылып журген жылкы, сиьф, койларды корде Тацгы салкынмен шык суына малынган ШОПТ1 сонылап копераз оттайды. «0й, осы малдан айырмам шамалы-ау мешн» деп ойлады. 0зше бупн тотеден уялаган азгырынды ойдан арылгысы келд| ме, Кдтын суын лзеге дейш кеипп барып, муздай суды бетже шашты . Алыстан, бижтеу тустан караган адамга жалан аягымен етепн туре су кешкен к , хынарын калын кайын, тал, толан-топшы, шырша-самырсын кем ага(^ анау копераз жайылган торт тулж, тутш: будактаган агао1 у , шалыкты аранынуясы - бор-бор! ертектепдей ересен одем! едк Кать У турыП; Казымырлана булкынганмен, соншалыкты сулу еА' “и ж\" буржкен ак жал ес!ннен жацылып ер!кс!з гашык боласын- жакыНАаСа^ас^0РеРс1к Суп-суык толкыннан шошынасын ер! кумарпаз куитфлыкп*.^Уна суынан т!с!нн!н сыркыраганына карамай комагаилана жутасьн
унд| шайына канганына карамастан, Айна да уысын толтыра жутыП-Жут ж|берген. Эйелшщ осы 61 р эдетж ЕрIк койдыра алмай-ак, койды. Не 1Г| жесе де, озенге карай тура жупрер едк озен суынан бф урттамай, щел!'Не Кумары да канбас-ты. Иэ, бул жерде бер! таза, барлыгына бостандык /' торга калган тауыктар гана кыт-кыттап кен дуниенщ ерктд|пн сагынать^ тер13Д1, 61 рак «ой-хой, дуниеде» бостандыкты сагынгандар тым коп ед! ^ ** жалгандагы ен сорлы насте - 031нд| езщ туткындау, ез1ннен езщ кашып куть/Л алмау, буган дешнп жифкежилт ер| жанынды жарылкамай жаралайтын ойсыз кылыктарын мен опасыз еркеттерщнен кулан-таза арыла алмау, немесе тазалыктын наркын багамдай отырып, рухьща, болмысына, тттр тек|‘р1м-ау табигатына жат огаштыктын ортасында сунплеап журу емес пе? Рас, Айнанын жан сарайы азанда жауган кардай таза, туманын суындай мелдф, балигатка толмаган баладай анкау да адал, жаксы мен жаманньщ, сулулык пен сумды^ын ара Ж1Г1Н ажыратып, емф екеш 0МфД1'н 0Мфшенд1п' мен ошпенд1л1пн де саналай алатын зей1н бар, езшди< кезкарас пен пайымы да жетерл1к; олай болса неге гана аркандаулы аттай 031МШ1ЛД1Г1 басым ©гей емфд| тандадыекен- неге гана буйыгы Т!рл1кт1н буйдасын уз1п, мынау бер| бар, б|рак еш нэрсежок шынырауда шьщгыра бермей, шьфкау би!кке умтылмайды екен; неге гана неге гана... Пенде деген1м13 - жалгыз-ак адамнын, мысалы, Ер1кт1н, жалауын кетерт, кентер! гумыр кешсе айып па? Кдй-да-а-аан б|лей|н... Улкен ойдын жетег!нде журт кулындарды нокталады; улкен ойдьщ жетепнде жур|п сиыр сауды; улкен ойдын жетепнде жур1п самаурынга су куйып, шок салды; улкен ойдын жетепнде журт барлык шаруаны тындырды... кун кыза, дестедег! шопт! жинай бастады. Эуел1 ер дестен! б1р жерге шуйкелеп уйди Содан сон биыл кара басып кысыр калган кер биеш жег1п, элп П1шенд| суйретпеге салды. Кеше тебеа шыкпай, жапырайып калган шемелеге тасымалдай бастаган. Шык суынан ел! де арыла алмай дымкыл тарткан пшен тырма мен айырдын илеуше туст, ары-бер| аударыстыра келгенде ез-езжен дегд|'п калган. Осы каракетпен туске дей|'н жан дэрмен кимылдаган Айна шаруасын |рк1п, уйге барды. Енеа муны жайдары карсы алды. Танертен шай уст1нде окыстан айтып калган С0з1нщ артын жуып-шайганы емес, мейменкео жок К0н!л!мен шынайы жаксы керу| ед|. - Шаршадын-ау, Айнажан. Таудын шеб| ащы |’шектей шуатылган кандаи узын, 0рI ауыр болады. Б1лем гой мен, б|лемш, айырлагамыз, арпалысып уйгенб|з. Шелдеген шыгарсыз, апа, кайыннын нер1н 1шеаз бе, олде кымыззкелей1н бе? - Кайыннын суын кайтем, кымыз болса... - Жалгыз 031м кетере алмаймын, азд| далага шыгарып куншуактатсам ед1м... Егер ара болсам гой... Салмагы он-ак грамм, б!рак ез!нен жиырм3 ауыр жук кетере алатын куигпл1пне тан каламын. да - Ракмет, Айнаш. Жалганнын терезеден тускен жарыгына жарылканс жетер. Дем1нд! алып, тамагынды 1ш. - Балык куырайын ба, апа.
- Керек емес. Ерюн тузыы кэп салып Ж1 'ерген бе, ащы бередЕ екен, шелдете - Еидеше, бастацгымыз болсын, ет асайын. - 0зщ 61л, кадкам. Айна шоланнан ет аркакды кыздырып, алдынды жауратеды. ДаладаТуЫп ТауАЬЩ кун'|^ызь^: муздан жасалган унпрге ен^^ра^^'^^ Фсен, к,иып, муктеп салган уйдщ ерекшелИ сол - Р ^ Р Аенбектен ешду|.акК,маза1уржбыурлажтыепрдуейкныеныдыстыкекл, тнфеер жазда салкын, кыста жылы болушы жылГьжХ^Арал^ элшГтолжаасйсмыаз- жумыс камында. Каз-катар га.лген кораптардыч танадай теапнен дамыдсыз К1Р1П, шыгып, МЭНГ1Л.К козгалыстыц уясына айнадган. Осына алты аягы терт канаты бар шыбыннын жумбакты ТфлИ Айнаны б1ржода езше баурап сикырлап адгандай едк Канша б!лд!м, уйренд.м, ютаптан окып, кез1ммен керд|м дегежмен, еитеу|р, бф туйт1н шеше алмай, емфшщ сырына каныга алмай, семьясынын, зандылыгын тукпшюп уга алмай кайран калатын. Мше, казф де быжынаган араньщ арасында турып та, акылды женджтщ аскан ерлИне кайран кала суйанедк «0м1р суруд| арадан уйрену|‘м1з керек шыгар» деп ойлады. Биен1н, сауыны болып калган екен. Агаш кубЫ бкепне шп, самырсыннын тубшде уйездеп турган жылкыларга беттедЕ Эуел1 торкаска биенщ косагын агытты. Байлап отырган ею биенщ екеу| де жуас, Айнанын, жалгыз езше-ак саугыза беретш. Атбуршагы аралас тау шалгынына ынырана тоятын биелер сути, ер| аркандап койгандай осы маннан узап шыгандап жайылмайтын. Борбайына жабысып бф тюелеп, лзеане шелек кондырып, кос емшепн созгылаган ейелдщ эдем!, бфак каткыл тарткан саусактарына суйангендей иIп, жатыркаган емес. Шелекке тызактаган саумал ак кебжтент, И1С« буркырап мурын жарады-ай. Бие сауыны аякталган сон, куб|’деп сутнп сабага куйып, толкыта П1СТ1, казандагы еттщ кебИн алып какпагын ашынкырап койды. Айырын аркалап тагы да тшенджке аяндады. 1ргеде тунып турган орманнан шаукарганын токылы, куипгеннщ юанегеж еспледЕ «Кушпген коп кюнесе, кун жауады деуш1 едЕ езше кержан». Ел1к еутлдедЕ Анау бф самырсыннын бутагында колында аппак кып аршып алган балкарагайы бар тиш жур, ал тубшдеп сала-сала боп адырайган тамырдын куысынан баршатышкан жылтындайды. Ею урты томпайган, теп, балкарагай денш толтырып алып, шше асыгыс тасып жур-ау. «Барлыгымыз да - жан-жануардын толайгымы кыстын камына дайындалудамыз, - деп жымиды Айна, тер баскан бетше жабыскан шоптщ кокымын жаулыгымен суртт турып. - Шукылап зерттеген адамга осы керигст« едГмайда'тым-тым ешкашанда оз купиясын ашпайды» дегенд! окыганы оар ем, апл д ЗШЫП тастасан, тагы поле. Пеле “рбжеРбет1иГета6игатапатытым Не К0р|нд|. Ашуланады гой жарыктык—*
Иен таудын 1шшде П|шен уй1п журген келшшек ек1 коды Жум болганымен, ойы алыста, бэлк1м, б!з туане бермейтш баска-баска, тек гама байыбына баратын азге-азгеше алем, бар шыгар-ау. Рас, жалгыз журге 3 к1анщ ойына оралмайтын дуние жок, армандамаитын, киял кусын кушЫрлан ушырмайтын би!к жок. Сынарынан аирылган аккудаи, жаулыгы агаракд шап жинап журген келшшек кебшесе аткенш, каитып каиырылмастай Кош' кашын элдекашан айткан кыз кезш - кырмызы шагын есше алар ед1 С^ол кызыгы мал кыз кез! калбендеп, кей-кейде кез алдынан етт бара жатар Г- жалкы сат, аялдашы, ежелпж еске алып сырласайыкшы дегендей умтыдгысы' устагысы келер едр боталаган жанарын жумыстан муй1зденген калымен укалап калганында, буалдыр сагым, буркыраган Катын суын гана керер еде Айнанын жалгыз-ак, алданышы бар едр ал - енбек. «Мен Ана ара емесгпн, - деп ойлайтын ол. - Мен - жумыс арасымын. 0м|р бакида уйкы дегенд| бДмейлн, сеспей катканынша шырын жинап ызындапетер байгус аралар сад талассыз енбепн азгедер жеп жатканын кайдан сезтан.Ал адамнын айырмашылыгы енбек — епннщ жемюн терт жеужде, ертенп мурат- максаттарга талпынуында емес пе? Олай болса... мен мм упмн жан ушыра жанталасамын. Орысша айтканда: «во имя чего?». Осы бф азгырынды ой сонгы кезде Айнанын миын шфкейдей айналдырып алды. «Сонда не ктеу керек?» Б|дмейд|, б|дсе естт агей емф кешт журер ме еде Тагы да бие сауымы болды. Кун сабалак-сабалак, самырсын бактерген таудын, ар жагына туап кет Кез байланып, кас карайды. Жынысты орманнын, салкын кепи басталысымен, аралар да арпалыскан тфд|пн байыркалатып, жым-жырт уясына юрт кеткен. Тек Айна гана дамыл табар емес. «Каресщд! кармей, карге юрмейсщ» деген сезд| дэлелдегю келгендей, мше, так бозынан аяк суытып, дамылдаган жок. Даладагы шаруаны тамамдап тастаган сон, енеанщ асты-успн тазалады, аркасынан демеп отыргызды. Ун елеп, кеспе жасады. Нурке кемшр еоресе усак кескен созылмалы кеспе кежеш унатушы еде Табакка ет туарт акелш, оны бипаздап турады, тау сарымсагын косып туздык жасады. Дэм1 келккен асты енеанщ алдына койып, шыга берген келшше: - 0зщ де отырсаншы, Айнаш, - дед| кемтр. - Казф, апа, жей берщ!з, мен кеспе квжеж пюрт акеле кояйын, -А6^- Ене мен келт керосин шамнык жарыгымен аукаттанып отырган коныр тыныштыкты Аламойнак иттщ урген! бузды. Куш бойы тышкан аулап кангып кеткен ит шабаланып катты урген сон, Айна тыска шыккан. «Аламой!* жат!» - деп ед1, бар1бф тынышталмай, орманга карап арсылдайдЫ'3^ 0Л1 туа койган жок, таудын калкасында камалып жатыр, онтуспк шыгыста жукалан жарык бар. Сап тузеген самырсындар тунгиык ойда: мы^ мулгидп Катын суынын булкынганмен арнасын бузып кете алмасын сезе м екен, эфесе, тун баласында курюреп-саркырап катты ашуланатындзи У актем есплетж. Баскышта турып байкаганмен, козге еш нэрсе квр|НеК°И‘ 11*0.
V. х ■г -С жок. Алгашында ауылдан оралган Ер1к . ■ пе екен деген демеанен кайтты, ит иеан кунш1Л1к жерден сезед| «Кой, Аламойнак,, мазамызды аалмсоа»н.дык,тан Да внеипн жыртып урмейтш. Кора жактан жупрт келген ит Айнага бтео карауыткан терюке карап саьжылдады. еркелеп алды да, тагы да «Мынаган бфдене коржген шыгар». - Апа, мацайда 61 р нерсе журген тер1зд|. - Энеугуш конжыгын ерткен аю корд!м деп едщ, сол шыгар омартаны торып журген. Шыкпай-ак, кой. - Араныц уясын киратып кетед| гой, деп, купейкесш кит, кос ауыз I! мылтыкты колына алды. I - Киратпак тупл, тук калдырмай жеп кетсе екен, аманымызда ауылга кайтатын, - деп куцмлдед! енеа. - 031М13Д1 де асап койса кайтем!з апа, — деп кулд!. - Буйтт тобан аяк болып жатканша, аюдын корепне жарасам арман жок. Алтайдын аюы кга жеп дендемеген. Айна сайланып далага кайта шыкканда, агаш-жалды алып таудынартындагы ай шапшацкотершп калган екен, мацай суттене бастапты. Б1 р шетж0лдек1мкест алган сек1лд| кетщк!. Колында кос ауыз мылтыгы бар келшшек жасканшактана басып уйдщ сыртын айналды. Аламойнак та етепне оратылып урт, Айнага демеу берт келе жатыр. Оган да жан керек-ау, алдына туап арсылдамайды жене б\\р ел1 соцында калмайды да. Араньщуялары агарандап орнында тур, кора жакта тыныштык. Жайшылыкта алаккайда жусап жатар сиыр, тунп салкында курт-курт шайнап, барлык шепл жеп тауысып коярдай, комагайлана жайылатын жылкылар да урке кашып, уйдщ фгеане жиналып тур. «Аюдын келгеж анык» деп ойлады Айна. Журен кеудесш балгалай женелдг Кдттырак дем алса, аузынан ыршып шыгып кетердей, 1штей тынып алга жылжыды. Тас байлап алгандай табаны ерен котер1лед|. «Крлымда кос огы бар мылтык, неоне коркам» деп, ©з- езше кайрат берд! де, узанкырап шыгып, баспалап тенфект! шолды. Жартысы жок айдын сэулеа титтей заттыц нобайын дабырайтып, унфейтт, абажадай улкейтт, албастыдай ежуалап, кубыжыктай кубылтып керсетедг Кимылдап, кыбырлап 031 не жакындаган сияктанады, немесе атып турып бас салатындай. Айнанын тун 1Ш!Нде далага жалгыз шыгуы бф бул емес болса да, осы жолгыдай оскырына корыкпаган. Ттл бул коркыныш та емес, осындайда корган болар азаматынды сагыну шыгар... «вз1 берген жанды ез\\ алар, не кершд1 соншама Аеп дауыстай адымдап карантылыкка мелдеген орманга еттедг айдынын сезген Аламойнак та алдына туап, санкылдай урт енд| гана ед1, кунД1з уйездеген жылкылар туратын бай самырсыннык шэцк1лдеп кер1 кашты. Сол самырсынныч туб'нен ею ^“ХюТен Адам еак аюды квргенде, Айнанын мылтыгы колынан туе Эйелдщ оне бойын ток согып пен тердей кашыктыкта бетпе-бет келт калган вгп. КуА'Ретт1 куш б!р еткендей, жулынын куалап ып-ыстык б\\р нерсе агып
секундта м. а жеРржгеокк,антаегсеаелкгаеннд1аби-е адейт'сотэ,дтткдефа>ше^зцкгкакеаликм.ппаамгсаытналн.тыАмкйетнылшаанилызгпЫнсьП%1Ыр Эриие, аю са жаны кайта аиналы байды. Аю акылдь, болыпшы^ соны кайталаган ек, конжып* ет!П ушып кетк калган денес келдИ*. амал р „^йып, внес! не Жанында шок й„0ылыпжУРеберА’.п :6ерд; Айна. - Мега кгаге Т0МПГГер« ^,-ау, - —— бсоанрасп андап йейТетп-ау.- Кысылтаан ш«г ^ ай калгысы келд»Ж; еРбдаетныды менсшбеи ке кЭперс13 эюды квтерт алып, мулдем К0здед|'; шуртпеж бармагымен жетпед! б'|дем, батыды жеткен, тт!‘пптт! ОК.ТЫН<0д^элойТ;ИЮ«е1ндмеушмею,н^ашед^|а,нажтпааудгаы,кабтеылнкадма, аяды, од макулык та бутан ти бурыЛган. Ад Аламойнак ершеленежер батырдын керш 1степ \"ТаТам жок» деген бопсамен узак урген. Иване ит«, тырнап, «мен де карап бул ынтыжык,тыгы унамайды б1лем: «жаман ит урумен жагады» деп. «Кен ары кулатымды сарсытпай» деп, мылтыгымен жаскап зеюген-дк айнаданалгаш еспген урысына кайран калган Аламойнак куйрыгын булгактата ырбандап жагын карыстырады. - Од не екен, Айнаш? - Уйге юрт, купэйкесш шешт турган келУ: «Аю екен» деген сезд| «сиыр екен» дегендей аса жайбаракат айтты. - Айттым гой, Алтайдын аюы адамга шаппайды. - Рас айтасыз, апа, 613 тжспесек, олар тишпейд! екен... Туу, тамагымыз суып калды-ау. - Баягыда Кандауыр жарыктык айтып отырушы ед|, - деп, Нурке кемпф бф эцпменщ ушыгын шыгарды, - осы Шаштынын, асуындагы жыланша ирелендеген жалгыз аяк сурлеумен тунделетт кеде жатканында, алдынан ею аю карсы шыгады. Астындагы аты бф орнынан козгалмай арбалгандай оскырып, к,ак,кан казыктай к,атып калган да, жануар шошыганынан тыздактата сит ж|берген екен... - Менде ондай болган жок, апа, - деп келш1 сык,ылык,тай кулд|. - Содан не штерт б|дмеген Кандауыр етфж тебшген болып, атын шу- шулейд|. Бурыла кашатын жер жок: ар жагы ит тумсыгы втпейтш жыныс орман, аяк жагы терен, куз... Аюлар мурнын шушре мацкайып карапты М «ендеше, жолды 613 берешк» дегендей, бурылып орманга юрт кеткен екен. Аюдан акылды хайуан жок деп, суйсшт отырушы ед| жарыктык- - Оз од кюш шын жаксы керт косылдыныз ба? - деп Айна окыстау сурак койган. Ойит,ыопд ббе/рр1Цта1узшсы1/дампаастахйикаПя*л-о ^ енес|* жастыгына жайгаса жантайьп Ер1ктен канша рет кадалып с™ДРАЩ ®М'Р таРихтарыЧызды мен бглмеймт. ЗД1 орыстын кызы деуге кк.;н^ 5 м Аа- айтпай койды. ТурМз бодав тускеннен бастап, вз тыХТГ “НГ'С' К6ЛМеЙА|- осы уйге кед!» бОАЫП Аеп С0йлегенщ|'зд| есп'ген емесш'н, алДе' умытып калдыцыз ба? есше_ СтУоснкендей жадымТ стла'йАеП ЖЬ,Миган кемп'Р едем! де есерд< м»# Р ала берА1' Н'ора, ягни казактар Фадейд«
Нурке деп атап кеткен бул кю текте к0Н1лден1п, козшде ушкын уялаганда ей^л СУКГ^болганы ссылай окта- уялы К0К К031 картаймай, жалт етт Караганда * калать|,н- Эфесе, улкен де шуакка болей™. Сойлеген соз! орныкты ер! анарынан НУР теплт, жанынды бекзаттык пен абзал аналык сез1луш1 ед! АлаисалАЫ- Жур'с~тУРысынан да аттаган кун! Айна жерге юрердей уялып ед| Ога^ •°СЫ уЙА'4 табаллырыгын орыс екешн айтпаган. Оны жаца тускен келж кайК'Не^' ~ Ер1к' знасыньщулты орыс эйелше «здравствуйте» деп, селем бепген б'ЛС'Н' алАынан шыккан «Кадамын кутты болсын, карагым! Косагьщмен ко\"« аТапыГ? Казакт1л!нде: кеш1ндер!» - деп, алаканын жайып заулатып бата 6рп!п ' ба^ытты гумь|р ед|. Одан бер| де он жыл уакыт еткен екен-ау уаю ' ;ушактап бетшен суйт К1м бар. У- УаКЫТТЫ уь,сь,на устап тУРаР атын атау едепаз болар, кайын ‘даТышкГй тусЫдГрдГ- Меккелеи оралып, кажы атанып гайтан. Уркердей уш келМн б!рдей онын 1Ш1нде мен де бар, мусылманша окытып, хат танытты. Мен сол куннен бастап бес уак намаз окып, шаригаттыц шелюн жамылдым. Оны езщ де б1лес1н, Айнажан, ею аяктан айрылганша, ораза-намазды каза кылганым жок. К,айын атамыздын, 1слэм дш1 жайында, пайгамбарлар мен сакабалар туралы 613Д1 ешкашан жалыктырмайтын жене б!з кумен-куджаз сенетшб1з. Алгашында мен казак тшн жарытып б|лмейт1нмж, мукым ауыл балалары шулд1рлеген1мд| кызык корт, сойдете беруге еуес еде.. Ие, од да б1р деурен, кимас шак еднау. - ...Эке-шешем жене буюл Фадеевтер еулегп казакка турмыска шыгатынымды есттенде, уз1лд|-кеалд| карсы болды, екем мен агайым ттт! елт1рем1з деп те коркытты. БЬдщ кержактар орыстын 1шждеп теменп жактан ауып келген аса дшиил1. Есту1мше, патша агзамнын, ез1 1шкер| жакка жер аударыпты, неге екенш б|'лмеймш, «кержактар» атанганбыз. - Уйшен су бермейд! екен, ал алда-жалда су сурап 1ше калсан, сол ыдысты кайтып пайдаланбайды екен, ботен 61‘реу устаган еактщтуткасын ыстык сумей жуады екен деуш! едк рас па? - деп сурады енесшщ энпмесш уйып тындаган Айна. - Баягыда одан да соракы эдеттер! бар ед|, казф онын журнагы да калмай, жерплмсп елмен ац|ст кегп гой... Экемнен гер| шешем катал болды. Мен1 Кандауыр бф-ак куншн, 1шшде алып кашып ауылына алып барган кунн1н ертенжде, артымыздан шешемнщ 031 бастаган кугыншылар келд|, турлержен адам шошырлык ашулы, бэр1шн колында мылтык- Тобелес, барымта десе колы жГы^шокпаГсХ^ калсын ба, барында шит! мылтык, ™ар да «мен каптады. Сонымен не керек, ею жак бтмге кел.се а;маГл;1УР^Ь^ын белплеп, Бек-Алканын, агаштан ада беткешне карай ет б|рен- О,аулы мылтыгына карсы ~ саран аншылары гана колдарына к.икулап женелген. Ею ауыл канды шайкаска кас — Кулынды бие берт сатып алган бесатарын мойнына ет
—те_________ - кегп. Торгын шымылдыктыц ар жагында толган айдай толысып мен оть «Каиды аяк, болды-ау, шокынды» деп, меж каргап-алеп абысын-ажын МЫН' жур. Шымылдыкты ашпаган куш атам пл катты: Рь'м - «Келшжан, езщ бэтуага келтфмесен, ем елдщ арасы зшыдып азаматымыздан айрылгалы турмыз. Сен! ыкылассыз алып кетт! деп, куш берме* тур... Межн казакша соз1мд| туанд1н бе?». - «Ук,тым, ата, ез1м барайын» деп, шымылдыкды сыдыра атып шыкканым. Бул ок,ыс кимылдан шошына шалкалап, «астапыраллалап» шепншектеген атама караган кайда, кермедеп кербеспге мше шаптым. Успмдеп казакша кипзген бурмел! етек койлек желбфеп, басымдагы ук1Л1 такияны жел ушырып екегп. Ек1 жактын, ж1Г1ттер| сакадай сай, бетпе-бет келт тур екен, тура орталарына агызып шык,тым. 0з тугандарыма: «Мен ез ерюммен келген адаммын. Мен Кандауырды суйемш! Токтаттындар шайкасты!» - деп, орысша да, казакша да уш рет кайталап, дел орталарында атымды ойнатып турып алдым. Не ктерлерж б1лмед'|. Атыса женелешн десе - ок маган тию; мумкш. Осы кезде шешем келд| жаныма: «Акымак кыз, кайт уйге! Д1Н1М13Д1 корлама!» - дед: меж цамшымен тартып ж1беруге ыкгайланып. «Айналайын, анашым, бер батанды, амалым жок, екпкабатпын» дегежмде гана, Ж1бт, зар енфеп жылады-ай. Ал мен бул сбзд| етф1к айтып ед1м. «Кор болтаный осы... кызым... енд| кайтып сежи кара жуз1нд|, казак жалаган белнд| кормеймш, лагнет, лагнет» деп, аттарын ойнакшытып, кездер! канталатан туыстарымды ерпп, кер| шаба женелд|. Ат шаптьфып той жасады, казактардын барлык ьфымымен Кандауыр екеум1зд1н некем1зд| киды. Кудай-ау, ол1 еамде: басыма кимешек, шылауыш киш, ак шатырдай боп бие саууга шыкканымда, бумл ауыл моз-мейрам боп карапеднау. Эаресе, бф лзелеп, биенщ борбайына жабыса калганымда, кержак кызынан мундай онер кутпеген атам: «Кереандер ол1, бул келш1м барлытыннан озады» деп масаттантан. Ал Кандауьф екеумш косылмай турып-ак, казактардын буш турмыс-тфшшпне жасьфын дайындалганбыз, ана тшн уйреткен де Кандауыр. - Кандауыр деген не соз? - дед| Айна енеан кымтанкьфап койып. - Тек, о неа-ай, атасынын, атын атаганы неск.. - Кешф1н,13, - дед: кызара уялган келш!. - Байкамай калдым, еншейшсез торкшш 6МГ1М келт едк.. - Кандауьф деген устаранын, бф турк кт-к1шкене айбалта секМ, асыл темфден согады. Басынын каны тасыганда, тобе шашты донгелете кырып, кандауьфмен шетт, лонка тонкеретш. 1штде ауасы жок стакан артык каНАЬ1 сорып, оз1не жинап алады. Б1зге кориш Саркыт деген кемтр болды, твоей койып мандайдан, мурыннын уопнен кан ала беретш, жарыктык жаксы ^ ед|, жаткан жерщ жаннат болсын (Нурке бетт сипады). Сол кю айтатын, V кан алудын ен киындыгы - емнн кюнщ кандауырды тамырга келденен салм' ^ жарып салуында деп. Ол кемтр бул дуниеден аттанган сон, басынын ка тасыган талай адам аттанып кегп соцынан... Ив, ол кю белмдеп жар да жазып ед|, сондыктан да еамнен бес уак намазымнан калдырма\" ‘ ^ отыратынмын. Алгашында маган бала токтамады, не т>'С1К тастаймы^ болмаса кьфкынан шыккан сон, кызылша шыгып олт калады, не кере^ т
к,орлык,тан 03 анам каитыс болган соц гана к ' жарык,тык,. Катал едк.. оньщ да топырагы’ °3'М ашылды... катал кю еднау, аруакты, емшек сутж ем1зген шешем гой ТОрка болсын, гайбаттап кайтейж Енеанщ бул жумбак,ты сезже туане да, кептен бер| ашыла айткан эцпмеанщалмаган Айна с~ урак коймак,к,а ок,талды аркауын узем бе деп унемдед!. Оны Нурке кемгнр де сезгендей. _ Шешем маркум, куйеу. Фадей едген сон, бук1л алган ежет те ер кеюрек кю ед|'. . • шаруашылык.ты ез колына деп атайтын седо сол мент шеШемнГ«^^^^н0^^^ шяндеп ен шонжардысы, мындап „арад еф!п, пантЬ|сь|н жас кез|мнен мен де тары маралды тау-тастан куып, ат кудагында ойнап ест м Ш|рк1Н-аи, омартамыз кандаи кеп ед1... тЕтрт1ктщконасныаулаесрбкиагзеанктоатрыдзашшакетшыемуянсеын ширепне де келмейдЕ Буюл орыстар, зереа калмаи коркатын. Кандауыр екеум!з гана гой айбынынан жасканбаган (кемтр кул1маред0. Коркатын себебЕ Анна Филимонованынкюж жадылайтын сунгыла онер| бар-тын. Сен, Айнашжан, сенбе, алла атынан айтай ЫН, ОКЫП-ОКЫП кара суды терю агызатын. Талайга кас кылып кан каксатты-ау, жарыктык. Сол сикыршылыкенерш маган уйретемж деп жургенде, казакка катындыкка кашып, айрылып калдым, сырын ешк1мге ашпаган куйжде коз жумды. Уйренбегежме екжбеймж де, бул жалганда адам баласына, мейл! ол жаксы, мейл! жаман болсын, кастандык жасаганнан каарегп не бар, душпаныннан кек алам деп кунега бату, кутршшк жасау кайабф джде де иманды жол емес кой. - Оз, апа, анацызга тартпаган екеназ... - «Б1р биеден ала да, кула да туады» демей ме казак, туыстарым ежеане тарткан десетш. Кандауырмен косылганымызга бф жыл толып, аузы- мурнымнан шыгып емкабат болып отырган шагымда, шешемнен сэлемдеме келдЕ «Нюра кеишрсш меж, ©31м уйжж еапн ашпауга бекжд1м, мойныма карыз болар, жасауын алсын» деп, тесек-орын, керпе-жастыгымды берш ж1берген екен. «Айналайын, анашым!» деп, еам шыга катты куандым. ©зщ б1леан, келж, жасаусыз кыздын казактар ушж кадф| болмайтынын, эаресе, абысындарым бетж шымшып сайкымазак кылып журген. Кус жастыгымды жастанып, кус керпемд! жамылып, есек-аяннан кутылган куж бф тушфкент уйктадым-ау. Ертеншде... ертецшде бумл бет1м, тамагым, омырауым - барлыгы кенектей боп юп шыга келдЕ Артьжша ф!ндеп, тес|'ле бастады. Мже, осылайша емф мен вл1мн1н ек! ортасында жатып, шешеме ат шаптырып, кю ж!берт «ишм сезед|, жадылаганын кайтарсын» деп, зар ежреп, зар жутып Кандауьфды Да Ж1берд1м. «Мен емес жадыгойлеген, кайьж атасы кажыга барган молла гои' жазсын д|гп мыкты болса», - деп М13 бакпаган. Атамнын ондаи КУА' ' аллага жалбарынганга жазыла ма... Сикыршылык та жене одан - адамды емдеу де ешбф кудайдын емес, дар|-дврмект1н кайтарды Сзркыт кемшр дэлелдедс Хальж «ГГаТуь. Мынау тамагымдагы дак содан калган, карать , ед1м. Енес1 ез сезше ез'1 кулдЕ Айна енесМн бет! ненсуйд!. - Оз каз1р де сулусыз, апа. - ■*5п>
- Сулулык 61'зден калгалы ка-ша-а-ан. Кемт'р уйдщ босага олдебф ойга бер1лгендей, олдене ойына оралгандай унс|'з жатт”^ КаРап адамнын эдем! болганы жаксы гой, - дед| будан сон, - 61'рак, а^ыдЫ \" анда-санда токайласып, жуптасып емф суре алады. Менщ шешем МбН КеР'к кю ед|, амал не, мшез-кулкы катты болатын. Байдар терк^е ,, Келбетт( аударыла бастаганда, барлык бугыларды сатыдан шыгарып, е3 уй(нЫРаП' *еР бетке кашты. Пахомов детеншн партизан отрядымен болтан*3*6РТел' аатрыгыста агайым Александр окка ушады, кызылдардын колына туспеу аРалагЬ| анам уды шеп кайнатып |'шт олген екен. Сойпп, бери бетте бф аУле 6 бек,Нген калдым, ал ауылдын аты Фадиха атанып кетп. Н)калгыз кереЖаалрмыакдтыы.к.,. кКуойзе1у|'пмр1баклеазжшаднедпы скеюбиеддщ| го61й'р...даемаблфенуе|! Еторк1ткатмща6еР ЖеТкеь'1к айтпай не керек, не кормед|'к, неге конбедм<... Ер|'пм 61'ртога ту- ' тып- сенер К1С1С1 болмаган сон, шаруакой болып осп'. Мектеп бтрген сон да ^гыз кетуге кимай, окуга кешеу1лдеп барды гой. Алматыда журген ткаисытнашп ылык керген сеюлд|\\ 0йткен|' колхоз совхозга ауысып, апалас- Т кеп ушыраган кезенде, мен пенсиясыз калдым, кейш гой кемт'р бас сайы ^ке СО' «айлык» тагайындаганы, ейтеуф, елде бардын ерш кимылдап жута ' халыктан айналайын, карнымызды ашырмады. Жалгыз бала капы болад ^ еД', С0Аан ба' ЕР'Г'М есе келе журтка жугымы жок, даланын тагысы^Г теккапарлау болып кетп. Саган да обал, келш шырак, шлм сезед| кусалыкбяп' кайтейш, Алтайдын ангарына камап устайтын ан емессщ... ’ Р' - Койынызшы, апа, мен ппп де жалгызсырап жургешм жок. Тагдырымды Ержке тапсырганмын, Муз тауды асамын десе де, калармын ба соцынан. - Ракмет, айнам, Ержтен артык кермесем, кем кормейншм бф кудайгахах. Екеущнщ жамандыктарынды кормей, бф курек топьфак буйырып, алдарыр кеткеннен озык мурат бар ма мен ушш. - Оз... апа... аз орыс та, казак та емесаз... аз баска бф... ултсыз... жер бепнде жок улттын окшаз. Ол улттын аты - аяулы АНА. Эттен, сздейадам жалгыз-ак па деп коркамын... Айнанын шамнын соулеамен боталаган жанары жасаурай, енесж капь' кысып кушактады.Неге екешн 031 де б1лмед1, ею иыгы селюлдеп, агыл-тегм жылаган. Байтак ел, бакытты кундерш ансады ма, оз анасынын жупар иЙ* сагынып, кен кеудесше басын койгысы келген шыгар, белюм, бутан коюреп'нде бугып жатып, обден кысылып, ебден сыздаган муннык ен№ емфенганен кей|'н шп, булак боп, коздщ жасы боп, саркырап акканы '- екен ... К!м 61’лан, юмнщ |пмне юм юрт шыккан... бэр1м1зде де ашылмаган^ айтылмаган сез бар-ау... 3 жолаКуашзаыкнтыари жЕуерк~/сАтлекар! манлымп ФаДИХа Аеп атап кеткен ауылда шьа0^ лса ба-я-гы-да-а-ац сау жел1п АЫ' асть,НАа елпек аты бар Ер|'кт1Н б'Рб3|Г\"’ 0^ен.. не керек, со ™Да ,лб,генТа«рсТаЫпаПрлуазасып»кебтаерР, ВжДур-ушен отыр)« & твое> *
эрек-ак еР'п келед! байгус. Кдзактар „м ' V' деп бекер айтпаган. Тастап-ак кетейш лесе рн ..... . I * АЫНЫ б|Р «>Рлы байлай кеде жаткан. Элп б.р взерде б|р Ш0лмек А“л“«а б*ып, впз аячмен 1ш!п алган Таган журуге шамасы ебден келмеген гаШрЫН саркы\" турып кетер шалгынына етпепнен туст, тырп етпей жаты ' ТаУАЬЩ Кулын ЖогаАып жаткан шыгар, деген оймен омарташы кепке дей!н а\" Телт'ректеп келе караганында - жок болып шыкты. Алгашында кашь^'^ бурылмап ед|' Жалт калганы. Кекбеспге камшы басып, келген жолымен кео! к!™ ^ АвП' СаСЫП'ак женелд!: зым-зия, жер жуткандай... «Сайтан ба сагымба? а\"Ь'Н'Перен шапкылай басыма беле болып тимеан... Эй, бфакосы куыс куоайды пдГ^'ПИЯНш1к' жокта шыгар-ау» деген оймен ойкастап ары да шапкылады, бер^ешТГГ гаудын бута-караган, «лык агаш, жайкалган шалгынына ада„ туг “ «йе жогалса табуын ек.талаи. Узечпсн шегшн басы кагып, бойдап ескен шадгыГы как жара кеп .здед., амалы таусылган сок .Таган, ей, Карабура, кайдасьал - деп дауыстады. Тура алдынан алып самолеттей ауыр кетер1лш, дур|лдеп ушкан улардан астындагы кекбесп коре етт урке женелгенде, Ерж ердщ касынан устап ерен, калды. «К,ап, екецд|...» деп, такь1мына кыскан мылтыкты алып ок,таганша, таудьщ алып кусы квзден таса узап кеткен. Ашу кыскан омарташы сонда да ент1пн баса алмай, улар ушкан жакты кездеп, шуртпеж басып калган. Мылтык унше эбден уйренген ат мын,к еткен жок, тек камшылар жак капталдагы шептщ арасынан «ой-бай» деп, бажылдай атып турган маскунемнщ унше гана кекбесп жене жалт ете тускен - Ерк бул жолы да ердщ касынан устап куламай калды. «Алла, екец-ай...» деп барып, ербиген Таганный жон аркасынан ала камшысымен осып втп... Шынжырдай болып ер1лген камшы кун жеп, К1Р жеп онсыз да ебден тозган помази койлекп как айырды, б1рак Таган езше емес тулакка тигендей, ауырсынган да жок, ттт1 юртпн де какпады. Эл| де болса елш жогалта коймаган узын кфтктерш квтере, суз1ле карап тура берген. Ол Ержт! мулдем корт турмагандай, мегбреу куйде еде Омарташы тан Калды, алайда тан, калганын б|лдфмед|. «Жур, кетейж» деп, атын тебшт алга тусе бердк Таган жак ашпаган калпы сонынан ерген. Ек1 Ж1Г1Т алдарында бф шынтактай сулап жаткан белден асып, ж^л™3 жолмен кабыргалай кулдаганда, сонау етектен ымырт-аида арды ^ К9з1ндей от жылтырады. Жур1стерт жеделдетш, тезфе ндарын жулдызындай болып елестеген жарык тура кашатындаи-ак, р умькын асыга тустн ЕржтЫ астындагы АР ГГуГмаи арсымап аяНдады. Ен, еуел| сай табанындагы уйдщ ИТ1 УрА с'окЫНда ербендеп жаяу ЗАДарынан шыкты. Ат успндеп Ержке ештене емес ау, ^осамжарлана урген Келе жаткан Таганный дал-дулын шыгаруы мум*\"1 п керА1 де, одан еш КОс ит алдымен атты кюнщ алды-артын орап куйрык ек1 иттщ екп'н' НэРсе шыкпасын сезгендей Таганга умтылган. здам шыдап тура зсап Коятындай-ак коркынышты едь бойын^ адмас аянышты окига басталуы мумюн ед|, к Катыгез десек те Ер|кт1Н ез1
; Г? сескене кекбестЫ кер1 бурган. Таганга кемекке умтылган^Жагаласа жарь сескене, ке Таганга жетп де, алба-жулба албастыдан ада ,, * жа'скангандай, жалтарып тайсактады. Маскунем сасар емес. ттт| б ^ карамады да «Мен! кауып жарышссындар» дегендеи. Ек, ит Уру1н „ кескендей тыйып, шокиып екеу! ек, жерде отырып калган. Бул гажа„ к “ ЕЫкт! жене б!р кайрам калдырган. «Мынанын сикыры бар шыгар. Аеп 0|Т' да атын кайта бурып, борт-борт желе жвнелд|. Сайга жасырына орналаскан жалгыз уиге Таган жеткенде, Ерш атын Кбаашйлаагпа к!р1п кеткен екен. Неге екен! белггаз, Таган уйге бфден мрш бармай, суйен1п турып калды. Кунд1зп карбалас т1рш1Л1к тырапай асып, «кормен б|рГе 1р1п, таусылгандай тыныштык. Аслан ашык ед|. Самсап жуддыздар туа бастаган. Алгашкы болып карсы алган иттер де желе-жортып келд| де, кашага суйеН|П кур сулдер1 турган бейбакты ааягандай жа<елеп, бфаз айналсоктады. Ж|птм|3 баккан жок, бфеу ©лтфт суйеп кеткендей, кыбырсыз. Сыгырайынкытерезеден тускен болымсыз жарык кана тау 1нпндеп ©мфдж жалкы шыракшысындай- тын Мен-зен, дел-сал бейуакыттын кунэ, пэле-жала, айкай-шудан таза мунтаздай мун,ы бар едг Таудын, тунп салкыны да ептеп сыз татып, «и-щ-ай» дег131п жауратады. Куш бойгы сурпннен аяк-колы сал болып шаршаган Таган ес-акылын енд1 гана жинагандай, оз-озже келе бастады, ©з-озжен есеп ала бастады. Каншага узарын мм б1лсш, ейтеуф, кайдан келт, кайда турганын ажыратар халдщ калткысы дф еткендей болган. Сайдын, I ш 1 салкын, езектж ©нешмн куалай сылдьфап булак агады. Жас баланын, ллждей былдьфлаган уш к,аз1рг1 каймакшыган тыныштыкты бузбай, кайта едем! бф жарасыммен жуастау кыздын, шашбауындай сылдырлайды. Арактан аузы кургамаган сонгы он жылында басы зенж, ауырмаган, не болмаса журен айнып локсып кормеген Таганнык алгаш рет асказанынын астан-кестеш шыкты. Бэлшм, бул ауру бурыннан-ак бар шыгар; сол кыжылы сезуге муршасы жетпей, акыл-естен айрылып калатын шыгар; мумкш, тангы тебетш енкейбф «барматухамен» ашып, сол «жарыктыкка» уйрент кеткен агзасы куж ооиы узджаз 1шкен ак аракты жатьфкап, ауырсынып тур ма екен? Калай десек те Таганный буган дешнп елексе емфше зэуде «зауалдын» сыналап К1рген1—сынаи к|'рген1 рас едк Ол оган танкалган жок, онын кайран калып турганы: шфкшнщ жакпаганын, немесе жакпайтьжын ©згенщ угтмен емес, ту№ЫШРеТ ©31Н1Н - озект! жаныньщ сезшу1 ер| «осьжын туб! немен аякталар екен» АеП сескене сез1ктену|-тш. «1шпесе кайтер ед|?» - Он жылдан сон ойына оралган осы сез аракпен арадагы айкастын тунгыш жен^ст эпергендей... «1шпесенш бфак акылынды 1шпе» дейтждерд! иттщ етшен ары жек керетш Таган: «ла>кь мулдем 1шпеу керек екен-ау» деген туйапн туй Iидей бергенде *эне ОСЫ тужырымына айды аспанга шыгара куана берген кезшде, агаш уйД1Н еСс1\"П1здЗеРиС етш ашылган. Ашылганда: «Ей, кайдасын, кфсенш! уйге!» - деген Ер!кт!неп ©кфген даусы кулпаршасын шыгарды, шыгарды да мулдемге умыттырАь'- . Л СЫ4СЫП ашь1лать|н тактай еактщ туткдсын устап, турмеге к'Ре кен умдык коркынышпен состиып турып калган, ©здер! эз.рде гана ась|П жотаньщ ар жагынан жартыкеш айдьщ шет! кылтиды. «Ай эл! бар ** 7ва
Он жылдан бер| айдын, жогалып кетпей од! кунге аспанда жузт таныркагандай багжырая караган. жургенже Уй - уядай жылы екен. табада куырылып жэойраеырлыншдпыбМкатааррафадрыак.аТдсаыегпнанктжыанузытдыыстнрыыырппд, ымга.аруЕнжырыжрааепшт1коГд1тнныыжпншатескиеКамзонпдч|'б. таалИсыДта1кНтп,ы, инепиеашю03м1тнуубрЗжыаднхадерыг,! баткан сыцайы байкалады. Жасканшактана мот г 3' ТЭРС ЖумулЬ|' ра|<атка калган Таганга ейел: «Проходите, садитесь» - дел! °?ГаАЭ ебедейс'3 турып орындытеа жайгасты. Дастаркан жасады. Захар темекйн б™ баРЫП ТаКТаЙ ток,ып отыр. Керден жана гана шыккандай, ыратып шулык К631Н1К астымен карап кояды. Ержтщею мыж-мыж боп турган бетен ж1птке еп бал-бул жанып, жып-жылы уйдщ шуагына масайгандай калги бастады. енд!-бДоламсатасаркиаынггыанкаенл1днодмеарл, а-п густ кетерДйболганбасын жудкГкетер^аады Дастарканга меп-мелд|р бал, колдан пгарген нан, таудын сарымсагы койылгаж Осы тагамдардьщ дал ортасындагы табада ал: де шыжгырылганы басылмаган балык былк,ып жатыр. К031 акиган ак, шабактыц бфж енд| ала берген Таганга алая караган Ерж. — К,олынды жусаншы, бес баттам кылмай, — деп купк етп. Таган сасып калды. Экеа зеюген жас балаша жаутандап кешн шепнд| де, лам деместен шыга жвнелдт - Уят болды-ау, - дед| Марфа. - Дардай Ж!птке даусынды кетергенщ не? 5 - Бал сырадан б\\р стакан берсен, атасынын кунын кешед|, - дед| Ер1к : балыктын ен, улкенш взше карай мысыкша суйреген куй?. : - Муны кайдан казып тауып алдын? - дед! Захар. - 0зжщ еа дурыс па? - Еа дурыс болса, осынау ит аркасы киянга аттыга ерт таны айрылар ма ед|? Маскунем деген рудын, елшю. Крлбала ретжде устауга ертип келемж. Кыстай багып-кагып, егер жакпай жатса, келеа жылы жазда тауып алган жер1ме апарып тастармын. - Азып-тозып кеткеш болмаса, туб< жаман кюге уксамайды. мртктер! Кандай узын, еркектердщ кез1 осыншалык адем! боларын бфжцл квру1м, дед| Марфа. Эйелшщ сез1мталдыгы Захарга унамады б|лем, кызбалыксыз кызганышпен: - Б13Д1Н, катынньщ колына туссе, жуып-шайып, карагайдай азамат кылып алар ед|. Мен! де турмеде отырганымда гашык болып, кю жасаган... - 6й, сен! кайтдкам (еак жакты нускап), оны алпыс ейел бакса да, адам бодмас. кань, аракка айналып кеткен В™0КР°“^ кытымыр - Рас, ию жаман екен, - дед| Марфа. Онысь Баганагы сез1м1нен кутылгысы келгеш сияктанды. Осы кезде аган к ^ алдындагы 031 устанган балык сол калпында жатыр ^^“ыГтоттанып кеткен к.р- арелкага тусфт алды. Марфанын ею кез жек[л курС|нд|. Орнынан К|Р Арлдеген колына тусп, журен сазып аяд ' сырадан куманга ТуРганЗахар пештщустЫдеп ашуы жет!п,куйды.Таган Куйып акелдк Ию мурынды жарады. Терт ст Салып, сырага умтылган. ^ына е„д| апара берген балыктын б!р кесепн тастаи И*
Кй_ [леспей-пн шапшандыкпен кылгып салды да, бос стаканды Захару кайта боиыма арен шак РД ашылгандай/ курЫстары жазыла жайрандап. Д1'' дед| жарасынын аузы концерти-11н бастайды, - дед! Ерж жактырмай. Кеб1рек - Ал енд| бул тепн берт алейтт тастаганнан баска лаж жок. - Ендеше, енд'| б1рд! куй, - дед| Таган ыдысын тосьт. Захар пеш уст|Ндег| куб!нде акырып турган отыз литр сырасын аясын ба, ыкыластана куйды. агаш Таган да тартынган жок, тагы 1ШТ1. _ - Тамак, жесефзип, - дед| Марфа жалынгандаи. - Аш карынга калай |ще береаз. .. - Мастыгым таркап кетедЕ - дед| ырсия култ. - Сыра да тамак. эйтпесе баягыда аштан елт калмас па ед1м. Сыраныз земзэм екен. - Сен... енд| догар, Карабура. Ертен ере алмай каласьщ, - дед! Ерж. - Маган осы уй де жетедЕ К1мнщ жумысын 1стесем де берФф, к,утырган бурадай буркыраган бал сырасы ашып турса болды емес пе. - Б|3 жалшы устамаймыз, - дед! Марфа. - Жалгыз сиыр, жалгыз атты ез1М13-ак, багып-кагып аламыз. - Еркектердщ сезше араласып нен, бар, ыдыс-аягынды жина, - дед! Захар езушен тек уйктарда гана тусетш темекюн кайта тутатып. Ерж пеш тубшдеп орындыкка кайта жайгасты. Стол басында жалгыз калган Таган ез колымен сырадан куйып алды. - Мен осы бф нерсеге так каламын, - дед1 сук саусагын шошайтып. - Неге 613 осы етф|к сейлеймш, етфж кулемш, кыскасы - етфж емф суремв, а? Неге 613 осы 031М13Д1К бул ©лемге артык, тукке де керепм13 жок бейшара мускж екен1М13д| мойындамаймыз. Казф жок болып кеттж делж. Сен де, ей орыс, сен де, ей казак... Жокпыз... дуниенщ кылшыгы кисая ма? Кайта улы мертебел! табигат-ананьщ организм! тазарар ед|, кек жетелден сауыгар едЕ.. Б1лем- б!лем, «сен неге тф| журсщ?» деп, сурагалы отырсындар. Мен... мен... осы карапайым гана кагиданы сендерге тусшдфу ушш журмш. Осы куйк! Т1рлжке душар кылган мына меж атарга октары жок сендер, мен... сендерге ерепсш, ыза болган сокамалсыз шем... - Мына философка жатар орын тауып бер1ндер, - деген Ер1к орнынан шапшак турып далага шыгып кеттЕ Таган сырадан тагы бф стакан сылкитып алды. Темекюн быксыткан Захар Таганный аркасынан кагып: - Дегенмен, сезшщ жаны бар. Жур, братан, уйктар орнынды кврсетей!Н, дедк - Маган тесек салып оуре болмай-ак койындар. Кай туска кулаймын -сол тесек... Анан да - кара жер, атак да - кара жер... ла-лау... Тура бер.п телтфектеген ж1пттщ колтыгынан демеген Захар тыска бет^' «НЕГЕ Б13 ОСЫ КАТЫГЕЗ ДЕ, КДСИЕТС13 БОЛЫП КЕТТ1К... НЕГЕ ОСЫ...» Таганньщ олдеммге ашулы, олдеюмге наразы да азалы уж бесеНЛемегеН калпы, ес!к жабылганша Марфаньщ кулагын жакгырта сарсытып едК *
- Адамды осыншама аздыратыны бумнамРен/енн.екга_евкгсЬааезнЛдаКы1шкмты, агкраарлабадайыяг1ыешкдуеда1н аракты, - дшеыдг|а0р3м-ы0зз.ш..енЭйстопйелсеегеншеэтйеделндэеупмлеезр б1лмейт1н болып кетпес пе едк.. маскунем Еак алдына шаылкд,ык,а: н-сМоне,нТоаргаынсЖхааклакытнаниыскан• °РЫС А0СЫНЬ,Ч мойынан тас к,ылып кушактап гБ:,пряакк, ЗЗааххаароччиикк, ссеенн ммернн:1 тт!ым ж^аксы кер^мейаснщн-ыану..п. ыбш1лаегы-бн1лсебнайеккаемумай.здыб.ю.. ултпыз, оиткен, екеум.з де .шем,з. Ал анау Ефк баска... баска ол .. онГнулты жок. Сонда деимж-ау, каисымыз кау!пт!м,з... Меселе осында... Баягы еткен заманда б.реу аиткан екен: «Заман-заман, заман-ай, жылдан-жылга заманы жумбак болган заман-аи; саркыраган езеш булак болган заман-ай... акылы азып сеиер, пышак болган заман-ай...» Захар-жан, салкын сырацнан тагы бф стакан жуткызып Ж|берш1, сынык суйем жетпей тур. - Бупнге жетер... жок-жок, сен ойлап калма, сырасын аяды деп, шомылам десен де куйып берер ед1м. Эй, казагым-ай, неге осыншама жанынды жаралап 1шед| екенсщ. Неон жасырайын, шу жагынан саган кулер тур1м жок, ейткенмен «аюдын жанында шошка жылмактай» деген емес пе... Жур, жаткызайын... - Екеу1М13 бфге кушактасып турып уйктайык. - Кенар досым, 0йел1мн1н б|леп кеудемде жатпаса, кез 1ле алмаймын. Сен баткан батпакка мен де батканмын, жуып-шайып адам катарына коскан - Марфа. - Ал мен!Н эйел!м, - дед| Таган Захардын мойнынан кыса туап, - кой батпакка итерт ж1берген. Содан бер| ел1 шыга алмай тырбанып журмш. Тургын уйд1н аяк жагындагы сарайга колтыктап апарды. Мунда кыстыгуж бал арасынын уясьж коятын да, жаз шыга канырап бос туратын. Эл, де ауылга алып кете коймаган торт-бес фляп балдын аузы бас бек1тул>. Сарайга юрген сон, Захар арщке тутатып, шынысы жок жайдак шамды жакты. Мурынды балдын И1С1 жарады. Кфе бер,с |рге жакта агаш нар бар екен, успнде жуж шыккан есмлеу корпе мен жагасы жок конетоз тон жатыр. й - Сен, братан, ренж.ме, езщ де кордН уй жалгыз, белме! - тар б.збен бфге пысынаганша, ауасы таза кен сарайда жалгыз дем алганы Кейде ©31м де эйел1мнен кашып осында уйктаймын. ахат. - Мунда сыра жок па? - дед| нарга сулай кеткен аган - Бупнджке жетер. Ертен де кун бар гой. тататындардан жалгыз-ак - Салынып 1шет1ндерд1Н ептеп Кана Де кун бар-ау деп барлыгын бупн сарка 1Ш1П тауысып тастагысы келед|. солай ойайтынмын. Ал енд| - Б|лем-б|лем, - дед| Захар, - баягыда мен •<э«* Жаксы жатып, жайлы тур.
\"г . дегенмен, б!р стакан екелт берсен кайтедн.. Акыргысь, болсын ' ^Улай ушш, ертеннт есебпдас кетт1 де, аз-кем уакыттан сон б!р стакан сь,и - Макул, - Аеген ы калта^тап амфт ж1б окел1П барде ОР\"^Ж^пынАЭ сук саусатын шошайттьк нарга жалп ет.п кулап ту . ан отты не су куйып вш1рем1з/ не болмаса б'|3 осы... жанымызда |.3 НЕГЕ Б13 ОСЫ бул дуниенщ барлыкмулК',н май куйып лаулата 0РТ®\" мурНымыздан кан акканша дуние-бок жиямыз, аргы дуниеге аркалап ке н сабау камшымнан баска тупм жок менщ а? Лйтындаршы, агаиын, 'туныгын шайкаппын, ммдердщ ырысын сендерден кай жер>м ке • ^ жек Кереандер. Мен - талантпын. Мен1к •Ш1П тауысыппын. Сон 1н игерсечАер, эддекэшан данышпан болью б1лет1Н1МН1Н, тэн1р|м-ау, ^лмайсыНАар ма? Ей, Захар, сен жаксы орыссын, “н^ж\"рген сияктымын. Кайдан? МумкЫ, =йыктырс№, б0ЛКБулкеад^ахарж°к^, Таганный, «НЕГЕ БВОСЬЬ^йДеп^басг^рАекциясы ТУТаНЭ бТагаГнгаАб0р|'б1раед1. Сонгы он жылда жаты сембей айтып кеде жаткан кеткен. — есплер ун1 ала келен У гппяйля жалгыз теак - ес1К болмаса, «т =Лп ”ГддБт:г^^, —. — алмай 1ште елт, 1ште тыпырлаган. Жттнде мш жок, Кдлтасында дым жок, 1шейш деп 1шпейм1н, Ерегеап 1шемт, хала-лау, алау-лау... Мет маскунем кылган сендер... НЕГЕ Б13 ОСЫ... Тау 1Ш|'нде бозгылт елее бар. Эр заттын ажарын анык танытпаса да, нооаиын болжататын. Айдын шыгуы кандай тез болса, омырауын жулдыздар К0П нуктелеп тастаган аспанга ерлед| де, соншалык шапшан шабыспен зытып арады. унд1зп солкылдак,жур|’стен шалдык.к.ан кекбест1н1н,ер-ток1ымынаАЫП/ кактанган аркасын шапалактаган Ер|'к балта мен казык алып кырга жетелеп кетп. аирандай уйытан тыныштык казык какканда дф-дф етт, тун баласында анкылдап катты есплед! екен. Захар омарташынын каекыр алатындай каксап тыным таппаитын кос ит> шеу етт урудщ ырь.мын жасады да, кайтып ун шыгарган жок. Кыр жайлап, шет конып журетш шопан, омарташы атаулынын Р' аА„амдаи аХЬ1лды болушы ед|, - Уйге келер!нде аттан аударып аларда» арпылдаидь. да, месте бетен емес екен.н сезген сон, кайтып жак ашпайтын. ыгасынан ем|р акида тастамайтын к,ыл арк,анмен кекбеспнщ аягын казь^ б«п„пТтЫП арКанАаАЫ' 0лг'нде булак суынан сынгыта 1шкен жануар таУА\"\" уршакты отына бас коиды. Балтаны б1лемдей устап кер! оралтан ЕрМн*\"*
Катын суыныц ар жагынан аптасына а№лд,зыьн,лано=^^-^::к~ггнКе0р3 туанен шыкпай койды. Ол кун! бупнге дейЫ ош\"*' к^А1з-тун1 киялынан, не шугылданатынын б|лмейд|, тым болмаганла ж-, 4 К'М еКеН1Н' нендей кааппен де сураган емес. Ал Катын суын как жап.Тп Ретт1лдест, аты-жендерж Ер1к кана емес, аз.рге б1рде-б1р адамныч куш ВД№Р Ер1кте жок- тЫ жете коймаган. Тек коцыр куздщаягын У КУ ' Мен Тас жогаргы сагасынан кеудеа мыкды Ер1к ак боз атк,а мшт аргы жагата атын сурап б|де алмады. Бюжола ™тлт аПт,.„ , ' а жаздаи касарысканымен, дет Шфк!н шыдамай солай карай - аЯГЫНАа аргЬ1СЫ келмей К.ЫЗЫЛ жкаууллдыакйтдыы,К,Ь©13зеднанкщелжушиекпонйдмеайждаыр,тныамсаазгыатктаажзйаагаабягоаллдакатайырданыйд,ажйсе,оттдеаалунеайстсышопн. асыгыс атына каргып м!нт, тау асып тайып болады. «Алыстан Караганда эдем!, еттен, жакыннан керер ме ед!» деген ой бфте-бфте кефектщ коксеуше айналып^ бутан дейшп жайма-шуак тфЛ1пшн айдынына тас лактыртан; осытан дейш ойел атаулыга шын гашык болып, аЬ урар арманмен кулай суйш кермеген касан, да катыгез жаны казан тубшдеп майдай ерт, тоны ж|б|ген, Т1ПТ1 шымырлап кайнагандай ма-ау. Бул не сонда? Белмм, к1таптан окып, кинодан коретш махаббат осы шыгар; бутан дейш сенгенд! койып езгелер озеуреп делелдегенде, селмлдеп кулетш басы енд| сол махаббат машакатына байланып, внкитенкт «Жок, бул ташыктык емес, - деп ез-езш жубататын. - вткел бермес озеннен ©те алматан сон, лайда болтан эншейш эуеспк кой пенде дегежн не норсеге колы жетпесе, сотан куштар келмей ме; ейтпесе сол кыздын койнына бф тун жатайыншы, ертецшде айнып шыта келмеаме бос Т1гемш». «Ол сенщ тана туажпн», деп 1штей бф ун бас котеретш. Кдлай десек те сол кызды жакыннан бф кору - бул жалтандаты жалтыз арманы. Б13Д1Н Ж1птте бор| бар, бфак тук жок екен, ен керектган таба алмай журу! мумкж гой. Сонда маскунем Таганнан айырмасы бар ма, бар болса ол не? Баспанасы, байлыгы, |шпейтж1, жары... кез шде жаксы корт уйленген-дк.. Алайда жас б!р[ - Лйнага косылуы шыгар. Шын махаббат кырыктын кыркасына шыкканда оянары ойымызга келмей жур ме! 0йга 6атган Кашага, батана Таган суйен.г.турга^шатаею 6,** ^ 0з ЕР|к алташ рет: ..ОСЫ МЕН1К БАЛ*• К„ тырыскандай уйге беттедт ун.нен ез! шошыды да, бул суракты тезфек ум у бакида кез алдынан Ертецшде Таганды арен тУРгь|зь1\" .^е ’ жыпырлаган жуздеген адамга кетпейтш, еаресе, ес-акылдан аирылс ..«/-гындауга жиналган елестерге а айналып кетер аудитория,кеябгн.киага'сейлегч^ус|нд|р>п' ебден талыкканда тана Дврюн берт, аузынан ак Хэм»
- \\'■-Г- л ■Ж1 барып, коз шырымын алгаи. Эфесе, бупн «студенттер.» коп болды. ЕрТе дуние тарихынан койылган барлык сурак,тарга жауап ерш олган сон, буг1нг| заманнынкекейкест1М0селелер1нек0Ш1<ен.Халыкаралыкжагдаидыншиелен!ап турганын, эфесе, адамзат басына ядролык апаттык тонт турганын, ал адамзат бул к,ау1пт1 жагдайга тек кана тым-тым милылыгынан душар болганын, акыЛдан азап шепп отырганын шегелей угындырды. Б|рак, ол осыншалык ак тер, кара тер| шып-шып шыга айткан С031Н бфде-бф ею аякты тындай алмаганын сезген жокты, жазтан-ай. Егер элем саясаткерлер! мен тарихшылары Таганга 1зг|Л|К, акикат, болашак туралы болжамдар мен эмфлж проблемалардан емтихан тапсырса, ешкайсысы да зачет ала алмас едЕ Ондай атты кун ка-й-да-а... «НЕГЕ Б13 ОСЫ...» Жулкыланганга оянбайтынын б|лет1н Ерн< жарты шелек су вкелт басынэ куя салды. -Тесек-орнымды сулайсын, - деп Захар ара туап ед|, «кептфт аласыц» деп, онын с©31н тындаган жок. Орнынан атып турар куат Таганда жок еде Алгашында не болганын б|лмей, нар успнде мен-зен отырып калган. Ауыр тустен айыга алмаган адамша сел козгалса жарылып кетейш деп турган басын кос колдап сыгымдаган куйп «0лт1рмесендер 61 р стакан сыра бер1ндер», - деп ышкынды. Захардыц бул бас «мэселеа» жен1нен теж1рибес1 бурыннан бар ед!, «салкын сыраны» усына бердЕ Б1р деммен кагып салган Таган: - Бул дуниеде де бас жазганнан ракат не бар, - деп орнынан турды. - Бетн<,олынды жу, аттанамыз, - дед| ек1 колын кусырынып, талтайып турган Ерж. - Мен сен1 гестапо екен деп калдым, - деп кыршанкыланды Таган. - Бет1мд| бф шелек сумей ©з1н, жуып бердщ емес пе. Захар мырс етт кулд|. Кулд| де: - Мынанын, Т1Л1 удай екен, - дедЕ Ерж ашуланган жок. Сол салмакты калпын сактаган куй1: - Тшнен баска не калды дейС1Н- Буйте берсе одан да айрылар, - деп, сарайдын, тактай еден1н сарт-сарт басып шыгып кеткен. - Ие, - дед| Таган. - Иэ, эс-эс-тщ офицерлер! б1зд1н ортамызда да бар, КИ1М1 баска болган сон, байкамаймыз. - Захар бул жолы кулген жок. - Сен онымен тэж1келесе берме, жым-жырт болып кетущ гажап емес. - Мен казф де жым-жьфтпын, жокпын, сондыктан да еш нэрсе коркыныш емес. .. Тамыр, одан да андагы сьфаннан кайталап ж|бер. Кун буг1н деашыкед|. Карангыдан шыккан Таган к©31 жыпылыктап,жарыкты жатыркагандай кун кезше карай алмады. Баскыштан твлтфектей тус1п омарта жэш1ктер| койылган туска беттей бер1п ед|, онын колтыгынан Захар устай алды- - Ол жакка барма, ара шыгып алады. - Патшалар жаяу баратын уй кайда? — Жур корсетей1н, — деп ерте жэнелдЕ — Коржген бутанын туб1не сари салмай, эжетхана 1здегенще Караганда, кез1нде мэдениетт! ж1пт болгансыН'аТ теп... Улкен! келт калды... к1Ш1С1не дэрехана 1здемейм1н, шалбарым бар той.- - Мен саган тан каламын, Таганщик, - дед| Захар. - Ойын мен соз1Н керемеТ' нве>
щ /- ак сек1АД1, ал 1с-эрекетщ... нагыз маскунемд1К1. Сонда деймж-ау, :шпей неужели акылын жетпейдь коюга — Егер мен сек1лд| адамдар аракты ко“ тапсырып, жан сактай алмай калар ед| °НАа б'раз бастыктар тагын заман, олар б|'з сеюлд: шпейдь сауыгкпмм,!3'Р' ТаМЫр' жетес1зАер жежскен коркау- Егер ОЛАР 1шсе, каскырдай геР> а^1ЛАы эР1 каутт! басы ктейтждерд! есебж сондыктан да езжен СОЛАРДЫК курбанымын. Н тауып 1шт|р1п Ж1беред|. Мен - Да-а-а, - дед| ойлангандай Заха Р- Сезщнщ жаны бар. Дегенмен, адам ез кемшшпн озгеден керу| к,ате. Кокбеспж ерттеп турган Ерк: аласык баТ' ^ ~ АаУЫС™' БаЛ “\"Ч\" ««« ^одып тур. Орындай - Эрен-эрен,. Сени<! сеюлд! асыл тукымды араларым жок,... - Кант алдырган шыгарсьщ... Кыска дайындык бар ма? - Кыста араньщ ©з балын езже беремж-ау деймж. - Нагыз большевик екенсщ, кант жесе шже жакпай ма? - Ара да адам гой, ©з енбепн езжен аягым келмейдь - Жон-жен, - дед| Ерж. - Ендеше, бала-шаганды да тек балмен асыра, акшаны не кыласын. — Ак,ша мен акылдын, артыгы бар ма, коллега. Тек арам болмаса жарады да... Шай 1шкен сон, жолга шык,ты: Ерж - атта. Таган - жаяу. Олардын артынан карап калган Марфа куйеужщ едетже салып, даусьж соза: - Да-а-а, - дед| - Анау Ж1птке обал-ак... кфгпп кандай узын... - Узын кфп1кт1 улкен коз жасты болады дейд| казактар, - дед[ Захар. Содан сон калай гана есжде калып койганы белгюз, маскунем ж1пт - Таганньщ «Неге 613 осы...» деген сезж ез-озжен кайталаган. Алдарьждагы белеске шыкканда, аумакты жазык, керждь Сол жазыкты сэры журттап тастаган калын жылк,ы жан-жагьжан булак, саулап шалшыктаган саздауды омыраулай кешпп, сонылап жайылады. Шуркыраган жануарлардын да ез дурдараздыгы бар: ок,та-текте кюнеп, шабысып калган айгырлардын ун1 шыгады. Эркайсысы оз уйфж кулагын жымыра, басын жерге сала кайырарда, байкдусызда манайлап калган сэуржтердщ сауырынан т!степ, жаралап, тыркырта куып тастайды. Бул - Жалпаксаз деп аталар жайлау, жылкылы | ауыл ала жаздай осынау мыкгырган мал жайылса да, ырык бермес жаннаты женелтетш. Би1ктен оныч алдында ойнап журген балалар, кермеде байдаулы турган жылкышь^^ аты, жерошактык басында кек тупнд| келбей ушырып, тар бояуы журген ак жаулыкты ейед - бэр-бор! кез Куанты,~ ~ар4 \\ канык едем! сурет сек1лд1 ед1. Мынау жалпак жаЬанда а сиякты миынды жуддызды сотые деген жалмауыз паида б°\"ПаТ“сь^ын ерте.ерте ертедеп Курт кылар мазасыз сурактардан ада, -(5 789
/'V м“оврншпапбеойтбы'.ртг, анере>ркбеенр,еекескл<!•Р Ар баянды^т|рк0дсб|к'|ебт'1й|Ннб1)'НтТу, еткм|„оф,р„,дшатысыынгаынршаудзеыбн.е-»айрйд,1. нкБ,оеернлгадкпци- калган жалгыз *анашырындаи ке ЖЫЛКЬ1НЫН жусаганындаи „амыражай я, - технократиянын екмдерб ° ,п албасты ажалымызга карай асыгып бара т1рш1л1ктентым-тым ертерек К0лУ гумырдын бейкуна адамдарыныц жаткан шыгармыз; бэлк.м, осын шыгармыз. б0ЛК1М, адамдар да азам,, обалына каларымызды бурк1п, пулемет суйреп келе жатка„ы„ согысынык аттарындаи арбада 0 нда канга 6аг,п, урпаксыз-урансыз сезбей, максатты жорыктын*0 тан‘сон да жетЫп кеткен адамзат болашагы калар... Жер бетшде еткен.со™ курбаны боларын аспансыгандар ездер'| байыбына бара »»»». вш1гед1 вм1рге. Неге? Бул сурактын сезе ме, - сезед'., б,рак елермендскп ем0С Сондыктан да аяйсын ар', жауабын мал баккан каймана е,^ дын кэпераз кэабше кызыгасыч. о»б1резжанындаем,Рж«майдые,<ен. Ен, бастысы - олар миу «НЕГЕ Б13 ОСЫ?...» Жылкылы ауылдан таудан кулдилаган кос жолаушыга карай уш бфдей ит октай зулаган. Санкылдай урIп жандарына келдк бIрI атустждеп Ер1кт| аударып тастардай катты ершеленд!, ал калган екеу| Таганды шекелей ерт келедЕ «Ит каппайтын кю болады деген, теп, рас екен» деп ойлаган Ер1к кулак етш жеп, алды-артын ораган аламойнакка камшы алтеп ед|, ит одан ары жУктЕ Осы кезде жаяу салпактаган Таган: «Кой ендП» - деп ед|, жагы семдЕ Енд| ол уш итт1Н, коршауында ежелп таныстарындай тайрандай басып келе жатты. Уйлершен ере шыгып, осы керш1сп бакылап турган журт кайран калып едЕ Эаресе, балалар мез. - Тамак берген шыгар, - дед| б1р|. - Кет ер|, б|здщ ит ешкашан тамакка алданбайды, - дед| екшшю. - Дуалайтыны бар шыгар, - дед| ушшшю. - Атама да ит урмейд|, - дед| тертшшю. - Ондайлар уры болады, - дед| бесшшю. - Сонда... атам уры ма? - дед| алтыншысы. - Атамды б1лмейм1Н, ал анау келе жаткан - уры, - дед| жетшшю. Калган уш бала эрп'меге араласа койган жок, ал бесжте жаткан жене тей-тей басып журген себилерд! коспагандагы он ею бала да Жалпаксазда отырган жылкышынын кшд|пнен ед|. Байлык басы бала дейтш1М13 - осы шыгар-ау... «НЕГЕ Б13 ОСЫ?...» Таудан темен карай домаландап келе жаткан адамныр уры да, кары да емес, вншешн диуанага айналып кеткен маскунем Таган екежн жас балаларды койып жылкышылардыр ездер! кайдан б1лсш. Уш итп бфдей еркелете сорынан ертш ки1з уйдщ |ргес1не такалганда, кеп баланыр бфп «Ой, мынау кайыршы гой!» -АеП дауыстап ж1берген. Бул сез ебден шаршаган Таганныр болар-болмас кана 1степ турган миына шаншудай кадалды, капел1мде селк ете тускеш соншалык - орнында катты да калды. Жо-жок, аларгасар баланыр аузынан асыгыс шыккаа сезд! намыс кергеншен емес, каншалыкты кажып, тшм-тшм! шыгып тенпреп 190
3 жургенде де, ешкашан, ешюмнен «.к:шагь|м-маре-сэре кезеншде, эйел| емес шыгар; бул созд| сонау б|р еспл меген С0Н' Т0СЬ|Аганы, я жасыганынан да ____ есептейтш уйлнбаранды «ой, кайыршынын» карымтасын Кайтаргат рн Шапалакпен тартып ж1берт, экес! уйге куып тыкты да, баласы г*.--'™ улды к,ос КОЛЫН усынып ,каукалактай амандасты. дидарласуы Таганга эсер етпед| б^еТв* ЖЫЛЫ~ЖЫлы С93'/ ыкыласка толы 6>Р он жылдан сон кен жайлаудынтопнлгДУ13'\" Суыктау Усынды да, элпндеп дел-сал куй кешкен. Ол узак уйктзп АЬ1Нан ШЫ|^ан созд| умыта алмай, эсерде ед|, баягыда окыстан орнынан козгалыгГке аИКаИАан шошып оянганАай санасы, мунын алдына емф сурудщ кеп 1Г1П'енд| орнына ^айта тУскен рас ед1' болганда -кайыршыдан, ташь,ГА^;аИа2адь|'ЫБулКадад1™НЬ'П ^ оянганы болса аксарбас, ал еск! жаранын орны сыздап кана басыласра-.у..ятотныдна, акылынан азган жттпен мурдем коштасканымыз. Оны ем!р К0рсетер, взюше кымыз 1ше туралык. Ак баласын керсе журен айнып турар Таган тсу! жеткен салк,ын к,ымыздын б|р тостаганын жутып Ж!берт, жент шекеле «Ауру калса да едет калмайды» деген, отыргандар, эфесе, Ерж басын шайкап мырс-мырс кулд!, тек ЖЫЛК.ЫШЫ гана кбзжщ киыгымен к,арап сыр берген жок,- - Бул Ж1Г1ТТ1 танымадык, кой, - дед| тостаганга кымыз толтырып. - Жолдасым, - дед| Ерж аркасын керегеге тфей инрежп. - Ауылдьщ ыстыгында к,ан,сып жургенше, жайлауга шыгып, аунап-кунап дем алып кайт деп, ертт келемш. - Ертт жургенше, мшгест жургендерщ жолдастыкка жараспаушы ме ед|?.. - 031 гой, аягым уйыды, канын таркатам деп жаяу журген. Будар ушш тауга шыгу - культпоход, таска ермелеймш деп аркан сурауы да мумкш. Таган уноз. ©з колына таянып б|р шынтактай жаткан куй1 кезш жумды. Уй иес1 «жолдастардын.» арасындагы Ж1Г« ашылып кеткен бфжайсыздыкты 111л сезд| ме, энпмеш эр! карай каузамады. Сэлтыныштыкорнады. Даладан балалардын асыр салып ойнаганы еспледк Ки13уйд!Н,ес1Г1 айкараашыкем солайкараашык еактен Жалпаксазда шуркыраган уйф-уйф жылкылар шы ынсыз жаилаудын, - • <“■» —--ггэкг:жумагында жузгендей бейб1т жайылады; саздаудын аргы >ка^а/'ау^• болса да кеуде кере кен тыныстар, а кез 1нд| к,ытык,тар мундай макпал корМс сакталганына тэубе айтар ед1Н- Ефак барган сайын базары таркап, келмеске еГошагыныч шетже келт ойлаган емес. Лапылдап жанган орт о У ' . ; отыра берер казакы етеп жанганша кепераз, айрандай аптап'суйепне онШ мтезден кашан кутыла алар; жуздеген аз тиг|зген жок; неге екеж ! кеткен бейгамдык, даласындай кендж к р - рсеТуГе, жер болт, жен!н белггаз, оздер! сыйыспай журсе де К0П еншю жат журттык кест беруге келгенде алдына жан салмаитын
болып кеткен. Калганынын кайырымын, береке бфл|'пн -плетен агайынныч алдында терт тулж малы мацгыстап жатса, одан артык бакыт сураМауШЬ| ед|. Кешнп жылдары одан да айырылып бфычгай лрмкке - тусыган ЖерД! туырлыктай куйкалы жердщ жонаркасын жыртып тастап, епн салмак больщ ед|, эпербацан «тыцгерлердщ» бул эрекетшен тук шыкпады. Арканыц апай Тес даласы болса бфсер|, кысы мен жазын айырып болмас Алтайдыц алакандай алан,кайы игеруге кенбей шамданып к,алды ма, 0ЛГ1 жыртылган жердщ бер1Не алабота мен кендф ест, кузде курайга айналып, уп етт жел сокса болды, сай- суйепнд! сыркыратар азалы ун шыгарар ед|; жарыктык, ер Алтайдыц аркасы мынтьфган малдын туягын сагынып, кышуын басар дубфд| ан,сап 1штен тынар ед|, 1шш тартып екар едь Жолаушылардын екеу| де калгып кеткен семлдк Жылкышы орнынан турып, бие сауысуга шыкты. Ересек улы саздагы жылкыларды к,ик,улай кайырып жур. Енесше косакталган кулындар айдаганга конгга келмегендей тартыншац тартады. Колын артына устап жед| басында турган жылк,ышы улына: - Катты айдама, биелерд! иандфесщ, - деп айгай салды. Осы айгайданатып турган Таган ербит есж алдына шыкты. Аспан ойылып жерге тус|’п кетпегежне кез1 жеткендей «уЬ» деп, ез озшен ауыр дем алып ыныршакка куйрык Т|реп кереге аркасын суйей отыра кеткен. Анау танаулары пьфылдап, бермен жел1 басына жосыла жецюлген жылкыларды алгаш та акыргы рет кергендей кезш тайдырмай узак карады. 0зше беттей каптап келе жаткан калын, хайуан тапап етердей... «Ш1РК1Н-АЙ, АТТАН К.УЛАП ©АСЕМ НЕ АРМАН» деген ой иектедр «ШIРК1Н-АЙ, АЙРЫ РРА АЙ НАЛЫ П КЕТСЕМШI» деген тагы бф ой жылтылдады! «Енд1 мен ешкашан да айгыр бола алмаспын, к,ан сит зорыккан атпын мен, йе не, аркасынан ер туспейтш, жауыры омфбаки жазылмайтын жумыс колтмш. ©м|'рде жумыс кел1ктер1 кеп-ак, 61 рак, солардын 1шшде де сорлылары бар». Тамагы кеберст, асказаны ашкылтым бфдеме 1здедь «Жылкышылар сыра ашытпайды, ол - белгш, ал кымыз, тандайдагы жабыскак шелд| баспай тур. Не 1стеу керек? Кенезем кеут турганы-ай... Шел1м басылмай-ак, ететш шыгармын- ау бул жалганнан». Ки1з уйдщ фгесшде и\\ канбаган тер1дей былбырап отьфган Таган жылкылы ауылдьщ жайма-шуак тфлИне кур бекер бажырайып караганы болмаса, кеф\\| селт еткен жок, дуниешн, толайым кызыгынан жершендей жифкеншпен немкетплеу ойда едь Кен, элемнщ осыншалык тарылып, жалгыз жутым шарапка зар кылып коюын кешфмейд! жене ез!Н!н, казфп халш туанбейтндерге аяушылыгы да жок; б!р уттам арак ушш танюден де тайсалмай барар ед!, нес! бар, Улы Отан согысында солдаттар да сейткен... Кызыл алып кызылшеке урыс ашканнан артык не бар бул жалганда; Сырдын, суы сирагынан келер ме ед!- Керм- еде. ез салмагын 61 р аягынан ауыстырып, келеа аягына салып турган кекбестте карады мелит. Кекбестте емес-ау, аттыц артында боктер1лген тер| коржынга теалген. Сол коржынныц !шшде, сез жок, арак бар. Амал не, «кау1пт1 зона», руксатсыз алуга дермен жок. Ержтен сурап керсе кайтер ед!... ТаганныН жымсыма оиын окып койгандай уйден Ер.к шыкты. ©уел! есшей кер1лд1, содан К кос пзесш капсыра кушактап букшит отьфгана Таганга: - Аттанайык, Карабура, - дедь 19г<,
- Анауыцнан б|р жуткызбасац козгалат к ~ Аел1 м!з бакпай. - Нешауа, шыдай тур, уйге бартан сон КОЛЫНАЫ жусан да жетедк м астаУ сыра куйып беремш, беть - Сол молшылыкка тумсыгым тигенше п*т - ©леек жайдаудын, топырагы жумсак таз - 03ЩН1Н осы жакка ушреектеп жургён!» соГаТ\" КеМ<!М|3' Сауын аякталып, карына агаш шелек 1лген эй екен гой... жылкышы буларга карай беттед! Итаяк 6Л М6Н К0ЛЫНАа ноктасы бар у-у, деп, басын басып кеткендей атып турГ™ онжГтГьГ \" <ЯрМЙ «ау- П=а^г“:е:ГоГ^ ^ «Ой, каз|р иттер таласады-ау» деп.канды шайкас керуге^мар^нЕ^к елегЫп кадып ед,, ол унт акталмады, езте арсылдай умтылган ушеуЫе салт а™ь н жалгыз тазысы .пишу, деп каратам да жок, менанбеген калпы булке Г„ен жанылмаи месте ере берд,. Аналар асысыс 1с жасагамыма уялагандай беталды лагып кетп. - Аншынык ИТ1 б1здщ Таганга уксайды екен. Караты, калай-калай жасканбай жортады. - Бул тауып айтканьщ емес, - дед! орнынан кетерем сиырдай созаландап турган Таган кфжит. - Кауып айтканын,. - Бабынды бф саптыаяк, сырамен-ак, табармын, шешежм. - Сол кунге жетсек... Орта жастан асып кеткен, сакал-мурты акшулан жолаушы аттан туст, жагалай кол берт амандасып шык,ты. Кезек Ержке келгенде: - ©, сен бе едщ, тау миллионер!, - деп кекетп. Омарташы шамданган жок. Жайдары калпын бузбастан: - Калай, аксакал, бомбоубежищежн, курылысы аякталды ма? - дед|, темекган тутатып: - Онын, 1Ш1нде саган орын жок, даметпей-ак кой. - Керек болса, оз1м де казып аламын жэне сежюнен гер| каутаз... - ©зщ сыйсан, да акшан, сыймас. - Сешн, сандыгыра урлыкка тускен жок ед|м гой. Бул екеу1нщ арасындагы шелкем-шалысты бурыннан б1лет1н жылкышы кермалдастыра бермей, пэтуасыз свзд1н, тубше тезфек су куйгысы келген сыцаймен: - Бала-шаган, аман-есен бе?.. ЖурМздер, уйге юрт кымь Жастарга суйкенбесе, ок аткандарын булд , ! сек!лд|. сек|'лд|' керпТен кеалерд! коргенде, кжаагуыдныганждеанргыежкмаендаейюнеекме.н.., V - Сен Жайлауда журген жалгызы мынандай, каладагы II ТэубЕет..1.пн|’ц конышын камшысымен салып калды. Енд| 61'р соз айтса, колындагы Камшысымен Ергкт! как шекеден осып етеп'ндей долданып айтты. ~ Майдангерлердщ бэр'\\ блрдей батыр емеа сек1лд|, 61’здж де |'ш1'м1зде
7^ кетп-... Тышкан тергоне сен куныкпай журген шыгарсын. Суырга курган он какпан\"апка садып, какшып кеткенМ ек, дуннеде де кешпеим.н. ! ОсТсендерге не жетпейд!? - дед! жыдкышы кабагын туие кыржитып. _ Адтайга сыймай журандер ме? Аншы аганын жан. б,р баска, саган не жорык, ей, Ерж... Экендей адаммен айтысып. - Сакалдан кадф кашкалы ка-а-ш-ан, - дед| Ерж мырс етт. - Байкаймын, осы екеу! де кемуоз калады, - деген сезге жалт карасып ед!, бул «улагатты» ойдын нес! - жагасы жайлауда, алкам-салкам менфеит турган Тзгзн екен - Былжырапсын, ушеум.з де... 0йдэ, кетт! к! - дед! Ер ж атына беттей. - Алтай аман болса, бул кыркылжын шалмен талай кездесермш. — Пешее ала алмаган жанды сен алсан, тостым артын. Турысатын жер1нд| айт, К1мнщ мерген екешн сонда сынармыз... жастыгымды ала жыгылатын каукар эл1 де бар, шырак. -Таусылманыз, аксакал, жоктан озгеге шаршаманыз, журщ1з, кымыз шейк жан торсыгьщызды умыткан жоксыз ба? Балаларга кымыз куйып берейж. - Жылкышы Аншынын колтыгынан демей ки13 уйге карап ын,гайлады. Омарташы ж1пт кекбеспге каргып М1НД1 де, сау желе женелдг Осы салпактаган журшке кешелнбер! уйрежп калган Таган да неоне адал иттей артына жалтак-жалтак карап сумендеп едЕ Табалдьфыктан аттай берт жалт бурылган аншы шал: - Анау касындагысы шм? Тазыны адамнан устайтын болган ба... Шыгады одан, шыгады... - дед| зыгырданы кайнап. - Бфге окыган жолдасы-ау деймш, казып сураган жокпын. - Неге екенш б1лмеймш, осыны керсем, коз алдыма пешее елестейдЕ Ки|'з уйден толкыта тскен сабанын куртл1 есплт, саумалдын ига мурнынды жарады. Жалпаксазга кайтадан мелдеген жылкылар елемнщ елег1н туонбейтш макулык тфл1пне мез калыпта бейкам оттайды. Аттылы-жаяулы кос жолаушы шыршалардан кекке найза шаншыган сайга туоп кершбей кеттЕ 4 Тал туе шалкар туске ойысып, еш теулктен бер« тебеден тенкер1ле караган куннщ шуагына масайраган тау табигаты тангажайып куанышпен жаркьфай жайнап, куана кулпырып тур едЕ 0Мф нурын сепкен айналайын куннщ «ата-анадай» елжфеу!, еоресе, ара атты бейнеткор «халыктын» асыгын алшысынан тусфген-д|. Серейт катып калганынша канаты талмай, мениск тынымсыздыкпен болар АРАЛАР мукым Катын суы еНфш кулак тундыра ызынга белеп, жиын-терш шаруашылыгыныц кеп дауысты хорын шыркап, ер гулА'Н басьжа тумсыгын тыгып батпан куйрык байдыкты уясына тасып тауыса алмай жур. 0з гумырында уйктауды б.лмейтт, «бел жазып» дем алуды б!лмейт.н
1 ^ • КЯЭДгжг а;анычадамдар акыл-ойынан асып кетер едг Же беимел|М ерекет! еркашанда курылысын»: ом!р суру, урпак калдыру утнм!аРаЛГаННаН берг' ^огамАык туармей ондеп-озгертпей, катып калган «!! г Э' <<конститУЦиясына» кылау гасырга уластыруы кайр™ эрекет, «ой-сана, салт-дестурж» бф жуп жало п а,,3 аСЫНан ,бермен кимыл- мемлекетшен адамдардыц уйренер! улан-гайыр рГ^ ТУС’г’П аЛГЭН АРАЛАР ест! де естияр 0,<!л! ЕК1 ДЯКТЫЛАР суйег!не Ни п Т' ^ болмысть^ б!р енеге, тел.м-тербие алгандь, койыпар^ жер ед!; Прнектеп жинаган шырынды шьГкаллпГ ауЗЫНАагысын жь|рь'п - . м ды шыр калдырмаи вздерни н кажетше жаратып, ал ол арата кант бер.п кан какксататын; ал кант жеген бейшаралардын тукымы барган саиын кету, кете, азып-тозып барады-ай; ен гажабы - араныц ершшек араны ецбеказ табылган табыска ашылган соц, бурынгыдай емес тартып, уй айналасындагы кокь1стан корвктенуге уйренш алар ед|; казактыц «колдан жем жеген кус алыска ушпайды» деушде терец пвлсапа жатыр-ау, вздер| берген кантты оздерше кайтадан сацгытып берт, бал емес ап-сатте коймалжыц тартып, кепке бармай бер1ш болып катып калар ез1лген кант жеген кюлерге миыгынан «култ» карар едр елемдеп ер| акылды, вр| анкау адамзаттын жан-жануар, курт-кумырскага жасаган аярлыгы кундерд1ц куш болганда кайта айналып ездер1н табарын парыктамайтын жане жер жаНандагы барлык Т1 рш 1Л1 к иелершщ !шшде тек АДАМЗАТ кана алданып отырганын пайымдаган емес; сондыктан да «ара жасаган когамдык емфдщ децгейше жету уомн, адам баласыныц алдында ел1 де тым узак жол жатыр» деп, бага берген Метерлинкли, сезше иланбаска шарасы жок. \\ Катын суы айлагына орналаскан Ержтщомартасында да АРАЛАР мемлекел вздерни, антикалык, зацымен гумыр кешуде. Мемлекегпн, 1ШК1 курылысына, ецбек болюне озгерю кфмеген, текуяныцсырткы тур| гана цивилизацияланган, демек, бурынгыдай цлрюен агаштын, Ыне мекендемей, тактайдан киып жасаган уя-уйшп<терде орналаскан. Сол уя-уйшжлц танадай гана теап аркылы сырткы дуниемен байланыс жасайды. Багзыдан берп когамдык курылыстыц интуициялык ережелер! сол калпында калса да, жалпы ара психологиясындагы ерекшел1ктерд!к ептеп озгере бастаганын ацгаруга болушы едк Аиталык, анау таудын, аргы бетшдеп Захар багымындагы аралардан гер! Ер!кт!н аралары еакелкнзыгусешкашсжааылмылгднаамарнайд,баекяорр|бшжтееастлетк!лауеуйрдмт!аарцттаокйраыуннылсадейакн!йалтлдыс|,бонактблеагудапре,ымтбнаегтлылатдпыаатгышйыпыккКекеакншаллгееагранонюыснытаавнмддкаеаукпйе, оцайга еуес араныц б!р| дастаркан устшдеп байкалганымен, тежфибел! болганбыз. Осына уйкушж кылык колденец кезге келем квздеген омарташыга ой салмай коя алмас. Б1рак тек кана с е^.екк0рЛыгы жогалып, Ер1к оз омартасындагы канаттылардык текТ1А ' жаткаНын багамдайтын. Каб!лет-мумк!нд!ктер| кун откен сайын кемт з реТ каГып улгерелн Жалгыз-ак секундта, ягни кас кагымда канаты жумыскерлж кагылез ж0нд|Кт1Н когамдык болмысындагы алгы ,.,(5Т»5
I —~ хг..ггпа, 61в улы касиетжен айырудын аз-ак алдында турмыз. Адамзат 03 ой!ап тГуьш, енбеккордык каб1лет!н жогалта бастады. тшт, ек кара„айы кажеттшк - тамак 1степ !шУД1н ез1н автоматтандырдык.... Кдз.р б.з негуРдык, ТУЖ серпш кммылдамай-ак, шалкамыздан тус.п жатып шалкар байДь1Ца кенедтер курал жасалган сайын, жанымыз жарылкана тусеД1. «Керш! уйден ежейд! шайга шакырып кедш!» деп, ез баданызды жумсацызшы, «Телефон сога салмаймысын» деп, оз1нд1 жазгырар. Ад сод бада эжеидщ уй.не бару ожейдщ ушнде каншама ез1 б|дмес тосын окигалармен танысар ед|. К,аз1р 613 кайнаган омфд! шай 1шт отырып-ак телевизордан коре аламыз. Тэнрм-ау, телевизорлык омф - омф емес кой. Журпзушшщ сезш естт, сене алмай, озщ барып араласып, козбен коргенге, кулагьщмен еспгенге, дененмен сезшгенге не жетер. К,азф-ак 613 жатып 1шер жалкаулыктын, бурынгы-сонды болып кермеген жана доуфш кешудемв. ©31М13 ойлап тапкан женМктер бойкуезд1ктщ беапнде элдилеген сайын маужырап, бойымыз балкып, апиын 1ш1п алжаскандай, дел-сал, уйкылы-ояу хал мендеп барады-ау. Рас, миымыз жумыс 1стейд|, 61Д1М1М13 мухиттай, 61 рак букпл агзамыз кимылсыз, козгалыссыз, туйык су сек1ДД1 борсып, бфте-бфте оде бастамаганына К1М кешл. Б13 такертек ерте турып, кайшыласкан машинамен жагаласа тыртындап жупрер бфер шакырымдык ит булкег1М1з аркылы адамзат деген алыптын, тау копарып, тас бузар алапат купан сактап кала аламыз ба? Жо-жок, адамзатты жумакка жетюзер акыл-ойы тана емес, торт аяктап хайуандармен бфге жайылып журген жершен алып шыгып, сананын сандал копне мшпзген кара куш! де... Неге 613 кол енбепнен кашканда, сод кол енбеп - мукым екбек атаулынын анасы екенш умытып, курек пен кетпендк балта мен балганы музейге коюга асыгамыз. белюм, кой устшде бозторгай жумьфткалаган тыныш омф, бейбн гумырдын бойтумары сод карапайым екбек куралдары шыгар. Ен,сенд| езер ен,бек леззатынан, кол-аягык салдырап шаршап келт ет1пнд| шешуге де шаман келмей уйктаудан ракат не бар бул жалганда. Белмм, адам факторы - ен бф олсфеген, техникага иек суйеп, ершшек тарткан... Болюм, дол казфп «Аскан акылдылыкпен» миымызды шагып жасаган, адам баласын жаппай к,ырать1Н кару-жаракты ертерек ойлап тапканда, жер бетшдеп тфшшк атаулы сахарага айналып кетер ме едк Бэлк1м, миллиардтаган жылдар бойы гармониялык шынжыр Т1збегт сактап, бф-бф1мен селбескен табигат ием1здщ келдененнен косылган артык белшепндей АДАМ СОЛ б1те кайнаскан Т1збект1 бытырлатып узуге жасар ерекетш токтату эл1 де кеш емес шыгар... Аралар когамынык манифеанде «орюмнщ каб1летше карай, ерк1мн1Н екбепне карай, екбек етпеген !шт-ж1мейд!» деген тарау жок-ты. Олар *УМЬ1С ттемеген уяластарынык белшен еюге болт тастайды ттт! шагылыс Уш'н гана кажет еркек аранык оз.н суык тусе уясынан тепюлеп шыгарып, енбексо табыдган олжага ортактастырмас ед1. Эрине, бул езш-оз! актаган зак- АлаиД оларда бил1кт1к барлыгьин омарташыга берт, солардык кулак кест! куль'на т
айналганын угар зерде жок едр алайда дунирт^ • тобесшен бакылап, баскарып турган бф ТЬ,Н ^ К1лт'Н03Ко куш « лына алган адамзат екен... мумкш, мумюн емес нарсе жок,. Уш барын сезбей жур ме Жер... Жер болып жаралган 031Н1Н, кашан езшщ кашан жене кКУйнлда|йешжка!мтт6к1,ллМеК 6МеС' Аемек' т'пт' адамзат болмаса, анык-каныгына жете алмады Ей рак; адамзатт' ^ Т0ПШылап айтканы жалгыз бул гана емес, емес... Атьщнан айналайьГААДмнынАаУЯТТЫКаТел1г1 сол - ол, асыгыс аттаганы бйра жатканын еН сумдык катеа кашан жойылып кетерш б)лмеу ед| жене жер беттен Кун бупн де ашык болды. Канатгапы , манг1Л1К козгалысын толастатпайтын аоалап^1\"' Т1рШ1л'ктен айрылганша Ашык кунжн ер сетж, тшт1 адамзаттын езЫен де\"^ МаЙАаНЫН кешуде. келгендей, омартадан узап ушып, шырын артык пайдаланып калгысы кешке дейш сорып, нар тартып ертеден кара коныстанган дамыл бутдаапнп»а,йядгын-иагйы. лыЭмсфи е-пследео« сы ефрге ек! жылдан бер| «каутт! жана тукым.ы алапат енбеккор ед, Жумысын «ЖЖЕГЖ ерте бастаиды да, кун баткан сон да, ек! сагах нэр таситын. Аранын осы б!р бул елде жок тур.н адгаш рет вертолета жИттен еспгенде, Ер!к жанын коярга г жер таппай аса кызыккан жене «не алсац да маган тауып бер» деп, ушкыш жолдасына колка салган. «Наука и жизнь» журналынан «Каутт1 гибрид» деген ; мэкэлэны окып шык.к.ан сок, ацсары одан ары ауып, к,алай да к,олга туе*рудIн, жолын 1здейд1. Ал бул аранын, кыскаша омфбаяны былай едк 1956 жылы у генетик-селекционер У. Керр африкалык бал арасын алып келед| де, жерплжт! тукыммен будандзеты рады. Африканыц аралары шапшан, ер| алыска ушады, I! анасы балалагыш. Буданнан пайда болтан африкалдандырылган аранын сырткы тшшшде пелендей айырмашылык болмаганымен, енбеккор жене каут тенсе, тобымен шабуыл жасайтын ете агрессивл болып калыптаскан. «Жауыз ара» атануы да содан. Айталык, осы Африка мен Еуропа арасынын арасынан пайда болтан буданныц шагуынан 1969 жылы Бразилияда 200 адам елт, мындатан адам жаракат алтан. Кюлер ушж жерплжт1, ягни ез арамыздан гер! африкаландырылтандардыц уы элдекайда каутть Тез ройлап, тым алыска уша беретшджтен, Еуропалык аралармен шагылысып улгерген . Табигат купиясы кызык кой, неге екетп белпаз, жерплжп аранын Аналары осы *а араныц» еркепмен шагылысуга тым Кумар. Сондьиеган да 03 ара^ . байкаП/ балаларынын мшез-кулкы езгерт, афР^ салыстыра зерделегенде, адамдардын боиь А‘ ымды шыбын-шфкейд! психологиясын еске салушы едь Афр^кала дь^ барын кезЫз керш жур... Койып адамдарымыздын арасында да онд р __.,плрт ;Стейт1н арттестер! М1не, осы «жауыз араны- шет елге ушатынаспанга атып, аркылы жен ушшен жалгасып экелт 'Тамтыгын калдырмай суит вертолетом Прохор Александровичей ет1^ нитось0н алып ететж пысык еднау. Мухиттын аргы бетшен дангарадаи ^ды ма екен. Апталык жИттерге арщкенщ корабына салган шы ап 0Т[П Алтайга коные алые жол, мынлаган шакырымдык кашыктыкты
аударган «кау1гш гибрид» бупнде каулап ест, жеке б.р уяны мекендег ТегЫде тентек жаратылган женд!к мундагы т,рш.л,пн шапшан кура„, т* дамьГтты. Алтайлык жеи1лтектеу ана аралардын б,разы шагылысып та удгвд Енд|, мше кейб.р уялардан африкаландырылган аранын соикан урпаК1ары бас катере бастады. Сейтш, Алтай - Америка - Африка тукымдас жана мулдем тансык, м1нез-кулкын, ата-тепн ешб.р омарташы ажыратып та, угЬ1п п болмайтын «жастар» жаратылды. . ©з багымындагы аралар шжде журт жаткан жумбакты процестен Айна хабарсыз-тын. Жана тукымды «импорт» аранын уясын гана бмед!, онда Аа Ерж коп жолатпайтын, балын 031 гаиа агызып алатын. Ттт| осы бф шет елд|К шыбынмен коп еуестенуге заукы сокпайтын. Кун бата оз аралары жым-жырт жатып калганда, кас карайганша зу-зу ушып, тыным таппайтын мазасыздыгына кайран калар еде Осы бф жайды енеоне айтканда, Нурке кемтр: «Жатжурттьщ ешкашан да жарыткан да, жерсшген де емес, бупн балын берсе, ертец уын усынады, ту61 тыныш болтай», - деп, ауыр курант едк Тустен кейш колы калт еткенде, каз-катар орналаскан уяларды карап, кейбфшщ какпагын ашып, балдын корын тексерт келе жаткан Айна «жауыз аранын» уйшен айналып етп. Сырттай Караганда ешбф ботендт жок будандар да кездей теактен 61 р| К1 р|п, бIрI шыгып дамыл таппай жур. Моп- момакан. Бфак оз-озщнен сескенесщ. Алтай тауынын аюы мен каскырынан шайлыкпаган келшшек анау арпалыскан бетендерден, расында да, журексшер еде Арадай анталап шагып алар деген кауттен туган журексшу емес, баска- баска, ез1 де байыбына барып, багамына жетпеген беймвл1м коркыныш мендей беретш. Балмм, бул Шыбын мен шыбын жаны арасындагы ешюмге б|Л1нбес, бшнбегенджтен де жанынды жепдей жейтш менплж шайкас шыгар-ау... Екнут куннен бер| уйген шемеленщ саны кобейт, алыстан Караганда тау арасына орналаскан агаш уйд| каумалап коршаган шеп-кос сек1лд|, немесе анасын жагаттаган каздын балапандарына уксастыгынан ба, козге керкем К0рш1стенед|'. Енд1п жумыс осы шутрлеген балапан-шемелелерд! атпен корага тасымалдап, маялап ую болатын. Онда да жалпайтпай, су ©тт шф1местей гып, ушкфлеп тебесш шыгара, ныгыздап таптап жинау керек. Оган жадгыз Айнаньщ шамасы жетпейтш едк Шабылган жердщ дестеан тугелдей жинап б'ткен келшшектщ к©н1лшде алан бар. Жылда ары дегенде 61 р жарым теул1ктен аспай кайтып оралатын Ер1 ктIн, кас кылганда, дел кун ашыкта осыншалыкты кеш1гу1 ептеп елендеткен ©р! калып бара жаткан шаруанын камы кинап карадай камыккан, суыртпак жолга карай-карай кез талдырган. Егер Ерж ертен Де кеш1ксе, кер биеге камыт салып, амал жок, жалгыз ©31 тасуга бел буган-ды. Туе ауа жумыссыз калгандай, омартаньщ 11±пн аралап, усак-туйек 1спн басын кайырып журген! де содан еде Биенщ сауымы кел!п, агаш кубш! б1лепне!л1п турып та орманньщ !нпнен суыртпакталар жалгыз аяк сурлеуге карагыштады- аи. Бул ои мен жонды жалгап жатар сокпактын кга аягы кеп таптамагандыктан, каита-каита шалгын басып калар нобайы, тек Тихой езеншесшен отер еткел тусы гана актандактанып анык керше™. Кальщ жынысты орманнын |ш!неи кылт етт шыккан жолаушы лык ет!п осы ©ткелге тускенде гана, анык ажары
танылып, омарта орналаскан жазанта «*,' сод еткел уш.нш, кун жым-жырт жат» о аяндап гшыга келетш. Енд|, мше, жанын жадгыздыктын аралына апао, п “ ЖЫМ-жырттык, енд| Айнаныц шект1ртаест1тан.й..тыА^енн,1 сссоа™ду,антае''рсбто=Ркку*б>кы,,ылласбыуртеаук салгандай кинайтын, жазыксыз жапа пенде шфкш ушж будан артык Жок ед|, жок ед!... аурудыр ен^ жалмауыз-ау... ур| де осы - жалгыздык атты Айна дэл бупнпдей кек1л| азына Ертенд! кара кеш ермек етер енеант 8нпмрН ЫЛТауратып СЬ1Ртта журт алды. од ондай купель, ойса барса^ жо ~Г онаша куид, ансаитын дел-сал хадд1ч илеуЫе кен1п, ыркына багын™ ' Таты да Катын суыньщ жагасындагы езш,н менш1кт1 шыгар. калган дэтке куат, жанга суат осы - аркыраган асау мекешне барды. Енд1п озен гана. берекеа жок беи-берекет дуниеде б,р перееден березеп бодмаса, осы - Катын суы атадар езен ед|. Кеи-кейде ез кекшие, ез емфше уксастык тауып, не себептен «К,атын суы» аталуы тарихын б1лгю келетш. Ад 0зен тарихын Нурке кемтр де, Еркт де б1лмейд|. «Бэлюм, мен сек1лд| жалгыздыктан жаны жанган ейел, ерт болып лаулаган жалынын басар шипа 1здеп суга сеюрт, агыр елген шыгар...» Окыстан туган осы ойына 031 куэнып калды; куанып калганы бар болсын, 1ле-шала: «Мен де сеюрт кетсем к,айтед|?» деген азгырынды ой жене иектеген. Алдымен жай еуеепк ушш гана болып басталып ед|, санасынан ттт1 куаласа шыкпайтындай жабысканы соншалык, журен ерекшп, езен жагасына бфте-бфте тым жакындап калганын байкамады. Бетш судык салкын леб1 шарпыганда гана, еан жигандай сескене шепнт кеткен. 0зен мык жылгы калпында, епздей екфт, толкынынан толкын балалап, бар даусымен бастырмалата эн шыркайды. взше кадала караган каршадай келшшект! тылсым кушпен койнына тартып, какшып алып какпакылдата женелмек... 0лп бф сайтандай сап ете тускен езез1л оидан куткарган, ту сыртынан кумбфлей кюнеген жылкыныкун! болды. Артына жалт Караганда, Тихойдын еткелшен салып урып ете берген Ер1кт1 к0рА1 . ер^'. .Тек1р1м-ай, келдщ бе?„ - деп, ек! алаканымен баскан кун, шег, туст, ечреп жылап ж.б• серген. Эиел зоапттыаннат ттаэнн боооссгаинлдыкк немесекедбо!лкыалтаыкшпаеЛнкыемп-етса,саыдгаамн тезггаз ауыр азаптан куткарушысын окыстан керш, кео.к куанышынан жылаган... жыласын... жыласын... келд. Дйна бел1 «Неге б1з осы окта-текте жылап алмаимыз неге.- Ер1к кекбестюн леюлдете аяндап аяулы саган не кер1нд|?» - деген ерМи кеткендей отырган орнынан тура алмады.« ' аган жас Жу31н жуып, мек-зек Свэт еапмеген семлд|, кос жанарынан с0 демегенде гана, Айна мойнына отыр. Шошына аттан сеюрт туст, колтыгь < басып екап-екст екфеген. асылып, бетш куйеушщ тер сасыгын кек шашынан ишкеп, аркасынан - Не бодды, Айнаш? - Куп и!с, анкыган колан ш сипап езите тартты. - Амансындар ма. -Аманбыз,- дед! екапн баса адматан Лина. 199
-Тетеме б!р нерсе болып калган екен деп... Апыр-аи, мундайынжокед!(Не К0Р1НД1. Кой, жаман ырым бастама. - Койдым, - дед| келшшеп кезш1Н жасын балаша алаканымен суртК|Леп мурнын тартып. - Муншалыкты кеншкпеуил едщ... Екеу| кекбеспж жетекке алып, уйге карай катарласа аяндай берген кезде: «Ау, агайын, мен калай етем судан?» - деп баркыраган дауыс окыс токтатты. Тихойдын ар жак жиепнде делдит турган самтыр-самтыр кюж кергенде, Айна шошына тан калып: «Мунысы нам?» - деп, Ерйспн, бепне карады. - Жолдасым гой, - уж самаркау шыкты. - 0й, Карабура, К1нд1г1н,нен де келмейдр кешт от! - деп айкайлады. - Шалбарымды кайтем, ойбай, су болып калады гой. - Суланбай журген шалбар ма... Ештене етпес, шешт колына устап ал. Уялатын нен калып еде.. - Колж апарайык, - деген ойелшщ созш тындаган да жок, кыпша белшен кушактаган калпы уйге карай икемдей ертт кеткен. Гаган да кырсыкты бием, берп бетке ететт ниет б1лд1рмей, озеннщ жагасына жайгасып турып жантайып жатып калды. Орманнын, арасынан Аламойнак шыкты арсаландап. баршатышкан куамын деп журт иесшщ келгешн кеш байкап калганына кеилр1м Т1легендей, куйрыгын булгандатып, Ержтщ кеудесше шапшыды. Итт1н, алдынгы ек1 аягынан устап алган Ер1к жас балаша той-той бастырып жетелеп барды да, кулагынынтубшен касып, аркасынан сипап коя бердс Аргы жагалауда калган бетен кюнщ И1ан енд| сезген тсилл Аламойнак енд1Г! мезетте солай карай уре умтылган-ды. - Уй-бай-ау, устайык, - деп окталган Айнаны Ерж токтатты. - Ой, ол сумелект! ит каппайды екен. Абалап жупрген Аламойнак Тихойдын жагасына зымырап жеткен1мен, су кеш1п оте шыгуга жасканды ма, элде Таганньщ табиги мысы басты ма, шокайып отырып калган. Таган жаткан орнынан козгалган жок, жан тапсыргандай кимылсыз. Жалгыз улы ес!ктен енсер1ле К1р1п келгенде, сал болып жаткан шешеа кушагын аша умсынып: - Кулыным-ау, есен-сау келдщ бе? - деп, аналык абзалдыкпен анырап ед|. Айшылыкалысжолдан оралгандай-ак, Ер1г1н бауырына басып, ек1 бетшен кезек шотлдете суйд|-ай. Осыншалык мол межр1м кутпед! ме, Ерж ынгайсыздана кул1п Ж1берген. - Ауганга барып келгендей-акларсы алдындар-ау. - Енд| кайтешк, б|'р уйдег! б|р азаматтан айдын-куншн аманында айрылып калсак... Ел аман, журт тыныш па екен, айтеуф. - Елщ1з - орнында, ештене ете кояр тур| жок. Желдей ест, желтит отыр. Бф токсанга бол1нген аракты б|р айда 1шт тауысып, жоспарын асыра орындапты. Апыр-аи, баягыдан сондай ед!, - Аед| Нурке кемп1р басын шайкап. ' Ауылдагы арак таусылмайынша, б.рде-б!реу! шошанетт жумыска шыкпайтын. адиодан арак сатылмайды, енд! 1шпейм1з деп кунде каксайды, сол торт!п жете коимаган екен-ау. Кай-да-ан жетс1н, жер шалгай гой. Таудын куысына тыгылып “воое>-
алып б|лгендер1н 1стейд|. 0стт жур| жатк,анын сезбейдьау жасаган п азып-тозып кетпейж, атау-керелерш щлп ием... - ЕР- на. : мен ертт келд|„. Туре берш ед1, оныч йлепнен басып, кайта о^^^АвГ“А^0рМная - ©знак 0тед|. Омыраудан келмейтш Р су кф-коцын шайып, и1с-конысын кетфдк суга агып елер деймюц. Кайта таза - Ол К1м ед| тагы?.. — Ол менщ бфге окыган досым, тете. Оз б|леаз. Б13ДЩ елА1К1. Кокеннщ улы - Таган Макажанов. Нурке басын ок,ыс котерт алды: - Твцф1м-ау не айтып отырсыц... ©31м!здщ Маканный - алты алашты аузына караткан Макджан акыннын, немереа ме? Кокен жарыктыкдын, улы ма? Апыр- аи, шешес! маркум болганнан бер|, бетш керген жок ед1м. Ол кайдан жур, бул ит елген жерде! ЖеткЫндер! - Кемтрдщ даусы шанк етт катты шыкканы соншалык, Айна селк ете тусп... — От оттап, су 11шп отырган жерщ1зге «ит елген» деп т1л типзбен!з, тэте, — Дед! Ер1к шешеонщ ашуына арзымайтын нестеге д1р1лдеп-калшылдап кеткенш жак,тырмай. - Бар жазыгым астына ж1берт, елейш деп жаткан жершен жетелеп келгешм болса, онда кер| кайтарайын. - Бет-жузш корейтнн озшщ. Тект1 тукымнын туягы гой... - Ендеше, кор1МД1пн,13Д1 дайынданыз, - деп, Ерж камдана бергешнде, ашык, турган еактен пушпак-пушпагынан су соргалаган Таганный сулбасы кер1НД1. Аягы тайып суршт жыгылды ма, элде езенге едей! ез1 шомылып алды ма, ейтеуф, сутышкандай усп-басы сунплескен, ки|мш де сыкпаган калпында ербит тур. - Ей, Карабура, кел мунда, тетем шакырады. Асылдын сыныгы едш гой... нур дидарынды жаркыратшы, - дед| Ерж санкылдай. — Кел, шырагым, кел, — деп бейек болды кемпф. Аягын тусап койгандай бф басып, ек1 басып жыбырлай жылжыган азаматтын ажары Айнага унаган жок. «Кайдан гана казып тауып алды екен» дегендей ерше ренжи карады. табалдырыктын ар жагынан: - Амансын ба, апа? - дед| Таган турган орнынан козгалмаи. Будан сон Нюра Фадеевнанын ак сэры жузш, кок козш жана гана байкады ма, - Здравстуите. деге6-нЕдр! ккеоксыапдакмойедсыжт. еНну'ернксеелке! мк!трреркублодл|а. рА..й. нУарьд.аижттуемйсак жымиган. жанарынды туфме, улым. Ерд1 кебенек Шнен таны деген, ханнын сараиына К|рсендекад1р1нд1 кашыРшй-^^„ТмеГмундай торгындай судыраган Тосек устшде отырган орыс ке РА жыпылыктаган Таган ал! де казакшаны кутпед| б(лем, жанарынын Р болса уйге кфуге журекангендей. - Торге шыгатын тур жок, шеше. ~0вО< •*> А
Search
Read the Text Version
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40
- 41
- 42
- 43
- 44
- 45
- 46
- 47
- 48
- 49
- 50
- 51
- 52
- 53
- 54
- 55
- 56
- 57
- 58
- 59
- 60
- 61
- 62
- 63
- 64
- 65
- 66
- 67
- 68
- 69
- 70
- 71
- 72
- 73
- 74
- 75
- 76
- 77
- 78
- 79
- 80
- 81
- 82
- 83
- 84
- 85
- 86
- 87
- 88
- 89
- 90
- 91
- 92
- 93
- 94
- 95
- 96
- 97
- 98
- 99
- 100
- 101
- 102
- 103
- 104
- 105
- 106
- 107
- 108
- 109
- 110
- 111
- 112
- 113
- 114
- 115
- 116
- 117
- 118
- 119
- 120
- 121
- 122
- 123
- 124
- 125
- 126
- 127
- 128
- 129
- 130
- 131
- 132
- 133
- 134
- 135
- 136
- 137
- 138
- 139
- 140
- 141
- 142
- 143
- 144
- 145
- 146
- 147
- 148
- 149
- 150
- 151
- 152
- 153
- 154
- 155
