การจดั ระบบการดแู ลทางสงั คมและระบบการดแู ลระยะยาว สาหรบั ผสู้ งู อายใุ นครอบครวั และชมุ ชน Social Care System and Long Term Care for Elderly at home and in community สานกั งานสง่ เสริมและสนบั สนนุ วิชาการ 1 - 12 สานกั งานปลดั กระทรวงการพฒั นาสงั คมและความมนั่ คงของมนษุ ย์ กระทรวงการพฒั นาสงั คมและความมนั่ คงของมนษุ ย์
บทคดั ยอ่ โครงการวิจัย “การจัดระบบการดแู ลทางสังคมและระบบการดแู ลระยะยาวสาหรับ ผสู้ งู อายใุ นครอบครัวและชมุ ชน” มีวัตถปุ ระสงคเ์ พื่อศึกษาความตอ้ งการ และเปรียบเทียบรปู แบบ วิธีการ ของระบบการดแู ลทางสังคมและการดแู ลระยะยาวสาหรับผสู้ งู อายใุ นครอบครัวระหว่าง ประเทศไทยและตา่ งประเทศ และเพื่อหาแนวทางการจัดระบบการดแู ลทางสังคมและระบบการดแู ล ระยะยาวสาหรับผสู้ งู อายใุ นครอบครวั และชมุ ชน ใชร้ ะเบียบวิธีวิจัยเชิงปริมาณ และวิจัยเชิงคณุ ภาพ กล่มุ ตัวอย่างเชิงปริมาณ คือผทู้ ี่อายุ 60 ปี ขึ้นไป ที่อาศัยอย่ใู นจังหวัดท่ีเป็ นท่ีต้งั ของสานกั งาน สง่ เสริมและสนบั สนนุ วิชาการ 1-12 ทัง้ ที่พึ่งตนเองได้ จานวน 1,184 คน และผทู้ ี่อย่ใู นภาวะพึ่งพิง จานวน 249 คน และการสนทนากลมุ่ กบั ผทู้ ี่มสี ว่ นเกี่ยวขอ้ งในการใหบ้ ริการดแู ลผสู้ งู อายทุ ี่บา้ นและ ในชมุ ชน จานวน 25 กลมุ่ สรปุ ผลการศึกษาไดด้ งั น้ี ความตอ้ งการการดแู ลทางสงั คมและความตอ้ งการการดแู ลระยะยาว พบว่า ผสู้ งู อายมุ ี ความตอ้ งการการดแู ล 2 ดา้ นหลกั ๆ ไดแ้ ก่ ความตอ้ งการการดแู ลบริการสขุ ภาพกลมุ่ ผสู้ งู อายทุ ี่อยู่ ในภาวะพึ่งพิงมีความตอ้ งการบริการสถานบริบาลคนชรามากกว่าตอ้ งการอย่บู า้ นหรืออย่กู ับ ครอบครัว ครอบครัวของผสู้ งู อายมุ ีคา่ ใชจ้ ่ายไม่เพียงพอต่อการดแู ลความตอ้ งการการบริการทาง สังคมพบว่าผสู้ งู อายตุ อ้ งการใหม้ ีการจัดผจู้ ัดการดแู ลที่ทาหนา้ ที่วางแผนและประสานการดแู ล เมื่ออย่ใู นภาวะที่ช่วยตวั เองไม่ได้ เมื่อเปรียบเทียบรปู แบบ วิธีการ ของระบบการดแู ลทางสังคมและ การดแู ลระยะยาวสาหรบั ผสู้ งู อายใุ นครอบครวั ระหว่างประเทศไทยและตา่ งประเทศพบว่าประเทศไทย ยงั มีระบบการดแู ลระยะยาวอย่างไม่เป็ นรปู ธรรม เนน้ การดแู ลจากครอบครวั และการสงเคราะหเ์ ป็ น ครง้ั คราว สาหรบั ตา่ งประเทศเนน้ การดแู ลจากครอบครวั เช่นกนั และมีการจ่ายเงินสมทบเขา้ สรู่ ะบบ ประกันสขุ ภาพและระบบการดแู ลระยะยาวตั้งแต่วัยทางาน และแนวทางการจัดระบบการดแู ล ทางสงั คมและระบบการดแู ลระยะยาวสาหรับผสู้ งู อายใุ นครอบครัวและชมุ ชน ไดแ้ ก่ การทาแผนและ เตรียมงบประมาณรองรับ การเสริมสรา้ งความเขม้ แข็งของกล่มุ และคนในชมุ ชน ในการดแู ลคนใน ครอบครวั ชมุ ชน การตดิ ตามดแู ลอยา่ งตอ่ เนอื่ ง และการใชเ้ ครือขา่ ยภายนอกชมุ ชนรว่ มดแู ล ขอ้ เสนอแนะจากการศึกษา สานกั งานส่งเสริมและสนบั สนนุ วิชาการ สสสว) ควรส่งเสริม หนว่ ยงานในพ้ืนที่ใหน้ าขอ้ มลู ดา้ นผสู้ งู อายไุ ปใชป้ ระโยชนเ์ พื่อจดั บริการดา้ นระบบการดแู ลทางสงั คม แก่ผสู้ งู อายอุ ย่างเหมาะสมและตรงตามความตอ้ งการ และกรมกิจการผสู้ งู อายุ ควรเพ่ิมศักยภาพ อาสาสมัครดแู ลผสู้ งู อายุ สอผส. โดยการใหค้ วามรเู้ ก่ียวกับการทาฐานขอ้ มลู การดแู ลสขุ ภาพ ผสู้ งู อายุ การตรวจเย่ียมบา้ น การบริการทางสงั คมใหก้ บั ผสู้ งู อายใุ นชมุ ชน
Abstract The objectives of Social Care System and Long Term Care for Elderly at home and in community are to study needs and compare models procedures of social care system and long term care for elderly between Thai and international and to acquire the guidelines on social care system and long term care for elderly at home and in community. This research applies both quantitative and qualitative methodology. The sampling population is the people aged sixty years old and up who settle in responsible area of Technical Promotion and Support Office 1- 12; furthermore, the purposive sampling are chosen of 249 dependent elderly and 1,184 independent elderly. To fulfill the information received, the focus group consisting of stakeholder in elderly care services and the care givers total 2 5group is considered conducted as well. The study results of social care and long term care needed have been found that elderly truly require in two criteria which are health care and social care consequently. Dependent elderly need nursing home more than living at home or with families due to inadequate expense. When elderly are in dependent status, they need the coordinator in planning and organizing service cares. In terms of comparing models procedures of social care system and long term care for elderly between Thai and international, Thai has no concrete social care and long term care, mostly aiming to Residual model of social welfare Residual model of social welfare. On the other hands, international countries emphasize on family care and co-pay into Health Care Insurance since working. The core relating cares and the supportive cares are divided in two groups who are core crucial in elderly care and relating in care support. The guidelines in dependent elderly care are conducting plans and budget allocation, strengthen people in community, continuous care and applying outer networks to mutual service cares. In terms of recommendations, Technical Promotion and Support Offices have to encourage local organizations in elderly information application in order to meet the proper need of elderly. Moreover, the Department of Elderly Affairs should empower elderly volunteer through elderly health care data based collection, home visiting; as well, the Department of Elderly Affairs should provide social services for elderly in community.
บทสรปุ ผบู้ รหิ าร การศึกษาเรื่อง “การจัดระบบการดแู ลทางสงั คมและระบบการดแู ลระยะยาวสาหรับ ผสู้ งู อายใุ นครอบครัวและชมุ ชน” มีวัตถปุ ระสงคเ์ พื่อศึกษาความตอ้ งการการดแู ลทางสังคมและ การดแู ลระยะยาวสาหรับผสู้ งู อายใุ นครอบครัวและชมุ ชน เพื่อศึกษาเปรียบเทียบรปู แบบ วิธีการ และระบบการดแู ลทางสงั คมและระบบการดแู ลระยะยาวสาหรบั ผสู้ งู อายใุ นครอบครวั ระหว่างประเทศ ไทยและต่างประเทศ และเพ่ือศึกษาแนวทางการจัดระบบการดแู ลทางสังคมและระบบการดแู ล ระยะยาวสาหรับผสู้ งู อายใุ นครอบครวั และชมุ ชน ซึ่งเป็ นการวิจัยเชิงประยกุ ตใ์ ชว้ ิธีวิจัยเชิงปริมาณ (Quantitative Research) และวิธีวิจยั เชงิ คณุ ภาพ (Qualitative Research) ประชากรและกลมุ่ ตวั อยา่ งแบ่งไดเ้ ป็ น 2 ประเภท ไดแ้ ก่ ประชากรที่ใชใ้ นการศึกษา เชงิ ปริมาณ คอื บคุ คลที่มีอายุ 60 ปี ขึ้นไป ที่อาศัยอย่ใู นจังหวัดที่เป็ นที่ตงั้ ของสานกั งานสง่ เสริมและ สนบั สนนุ วิชาการ 1-12 คัดเลือกกล่มุ ตัวอย่างแบบเจาะจง (Purposive Sampling)โดยคานึงถึง วัตถปุ ระสงคข์ องการศึกษาท่ีมีท้ังผสู้ งู อายทุ ่ีอย่ใู นภาวะพ่ึงพิง ผสู้ งู อายทุ ี่พึ่งพิงตนเองได้ และใหม้ ี ความหลากหลายในทกุ เพศ และประชากรที่ใชใ้ นการศึกษาเชิงคณุ ภาพ ประกอบดว้ ย เจา้ หนา้ ที่ ผรู้ ับผิดชอบงานดา้ นสวัสดิการสังคมจากส่วนราชการในระดับตาบลและระดับอาเภอ ผนู้ าชมุ ชน หรือผแู้ ทนชมุ ชนท่ีมสี ว่ นเกย่ี วขอ้ ง และหนว่ ยงานหรือบคุ คลท่ีทาหนา้ ที่ในการใหบ้ ริการดแู ลผสู้ งู อายุ ที่บา้ น เครื่องมือท่ีใชใ้ นการวิจัย ประกอบดว้ ย เครื่องมือท่ีใชใ้ นการศึกษาเชิงปริมาณ เป็ นการใชแ้ บบสอบถาม จานวน 2 ชดุ ประกอบดว้ ยแบบสอบถามผสู้ งู อายทุ ี่อย่ใู นภาวะท่ีพ่ึงพิง และแบบสอบถามกลมุ่ ผสู้ งู อายทุ ี่พ่ึงพิงตนเองได้ และเครื่องมือท่ีใชใ้ นการศึกษาเชิงคณุ ภาพ เป็ นการ ใชแ้ บบสนทนากล่มุ เป็ นเครื่องมือสาหรับเก็บขอ้ มลู กับกลมุ่ ผทู้ ่ีมีส่วนเก่ียวขอ้ งในการใหบ้ ริการดแู ล ผสู้ งู อายทุ ่ีบา้ นและในชมุ ชน การเก็บรวบรวมขอ้ มลู จากผสู้ งู อายุ โดยใชแ้ บบสอบถาม 2 ชดุ สาหรับ ผสู้ งู อายทุ ี่อย่ใู นภาวะที่พึ่งพิง จานวน 249 คน และผสู้ งู อายทุ ่ีพึ่งพิงตนเองได้ จานวน 1,184 คน สว่ นการเก็บรวบรวมขอ้ มลู จากผทู้ ่ีมสี ว่ นเกยี่ วขอ้ งในพื้นที่ความรบั ผดิ ชอบของสานกั งานสง่ เสริมและ สนบั สนนุ วิชาการ 1-12 รวมจานวน 392 คน สาหรับการวิเคราะหข์ อ้ มลู แบ่งเป็ น การวิเคราะห์ ขอ้ มลู เชิงปริมาณโดยการใชโ้ ปรแกรมสาเร็จรปู และใชส้ ถิตใิ นการวิเคราะห์ และการวิเคราะหข์ อ้ มลู เชิง คณุ ภาพจะเป็ นการวิเคราะหเ์ ชงิ เนอ้ื หา ผลการศึกษาที่พบมีประเด็นท่ีสาคญั ดงั นี้ ความตอ้ งการบริการสขุ ภาพ กล่มุ ผสู้ งู อายทุ ี่อย่ใู นภาวะพ่ึงพิงมีความตอ้ งการ บริการสถานบริบาลผสู้ งู อายมุ ากกว่าตอ้ งการอย่บู า้ นหรืออย่กู ับครอบครัว โดยเม่ือพิจารณาถึง สถานภาพในครอบครัวแลว้ พบว่าผสู้ งู อายตุ อ้ งดแู ลตนเอง แตเ่ มื่อใหค้ รอบครัวของผสู้ งู อายปุ ระเมิน ความสามารถในการดแู ลผอู้ ายุ พบว่า ครอบครัวของผสู้ งู อายมุ ีค่าใชจ้ ่ายไม่เพียงพอต่อการดแู ล ซึ่งสอดคลอ้ งกบั ขอ้ มลู เชิงคณุ ภาพที่พบว่า “ปัญหาของผสู้ งู อายทุ ี่มกั ประสบ คือ ปัญหาดา้ นสขุ ภาพ ส่วนใหญ่มีโรคประจาตวั และเมื่ออายมุ ากขึ้นก็จะมีปัญหาสขุ ภาพมากข้นึ ตามมา ประกอบกบั ปัญหา การขาดแคลนบคุ ลากรในการดแู ลผสู้ งู อายทุ ่ีมีจานวนไม่เพียงพอ” ทาใหผ้ สู้ งู อายขุ าดความมัน่ ใจ ในการดแู ลสขุ ภาพโดยครอบครัวหรือชมุ ชน ท่ีจะสามารถฟื้ นฟูสมรรถภาพร่ายกายได้ จึงมีความ ตอ้ งการจะไดร้ ับบริการจากสถานบริบาลผูส้ งู อายเุ พ่ือใหไ้ ดร้ ับบริการที่มีประสิทธิภาพมากยิ่งขึ้น ในส่วนของระบบส่งต่อผปู้ ่ วย เป็ นความตอ้ งการบริการสขุ ภาพท่ีจัดโดยชมุ ชน และหน่วยบริการ สขุ ภาพเคล่ือนที่ที่เป็ นบริการสขุ ภาพที่จัดโดยสถาบัน ส่วนความตอ้ งการบริการทางสงั คม พบว่า รปู แบบการบริการทางสงั คมผสู้ งู อายนุ นั้ ตอ้ งการใหม้ ีการจัดผจู้ ัดการดแู ลท่ีทาหนา้ ที่วางแผนและ ประสานการดแู ล เม่อื ผสู้ งู อายอุ ย่ใู นภาวะท่ีชว่ ยตวั เองไมไ่ ด้ ซึ่งสว่ นใหญ่เป็ นกลมุ่ ผสู้ งู อายทุ ่ีอย่ใู นภาวะ พึ่งพิง ที่มคี วามตอ้ งการผใู้ หบ้ ริการที่เป็ นวิชาชีพ
ความตอ้ งการบรกิ ารทางสงั คม โดยผสู้ งู อายทุ ่ีอย่ใู นภาวะพึ่งพิง มีความตอ้ งการ มากที่สดุ ในการบริการทางสงั คมจากผใู้ หบ้ ริการท่ีเป็ นวิชาชีพมีค่าเฉลี่ยอย่ใู นระดับมาก รองลงมา มีความตอ้ งการบริการทางสังคมโดยผใู้ หบ้ ริการท่ีเป็ นสถาบันในชมุ ชน มีความตอ้ งการบริการ สวัสดิการสังคม มีความตอ้ งการบริการทางสังคมโดยผใู้ หบ้ ริการท่ีเป็ นอาสาสมัครและมีความ ตอ้ งการการบริการดแู ลในชมุ ชนมีค่าเฉลี่ยอย่ใู นระดบั มากเช่นกันตามลาดบั สาหรบั ความตอ้ งการ บริการทางสงั คมที่เก่ียวกบั การดแู ลกิจวัตรประจาวันของผสู้ งู อายุ พบว่า มีความตอ้ งการมากที่สดุ ในการดแู ลดา้ นการเงนิ และกฎหมายมีคา่ เฉลี่ยระดบั มาก รองลงมามีความตอ้ งการการดแู ลดา้ นสขุ ภาวะส่วนตวั มีค่าเฉล่ียระดบั มาก มีความตอ้ งการการดแู ลดา้ นผชู้ ่วยงานบา้ นมีค่าเฉลี่ยระดับมาก มีความตอ้ งการการดแู ลดา้ นอปุ กรณ์ช่วยเหลือและอานวยความสะดวกมีค่าเฉลี่ยระดับปานกลาง และความตอ้ งการการดแู ลดา้ นจิตใจมคี า่ เฉลยี่ ระดบั ปานกลาง สาหรบั ผลการศึกษาเชิงคณุ ภาพ ดา้ น ผใู้ หบ้ ริการวิชาชีพ พบว่า ท่ีมีความคาดหวังต่อผใู้ หบ้ ริการวิชาชีพสงู สดุ คือ ดา้ นผจู้ ัดการดแู ล (care maneger) ท่ีทาหนา้ ที่วางแผนและประสานการดแู ล ดา้ นบริการเขา้ ถึงบา้ น พบว่า ดา้ นท่ีมี ค่าเฉล่ียสงู สดุ มีความคาดหวังอย่ใู นระดับมาก คือ ความคาดหวังต่อระบบอาสาสมัครช่วยดแู ล ท่ีบา้ น และดา้ นบริการรถรบั สง่ พบว่า ดา้ นท่ีมีคา่ เฉล่ียสงู สดุ คือ คาดหวังตอ่ หนว่ ยบริการเคลื่อนท่ี กรณีฉกุ เฉินและการบริการรบั สง่ ความคาดหวงั ต่อบริการสขุ ภาพและสงั คมเมื่อผ้สู งู อายเุ ขา้ ส่ภู าวะพ่ึงพิง ตนเองไม่ได้ กล่มุ ตวั อย่างมีความคาดหวังตอ่ บริการดแู ลผสู้ งู อายทุ ่ีบา้ นมีคา่ เฉล่ียอย่ใู นระดบั มาก รองลงมามีความคาดหวังตอ่ สถานบริบาล/ศนู ย์ดแู ลผสู้ งู อายุ และความคาดหวังต่อบริการดแู ล ผสู้ งู อายซุ ึ่งคา่ เฉลีย่ ทงั้ หมดอย่ใู นระดบั มากเท่ากนั ตามลาดบั สว่ นความคาดหวงั ต่อบรกิ ารทางสงั คม พบว่า ความคาดหวังตอ่ การสนบั สนนุ ทางการเงินและรายได้มีค่าเฉลี่ยอย่ใู นระดับมากและสงู กว่าค่าเฉลี่ยอ่ืนๆ รองลงมาเป็ น ความ คาดหวังตอ่ บริการรถรับส่ง ความคาดหวังตอ่ ผใู้ หบ้ ริการวิชาชีพ ความคาดหวังตอ่ การสนบั สนนุ ตา่ งๆ ที่ไม่ใช่เงนิ และความคาดหวังตอ่ บริการเขา้ ถึงบา้ นซ่ึงค่าเฉล่ียทั้งหมดอย่ใู นระดับมากเท่ากนั ตามลาดบั ขอ้ เสนอแนะ ขอ้ เสนอแนะเชิงนโยบาย 1. กระทรวงการพฒั นาสงั คมและความมนั่ คงของมนษุ ย์ ควรกาหนดนโยบายและพัฒนา ระบบบริการดา้ นสงั คมในชมุ ชนใหม้ ปี ระสิทธิภาพและประสทิ ธผิ ลมากขนึ้ 2. สานกั งานสง่ เสริมและสนบั สนนุ วิชาการ ควรสง่ เสริมความรแู้ กป่ ระชาชนในชมุ ชน เกยี่ วกบั สถานการณผ์ สู้ งู อายแุ ละระบบบริการตา่ งๆ ขอ้ เสนอแนะต่อกระทรวงการพฒั นาสงั คมและความมน่ั คงของมนษุ ย์ 1. สานักงานส่งเสริมและสนับสนนุ วิชาการแต่ละพ้ืนท่ี ควรส่งเสริมใหห้ น่วยงานต่างๆ ใน ชมุ ชน นาขอ้ มลู ผสู้ งู อายแุ ตล่ ะประเภทไปใชป้ ระโยชนเ์ พ่ือจัดบริการดา้ นระบบการดแู ลทาง สงั คมแกผ่ สู้ งู อายอุ ยา่ งเหมาะสมและตรงตามความตอ้ งการ 2. กรมกจิ การผสู้ งู อายุ ควรเพ่ิมศกั ยภาพอาสาสมคั รดแู ลผสู้ งู อายุ (อผส.) โดยการใหค้ วามรู้ เก่ียวกบั การทาฐานขอ้ มลู การดแู ลสขุ ภาพผสู้ งู อายุ การตรวจเยี่ยมบา้ น การบริการทาง สงั คมใหก้ บั ผสู้ งู อายใุ นชมุ ชน
ขอ้ เสนอแนะต่อหน่วยงานในพ้ืนที่ (องค์กรปกครองส่วนท้องถ่ิน, โรงพยาบาลส่งเสริม สขุ ภาพประจาตาบล) 1. ควรมีการพัฒนาฐานขอ้ มลู ของผสู้ งู อายใุ หค้ รอบคลมุ ทั้งประชากรในพื้นท่ีและประชากร แฝงเพื่อใหส้ ามารถใหบ้ ริการอยา่ งครอบคลมุ ได้ 2. องคก์ รปกครองสว่ นทอ้ งถิ่นควรสรา้ งความเขา้ ใจระบบทะเบียนกลางใหก้ บั ผสู้ งู อายทุ ี่ยา้ ย ถิ่นฐานเก่ียวกับการเขา้ ถึงสิทธิบริการทางดา้ นสขุ ภาพใหค้ รอบคลมุ ท้ังดา้ นการตรวจ สขุ ภาพ การรกั ษาพยาบาล และการสง่ เสริมสขุ ภาพ และการป้ องกนั โรค 3. รพ.สต. , อปท. และหนว่ ยงาน พม.ในจงั หวดั 4. อบรมใหค้ วามรดู้ า้ นการดแู ลสขุ ภาพใหก้ ับครอบครัวและชมุ ชนเพ่ือเพิ่มศักยภาพในการ ดแู ลผสู้ งู อายุ
คำนำ โครงการวิจัยเร่ือง “การจัดระบบการดแู ลทางสังคมและระบบการดแู ล ระยะยาวสาหรบั ผสู้ งู อายใุ นครอบครวั และชมุ ชน” เป็ นความร่วมมือของนกั วิจยั สานกั งานส่งเสริม และสนบั สนนุ วิชาการ 1-12 สานกั งานปลดั กระทรวงการพัฒนาสงั คมและความมนั่ คงของมนษุ ย์ โดยสานกั งานส่งเสริมและสนบั สนนุ วิชาการ 6 เป็ นเจา้ ภาพ มีวัตถปุ ระสงค์เพื่อศึกษาความ ตอ้ งการและแนวทางจัดระบบการดูแลทางสังคมและการดแู ลระยะยาวสาหรับผู้สูงอายุ ในครอบครวั และชมุ ชน และศึกษาเปรียบเทียบระบบการดแู ลทางสงั คมและระบบการดแู ลระยะยาว สาหรับผสู้ งู อายรุ ะหว่างประเทศไทยและต่างประเทศ โดยเก็บขอ้ มลู ในเขตจังหวัดพื้นที่รับผิดชอบ สานกั งานสง่ เสริมและสนบั สนนุ วิชาการ 1-12 ผลจากการศึกษาวิจัยคร้ังนี้ ไดก้ อ่ ใหเ้ กิดรปู แบบและแนวทางในการจัดระบบ การดแู ลทางสังคม รปู แบบการดแู ลระยะยาวสาหรับผสู้ งู อายใุ นครอบครัวและชมุ ชน และเกิด ประโยชนต์ ่อผสู้ งู อายุ , ผดู้ แู ลผสู้ งู อายุ , ผนู้ าชมุ ชน , เจา้ หนา้ ที่หน่วยงานภาครัฐที่เกี่ยวขอ้ ง , องค์กรปกครองส่วนท้องถ่ิน และเครือข่ายท่ีดูแลผู้สูงอายุ ซ่ึงคณะผู้วิจัยขอขอบคุณ ศาสตราจารยศ์ ศิพัฒน์ ยอดเพชร ที่ปรึกษาโครงการ นายวีระศักด์ิ น่ิมธภุ ะริยะ ผอู้ านวยการ สานกั งานส่งเสริมและสนบั สนนุ วิชาการ 6 องคก์ รปกครองส่วนทอ้ งถ่ิน แกนนาชมุ ชน และ อาสาสมคั รในชมุ ชนที่ไดร้ ่วมปฏิบัติการจนสาเร็จลลุ ่วง ผปู้ ฏิบัตงิ านโรงพยาบาลส่งเสริมสขุ ภาพ ตาบล และหนว่ ยงานท่ีเก่ียวขอ้ ง ในการนาเสนอขอ้ มลู ไปใชเ้ พื่อการพฒั นาบริการสาหรบั ผสู้ งู อายุ ต่อไป คณะผวู้ ิจัยหวังเป็ นอย่างยิ่งว่ารายงานผลการวิจัยการจัดระบบการดแู ลทางสังคมและ ระบบการดแู ลระยะยาวสาหรับผสู้ งู อายใุ นครอบครัวและชมุ ชนเล่มน้ีจะเป็ นประโยชนต์ ่อผศู้ ึกษา ดา้ นผสู้ งู อายุ สำนกั งำนสง่ เสรมิ และสนบั สนนุ วิชำกำร 1-12 กนั ยำยน 2558
สารบญั บทคดั ยอ่ Abstract บทสรปุ ผบู้ รหิ าร คานา สารบญั สารบญั ตาราง บทท่ี หนา้ 1 บทนา 1 ความสาคญั ของปัญหา 6 วัตถปุ ระสงคข์ องการวิจยั 7 ขอบเขตของการวิจยั 7 นยิ ามศพั ทป์ ฏิบัติการ 7 ประโยชนท์ ี่คาดว่าจะไดร้ บั 8 2 การทบทวนวรรณกรรม 21 แนวคดิ สวสั ดกิ ารสงั คมและบริการสงั คมสาหรบั ผสู้ งู อายุ 23 แนวคดิ เกย่ี วกบั ผสู้ งู อายุ 31 กฎหมายและนโยบายที่เกี่ยวขอ้ งกบั ผสู้ งู อายุ 43 แนวคดิ การดแู ลทางสงั คม 47 แนวคดิ การดแู ลระยะยาว 52 การดแู ลผสู้ งู อายใุ นครอบครวั ง า น วิ จั ย ท่ี เ กี่ ย ว ข ้อ ง 59 60 3 วิธีการดาเนินการวิจยั 62 ประชากรกลมุ่ ตวั อย่าง 64 เคร่ืองมอื ที่ใชใ้ นการวิจยั 65 การเก็บรวบรวมขอ้ มลู ในการวิจยั 65 การวิเคราะหข์ อ้ มลู การนาเสนอขอ้ มลู 67 ระยะเวลาที่ใชใ้ นการศึกษา 80 4 การศึกษาเปรียบเทียบระบบการดแู ลระยะยาวและการดแู ลทางสงั คมสาหรบั ผสู้ งู อายุ 83 ระหว่างประเทศไทยและตา่ งประเทศ ระบบการดแู ลระยะยาวในประเทศไทย แผนยทุ ธศาสตรก์ ารดาเนนิ งานระบบการดแู ลระยะยาวฯ พ.ศ.2557-2561 ระบบการดแู ลระยะยาวในตา่ งประเทศ
-ประเทศสหรฐั อเมริกา 83 -ประเทศสหราชอาณาจกั ร 87 -ประเทศญ่ีป่ ุน 91 -ประเทศออสเตรเลีย 96 -ประเทศสหพนั ธส์ าธารณรฐั เยอรมนั นี 99 สรปุ บทเรียนจากการทบทวนประสบการณข์ องประเทศไทยและตา่ งประเทศ 103 5 ความตอ้ งการและความคาดหวงั ต่อการดแู ลทางสงั คมและการดแู ลระยะยาวฯ 105 106 ในครอบครวั และชมุ ชน 110 ตอนที่ 1 ความตอ้ งการบริการดแู ลระยะยาวของกลมุ่ ผสู้ งู อายทุ ่ีอยใู่ นภาวะพ่ึงพิง 115 สว่ นที่ 1 ขอ้ มลู พ้ืนฐานของผสู้ งู อายทุ ี่อยใู่ นภาวะพึ่งพิง 134 สว่ นท่ี 2 ความตอ้ งการบริการดแู ลระยะยาวของกล่มุ ผสู้ งู อายทุ ่ีอย่ใู น 135 ภาวะพึ่งพิง 140 สว่ นท่ี 3 ความตอ้ งการบริการดทู างสงั คม ตอนท่ี 2 ความคาดหวงั ของผสู้ งู อายทุ ่ีพึ่งพิงตนเองไดต้ อ่ บริการทางสังคม และการดแู ลระยะยาว สว่ นที่ 1 ขอ้ มลู พ้ืนฐานของผสู้ งู อายทุ ี่พ่ึงพิงตนเองได้ สว่ นที่ 2 ความคาดหวงั ตอ่ บริการสขุ ภาพและสงั คมเมอ่ื ผสู้ งู อายเุ ขา้ สู่ ภาวะพ่ึงพิงตนเอง 6 แนวทางการจดั ระบบการดแู ลทางสงั คมและการดแู ลยาว ตอนท่ี 1 สถานการณแ์ ละปัญหาในการดแู ลผสู้ งู อายใุ นพื้นที่ 152 ตอนท่ี 2 บริการสาหรบั ผสู้ งู อายทุ ี่อยใู่ นชมุ ชน 154 ตอนท่ี 3 บทบาทหนา้ ท่ีของหนว่ ยงานรบั ผดิ ชอบงานดา้ นผสู้ งู อายุ 167 ตอนที่ 4 การกาหนดนโยบาย และลกั ษณะการดแู ลผสู้ งู อายุ 174 ตอนท่ี 5 แนวทางการจดั ระบบการดแู ลทางสงั คมและการดแู ลระยะยาวสาหรบั ผสู้ งู อายุ 185 ในครอบครวั และชมุ ชน 7 บทสรปุ และขอ้ เสนอแนะ 193 สรปุ ผลการศึกษา 195 การอภปิ รายผล 202 ขอ้ เสนอแนะ ภาคผนวก เคร่ืองมือเชิงปริมาณ เครื่องมือเชิงคณุ ภาพ ผลการศึกษาดงู านตา่ งประเทศ เอกสารอา้ งอิง
ตารางท่ี 5.1 สารบญั ตาราง หนา้ ตารางท่ี 5.2 ตารางที่ 5.3 เพศและอายขุ องกลมุ่ ผสู้ งู อายทุ ่ีอย่ใู นภาวะพ่ึงพิง 106 ตารางท่ี 5.4 สถานภาพของผสู้ งู อายุ 107 ตารางที่ 5.5 ศาสนาท่ีผสู้ งู อายนุ บั ถือ 107 ตารางท่ี 5.6 รายไดข้ องครอบครวั ผสู้ งู อายุ 107 ตารางท่ี 5.7 ความพอเพียงของรายไดค้ รอบครวั ตอ่ การดแู ลผสู้ งู อายุ 108 ตารางที่ 5.8 สทิ ธิการรกั ษาพยาบาลที่ผสู้ งู อายใุ นภาวะพ่ึงพิงใช้ 108 ตารางท่ี 5.9 ลกั ษณะการเป็ นโรคที่ผสู้ งู อายเุ ป็ นอย่ใู นปัจจบุ นั 108 ตารางที่5.10 ความสมั พนั ธร์ ะหว่างผดู้ แู ลและผสู้ งู อายทุ ี่อยใู่ นภาวะพึ่งพิง 109 ตารางที่ 5.11 ความสมั พนั ธข์ องผดู้ แู ลท่ีไมใ่ ชบ่ คุ คลในครอบครวั เดยี วกนั 109 ตารางที่ 5.12 เครือขา่ ยที่พ่ึงพานอกจากสมาชกิ ในครอบครวั 110 ตารางท่ี 5.13 ระดบั รปู แบบการบริการสขุ ภาพที่ตอ้ งการ 111 ตารางท่ี 5.14 ระดบั ความตอ้ งการบริการสขุ ภาพท่ีจดั โดยสถาบนั 113 ตารางที่ 5.15 ระดบั ความตอ้ งการการบริการสขุ ภาพท่ีจดั โดยชมุ ชน 114 ตารางที่ 5.16 ระดบั ความตอ้ งการบริการทางสงั คมโดยผใู้ หบ้ ริการที่เป็ นสถาบนั 115 ระดบั ความตอ้ งการบริการทางสงั คมโดยผใู้ หบ้ ริการที่เป็ นอาสาสมคั ร 117 ตารางท่ี 5.17 ระดบั ความตอ้ งการบริการทางสงั คมโดยผใู้ หบ้ ริการท่ีเป็ นสถาบนั ใน 118 ตารางที่ 5.18 ชมุ ชน ตารางที่ 5.19 ระดบั ความตอ้ งการบริการดแู ลในชมุ ชน 120 ตารางที่ 5.20 ระดบั ความตอ้ งการบริการสวสั ดกิ ารสงั คม 122 ตารางท่ี 5.21 ระดบั ความตอ้ งการดา้ นสขุ ภาวะสว่ นตวั 124 ตารางท่ี 5.22 ระดบั ความตอ้ งการดา้ นผชู้ ว่ ยงานบา้ น 125 ระดบั ความตอ้ งการดา้ นอปุ กรณช์ ว่ ยเหลอื และอานวยความสะดวก 127 ตารางที่ 5.23 ระดบั ความตอ้ งการการดแู ลกจิ วตั รประจาวันของผสู้ งู อายดุ า้ นการเงนิ 129 ตารางที่ 5.24 และกฎหมาย ตารางท่ี 5.25 ระดบั ความตอ้ งการการดแู ลดา้ นจิตใจ 130 ตารางท่ี 5.26 ความตอ้ งการบริการดแู ลระยะยาวของกลมุ่ ผสู้ งู อายทุ ่ีอยใู่ นภาวะพึ่งพิง 131 ตารางที่ 5.27 เพศและอายขุ องกลมุ่ ผสู้ งู อายทุ ี่พึ่งพิงตนเองได้ 135 ตารางที่ 5.28 สถานภาพและศาสนาของกลมุ่ ผสู้ งู อายทุ ี่พึ่งพิงตนเองได้ 136 ตารางที่ 5.29 รายไดข้ องครอบครวั ของกลมุ่ ผสู้ งู อายทุ ี่พึ่งพิงตนเองได้ 136 ความพอเพียงของรายไดใ้ นการใชช้ ีวิตประจาวัน 137 โรคท่ีเป็ นอยใู่ นปัจจบุ นั ของกลมุ่ ผสู้ งู อายทุ ี่พ่ึงพิงตนเองได้ 138
สารบญั ตาราง (ต่อ) ตารางท่ี 5.30 สิทธกิ ารรกั ษาของกลมุ่ ผสู้ งู อายทุ ี่พ่ึงพิงตนเองได้ หนา้ ตารางท่ี 5.31 รปู แบบการอยอู่ าศัยในครอบครวั ตารางท่ี 5.32 เครือขา่ ยการดแู ล 138 139 ตารางท่ี 5.33 ความคาดหวงั ผทู้ ่ีดแู ลผสู้ งู อายใุ นอนาคต เมอ่ื พึ่งตนเองไมไ่ ด้ 139 ตารางที่ 5.34 เหตผุ ลท่ีผสู้ งู อายตุ อ้ งการผดู้ แู ลในกรณีที่ดแู ลตวั เองไมไ่ ด้ (กรณี เจ็บป่ วยเรื้อรงั / ทพุ พลภาพ) 140 ตารางท่ี 5.35 ความคาดหวังของผสู้ งู อายตุ อ่ บคุ คลที่จะออกคา่ ใชจ้ า่ ย กรณี 141 พ่ึงพิงตนเองไมไ่ ด้ ตารางท่ี 5.36 ความคาดหวังตอ่ บริการดแู ลผสู้ งู อายทุ ่ีบา้ น 141 ตารางที่ 5.37 ความคาดหวังตอ่ สถานบริบาล/ ศนู ยด์ แู ลผสู้ งู อายุ ตารางที่ 5.38 ความคาดหวังตอ่ บริการดแู ลผสู้ งู อายุ 142 ตารางที่ 5.39 ความคาดหวังตอ่ ผใู้ หบ้ ริการวิชาชพี 143 ตารางที่ 5.40 ความคาดหวงั ตอ่ บริการเขา้ ถึงบา้ น 144 ตารางที่ 5.41 ความคาดหวังตอ่ บริการรถรบั สง่ 144 ตารางท่ี 5.42 ความคาดหวังตอ่ การสนบั สนนุ ทางการเงนิ และรายได้ 145 ตารางท่ี 5.43 ความคาดหวงั ตอ่ การสนบั สนนุ ตา่ งๆ ที่ไมใ่ ชเ่ งนิ 146 ตารางที่ 5.44 ความตอ้ งการในการรบั บริการ 147 ตารางที่ 5.45 ความคาดหวังตอ่ บริการสขุ ภาพและสงั คมเมอ่ื ผสู้ งู อายเุ ขา้ สภู่ าวะ 148 พึ่งพิงตนเองไมไ่ ด้ 148 149
บทท่ี 1 บทนำ บทที่ 1 บทนำ ควำมสำคญั ของปัญหำ ในระยะเวลำ 30 ปี ท่ีผ่ำนมำโครงสรำ้ งอำยขุ องประชำกรไทยไดเ้ ปล่ียนแปลงไป อย่ำงมำก ประชำกรไทยกำลังสงู อำยขุ ้ึนอย่ำงรวดเร็ว สำเหตทุ ่ีทำใหป้ ระชำกรสงู อำยุเพ่ิมข้ึน ไดแ้ ก่ อตั รำเกิดที่ลดลงและอำยขุ องคนไทยท่ียืนยำวขนึ้ พีระมิดประชำกร ณ เวลำตำ่ งๆ แสดงใหเ้ ห็น กำรสงู อำยขุ องประชำกรไทยไดอ้ ย่ำงชัดเจน พีระมิดประชำกรเป็ นแผนภำพที่แสดงโครงสรำ้ ง อำยแุ ละเพศของประชำกรชำยและหญิงในแต่ละช่วงวัยต่ำงๆ ดว้ ยกรำฟแท่งที่วำงตำมแนวนอน กรำฟแต่ละแท่งจะแสดงกล่มุ อำยุและวำงเรียงกันจำกกล่มุ อำยนุ อ้ ยที่สดุ อย่ลู ่ำงสดุ และกล่มุ อำยุ ท่ีสงู ขน้ึ ไปจนถึงกลมุ่ อำยสุ ดุ ทำ้ ย กรำฟแท่งแสดงอำยขุ องประชำกรชำยจะอย่ทู ำงซำ้ ยและประชำกร หญิงอย่ทู ำงขวำ โครงสรำ้ งอำยขุ องประชำกรไทยในอดีตมีรปู ลกั ษณะเหมือนกบั ประชำกรท่ีมีอตั รำ เกิดและตำยสงู คือ มีฐำนพีระมิดกว้ำงและยอดแหลม สัดส่วนและจำนวนประชำกรวัยเด็กจะมี มำกกว่ำประชำกรวัยสงู อำยตุ ลอดมำ เม่ือนบั รอ้ ยปี ก่อนประชำกรที่อำศัยอย่ใู นประเทศไทยนำ่ จะมี ประชำกรวัยเด็กท่ีมีอำยตุ ำ่ กว่ำ15 ปี คิดเป็ นอัตรำส่วนเกือบรอ้ ยละ 50 หรือเกือบครึ่งหน่ึงของ ประชำกรทัง้ หมด ในขณะที่ประชำกรสงู อำยุ (60 ปี ข้ึนไป) มีอย่ไู มถ่ ึงรอ้ ยละ 5 ดงั แผนภำพที่1.1 (รำยงำนสถำนกำรณผ์ สู้ งู อำยไุ ทย พ.ศ. 2556 , มลู นิธิสถำบันวิจยั และพัฒนำผสู้ งู อำยไุ ทย : น.18–21) แผนภำพท่ี 1.1 แสดงขอ้ มลู พีระมิดประชำกรไทยแต่ละช่วงเวลำ หนำ้ 1
บทท่ี 1 บทนำ จำกขอ้ มลู แผนภำพที่ 1.1 เม่ือเปรียบเทียบพีระมิดประชำกรไทยในชว่ งหำ้ สิบปี ท่ีผำ่ น มำตง้ั แต่ พ.ศ.2513, 2523, 2533, 2543, 2553 และตอ่ ไปในอนำคตในปี 2563, 2573 และ 2583 จะเห็นไดช้ ดั ว่ำพีระมิดของประชำกรไทยมีกำรเปลี่ยนรปู ไปจำกในอดีตเม่ือ 40-50 ปี ก่อน ท่ีพีระมิดมีฐำนกวำ้ งสดั สว่ นของประชำกรวัยเด็ก (อำยตุ ำ่ กว่ำ 15 ปี ) ใน พ.ศ. 2513 คิดเป็ นรอ้ ยละ 45 ของประชำกรทง้ั หมด อนั เนอ่ื งมำจำกในช่วงเวลำนน้ั ประเทศไทยยังมีกำรเกิดสงู และกำรตำยท่ี สงู ทำใหย้ อดของพีระมิดมลี กั ษณะแคบสดั สว่ นของประชำกรสงู อำยุ (อำย6ุ 0 ปี ขนึ้ ไป) มีเพียงรอ้ ยละ 5 เท่ำนน้ั จนในปี 2533 ฐำนพีระมิดเริ่มแคบลงเพรำะอตั รำเกิดไดล้ ดตำ่ ลง ส่วนบนของพีระมิดเริ่ม ป้ ำนขึ้นเพรำะชีวิตคนไทยยืนยำวขึ้นมำถึงในปี 2543 และ 2553 ที่ฐำนของพีระมิดแคบลงไปอีก ในปี 2553 สดั สว่ นประชำกรวัยเด็กลดลงเหลือรอ้ ยละ19 ในขณะที่สัดส่วนของประชำกรสงู อำยุ เพิ่มขนึ้ เป็ นรอ้ ยละ13 ในอนำคตฐำนของพีระมดิ จะย่ิงแคบเขำ้ และสว่ นยอดจะกวำ้ งมำกขน้ึ จนในท่ีสดุ ปี 2583 สดั ส่วนของประชำกรวัยเด็กจะลดลงเหลือเพียงรอ้ ยละ 13 และสัดส่วนของประชำกร สงู อำยเุ พ่ิมข้ึนเป็ นรอ้ ยละ 32 อันเป็ นผลมำจำกอัตรำเกิดของประเทศไทยที่มีแนวโนม้ ว่ำจะลดตำ่ ลง ไปอีกในขณะที่อำยคุ ำดเฉลีย่ ของคนไทยจะยืนยำวขน้ึ แผนภำพท่ี 1.2 อตั รำสว่ นรอ้ ยละของประชำกรอำย ุ 60 ปี ข้ึนไป พ.ศ.2503-2583 ทมี่ ำ : รำยงำนสถำนกำรณผ์ สู้ งู อำยไุ ทย ปี 2556: มลู นธิ สิ ถำบนั วิจยั และพฒั นำผสู้ งู อำยไุ ทย(มส.ผส.), 2557 จำกขอ้ มลู แผนภำพท่ี 1.2 ประเทศไทยเขำ้ สู่ “สงั คมสงู อำย”ุ (Aged Society) ตงั้ แต่ พ.ศ. 2548 จำกกำรท่ีประชำกรอำยุ 60 ปี ขึน้ ไปมีสดั ส่วนเพ่ิมขนึ้ ถึงรอ้ ยละ 10 ของประชำกร ท้ังหมดในอีกไม่เกิน10 ปี ขำ้ งหนำ้ นับจำกนี้หรือรำว พ.ศ.2564 ประเทศไทยจะกลำยเป็ น “สงั คมสงู อำยอุ ย่ำงสมบรู ณ์” (Complete Aged Society) เม่ือประชำกรสงู อำยสุ งู ถึงรอ้ ยละ 20 และจะเป็ น “สังคมสงู อำยรุ ะดบั สดุ ยอด” (Super Aged Society) เมื่อประชำกรสงู อำยเุ พิ่มสงู ถึง หนำ้ 2
บทท่ี 1 บทนำ รอ้ ยละ 30 ของประชำกรท้ังหมดประมำณ พ.ศ. 2578 ในอนำคตอันใกลน้ ี้เม่ือประชำกรร่นุ “เบบี้ บมู ” ของประเทศไทยซึ่งเป็ นคลื่นประชำกรที่ใหญ่มำกเคล่ือนตวั เขำ้ สวู่ ัยสงู อำยจุ ะทำใหจ้ ำนวน ประชำกรสงู อำยุ ในประเทศไทยเพ่ิมข้ึนอย่ำงมำกและรวดเร็ว ขณะนปี้ ระชำกรร่นุ เกิดลำ้ นหรือคนที่ เกิดระหว่ำงปี 2506 - 2526 (พ.ศ.2556 มีอำยรุ ะหว่ำง 30-50 ปี ) กำลงั เคลื่อนตวั เขำ้ ส่วู ัย สงู อำยเุ ม่ือประชำกรกล่มุ น้ีเขำ้ ส่วู ัยสงู อำยแุ ลว้ ก็จะย่ิงทำใหป้ ระชำกรไทยสงู วัยเร็วข้ึน และเมื่อ ประชำกรร่นุ เกิดลำ้ นเขำ้ ส่วู ัยสงู อำยเุ กือบจะทั้งหมด ก็จะกลำยเป็ นประชำกรกล่มุ ใหญ่ที่เพิ่มควำม ตอ้ งกำรบริกำรดำ้ นต่ำงๆทั้งกำรดแู ลดำ้ นสขุ ภำพอนำมัยและกำรจัดสวัสดิกำรของรัฐอย่ำง มหำศำล (รำยงำนสถำนกำรณผ์ สู้ งู อำยไุ ทย ปี 2556 : มลู นิธิสถำบนั วิจยั และพฒั นำผสู้ งู อำยไุ ทย (มส.ผส.), 2557) จำกผลกำรสำรวจสขุ ภำวะผสู้ งู อำยไุ ทยปี 2556 โดยกรมอนำมยั ร่วมกบั โครงกำร ประเมินเทคโนโลยีและนโยบำยดำ้ นสขุ ภำพ (HITAP) พบว่ำ ผสู้ งู อำยไุ ทยรอ้ ยละ 26 มีพฤตกิ รรม สขุ ภำพที่พึงประสงค์ แตม่ เี พียงรอ้ ยละ 5 เท่ำนน้ั ที่มีสขุ ภำพสมบรู ณแ์ ข็งแรง สว่ นที่เหลือรอ้ ยละ 95 เจ็บป่ วย ไดแ้ ก่ โรคควำมดนั โลหิตสงู มำกท่ีสดุ รอ้ ยละ 41 เบำหวำน รอ้ ยละ18 ขอ้ เส่ือม รอ้ ยละ 9 พิกำร รอ้ ยละ 6 ซึมเศรำ้ รอ้ ยละ 1 และผปู้ ่ วยนอนตดิ เตียง รอ้ ยละ 1 สอดคลอ้ งกบั อัตรำป่ วยของ ผปู้ ่ วยในกล่มุ อำยุ 60 ปี ขึ้นไปของกระทรวงสำธำรณสขุ ที่พบว่ำผสู้ งู อำยสุ ว่ นใหญ่ป่ วยเป็ นโรค เร้ือรัง ไดแ้ ก่ ควำมดนั โลหิตสงู และเบำหวำนมำกท่ีสดุ ในอัตรำ 8,957.5 รำยตอ่ ประชำกรแสนคน และ 5,331.5 รำยตอ่ ประชำกรแสนคนตำมลำดบั ทงั้ น้ี ยังมีผสู้ งู อำยอุ ีกจำนวนมำกที่ไม่รตู้ วั ว่ำป่ วย เป็ นโรคเร้ือรังในระยะตน้ เน่ืองจำกยังไม่แสดงอำกำรซึ่งอำจนำไปส่โู รคแทรกซอ้ นที่รนุ แรงและ เสียชีวิตได้ เช่น โรคไตวำยโรคหัวใจ และโรคหลอดเลือดสมอง (อัมพำต/อัมพฤกษ)์ เป็ นตน้ นอกจำกน้ี กำรเจ็บป่ วยดว้ ยโรคเร้ือรงั ในผสู้ งู อำยยุ งั นำมำซึ่งภำวะทพุ พลภำพทำใหไ้ มส่ ำมำรถปฏิบตั ิ กิจวัตรประจำวนั ไดด้ ว้ ยตนเองโดยจะพบมำกย่ิงขนึ้ และมคี วำมรนุ แรงมำกขน้ึ เมื่ออำยเุ พ่ิมสงู ขน้ึ กำรป้ องกันและแก้ไขปั ญหำสุขภำพในผู้สูงอำยุควรเป็ นไปในเชิง รุกนอก สถำนพยำบำล เนน้ บทบำทครอบครวั และชมุ ชนในกำรสรำ้ งสภำพแวดลอ้ มท่ีเหมำะสมและ ส่งเสริมใหผ้ สู้ งู อำยมุ ีพฤติกรรมที่พึงประสงค์ เช่น ปรับเปล่ียนพฤติกรรมกำรบริโภคใหถ้ กู ตอ้ ง และออกกำลงั กำยอย่ำงสมำ่ เสมอเพื่อลดปัจจยั เส่ียง และโอกำสในกำรเป็ นโรคเรื้อรังขณะท่ีภำครฐั ก็ ควรพฒั นำระบบกำรคดั กรองโรคควำมดนั โลหิตสงู และเบำหวำน (รำยงำนภำวะสงั คมไทย ไตรมำส หนง่ึ ปี 2557, สำนกั งำนคณะกรรมกำรพัฒนำกำรเศรษฐกจิ และสงั คมแห่งชำติ สืบคน้ จำกเว็ปไซต์ http://www.nesdb.go.th/temp_social/data/Social Outlook Q1-2014.pdf เมื่อวันที่ 10 กมุ ภำพนั ธ์ 2558) ดงั ขอ้ มลู แผนภำพท่ี1.2 จะพบว่ำ ในปี 2554 ประชำกรสงู อำยทุ ่ีมีอำยตุ ง้ั แต่ 75 ปี ขึน้ ไป จะมขี อ้ จำกดั ในกำรทำกิจวัตรประจำวัน (ภำวะทพุ พลภำพ) หรือที่เรียกว่ำ “ผสู้ งู อำยใุ นภำวะพึ่งพิง” มำกกว่ำปี 2550 จึงเป็ นส่ิงที่ครอบครัวและชมุ ชนจะตอ้ งปฏิบัติงำนเชิงรกุ ในกำรส่งเสริม ดำ้ นสขุ ภำพแกป่ ระชำกรสงู อำยใุ นพ้ืนที่ที่มีจำนวนเพ่ิมขนึ้ หนำ้ 3
บทท่ี 1 บทนำ แผนภำพที่ 1.3 รอ้ ยละของประชำกรสงู อำยทุ ่ีมีขอ้ จำกดั ในกำรทำกิจวตั รประจำวนั ซึ่งจำกกำรสำรวจสถำนกำรณก์ ำรดแู ลผทู้ ี่มีภำวะพึ่งพิงในไทยปี 2552 พบว่ำ มีจำนวนผสู้ งู อำยทุ ี่มีภำวะพ่ึงพิงระดบั รนุ แรง จำนวน 140,000 คน และคำดว่ำจะเพ่ิมเป็ นสองเท่ำ หรือ 280,000 คน ในปี 2567 ในขณะท่ีครวั เรือนมีศักยภำพในกำรดแู ลผสู้ งู อำยลุ ดลงเป็ นผลจำก ขนำดครอบครัวที่เล็กลงกำรเคลื่อนยำ้ ยแรงงำนเขำ้ ส่เู มืองและกำรเขำ้ ส่รู ะบบเศรษฐกิจนอกบำ้ น ของสตรี ท้ังน้ีพบว่ำมีผสู้ งู อำยทุ ี่มีภำวะพึ่งพิงระดับสงู แต่ตอ้ งดแู ลตนเองหรือไม่มีคนดแู ลถึง รอ้ ยละ13 ในกล่มุ เดียวกนั (รำยงำนกำรสงั เครำะหร์ ะบบกำรดแู ลผสู้ งู อำยใุ นระยะยำว (Long-Term Care) สำหรับประเทศไทย ดังนั้น กำรวำงแผนเตรียมกำรป้ องกันปัญหำต่ำงๆ ท่ีจะเกิดข้ึนกับ ผสู้ งู อำยใุ นอนำคต กำรเตรียมกำรจะสำมำรถดำเนินกำรในรปู แบบของกำรกำหนดนโยบำย กำรศึกษำคน้ ควำ้ ทำงวิชำกำร กำรพัฒนำระบบกำรดำเนินงำนที่เก่ียวขอ้ ง โดยจะตอ้ งเป็ นระบบที่ ครอบคลมุ ดำ้ นตำ่ งๆ อำทิ กำรสง่ เสริมทศั นคติ กำรพฒั นำระบบสวัสดิกำรแก่ผดู้ แู ลครอบครัวและ กำรพฒั นำระบบบริกำรทำงสงั คมและบริกำรดำ้ นสขุ ภำพ ซึ่งกำรดำเนินกำรตำ่ งๆ เหลำ่ น้ี ถือไดว้ ่ำ เป็ นระบบท่ีตอ่ เน่ืองและดำเนินกำรในระยะยำว โดยแนวคิดกำรดแู ลผสู้ งู อำยรุ ะยะยำว (Long-Term Care) สมัชชำสขุ ภำพแห่งชำติใหค้ วำมหมำยว่ำ กำรดแู ลท่ีครอบคลมุ ทกุ มิติท้ังสังคม สขุ ภำพ เศรษฐกิจ และสภำพแวดลอ้ ม สำหรบั ผสู้ งู อำยทุ ่ีประสบภำวะยำกลำบำกอนั เนอ่ื งมำจำกกำรเจ็บป่ วย เร้ือรัง หรือมีควำมพิกำรทพุ พลภำพ ช่วยเหลือตนเองไดบ้ ำงส่วน หรือไมส่ ำมำรถช่วยตนเองไดใ้ น ชีวิตประจำวัน โดยผดู้ แู ลท่ีเป็ นทำงกำร (บุคลำกรดำ้ นสขุ ภำพและสังคม) และไม่เป็ นทำงกำร (ครอบครัว เพ่ือน เพื่อนบ้ำน) รวมถึงกำรบริกำรในครอบครัว ชุมชน หรือสถำนบริกำร ส่วนลกั ษณะบริกำรเป็ นกำรผสมผสำนบริกำร และกำรกระทำระหว่ำงระบบสขุ ภำพและสังคมท่ีได้ จัดข้ึนสำหรับประชำชนท้ังจำกผดู้ แู ลท่ีไม่เป็ นทำงกำร ไดแ้ ก่ ครอบครัว เพ่ือน และเพื่อนบำ้ น และ ผดู้ แู ลที่เป็ นทำงกำร ไดแ้ ก่ นกั วิชำชีพตำ่ งๆ และผทู้ ี่เกี่ยวขอ้ ง อำจรวมถึงกำรดแู ลที่ตอ้ งกระทำโดย เป็ นประเพณีปฏิบตั ิ หรือจำกอำสำสมคั ร สำหรับผสู้ งู อำยนุ น้ั กำรดแู ลระยะยำวที่เหมำะสมควรครอบคลมุ กำรเคำรพในคำ่ นิยมของ ปัจเจกบคุ คล ควำมพึงพอใจและควำมสำมำรถที่จะตอบสนองควำมตอ้ งกำร รปู แบบกำรใหบ้ ริกำร หนำ้ 4
บทที่ 1 บทนำ ดแู ลระยะยำวน้ัน อำจจัดขึ้นในสถำบัน หรืออำจจัดข้ึนในครอบครัว ระบบบริกำรเหล่ำน้ีชมุ ชน และประชำชนทกุ กล่มุ วัยตอ้ งเขำ้ มำมีส่วนร่วมดว้ ย เมื่อพิจำรณำถึงตน้ ทนุ ค่ำใชจ้ ่ำยในกำรดแู ล ระยะยำวรำยลกั ษณะของผสู้ งู อำยุ ตวั อย่ำงผลกำรประมำณกำรตน้ ทนุ รวมเฉลี่ย และตน้ ทนุ เฉล่ีย รำยประเภท แบ่งตำมระดบั กำรพึ่งพำผอู้ ื่นซึ่งดำเนินกำรศึกษำโดยสำนกั งำนส่งเสริมสวัสดิภำพและ พิทักษเ์ ด็ก เยำวชน ผดู้ อ้ ยโอกำสและผสู้ งู อำยใุ นปี 2553 จะเห็นไดว้ ่ำผสู้ งู อำยทุ ี่มีระดบั กำรพ่ึงพำ ผอู้ ื่นมำกจะมีตน้ ทนุ รวมเฉลี่ยสงู กว่ำผสู้ งู อำยทุ ่ีมีระดับกำรพึ่งพำผอู้ ื่นนอ้ ย และเมื่อพิจำรณำแยก ประเภทคำ่ ใชจ้ ่ำย ก็พบแนวโนม้ ของตวั เลขในแตล่ ะภำคเป็ นไปในทิศทำงเดียวกนั คือ มีเพียงค่ำใชจ้ ่ำย ในกำรปรบั ปรงุ ท่ีอย่อู ำศยั เทำ่ นนั้ ท่ีผสู้ งู อำยทุ ี่พึ่งพำผอู้ ื่นนอ้ ยมีคำ่ ใชจ้ ่ำยเฉล่ยี สงู กว่ำผสู้ งู อำยทุ ่ีพึ่งพำ ผอู้ ื่นมำก อีกท้ังยังพบว่ำผสู้ งู อำยทุ ี่มีระดับพึ่งพำผอู้ ่ืนนอ้ ยไม่มีตน้ ทนุ กำรซ้ือบริกำรกำรดแู ลจำก ภำยนอกครวั เรือน (คำ่ จำ้ งผดู้ แู ล) เกดิ ขน้ึ เลยแตกตำ่ งกนั กบั ผสู้ งู อำยกุ ล่มุ ที่ตอ้ งพึ่งพำผอู้ ื่นมำกที่มี ค่ำจำ้ งผดู้ แู ลอย่เู ท่ำกบั 4,605 บำทตอ่ คนต่อปี และหำกพิจำรณำเฉพำะในกล่มุ ผสู้ งู อำยทุ ่ีพึ่งพำ ผอู้ ื่นมำก พบว่ำ รำยจ่ำยรวมเฉล่ียตอ่ หวั มีคำ่ เท่ำกบั 81,537 บำทตอ่ ปี โดยรำยจ่ำยในกำรดแู ล ดำ้ นสขุ ภำพมีคำ่ สงู ที่สดุ เป็ นเงิน 46,599 บำทตอ่ คนตอ่ ปี (รอ้ ยละ 57.15) รองลงมำ คือ ค่ำเสีย โอกำสของผดู้ แู ลในครวั เรือนเท่ำกบั 22,880 บำทตอ่ คนตอ่ ปี (รอ้ ยละ28.06) สว่ นค่ำใชจ้ ่ำยอื่นๆ คิดรวมเป็ นรอ้ ยละ14.79 และหน่ึงในน้ีเป็ นค่ำจำ้ งผดู้ แู ลรวมอย่ดู ว้ ยรอ้ ยละ 5.65 (รำยงำนฉบับ สมบรู ณ์โครงกำรวิจัยระบบกำรดแู ลระยะยำวเพ่ือเสริมสร้ำงควำมมัน่ คงเพื่อวัยผสู้ งู อำยุ สืบคน้ จำกเว็ปไซด์ http://www.opp.go.th/fileupload/news/fileup/older 03_53 _1390185517.pdf เมื่อวันที่ 10 กมุ ภำพันธ์ุ 2558) อย่ำงไรก็ดี แมว้ ่ำกล่มุ บุคคลที่มีฐำนะดี หรือกล่มุ ที่มีฐำนะ ปำนกลำงพอท่ีจะมีเงินอย่บู ำ้ งแต่ไม่สำมำรถดแู ลตนเองได้ หรือแมแ้ ต่จะดแู ลตนเองไดก้ ็ตำม เมื่อเวลำผ่ำนไปก็อำจทำให้ดแู ลตนเองไปไดไ้ ม่ตลอด เพรำะเงินท่ีเก็บออมไวไ้ ม่เพียงพอใชจ้ ่ำย ตลอดชว่ งชีวิต หรือเพรำะควำมสำมำรถท่ีจะดแู ลตนเองถดถอยนอ้ ยลง ดงั นน้ั กล่มุ บคุ คลดงั กลำ่ ว ควรท่ีจะไดร้ บั กำรดแู ล ปกป้ อง และคมุ้ ครองใหส้ ำมำรถดำรงชีวิตไปไดต้ ลอดชว่ งวยั สงู อำยุ สำหรับสังคมไทยนั้น ครอบครัวถือเป็ นสถำบันหลักที่ทำหนำ้ ที่ดแู ลปกป้ องและ ตอบสนองควำมตอ้ งกำรแก่ผสู้ งู อำยทุ ้ังทำงดำ้ นร่ำงกำย จิตใจ และสังคม รวมทั้งเป็ นสถำบันที่ ผสู้ งู อำยตุ อ้ งกำรจะพึ่งพิงจนถึงวำระสดุ ทำ้ ยของชีวิต กำรเปลี่ยนแปลงท่ีเกิดข้ึนน้ันลว้ นแต่ทำให้ ครอบครัวอ่อนแอลงไม่สำมำรถรับกับบทบำทท่ีคำดหวังได้ ดังน้ัน จึงจำเป็ นต้องเพ่ิมขีด ควำมสำมำรถในดำ้ นต่ำงๆ ใหค้ รอบครัวทำหนำ้ ที่ตำมท่ีผสู้ งู อำยคุ ำดหวังได้ แต่อย่ำงไรก็ตำม ควำมเขม้ แข็งของครอบครัวมิไดเ้ กิดจำกควำมสำมำรถของครอบครัวเพียงลำพัง แต่ตอ้ งมีกำร ผสมผสำนระหว่ำงชมุ ชนและสงั คมดว้ ย ดงั นน้ั กำรนำองคค์ วำมรทู้ ่ีดำเนนิ กำรโดยผำ่ นกำรพิจำรณำ อย่ำงเป็ นระบบและคำนึงถึงกำรดแู ลผสู้ งู อำยอุ ย่ำงมีคณุ ภำพมำเป็ นตวั อย่ำงในกำรสรำ้ งแนวคิด แนวทำงตำ่ งๆ เพื่อใหเ้ กิดควำมตระหนกั ในประเด็นปัญหำ และสำมำรถที่จะนำผลที่ไดจ้ ำกกำรศึกษำ มำปรับใชใ้ หเ้ หมำะสมกับสภำพครอบครัวของผสู้ งู อำยุ รวมไปถึงสภำพของสังคมและชมุ ชนของ ประเทศไทย ทั้งนี้เพ่ือเป็ นกำรเตรียมควำมพรอ้ มกำรใหก้ ำรดแู ลสขุ ภำพผูส้ งู อำยอุ ย่ำงยัง่ ยืน ในอนำคต รวมไปถึงกำรพัฒนำท่ีครอบคลมุ ไปในส่วนของกำรพัฒนำใหป้ ระชำชนในประเทศไทยมี ควำมรู้ ควำมเขำ้ ใจ อนั จะก่อใหเ้ กิดควำมสำมคั คีร่วมมือร่วมใจในกำรสรำ้ งสงั คมที่ดำเนินดว้ ยฐำน แหง่ ควำมเอื้อเฟ้ื อเผอ่ื แผ่ มนี ำ้ ใจมคี วำมเขำ้ ใจและมคี วำมเห็นอกเห็นใจซ่ึงกนั และกนั รวมทง้ั เพ่ือใหเ้ กิด เครือข่ำยทำงสังคมในกำรช่วยเหลือดแู ลผสู้ งู อำยุ และผทู้ ่ีกำลังท่ีจะเขำ้ ส่วู ัยสงู อำยใุ หม้ ีสขุ ภำพ แข็งแรงอนั จะนำมำสคู่ วำมเป็ นอยแู่ ละคณุ ภำพชีวิตท่ีดีของผคู้ นในสงั คมไทยตอ่ ไป หนำ้ 5
บทท่ี 1 บทนำ ทั้งน้ี จำกกำรศึกษำถึงแนวทำงกำรดแู ลผสู้ งู อำยใุ นครอบครัวและชมุ ชนนน้ั พบว่ำ บริกำรสังคมและบริกำรกำรดแู ลระยะยำว เป็ นส่ิงที่ผูส้ งู อำยมุ ีควำมตอ้ งกำรกำรบริกำรใน หลำยๆ ดำ้ น ซ่ึงบริกำรทำงสงั คมนน้ั หมำยถึง กำรบริกำรที่ไม่รวมถึงกำรช่วยเหลือทำงสขุ ภำพ เพื่อมงุ่ สนบั สนนุ ผสู้ งู อำยใุ หส้ ำมำรถดำรงชีพอย่ไู ดด้ ว้ ยตนเอง กำรดแู ลทำงสงั คมนน้ั มีหลำยประเภท ไม่ว่ำจะเป็ นบริกำรในชมุ ชนที่เป็ นลักษณะของกำรบริกำรที่จัดขึ้นเพ่ือสนบั สนนุ กำรทำหนำ้ ท่ีของ ครอบครัวใหส้ ำมำรถดแู ลผสู้ งู อำยไุ ดใ้ นหลำกหลำยลักษณะโดยเกิดจำกควำมร่วมมือระหว่ำง ผสู้ งู อำยใุ นครอบครวั ชมุ ชน องคก์ ำรและสถำบนั ทำงสงั คมตำ่ งๆ ในกำรจดั บริกำร จึงทำใหร้ ปู แบบ กำรบริกำรท่ีเกิดข้ึนจึงเป็ นบริกำรท่ีจัดข้ึนท้ังจำกชมุ ชนเอง บริกำรท่ีจัดโดยองค์กรภำยนอก รวมทง้ั บริกำรท่ีจดั ร่วมกนั โดยมีวัตถปุ ระสงคใ์ นกำรจดั บริกำรแตกตำ่ งกนั ตวั อย่ำงบริกำรสงั คมท่ี ไดม้ ีกำรจัดตั้งข้ึน เช่น ศนู ย์อเนกประสงคส์ ำหรับผสู้ งู อำยุ บริกำรดแู ลในเวลำกลำงวันสำหรับ ผสู้ งู อำยุ (Day Care) หรือชมรมผสู้ งู อำยุ เป็ นตน้ สว่ นกำรบริกำรระยะยำวนน้ั หมำยถึงบริกำรดำ้ น สขุ ภำพท่ีมีควำมหลำกหลำย หรือเป็ นลกั ษณะของกำรดแู ลสว่ นบคุ คลท่ีจำเป็ นตอ้ งใชเ้ วลำในกำรดแู ล เป็ นเวลำนำน จำกเหตผุ ลดังกล่ำวขำ้ งตน้ จึงทำใหเ้ ห็นไดว้ ่ำ กำรหำแนวทำงกำรจัดกำรระบบ กำรดแู ลทำงสังคม และระบบกำรดแู ลระยะยำวเป็ นส่ิงท่ีจำเป็ น ท้ังน้ีเพื่อใหเ้ กิดกำรพัฒนำอย่ำง ต่อเนื่องและใหเ้ กิดผลในทำงปฏิบัติที่สอดคลอ้ งกับสถำนกำรณ์ผสู้ งู อำยใุ นปัจจบุ ันและอนำคต จึงกลำยเป็ นส่ิงสำคัญที่ทกุ ฝ่ ำยท่ีเก่ียวขอ้ งตอ้ งนำมำพิจำรณำ โดยเฉพำะอย่ำงยิ่งในส่วนของ สำนกั งำนส่งเสริมและสนบั สนนุ วิชำกำร กรมพัฒนำสังคมและสวัสดิกำร ก็เป็ นอีกภำคส่วนหนึ่งท่ี ตอ้ งทำหนำ้ ที่ในกำรแสวงหำแนวทำง วิธกี ำร และรปู แบบกำรจดั สวสั ดิกำรตำ่ งๆ ที่สอดรับกบั ควำม ตอ้ งกำรของกล่มุ เป้ ำหมำย กำรศึกษำวิจัยคร้ังน้ีมีควำมสนใจท่ีจะทำกำรศึกษำควำมตอ้ งกำร กำรดูแลทำงสังคมและระบบกำรดูแลระยะยำวท่ีเหมำะสมกับสภำพสังคมไทย เป็ นเช่นไร เพื่อเปรียบเทียบรปู แบบ วิธีกำร และระบบกำรดแู ลทำงสังคม และระบบกำรดแู ลระยะยำวสำหรับ ผสู้ งู อำยใุ นครอบครัวระหว่ำงประเทศไทยและต่ำงประเทศเป็ นอย่ำงไร เป็ นกำรศึกษำแนวทำง กำรจดั ระบบกำรดแู ลทำงสงั คมและระบบกำรดแู ลระยะยำวสำหรับผสู้ งู อำยใุ นครอบครวั และชมุ ชน ดงั ตำมวัตถปุ ระสงคก์ ำรวิจยั ตอ่ ไปนี้ วตั ถปุ ระสงคข์ องกำรวิจยั 1. เพื่อศึกษำควำมตอ้ งกำรกำรดแู ลทำงสงั คมและกำรดแู ลระยะยำวสำหรบั ผสู้ งู อำยุ ในครอบครวั และชมุ ชน 2. เพื่อศึกษำเปรียบเทียบรปู แบบ วิธีกำร และระบบกำรดแู ลทำงสังคมและระบบ กำรดแู ลระยะยำวสำหรบั ผสู้ งู อำยใุ นครอบครวั ระหว่ำงประเทศไทยและตำ่ งประเทศ 3. เพ่ือศึกษำแนวทำงกำรจัดระบบกำรดแู ลทำงสังคมและระบบกำรดแู ลระยะยำว สำหรบั ผสู้ งู อำยใุ นครอบครวั และชมุ ชน หนำ้ 6
บทที่ 1 บทนำ ขอบเขตของกำรวิจยั ขอบเขตพ้ืนท่ี เป็ นกำรศึกษำในเขตพ้ืนที่ตง้ั สำนกั งำนสง่ เสริมและสนบั สนนุ วิชำกำร 1 - 12 ขอบเขตประชำกร สำหรบั ประชำกรเป้ ำหมำยในกำรศึกษำครง้ั นี้ แบ่งเป็ น 2กลมุ่ ประกอบดว้ ย กลมุ่ ที่ 1 ประชำกรสงู อำยไุ ทย โดยแบง่ กลมุ่ ย่อยเป็ น 2 กลมุ่ ไดแ้ ก่ 1. กล่มุ ผสู้ งู อำยุ ที่พึ่งพิงตนเองได้ และ 2. กลมุ่ ผสู้ งู อำยทุ ี่อยใู่ นภำวะพ่ึงพิง กล่มุ ที่ 2 ผทู้ ี่มีส่วนเกี่ยวขอ้ งในกำรใหบ้ ริกำรดแู ลผสู้ งู อำยทุ ่ีบำ้ นและในชมุ ชน เช่น โรงพยำบำลส่งเสริมสขุ ภำพตำบล อำสำสมัครสำธำรณสขุ ประจำหม่บู ำ้ น อำสำสมัครดแู ล ผสู้ งู อำยทุ ี่บำ้ น องคก์ รปกครองส่วนทอ้ งถิ่น กำนนั ผใู้ หญ่บำ้ นแกนนำในชมุ ชน เป็ นตน้ นิยำมศพั ทข์ องกำรศึกษำวิจยั 1. กำรดแู ลทำงสังคม หมำยถึง กำรจัดใหบ้ ริกำรท่ีไม่ใช่บริกำรทำงกำรแพทย์ เพ่ือมงุ่ สนบั สนนุ ผสู้ งู อำยใุ หส้ ำมำรถดำรงชีพอย่ไู ดด้ ว้ ยตนเอง โดยเชื่อมโยงกบั กำรดแู ลอย่ำงไมเ่ ป็ น ทำงกำร และใชค้ วำมสมั พนั ธร์ ะหว่ำงบคุ คลเป็ นเครื่องมือ เช่น กำรบริกำรในชมุ ชน กำรบริกำรดแู ล จำกเพื่อนบำ้ น กำรบริกำรจำกอำสำสมคั ร เป็ นตน้ 2. กำรดแู ลระยะยำว หมำยถึง กำรจัดบริกำรสขุ ภำพที่มีรปู แบบเป็ นทำงกำรและ ไมเ่ ป็ นทำงกำร เพ่ือตอบสนองควำมตอ้ งกำรไดร้ บั ควำมช่วยเหลือของผทู้ ่ีประสบภำวะยำกลำบำก อนั เนอื่ งมำจำกภำวกำรณเ์ จ็บป่ วยเร้ือรงั กำรประสบอบุ ตั ิเหตุ ควำมพิกำรตำ่ งๆ ตลอดจนผสู้ งู อำยุ ท่ีไมส่ ำมำรถชว่ ยเหลือตนเองไดใ้ นชีวิตประจำวัน ประโยชนท์ ี่ไดร้ บั ประโยชนท์ ่ีไดร้ ับจำกกำรศึกษำวิจัยครั้งนี้ คือ กำรก่อใหเ้ กิดรปู แบบและแนวทำง ในกำรจัดระบบกำรดแู ลทำงสงั คม และรปู แบบกำรดแู ลระยะยำวสำหรับผสู้ งู อำยใุ นครอบครัวและ ชมุ ชน โดยกำรนำผลท่ีไดจ้ ำกกำรศึกษำวิจัยนำไปพัฒนำต่อยอดให้เกิดกำรบรู ณำกำรกำรดแู ล ผสู้ งู อำยรุ ่วมกัน ระหว่ำงครอบครัว ชมุ ชน และหน่วยงำนภำครัฐ ภำคเอกชน และภำคประชำชน ในชมุ ชน นอกจำกนี้ ผลงำนวิจยั จะสำมำรถนำองคค์ วำมรทู้ ี่ไดไ้ ปพัฒนำระบบกำรทำงำนของ เครือข่ำยที่เก่ียวขอ้ งในดำ้ นกำรส่งเสริมและสนบั สนนุ กำรดแู ลและช่วยเหลือผสู้ งู อำยทุ ี่อย่ใู นภำวะ พึ่งพิง รวมไปถึงกำรส่งเสริมใหเ้ กิดระบบกำรสนบั สนนุ ครอบครัวผสู้ งู อำยใุ นกำรดูแลผสู้ งู อำยุ ในครอบครวั และชมุ ชนในรปู แบบของกำรดแู ลระยะยำว หนำ้ 7
บทที่ 2 การทบทวนวรรณกรรม บทที่ 2 การทบทวนวรรณกรรม โครงการวิจัยการจัดระบบการดแู ลทางสังคมและระบบการดแู ลระยะยาวสาหรับ ผสู้ งู อายใุ นครอบครวั และชมุ ชน มกี ารทบทวนแนวคิด ทฤษฎีท่ีเก่ียวขอ้ งดงั ตอ่ ไปนี้ 1. แนวคิดสวสั ดิการสงั คมและบริการสงั คมสาหรบั ผสู้ งู อายุ 2. แนวคิดเกีย่ วกบั ผสู้ งู อายุ 3. กฎหมายและนโยบายท่ีเกีย่ วขอ้ งกบั ผสู้ งู อายุ 4. แนวคดิ การดแู ลทางสงั คม 4.1 ความหมายการดแู ลทางสงั คม 4.2 ลกั ษณะการดแู ลทางสงั คมผสู้ งู อายุ 4.3 ประเภทการดแู ลทางสงั คมผสู้ งู อายุ 5. แนวคิดการดแู ลระยะยาว 5.1 นยิ ามการดแู ลระยะยาว 5.2 ผทู้ ่ีมคี วามจาเป็ นที่ตอ้ งใชบ้ ริการการดแู ลระยะยาว 5.3 รปู แบบการดแู ลระยะยาว 6. แนวคิดการดแู ลผสู้ งู อายใุ นครอบครวั 6.1 พฒั นาการของแนวคิด 6.2 การดแู ลผสู้ งู อายใุ นครอบครวั 6.3 ความสามารถของครอบครวั ในการดแู ลผสู้ งู อายุ 7. งานวิจยั ท่ีเกย่ี วขอ้ ง 1. แนวคิดสวสั ดิการสงั คมและบรกิ ารสงั คมสาหรบั ผสู้ งู อาย ุ 1.1 แนวคิดในการจดั สวสั ดิการสงั คมสาหรบั ผสู้ งู อาย ุ 1.) แนวคิดการลดการพ่ึงพาบรกิ ารของรฐั (Deinstitution Approaches) เมื่อแนวโนม้ ประชากรวัยสงู อายเุ พ่ิมขน้ึ จากจานวน 1.21 ลา้ นคน ปี พ.ศ. 2503 เป็ น 4.02 ลา้ นในปี พ.ศ. 2541และคาดว่าจะเพ่ิมเป็ น 10.78 ลา้ นคน ในปี พ.ศ. 2563 (สุทธิชัย จิตะพันธ์กุ ุล 2541:1)รวมทั้งอายุขัยเฉล่ียเมื่อแรกเกิดของหญิงเพ่ิมข้ึนจาก 71.1ในปี 2539เป็ น 74.9ในปี 2541และอายุขัยเฉลี่ยของชายเพิ่มข้ึนจาก 66.6ปี เป็ น 69.9 ปี ซ่ึงสงู กว่าอายขุ ยั เฉล่ียเมื่อแรกเกิดของประชาชนคือ หญิง 68 ปี และชาย 64 ปี (สานักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ,2542) ซ่ึงสถานการณ์ ดัง ก ล่ า ว ส่ ง ผ ล ใ ห้แ น ว คิ ด ก า ร จั ด ส วั ส ดิ ก า ร สัง ค ม ต า ม แ น ว คิ ด รั ฐ ส วั ส ดิ ก า ร ไ ม่ ส า ม า ร ถ ตอบสนองความตอ้ งการของผูส้ งู อายุไดท้ ั้งหมด บริการท่ีจัดไม่เพียงพอ และเกิดความ ไมเ่ ป็ นธรรมกบั ผสู้ งู อายรุ วมทงั้ ไมส่ ามารถกระจายบริการไดอ้ ยา่ งทวั่ ถึง รฐั เร่ิมนาแนวคิดการลดการพึ่งพาบริการจากรัฐ (Deinstitutional Approaches) มาใช้ โดยรฐั จะจัดบริการท่ีจาเป็ นใหก้ ับผสู้ งู อายใุ นครอบครัว ชมุ ชน โดยผสู้ งู อายไุ ม่ตอ้ งเขา้ มา อย่ใู นสถานสงเคราะห์ ลักษณะบริการที่รัฐนามาใชไ้ ดแ้ ก่ บริการเบ้ียยังชีพต่อคนเดือนละ หนา้ 8
บทท่ี 2 การทบทวนวรรณกรรม 200 บาท และเพ่ิมเป็ นเดือนละ 300 บาทต่อคน ช่วง 6 เดือน จากโครงการมิยาซาวาปี พ.ศ. 2542 ซึ่งบริการดังกล่าวจะช่วยลดค่าใชจ้ ่ายในการดแู ลผสู้ งู อายลุ งมาจากการเขา้ อย่ใู นสถานสงเคราะหข์ องผสู้ งู อายเุ ท่ากบั 28,200 บาทตอ่ ปี มาเหลือเพียง 2,400 บาทตอ่ คน ตอ่ ปี ในการบริการเบ้ียยงั ชีพผสู้ งู อายุ แนวคิดการจัดบริการของสถานสงเคราะห์และเบ้ียยังชีพ รัฐไดน้ าแนวคิด สวัสดิการสังคมตะวันตกมาใช้ โดยเนน้ การใหบ้ ริการเชิงปัจเจกบคุ คล (Individual) แบบใหเ้ ปล่า (Public Assistance) มาโดยตลอด ดังจะเห็นไดจ้ ากการใชแ้ บบ mean-test หาคณุ สมบัติของ ผทู้ ่ีจะไดร้ ับการช่วยเหลือจากรัฐ โดยรัฐเรียกคนกล่มุ น้ีว่าเป็ น “ผสู้ งู อายทุ ี่ยากไร้ ไม่มีผดู้ แู ล” ซึ่งในความเป็ นจริงผสู้ อู ายสุ ่วนใหญ่ยังอย่กู บั ครอบครวั เครือญาติ และชมุ ชนได้ แมว้ ่าจะไม่รับ บริการจากรัฐ แนวคิดดังกล่าวจึงอาจะไม่สอดคล้องกับวัฒนธรรมไทยในประเด็นท่ีว่า “ผสู้ งู อายเุ ป็ นผทู้ ี่มคี ณุ คา่ ของครอบครวั และสงั คม” 2.) แนวคิดครอบครวั และชมุ ชนเป็ นฐาน (Family and Community-Based) ถือเป็ นส่วนหนึ่งของแนวคิดการลดการพ่ึงพาบริการจากรัฐ(Deinstitutional Approaches) ท่ีน่าสนใจ ไดแ้ ก่ การจัดตง้ั ศนู ยส์ งเคราะหร์ าษฎรประจาหม่บู า้ น จากเป้ าหมาย การตง้ั ศนู ยภ์ ายใน พ.ศ. 2534 จานวน 3,282 แหง่ เพิ่มขึ้นเป็ น 67,884 ศนู ย์ ในปี พ.ศ. 2541 (ธญั ญา สนิทวงศ์ ณ อยธุ ยา อา้ งใน กองการสงเคราะหเ์ อกชน,2541) กิจกรรมหน่ึงของ ศูนย์สงเคราะห์ฯ คือ การคัดเลือกผูส้ งู อายุที่ควรไดร้ ับเบ้ียยังชีพ ซึ่งผลการศึกษาของ ธญั ญา สนิทวงศ์ ณ อยธุ ยา พบว่ารอ้ ยละ 50.5 ของกิจกรรมศนู ยเ์ ป็ นการจัดเร่ืองเบ้ียยงั ชีพ รวมทั้งพาผสู้ งู อายไุ ปเปิ ดบัญชีและไดร้ ับเงินได้ ปัจจบุ ันศนู ย์สงเคราะห์ราษฎรประจาหม่บู า้ น ถกู ถ่ายโอนงานไปอย่ใู นความรับผิดชอบของสานักงานปลัดกระทรวง กระทรวงแรงงาน และสวัสดิการสงั คมและสวัสดิการและคมุ้ ครองแรงงานจังหวัดเป็ นผดู้ แู ลแทนประชาสงเคราะห์ จังหวัด จากลักษณะดังกล่าวเป็ นการสะท้อนให้เห็นว่า รัฐไม่ไดค้ านึงถึงการมีส่วนร่วม ของคนในชมุ ชนตามแนวคดิ ชมุ ชนเป็ นฐานแตอ่ ย่างใด 3.) แนวคิดการจดั สวัสดิการแบบรวมในชมุ ชน (Collective Welfare) (คีรีบูน จงวุฒิเวศย์, รูปแบบและวิธีการที่เหมาะสมในการจัดสวัสดิการสังคมโดย องคก์ รปกครองสว่ นทอ้ งถิ่น, 2553) แนวคิดการจัดสวัสดิการแบบรวมในชมุ ชนน้ี เกิดขึ้นจากความตอ้ งการความ สนใจและการสรา้ งความมนั่ คงในชวี ิตของผสู้ งู อายเุ อง คือกองทนุ ฌาปนกิจสงเคราะหใ์ นหม่บู า้ น เป็ นกองทนุ สวัสดิการรวมของหม่บู า้ นเป็ นกลมุ่ ท่ีเกิดขนึ้ ตามธรรมชาติเป็ นการรวมกล่มุ ของคน ทกุ กลมุ่ ทกุ เพศ ทกุ วัย ที่ตอ้ งการชว่ ยเหลือคนในหมบู่ า้ นเมื่อตาย โดยการเก็บเงนิ คนละ10 หรือ 20บาท และมอบใหญ้ าตผิ ตู้ ายทนั ที ผสู้ งู อายถุ ือว่าเป็ นการทาบญุ ชว่ ยเหลือเกื้อกลู ซ่ึงกนั และกนั ขณะ ท่ี กลุ่ม /สม า คม ฌา ป นกิจ สงเ ครา ะห์ท่ี รัฐม อบใ ห้กอ งคว า มมั่นคง ท า ง สังค ม กรมประชาสงเคราะหเ์ ป็ นผดู้ แู ลจะใหค้ วามสาคัญกบั การดาเนินตามพระราชบัญญัติฌาปนกิจ สงเคราะห์ พ.ศ. 2541 ควบคมุ การโกงเงินและผลประโยชนท์ ่ีสมาชิกฌาปนกิจสงเคราะห์ จะไดร้ บั ซ่ึงผสู้ งู อายแุ ละสมาชกิ สว่ นใหญ่มองว่า การเป็ นสมาชิกของสมาคมฌาปนกิจสงเคราะห์ จะเป็ นภาระในการจ่ายเงิน แนวคิดการจัดสวัสดิการแบบรวมในชมุ ชน (Collective Welfare) ของไทยก็คือ อดุ มการณข์ องกลมุ่ เฟเบียน (Fabian) จะเชื่อในระบบคอมนู (Commune) รวมโดย ทกุ คนจะตอ้ งนาผลผลิตมารวมไวส้ ่วนกลาง และจะมีการจัดสรรทรัพยากรใหก้ ับทกุ คนใน หนา้ 9
บทท่ี 2 การทบทวนวรรณกรรม สังคมอย่างเท่าเทียมกันทุกด้าน แต่กองทุนฌาปนกิจสงเคราะห์ในหมู่บ้านจะเป็ นการตั้ง โดยกาหนดวตั ถปุ ระสงคเ์ ป็ นหลกั ประกนั ความมนั่ คงทางสงั คมกบั ผสู้ งู อายเุ ม่อื ตายเท่านนั้ 1.2 รปู แบบระบบสวสั ดิการผสู้ งู อายใุ นประเทศไทย ระบบสวัสดิการสาหรับผูส้ งู อายไุ ทยท่ีมีอย่ใู นปัจจบุ ัน จาแนกตามประเภทบริการ 3 ประเภท (ศศิพฒั น์ ยอดเพชร, 2549) สรปุ ไดด้ งั นี้ 1.) การสรา้ งความมน่ั คงทางรายไดห้ รือการประกนั สงั คม (Social Insurance) เป็ นการสรา้ งหลักประกันความมัน่ คงในการดารงชีวิตและคมุ้ ครองลกู จา้ ง ปัญหาการขาดรายไดเ้ ม่ือเกษียณอายกุ ารทางาน สภาพสังคมท่ีเปล่ียนแปลงไปทาใหผ้ สู้ งู อายุ ไดร้ ับการเก้ือหนนุ จากครอบครัวนอ้ ยลง ปัญหาสขุ ภาพที่เรื้อรังส่งผลใหต้ ัวเลขค่าใชจ้ ่าย ในการรักษาพยาบาลสงู (สานักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ, 2548) เหล่านี้ลว้ นเป็ นปัญหาทางเศรษฐกิจท่ีผสู้ งู อายตุ อ้ งเผชิญ และอาจรนุ แรงมากย่ิงข้ึน หากไม่มีการวางแผนเพ่ือแกไ้ ขและป้ องกันปัญหา การสรา้ งหลักประกันทางเศรษฐกิจจึง มีความสาคัญและจาเป็ นอย่างยิ่งการออมเพื่อเกษียณอายุ มีความจาเป็ นในสังคมไทย เนื่องจากสัดส่วนของประชากรผสู้ งู อายสุ งู ข้ึน มีอัตราการพึ่งพิงของผสู้ งู อายุ (สัดส่วนของ จานวนผสู้ งู อายตุ อ่ ประชากรวัยแรงงาน) สงู ขึ้น การเก้ือหนนุ จากครอบครัวอาจลดลงการออม จึงมีความสาคญั สาหรับวัยเกษียณ ปัญหาของการออมเพ่ือเกษียณอายุ คือ การออมครวั เรือน ตา่ ระหว่างปี พ.ศ. 2536 - 2546 การออมภาคครัวเรือนของไทยลดลงอย่างต่อเนื่อง และส่วนใหญ่เป็ นการออมแบบบัญชีออมทรัพย์ จึงควรพัฒนาและส่งเสริมรปู แบบการออม แบบผูกพันในระยะยาวเพ่ิมมากขึ้นนอกจากน้ียังมีปั ญหาเร่ืองเสถียรภาพของกองทุน ประกันสังคม เนื่องจากระบบกองทนุ เป็ นการจ่ายเงินเขา้ กองทนุ โดยผทู้ ี่อย่ใู นวัยทางานและ รัฐจ่ายเงินออกให้ผูเ้ กษียณอายุ โดยที่รัฐบาลไม่มีการเก็บสะสมเพ่ือเป็ นกองทุน ดังน้ัน เมอื่ สดั สว่ นและจานวนผสู้ งู อายสุ งู ขน้ึ การจ่ายผลประโยชนใ์ หก้ บั ผเู้ กษียณจึงเพ่ิมขน้ึ 1.1) ระบบบานาญแห่งชาติ เป็ นระบบที่การประชมุ สมชั ชาผสู้ งู อายุ เม่ือวันท่ี 8 เมษายน 2551 เสนอตอ่ รัฐบาล เนื่องจากปัจจบุ ันระบบบานาญในประเทศไทย เป็ นระบบบานาญพ้ืนฐานอาชีพ ครอบคลุมบุคคลบางกลุ่มเท่านั้น เช่น สมาชิกกองทุน ประกันสังคม ลูกจ้างเอกชน ครเู อกชน พนักงานรัฐวิสาหกิจ ข้าราชการส่วนท้องถ่ิน และส่วนกลาง ซ่ึงยังมีประชาชนมากกว่า 30ลา้ นคน ท่ียังไม่มีหลักประกนั รายไดใ้ นยามสงู อายุ (วรวรรณ ชาญดว้ ยวิทย์ และคณะ,2551) จึงควรจัดระบบบานาญสาหรับบุคคลกล่มุ นี้ ซึ่งการจดั การกบั ระบบที่ใหญ่เชน่ นี้ รฐั บาลควรเขา้ มาดาเนินการ ระบบบานาญเพ่ือผสู้ งู อายไุ ทย ไม่ใช่การใหเ้ งินเปล่าๆ แต่ใหท้ กุ คนมีโอกาสเป็ นสมาชิกร่วมออม ผทู้ ี่อายนุ อ้ ยอย่ใู นระบบนาน ก็จะจ่ายนอ้ ย และเงนิ บานาญท่ีจะไดร้ ับก็ข้นึ อย่กู บั ระยะเวลาท่ีอย่ใู นระบบ ระบบบานาญแห่งชาติ อาจดาเนนิ การใน 2 ลกั ษณะแบบแรก ผรู้ บั บานาญไมต่ อ้ งสมทบร่วม เป็ นระบบการใหเ้ บี้ยยงั ชีพ ท่ีขยายไปส่ผู ู้สูงอายุทุกคนขอ้ ดีคือเป็ นการต่อยอดจากระบบเดิมท่ีมีอยู่แล้ว ขอ้ เสียคือ การไม่ส่งเสริมการออมและเป็ นภาระหนกั ทางงบประมาณของประเทศ สาหรับความเป็ นไปได้ และความยัง่ ยืนของระบบบานาญแบบนี้ยังตอ้ งพิจารณาอีกมาก สาหรับระบบบานาญอีกแบบ หนึ่งเป็ นแบบที่ผรู้ ับบานาญตอ้ งสมทบร่วมจึงเก่ียวขอ้ งกบั การออมและศักยภาพของประเทศ ในระยะยาว ทงั้ นี้ประเด็นที่ตอ้ งคานงึ ถึงคือ ฐานอาชีพหรือฐานพ้ืนที่ หรือเป็ นระบบถว้ นหนา้ ทกุ คน หรืออาจเป็ นระบบเก้ือกลู ระหว่างร่นุ ท่ีคนวัยทางานจ่ายเงินสาหรับช่วยเหลือผสู้ งู อายุ หนา้ 10
บทที่ 2 การทบทวนวรรณกรรม ขอ้ ดีของการสรา้ งระบบบานาญรายอาชีพคือการบริหารจัดการภายในกล่มุ อาชีพทาไดส้ ะดวก แต่จะมีปัญหาการเกิดกองทนุ ย่อยมากมายเมื่อมีการเปลี่ยนอาชีพ และไม่ครอบคลมุ คนท่ีไม่มี อาชีพ เมื่อเทียบกับกองทนุ รายไดพ้ ื้นที่ท่ีจะเปิ ดช่องว่างนี้ได้ แตก่ องทนุ รายพื้นท่ีก็เป็ นกองทนุ ขนาดเล็กท่ีบริหารจัดการใหเ้ กิดผลประโยชนไ์ ดย้ าก อีกทั้งความหลากหลายของกฎกติกา สาหรับพ้ืนที่ท่ีแตกต่างกันระบบบานาญของประเทศไทยจะพึ่งพาภาษีรายไดจ้ ากประชากรที่ ทางานในระบบเชน่ ประเทศท่ีพฒั นาแลว้ ไม่ได้ เพราะแรงงานนอกระบบนอกประเทศไทยมีสดั ส่วน ท่ีมากกว่าจึงควรมีระบบการออมจากประชาชนวัยทางานทกุ คน ระบบบานาญแห่งชาติเป็ น ทางเลือกใหม่ของการคลังเพื่อสังคมที่ภาครัฐสนบั สนนุ งบประมาณผ่านองคก์ รภาคประชาชน เป็ นการใชจ้ ดุ แข็งของภาครัฐในการกากับดแู ลดว้ ยระเบียบ และจดุ แข็งของภาคประชาคม คือ การอย่ใู นพื้นท่ีรับทราบขอ้ มลู ท่ีแทจ้ ริงของประชาชน และตน้ ทนุ ในการบริหารจัดการตา่ ท้ังนี้ตอ้ งเสริมศักยภาพขององค์กรในชุมชน เช่น การจัดเก็บขอ้ มูล ระบบการทาบัญชี รวมทั้งการบริหารเงิน แนวทางการบริหารกองทนุ บานาญแห่งชาติ รัฐควรจัดตั้งกองทนุ เป็ นองคก์ รใหม่และเป็ นนิติบคุ คลมีระเบียบชัดเจน มีผบู้ ริหารกองทนุ มืออาชีพและดาเนินงาน อย่างโปร่งใส ภาครัฐควรสนบั สนนุ งบประมาณ 1 ใน 3 ของบานาญแตล่ ะปี (วรวรรณ ชาญดว้ ยวิทย์ และคณะ, 2551 ) หากผรู้ ับบานาญร่วมออมรอ้ ยละ 3 และภาครัฐสมทบอีกรอ้ ย ละ 3 จะทาใหก้ องทนุ มีปริมาณสงู ในส่วนของการออม ผรู้ ับผิดชอบการออม คือองค์กร ท่ีประชาชนทางานอยู่ สาหรับแรงงานนอกระบบอาจ มีระบบการออมผ่านองคก์ รปกครองส่วน ทอ้ งถ่ิน เพราะเขา้ ถึงประชาชนอย่างครอบคลมุ ศักยภาพในการติดตามมีประสิทธิภาพมากกว่า ส่วนกลาง การบริหารกองทนุ ตามแนวทางดังกล่าวมีความเป็ นไปไดส้ งู กว่าและถกู กว่าการ บริหารโดยส่วนกลาง ทั้งนี้ยังจาเป็ นตอ้ งศึกษาในรายละเอียดต่อไป (วรวรรณ ชาญดว้ ยวิทย์ และคณะ,2551) ประเด็นหนง่ึ ที่ควรคานงึ ถึง คือ ศกั ยภาพการออมของประชาชน การศึกษาของ รศ.ดร.ศภุ วัฒนากร วงศ์ธนวสุ (มลู นิธิสาธารณสขุ แห่งชาติ ,2550) พบว่าประชาชนกล่มุ วัย แรงงานรอ้ ยละ 60 รวู้ ่าไม่มีความมัน่ คงทางเศรษฐกิจเมื่อเขา้ ส่วู ัยสงู อายุ เห็นดว้ ยท่ีจะเป็ น สมาชิกกองทนุ และมีศักยภาพการออมเพ่ืออนาคต โดยรอ้ ยละ 77 มีความพรอ้ มท่ีจะจ่ายเงนิ เขา้ กองทนุ แต่ขาดการกระตนุ้ จากภาครัฐ จะเห็นว่าโดยภาพรวม ระบบบานาญแห่งชาติมีความ เป็ นไปไดท้ างสงั คมและทางเศรษฐกิจ แตค่ วามเป็ นไปไดท้ างการเมืองยงั ไมแ่ นน่ อน 1.2) กองทนุ บาเหน็จบานาญขา้ ราชการ (กบข.) เป็ นการส่งเสริม การออมของขา้ ราชการเพ่ือวัยเกษียณอายรุ าชการ ใหก้ ับขา้ ราชการท่ีสมัครใจเป็ นสมาชิก และกองทุนบาเหน็จบานาญแห่งชาติเป็ นกองทุนภาคบังคับที่กาหนดเงินสะสมแน่นอน ที่อย่รู ะหว่างดาเนนิ การ ผลการประชมุ สมชั ชาผสู้ งู อายรุ ะดบั ชาติปี พ.ศ.2551(คณะกรรมการ จดั เวทีสมชั ชาผสู้ งู อายปุ ี พ.ศ.2551 และกระทรวงการพฒั นาสงั คมและความมนั่ คงของมนษุ ย์ ,2551) ไดเ้ สนอระบบบานาญแห่งชาติเพื่อการพฒั นาว่าจดุ อ่อนของกองทนุ นี้ คือ ม่งุ ส่งเสริม การออมเฉพาะแรงงานในระบบเทา่ นนั้ ไมไ่ ดแ้ กไ้ ขแรงงานยอกระบบหรือผดู้ อ้ ยโอกาส 1.3) กองทนุ ผสู้ งู อาย ุ กองทนุ ผสู้ งู อายจุ ดั ตง้ั ข้นึ ตามพระราชบัญญตั ิ ผสู้ งู อายุ พ.ศ.2546 มีวัตถปุ ระสงค์เพ่ือใหเ้ ป็ นกองทนุ ค่าใชจ้ ่ายเกี่ยวกับการคมุ้ ครอง สง่ เสริมและสนบั สนนุ ผสู้ งู อายใุ นปี พ.ศ.2548 ซึ่งเป็ นปี แรกของการดาเนินงานกองทนุ ผสู้ งู อายุ ไดร้ ับงบประมาณเริ่มตน้ ในการดาเนินงานจานวน 30 ลา้ นบาทและไดร้ ับเพิ่มเติมในปี ต่อๆ มาตามลาดบั สาหรับปี พ.ศ.2552 รัฐบาลไดด้ าเนินการขยายวงเงนิ การกยู้ ืมรายบคุ คลจาก 15,000 บาทตอ่ ราย เป็ น 30,000 บาทตอ่ ราย และมีเงินงบประมาณจานวน 80 ลา้ นบาทปี พ.ศ.2552 กองทนุ ผสู้ งู อายุไดใ้ หก้ ารสนับสนนุ เงินทนุ สาหรับการกยู้ ืมประกอบอาชีพ หนา้ 11
บทที่ 2 การทบทวนวรรณกรรม ของผสู้ งู อายเุ ป็ นรายบคุ คลจานวน 3,138 ราย คิดเป็ นจานวนเงิน 51,082,208 บาท และสนบั สนนุ เป็ นรายกล่มุ จานวน 22 กลมุ่ คิดเป็ นจานวนเงิน 2,071,000 บาท นอกจากนี้ ไดใ้ หก้ ารสนบั สนนุ โครงการสง่ เสริมกิจกรรมผสู้ งู อายจุ านวน 193 โครงการ คิดเป็ นจานวน เงนิ 27,523,924 บาท ทั้งนี้การสนับสนุนการกยู้ ืมเงินทนุ ประกอบอาชีพรายบุคคลของกองทุนผูส้ งู อายุ พ.ศ.2552สว่ นใหญ่เป็ นการกยู้ ืมไปเพ่ือการประกอบอาชีพเกษตรกรรม ไดแ้ ก่ ทานา ทาไร่/สวน จานวน 1,102 ราย คา้ ขาย(ของชา เส้ือผา้ ของเลน่ เบ็ดเตล็ด) จานวน 939 ราย ปศสุ ตั ว์ จานวน 823 ราย การบริการรับจา้ งจานวน 177 ราย และงานหัตถกรรมงานฝี มือ รวมท้ังการสนับสนุนการกยู้ ืมเงินทนุ ประเภทโครงการ ส่วนใหญ่เป็ นการกยู้ ืมเพื่อดาเนิน โครงการเกี่ยวกบั การส่งเสริมใหค้ วามรแู้ ก่ผสู้ งู อายดุ ว้ ยการฝึ กอบรมจานวน 87 โครงการ รองลงมาไดแ้ ก่โครงการเก่ียวกบั การดแู ลสขุ ภาพและการออกกาลังกายจานวน 58 โครงการ และโครงการเก่ยี วกบั การอนรุ กั ษว์ ัฒนธรรมและภมู ิปัญญาจานวน 28 โครงการตามลาดบั โครงการท่ี การ ไดร้ บั การ รวมเป็ นเงิน การกยู้ มื รวมเป็ นเงิน กยู้ มื รวมเป็ น พ.ศ. รายบคุ คล ราย อนมุ ตั ิ (ราย) (ราย) เงิน(ราย) (ราย) กลม่ ุ (โครงการ) (ราย) 2550 40 9,935,415 717 9,500,000 - - 2551 69 5,504,803 1,560 23,210,109 10 942,560 2552 200 27,523,924 3,138 51,082,208 22 2,071,000 ที่มา : สานกั สง่ เสริมและพิทกั ษผ์ สู้ งู อาย,ุ 2552 1.4) กองทนุ สารองเล้ยี งชีพ การสง่ เสริมการออมเพื่อใหล้ กู จา้ งมีเงิน ใชห้ ลกั เกษียณอายกุ ารทางานเป็ นการจัดสวัสดิการอีกรปู แบบหน่ึง ท่ีจัดใหก้ บั ประชาชนตงั้ แต่ กอ่ นเขา้ วยั สงู อายุ เป็ นระบบสวัสดกิ ารที่มผี ลระยะยาวเม่ือเขา้ สวู่ ยั สงู อายุ เป็ นสวัสดิการสาคญั ที่ นายจา้ งจัดใหแ้ ก่ลกู จา้ งท่ีสมัครใจเขา้ ร่วมเป็ นสมาชิก จัดต้ังขึ้นตามพระราชบัญญัติกองทนุ สารองเลี้ยงชพี พ.ศ. 2530 ท่ีมหี นว่ ยงานของรฐั คือ สานกั งานคณะกรรมการกากบั หลกั ทรัพย์ และตลาดหลกั ทรพั ยท์ าหนา้ ท่ีกากบั ดแู ลในฐานะนายทะเบียนกรมสวสั ดกิ ารและคมุ้ ครองแรงงาน ก ร ะ ท ร ว ง แ ร ง ง า น ไ ด ้ส่ ง เ ส ริ ม ใ ห ้ส ถ า น ป ร ะ ก อ บ ก า ร จั ด ร ะ บ บ ส วั ส ดิ ก า ร นี้ ใ ห ้แ ก่ ล ูก จ ้า ง นอกจากน้ียังส่งเสริมใหผ้ ใู้ ชแ้ รงงานจัดต้ัง “กองทนุ เพ่ือผใู้ ชแ้ รงงาน” ในลักษณะสหกรณ์ ออมทรัพยเ์ พื่อใหผ้ ใู้ ชแ้ รงงานกยู้ ืมในอัตราดอกเบี้ยตา่ เป็ นการแกไ้ ขการกยู้ ืมเงินนอกระบบ หรือการไม่มีหลักทรัพย์ค้าประกันในการกยู้ ืมจากธนาคารพาณิชย์ กองทุนนี้เป็ นกองทุน หมนุ เวียนตามพระราชบัญญัติเงินคงคลัง พ.ศ.2491 สาหรับการปลกู ฝังการใชจ้ ่ายเงิน อย่างเหมาะสม ป้ องกันการเป็ นหนี้ กรมสวัสดิการฯ ได้จัดอบรมวิทยากรหลักสูตร การขบั เคล่ือนแนวคิดเศรษฐกิจพอเพียงในกล่มุ ผใู้ ชแ้ รงงาน เพ่ือใหผ้ ทู้ ี่ผ่านการอบรมมีความรู้ ความเขา้ ใจที่ถกู ตอ้ งเกี่ยวกับแนวคิดเศรษฐกิจพอเพียง และถ่ายทอดความรสู้ ่ผู ใู้ ชแ้ รงงาน ทกุ ระดบั ได้ หนา้ 12
บทที่ 2 การทบทวนวรรณกรรม 1.5) กองทนุ การออมแห่งชาติ กองทนุ การออมแห่งชาติ (กอช.) เป็ นหน่วยงานของรัฐและมีฐานะเป็ นนิติบุคคลท่ีไม่เป็ นส่วนราชการหรือรัฐวิสาหกิจ มีวัตถปุ ระสงค์ เพื่อส่งเสริมการออมทรพั ยข์ องสมาชิกและเพื่อเป็ นหลักประกนั การจ่ายบานาญ และใหป้ ระโยชนต์ อบแทนแกส่ มาชกิ เมอ่ื สิ้นสมาชิกภาพ ผมู้ ีสิทธิเป็ นสมาชิก กอช. จะตอ้ งเป็ นบคุ คลสญั ชาตไิ ทยท่ีมีอายุ 15 ปี บริบรู ณข์ นึ้ ไปแตไ่ มเ่ กนิ 60 ปี บริบรู ณ์ และไมเ่ ป็ นผปู้ ระกนั ตนตามกฎหมายว่าดว้ ยประกนั สงั คม ซ่ึงส่งเงินเพื่อไดร้ บั ประโยชนท์ ดแทนกรณีชราภาพ สมาชิกกองทนุ บาเหน็จบานาญขา้ ราชการ กองทนุ บาเหน็จบานาญขา้ ราชการกรงุ เทพมหานคร กองทนุ บาเหน็จบานาญขา้ ราชการส่วน ทอ้ งถิ่น กองทนุ สารองเลี้ยงชีพ กองทนุ สงเคราะห์ตามกฎหมายว่าดว้ ยโรงเรียนเอกชน หรือสมาชิก กองทนุ อ่ืนหรืออยใู่ นระบบบานาญอ่ืนตามท่ีจะกาหนดโดยกฎกระทรวง หลกั เกณฑก์ ารจ่ายเงินสมทบใหแ้ กส่ มาชิก กอช. สรปุ ไดด้ งั น้ี อายสุ มาชิก อตั ราเงินสมทบ เงินสมทบสงู สดุ ไมต่ า่ กว่า 15 ปี แตไ่ มเ่ กนิ 30 ปี ต่อเงินสะสม ที่จะกาหนดโดย รอ้ ยละ 50 600กฎบการทะ/ทปรี วง มากกว่า 30 ปี แตไ่ มเ่ กิน 50 ปี รอ้ ยละ 80 960 บาท/ปี มากกว่า 50 ปี แตไ่ มเ่ กิน 60 ปี รอ้ ยละ 100 1,200 บาท/ปี การจ่ายเงินออกจากกองทนุ กรณีสมาชิกอายคุ รบ 60 ปี บริบรู ณ์ (รวมถึง ผทู้ ่ีมีอายุ 50 ปี บริบรู ณข์ ้ึนไปที่สมัครในช่วง 1 ปี แรก นบั แต่วันท่ีกองทนุ เปิ ดรับสมาชิก ไดอ้ อมจนครบ 10 ปี หรือเม่ือผนู้ น้ั อายคุ รบ 60 ปี บริบรู ณแ์ ละไดแ้ จง้ ยตุ กิ ารเป็ น สมาชิกของ กองทนุ ) ใหม้ ีสิทธิไดร้ ับบานาญจากเงินสะสม เงินสมทบ และผลประโยชนข์ องเงินดังกล่าว ไปตลอดอายขุ ยั ท้ังนี้ ในวันท่ีคานวณบานาญ หากเงนิ ในบัญชีของสมาชิกผใู้ ด เมื่อคานวณ บานาญแลว้ มีจานวนนอ้ ยกว่า บานาญขนั้ ตา่ สมาชิกผนู้ นั้ จะไดร้ บั “เงินดารงชีพ” เป็ นจานวน เท่ากบั บานาญขนั้ ตา่ เป็ นรายเดอื นจนกว่าเงนิ ในบญั ชีจะหมด 2.) การช่วยเหลือสาธารณะ (Public Assistance) เป็ นการสงเครา ะห์แบบให้เ ปล่าสา หรับผู้ท่ี ต้องการความช่วยเ หลือ เพราะชว่ ยเหลือตนเองไมไ่ ด้ ดอ้ ยโอกาสทางสงั คมและไรท้ ่ีพ่ึง รปู แบบของสวัสดิการท่ีมอี ย่คู ือ 2.1) เบ้ียยงั ชีพผสู้ งู อาย ุ การจ่ายเงินสงเคราะหเ์ บ้ียยังชีพผสู้ งู อายุ เป็ นภารกิจท่ีไดม้ ีการถ่ายโอนจากกรมพฒั นาสงั คมและสวัสดิการ กระทรวงการพฒั นาสงั คม และความมัน่ คงของมนษุ ย์ ใหก้ รมส่งเสริมการปกครองส่วนทอ้ งถ่ิน กระทรวงมหาดไทย รบั ไปดาเนินการตงั้ แตป่ ี พ.ศ.2545 โดยเทศบาล องคก์ ารบริหารส่วนตาบล ทาหนา้ ที่หลกั ใน การจดั ทาทะเบียน ตรวจสอบคณุ สมบัติผสู้ งู อายุ และจ่ายเบี้ยยงั ชีพใหแ้ กผ่ สู้ งู อายุ ซึ่งเงนิ เบี้ยยงั ชีพผสู้ งู อายเุ ป็ นเงินช่วยเหลือเพื่อการยังชีพ จานวนคนละ 500 บาท ต่อ1 เดือน โดยเป็ น ผสู้ งู อายทุ ่ีมีฐานะยากจน ถกู ทอดทิ้ง หรือขาดผดู้ แู ลต่อมาในปี พ.ศ.2552 รัฐบาลไทยได้ ริเริ่มนโยบายสรา้ งหลักประกันดา้ นรายไดใ้ หแ้ ก่ผสู้ งู อายุ ซึ่งไดเ้ ร่ิมดาเนินการต้ังแต่เดือน เมษายน ปี พ.ศ.2552 โดยครอบคลมุ ผสู้ งู อายทุ ่ีไมม่ ีหลกั ประกันทางดา้ นรายไดจ้ ากรฐั บาล ซึ่งไดจ้ ัดสรรเบี้ยยังชีพแก่ผสู้ งู อายทุ ่ีมีอายุ 60 ปี ข้ึนไปที่มาแสดงความจานงขอขึ้นทะเบียน หนา้ 13
บทท่ี 2 การทบทวนวรรณกรรม เพ่ือขอรับการสงเคราะห์เบ้ียยังชีพดังน้ันในเดือนเมษายน พ.ศ.2552 ประเทศไทยจึงได้ ดาเนนิ การจา่ ยเบี้ยยงั ชีพใหแ้ กผ่ สู้ งู อายอุ ยา่ งถว้ นหนา้ คนละ 500 บาทตอ่ เดือน สง่ ผลใหจ้ ากเดิม ท่ีมีผสู้ งู อายทุ ่ีไดร้ บั เบ้ียยังชีพในปี พ.ศ.2552 จานวน 1,828,456 คน คิดเป็ นงบประมาณ 10,970,736,000 บาท ไดเ้ พ่ิมเป็ นจานวน 5,652,893 คน ท่ีไดร้ บั เบ้ียยังชีพหรือคิดเป็ น ประมาณกว่ารอ้ ยละ 80 ของจานวนผสู้ งู อายทุ วั่ ประเทศไทย 2.2) กองทนุ ดแู ลผสู้ งู อายทุ ี่ขาดที่พึ่ง โดยสานกั ส่งเสริมและพิทกั ษ์ ผู้สูงอายุเป็ นโครงการที่ดาเนินการเพื่อช่วยเหลือผู้สูงอายุท่ีขาดที่พึ่งใน 3 ด้าน ได้แก่ การใหค้ วามช่วยเหลือผสู้ งู อายกุ รณีเดือดรอ้ นจากการถกู ทารณุ กรรม ถกู แสวงหาประโยชน์ โดยมิชอบดว้ ยกฎหมาย และถูกทอดท้ิง(รายละ 500 บาท อ้างอิงจากเอกสารเผยแพร่ ปี พ.ศ.2549) การสนบั สนนุ การจดั การงานศพผสู้ งู อายทุ ่ีมีฐานะยากจน (รายละ 2,000 บาท) และการช่วยเหลือผูส้ งู อายุท่ีประสบปัญหาความเดือดร้อนเรื่องท่ีพักอาศัย อาหาร และ เครื่องนงุ่ หม่ (รายละ 2,000 บาท) (สานกั สง่ เสริมและพิทกั ษผ์ สู้ งู อาย,ุ 2549) 3.) การบรกิ ารสงั คม (Social Services) เป็ นระบบบริการท่ีตอบสนองความตอ้ งการขน้ั พ้ืนฐานของประชาชน ประกอบดว้ ย บริการดา้ นตา่ งๆ ดงั น้ี 3.1) ดา้ นสขุ ภาพอนามยั ประกอบดว้ ย 3.1.1) หลกั ประกนั สขุ ภาพถว้ นหนา้ ถือเป็ น “สิทธิ” ขน้ั พ้ืนฐาน ของประชาชนท่ีรฐั มอบใหเ้ พื่อเป็ นการสรา้ งหลกั ประกนั ใหป้ ระชาชนทกุ คน สามารถเขา้ ถึงบริการ ทางดา้ นสขุ ภาพไดต้ ามความจาเป็ น โดยขอบข่ายใหบ้ ริการครอบคลมุ ดา้ นการตรวจสขุ ภาพ การรกั ษาพยาบาล และการสง่ เสริมสขุ ภาพและป้ องกนั โรค ดาเนนิ งานโดยสานกั งานหลกั ประกนั สขุ ภาพแห่งชาต(ิ สปสช.) ในปี พ.ศ.2549 เพ่ือใหป้ ระชาชนในทกุ พื้นที่ไดร้ บั หลกั ประกนั สขุ ภาพท่ี เหมาะสมกบั ความตอ้ งการในแตล่ ะทอ้ งถ่ิน องคก์ รปกครองส่วนทอ้ งถ่ินไดร้ ับการสนบั สนนุ ให้ เป็ นผดู้ าเนินงานและบริหารจัดการระบบหลักประกนั สขุ ภาพที่เกี่ยวกับการสรา้ งเสริมสขุ ภาพ การป้ องกันโรค และการฟ้ื นฟูสมรรถภาพที่จาเป็ นต่อสขุ ภาพและการดารงชีวิตระดับทอ้ งถิ่น โดยสานกั งานหลกั ประกันสขุ ภาพแห่งชาติ กระทรวงสาธารณสขุ กระทรวงการพัฒนาสังคม และความมัน่ คงของมนุษย์ กระทรวงมหาดไทย สมาคมองค์การบริหารส่วนจังหวัดแห่ง ประเทศไทย สมาคมสันนิบาตเทศบาลแห่งประเทศไทย และสมาคมองคก์ ารบริหารส่วนตาบล แห่งประเทศไทย ร่วมมือกนั ใหก้ ารสนบั สนนุ องคก์ รปกครองส่วนทอ้ งถิ่น (คือ องคก์ ารบริหาร ส่วนตาบลหรือเทศบาล) ได้บริหารจัดการระบบหลักประกันสุขภาพอย่างเหมาะสม และมีประสิทธิภาพ (สานักงานหลักประกนั สขุ ภาพแห่งชาติ ,2550) บริการเชิงรกุ ของ สปสช. รปู แบบหนงึ่ คือการจดั สรรงบประมาณให้ “กองทนุ ตาบล” เพื่อใหผ้ สู้ งู อายรุ วมตวั กนั ในลกั ษณะ ชมรมขอทนุ สนบั สนนุ ไปทาโครงการสรา้ งเสริมสขุ ภาพและป้ องกนั โรค 3.1.2) การดแู ลสขุ ภาพผสู้ งู อายทุ ี่บา้ น (Home Health Care) กรมอนามัย กระทรวงสาธารสขุ ไดด้ าเนินงานใหก้ ารดแู ลสขุ ภาพผสู้ งู อายทุ ี่บา้ นโดย มีวตั ถปุ ระสงคเ์ พื่อใหก้ ารดแู ลสขุ ภาพผสู้ งู อายทุ ี่มีภาวะเจ็บป่ วยเรื้อรงั ใหม้ ีสขุ ภาพดีและมีคณุ ภาพ ชวี ิตท่ีดีและมีเป้ าหมายเพ่ือสง่ เสริมใหม้ ีระบบบริการดแู ลสขุ ภาพผสู้ งู อายุระยะยาวโดยชมุ ชนและ ทอ้ งถิ่น ซ่ึงไดเ้ ริ่มดาเนินโครงการตง้ั แต่ ปี พ.ศ.2548 เป็ นตน้ มาในปี พ.ศ.2552 กรมอนามยั ไดด้ าเนินการใหศ้ นู ยอ์ นามยั เขตท่ี 1-12 ดาเนินการคัดเลือกตาบลตน้ แบบการดแู ลสขุ ภาพ ผสู้ งู อายทุ ่ีบา้ น จานวนศนู ยอ์ นามยั ละ 1 ตาบล เพื่อเป็ นพ้ืนที่ตน้ แบบนาร่องร่วมกบั สานกั งาน หนา้ 14
บทที่ 2 การทบทวนวรรณกรรม สาธารณสขุ จังหวัด โดยมีวัตถปุ ระสงคเ์ พื่อใหม้ ีรปู แบบการดาเนินการดแู ลสขุ ภาพผสู้ งู อายุ ระยะยาว จานวน 12 รปู แบบจากท้งั 12 เขต โดยครอบคลมุ การดแู ลผสู้ งู อายุ 3 กล่มุ ไดแ้ ก่ กล่มุ ผสู้ งู อายทุ ่ีช่วยเหลือตนเองได้ กล่มุ ผสู้ งู อายทุ ่ีชว่ ยเหลือตนเองไดบ้ า้ ง และกล่มุ ผสู้ งู อายทุ ี่ ป่ วยและชว่ ยเหลือตนเองไม่ได้ พิการ/ทพุ พลภาพ(ตดิ เตยี ง) ซ่ึงพ้ืนท่ีตาบลนาร่องท้งั 12 แห่ง ไดม้ ีการจดั กจิ กรรม/โครงการท่ีเหมาะสมกบั กล่มุ ผสู้ งู อายุ อาทิ กิจกรรมสง่ เสริมสขุ ภาพเฉพาะ โรคใหแ้ กผ่ สู้ งู อายุ กิจกรรมดแู ลผสู้ งู อายทุ ี่บา้ นโดยอาสาสมคั รดแู ลผสู้ งู อายุ เป็ นตน้ 3.1.3) อาสาสมคั รดแู ลผสู้ งู อาย ุ (อผส.) กระทรวงการพัฒนา สงั คมและความมนั่ คงของมนษุ ย์ โดยสานกั ส่งเสริมและพิทกั ษผ์ สู้ งู อายุ ไดร้ ิเริ่มดาเนนิ โครงการ อาสาสมคั รดแู ลผสู้ งู อายทุ ี่บา้ น ตง้ั แตป่ ี พ.ศ. 2545 มีวัตถปุ ระสงคเ์ พ่ือสรา้ งและขยายระบบ การดแู ล และการคมุ้ ครองพิทกั ษส์ ิทธผิ สู้ งู อายุ และมเี ป้ าหมายเพื่อใหผ้ สู้ งู อายโุ ดยเฉพาะผสู้ งู อายุ ที่ขาดผดู้ แู ลและประสบปัญหาทางสงั คม ไดร้ ับการดแู ลโดยอาสาสมคั รดแู ลผสู้ งู อายอุ ย่างทวั่ ถึง และสามารถเขา้ ถึงบริการของรัฐ ขณะเดียวกันก็ยังคงใชช้ ีวิตอย่รู ่วมกับครอบครัวในชมุ ชม ของตนเองไดอ้ ย่างมีคณุ ภาพชีวิตท่ีดี ทัง้ น้ใี นวันที่ 10 เมษายน พ.ศ.2550 คณะรฐั มนตรี ไดม้ ีมิตเิ ห็นชอบใหข้ ยายผลการดาเนนิ โครงการอาสาสมคั รดแู ลผสู้ งู อายทุ ี่บา้ นใหค้ รอบคลมุ พ้ืนที่ ทวั่ ประเทศภายในปี พ.ศ.2556 จากการดาเนนิ การขยายผลอยา่ งตอ่ เนอื่ งตามมตคิ ณะรฐั มนตรี ในปี พ.ศ.2552 ไดม้ ีอาสาสมคั รดแู ลผสู้ งู อายเุ พิ่มขึน้ เป็ นจานวน 9,894 คน จาก 75 จังหวัด ไดใ้ หก้ ารดแู ลผสู้ งู อายุ ไดจ้ านวน 91,794 คน 3.2) ดา้ นท่ีอยอู่ าศยั การสงเคราะหท์ ่ีอยอู่ าศยั และการดแู ล เป็ นบริการใน สถานสงเคราะหส์ าหรบั ผสู้ งู อายทุ ี่ครอบคลมุ ความจาเป็ นดา้ นปัจจัย 4 รวมทั้งบริการดา้ นการ รกั ษาพยาบาล กายภาพบาบัด ศาสนกิจ งานอดิเรก นนั ทนาการ กิจกรมสง่ เสริมประเพณีและ วัฒนธรรมปัจจบุ ันมีสถานสงเคราะห์ของรัฐ 21 แห่งใหบ้ ริการได้ 3,000 คน ในจานวนน้ี มี 13 แห่งที่กระทรวงการพฒั นาสงั คมและความมนั่ คงของมนษุ ยไ์ ดถ้ ่ายโอนใหอ้ งคก์ รปกครอง ส่วนทอ้ งถ่ินท่ีมีความพรอ้ มเป็ นผรู้ ับผิดชอบ และอีก 8 แห่งจัดเป็ นศนู ยส์ าธิตสังกัดกระทรวง การพัฒนาสงั คมและความมนั่ คงของมนษุ ย์ ปัญหาของบริการในสถานสงเคราะหค์ ือขาดแคลน บคุ ลากรที่เชี่ยวชาญเฉพาะดา้ น (สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย, 2549) นอกจากนี้ เกณฑใ์ นการรบั ผสู้ งู อายเุ ขา้ รบั บริการกาหนดใหเ้ ป็ นผทู้ ่ียงั ชว่ ยเหลอื ตนเองได้ จึงขดั กบั แนวคิดท่ี ควรชว่ ยเหลือผทู้ ่ีมีภาวะพ่ึงพา และไมม่ ีอตั รากาลงั ของเจา้ หนา้ ท่ีเพื่อรองรับผสู้ งู อายทุ ี่อย่นู านจน ช่วยเหลือตนเองไม่ได้ และแมว้ ่าการดแู ลจะครอบคลมุ ท้ังสขุ ภาพกายและสขุ ภาพจิต ผสู้ งู อายทุ ี่ อาศัยอย่ใู นสถานสงเคราะห์เป็ นเวลานานจะรสู้ ึกเหงา คิดถึงลกู หลาน บางรายกลับไปอย่บู า้ น บางรายมีอาการซึมเศรา้ โครงการวัยทองนเิ วศนท์ ี่เชียงใหม่ สวางคนิวาส ท่ีบริการที่อย่อู าศัย ใหผ้ สู้ งู อายุ พบว่า มีผสู้ งู อายหุ ลายคนท่ีอย่ไู ดไ้ ม่นานตอ้ งยา้ ยท่ีอยู่ บา้ งก็ยา้ ยกลับไปอย่บู า้ น เพราะนอ้ ยใจลกู หลาน บางคนก็คิดถึงลกู หลาน ซ่ึงผลการศึกษาความตอ้ งการหลกั ประกนั ทาง สงั คมสาหรับผสู้ งู อายขุ องสานกั งานปลดั กระทรวงแรงงาน พบว่าผสู้ งู อายสุ ว่ นใหญ่อยากอยู่ กบั ครอบครัว (สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย, 2549) ดังนนั้ แผนระยะยาวสาหรับ ผสู้ งู อายุ จึงควรม่งุ ขยายบริการในรปู ศนู ย์บริการหน่วยสงเคราะหเ์ คลื่อนท่ี และจากัดจานวน สถานสงเคราะหไ์ วเ้ ทา่ ที่จาเป็ น (ศศิพฒั น์ ยอดเพชร, 2549) การส่งเสริมใหม้ ีการจัดสภาพแวดลอ้ มที่เหมาะสมสาหรับผสู้ งู อายใุ น ชมุ ชน สานักส่งเสริมและพิทักษผ์ สู้ งู อายุ โดยความร่วมมือกับคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ไดด้ าเนินการศึกษาและสารวจขอ้ มลู พ้ืนที่นาร่องในจังหวัดเชียงใหม่ จานวน 2 ตาบล ไดแ้ กเ่ ทศบาลตาบลแม่เหียะ อาเภอเมือง และเทศบาลตาบลหนองตองพัฒนา หนา้ 15
บทท่ี 2 การทบทวนวรรณกรรม อาเภอหางดง เพ่ือเตรียมดาเนินการโครงการพัฒนารปู แบบการจัดสภาพแวดลอ้ มที่เหมาะสม สาหรับผสู้ งู อายใุ นชมุ ชน โดยไดม้ ีการจัดทาส่ือเพื่อการเผยแพร่และประชาสมั พนั ธเ์ ร่ืองบา้ นและ ชมุ ชนสาหรับผสู้ งู อายใุ นชนบทภาคเหนือที่ประกอบดว้ ยแนวคิดและบทเรียนท่ีเก่ียวขอ้ งกับการ ออกแบบและแนวปฏิบัติการจัดสภาพแวดล้อมท่ีเหมาะสมและปลอดภัยสาหรับผูส้ งู อายุ และไดม้ ีการเผยแพร่ส่ือดงั กล่าวใหแ้ ก่หนว่ ยงานในชมุ ชนท่ีเกี่ยวขอ้ ง เพ่ือสรา้ งความตระหนกั ถึง ประโยชนข์ องการจดั สภาพแวดลอ้ มที่เหมาะสมและปลอดภยั สาหรบั ผสู้ งู อายุ ในปี พ.ศ.2552 สานกั ส่งเสริมและพิทักษผ์ สู้ งู อายไุ ดด้ าเนินการจัด โครงการค่ายความสมั พันธค์ นสองวัย (ผสู้ งู อายแุ ละเยาวชน) ณ เทศบาลตาบลหนองตอง พฒั นา จังหวัดเชียงใหม่ เพื่อใหเ้ ห็นความสาคญั และความจาเป็ นของการจัดสภาพแวดลอ้ ม ที่เหมาะสมและเป็ นมิตรกับผูส้ งู อายุ รวมท้ังการผลิตสื่อวีดีทัศน์เร่ืองหมู่บา้ นตน้ แบบ การดแู ลและการจดั สภาพแวดลอ้ มสาหรบั ผสู้ งู อายุ 3.3) ดา้ นการมีงานทาและการมีรายได้ 3.3.1) กองทนุ สวสั ดิการชมุ ชนสาหรบั ผสู้ งู อาย ุ สืบเนอ่ื งจาก นโยบายของรัฐบาลในปี พ.ศ.2550 โดยรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการพัฒนาสังคมและ ความมนั่ คงของมนษุ ย์ (นายไพบลู ย์ วัฒนศิริธรรม) ไดม้ ีการแตง่ ตง้ั คณะกรรมการสนบั สนนุ การจัดสวัสดิการชมุ ชนทอ้ งถ่ินระดบั ชาติ และคณะอนกุ รรมการสวัสดิการชมุ ชนทอ้ งถ่ินระดับ จังหวัดในทกุ จังหวัดข้ึน โดยรัฐบาลไดม้ ีการจัดสรรงบประมาณใหช้ มุ ชนในการดาเนินงาน ดา้ นการจัดสวัสดิการแกค่ นภายในชมุ ชนในรปู แบบของเงินกองทนุ สวัสดิการท่ีครอบคลมุ ตงั้ แต่ เกิด แก่ เจ็บ ตาย ซ่ึงในการดาเนนิ งานใหเ้ ป็ นไปตามขอ้ ตกลงหรือกฎระเบียบของแตล่ ะกองทนุ ท่ี มงุ่ เนน้ การฟื้ นฟูระบบการดแู ลและการเกื้อหนนุ ซ่ึงกนั และกนั ระหว่างคนภายในชมุ ชนเดียวกนั ทา ใหเ้ กิดเครือขา่ ยสวัสดิการชมุ ชนทั้งในระดับจังหวัดและระดบั ชาติ ซึ่งในเวลาต่อมาไดม้ ีบทบาท สาคัญในการสนบั สนนุ ใหม้ ีการขยายการจัดตั้งกองทนุ สวัสดิการชมุ ชนดังกล่าวในพ้ืนที่ใหม่ เพิ่มเติม รวมทั้งมีการพัฒนาประสิทธิภาพการดาเนินงานของกองทนุ สวัสดิการชมุ ชนในพื้นที่ เดิมในรฐั บาลปัจจบุ นั (นายอภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ) เมื่อวันท่ี 15 มกราคม 2552 รัฐบาลยงั คงให้ การสนบั สนนุ นโยบายการจัดสวัสดิการชมุ ชน โดยไดใ้ หก้ ารสนบั สนนุ งบประมาณแก่กองทนุ สวสั ดกิ ารชมุ ชนในหลกั การ 1 : 1 : 1 (ชมุ ชน : องคก์ รปกครองส่วนทอ้ งถ่ิน : รัฐบาล) และไดม้ ี การแตง่ ตงั้ คณะกรรมการส่งเสริมพัฒนาการจัดสวัสดิการชมุ ชนระดบั ชาติท่ีมีนายกรัฐมนตรี เป็ นประธาน และในระดับจังหวัดไดม้ ีการแต่งตั้งคณะกรรมการสนับสนนุ การขับเคล่ือน สวัสดิการชมุ ชนจงั หวัดท่ีมีผวู้ ่าราชการจงั หวัดเป็ นประธาน มีผนู้ าองคก์ รสวัสดิการชมุ ชนเป็ น รองประธาน และมผี นู้ ากองทนุ สวสั ดิการชมุ ชนเป็ นเลขานกุ ารร่วมกบั สานกั งานพัฒนาสงั คมและ ความมนั่ คงของมนษุ ยจ์ งั หวัด มีหนา้ ที่เอ้ืออานวยและประสานการดาเนนิ งานร่วมกบั องคก์ รภาค ประชาชน และองคก์ รปกครองส่วนทอ้ งถิ่น ในการดาเนินการจัดสวัสดิการชมุ ชนในพ้ืนที่ให้ ครอบคลมุ และสามารถตอบสนองความตอ้ งการของคนในชมุ ชนไดอ้ ยา่ งแทจ้ ริง 3.4) ดา้ นการบรกิ ารสงั คมและนนั ทนาการ ประกอบดว้ ย 3.4.1) ชมรมผสู้ งู อาย ุ รปู แบบบริการทางสงั คมสาหรบั ผสู้ งู อายทุ ี่มี การพฒั นาขนึ้ อยา่ งมากในปัจจบุ ัน ชมรมผสู้ งู อายเุ ป็ นการรวมกล่มุ กนั ทางสงั คมของผสู้ งู อายทุ ่ี มคี วามสนใจและมีอดุ มการณร์ ว่ มกนั ในการท่ีจะพฒั นาคณุ ภาพชีวิตของผสู้ งู อายุ โดยเฉพาะการ สรา้ งคณุ ภาพท้ังทางกาย จิต และสังคม เพ่ือใหช้ ีวิตมีคณุ ค่าและมีคณุ ประโยชนท์ ้ังแก่ตนเอง ครอบครัวและสงั คม โดยมีสภาผสู้ งู อายแุ ละกระทรวงสาธารณสขุ เป็ นผสู้ นบั สนนุ แต่ผบู้ ริการ จัดการและดาเนินการหลักคือกล่มุ ผสู้ งู อายเุ อง การดาเนินงานของชมรมผสู้ งู อายใุ นลักษณะ หนา้ 16
บทท่ี 2 การทบทวนวรรณกรรม เครือขา่ ย ทาใหง้ านดา้ นผสู้ งู อายเุ ขม้ แข็งมากขึ้น ดงั เช่นโครงการพันธมิตรเครือข่ายผสู้ งู อายุ จงั หวดั เชยี งใหม่ (Age Net) ท่ีเป็ นเครือขา่ ยท่ีเขม้ แขง็ 3.4.2) ศนู ยอ์ เนกประสงคส์ าหรบั ผสู้ งู อาย ุ สานกั ส่งเสริมและพิทักษ์ ผสู้ งู อายุ ไดร้ ิเร่ิมดาเนินโครงการศนู ยอ์ เนกประสงคส์ าหรับผสู้ งู อายใุ นชมุ ชนในลกั ษณะของ โครงการนาร่องในพ้ืนท่ี 7 จงั หวัด ไดแ้ ก่ เชียงใหม่ พิษณโุ ลก ขอนแก่น สกลนคร พัทลงุ ชลบรุ ี และเพชรบรุ ี โดยมีวัตถปุ ระสงคเ์ พื่อใหศ้ นู ยอ์ เนกประสงคเ์ ป็ นสถานท่ีหรือศนู ยก์ ลางสาหรับจัด กิจกรรมต่างๆอย่างหลากหลายสาหรับผูส้ งู อายแุ ละบุคคลทกุ วัยภายในชมุ ชน โดยมี กระบวนการสรา้ งความรคู้ วามเขา้ ใจเร่ืองศนู ยอ์ เนกประสงคฯ์ ใหแ้ กผ่ สู้ งู อายุ รวมทงั้ คนในชมุ ชน และมีการบริหารจดั การศนู ยฯ์ โดยคนในชมุ ชน สาหรับกิจกรรมภายในศนู ยอ์ เนกประสงคฯ์ จะ ม่งุ เนน้ ใหม้ ีการจัดกิจกรรมท่ีสรา้ งเสริมและขยายโอกาสใหผ้ สู้ งู อายไุ ดร้ ับความรู้ และไดร้ ับการ พฒั นาทักษะดา้ นตา่ งๆ มีการส่งเสริมใหผ้ สู้ งู อายเุ ขา้ มามีสว่ นร่วมกิจกรรมตา่ งๆภายในชมุ ชน โดยกิจกรรมตา่ งๆเหล่านี้จะเป็ นเคร่ืองมือในการช่วยใหผ้ สู้ งู อายไุ ดม้ ีโอกาสในการพัฒนาตนเอง ทงั้ ทาง ดา้ นรา่ งกาย จิตใจ อารมณ์ สงั คม และภมู ิปัญญา ในปี พ.ศ. 2552 ไดม้ ีการประเมินผลการดาเนินโครงการศนู ย์ อเนกประสงค์สาหรับผู้สูงอายุในชุมชน ได้ร่วมกับสานักส่งเสริมและฝึ กอบรม มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ โดยมีวัตถปุ ระสงค์เพ่ือศึกษาผลการดาเนินงานของศนู ย์ อเนกประสงคฯ์ ปัจจัยท่ีมีผลตอ่ การดาเนนิ งาน และการเปรียบเทียบผลการดาเนินงานศนู ย์ อเนกประสงคฯ์ ทง้ั 9 แห่ง รวมทง้ั แนวทางในการดาเนินงานของศนู ยอ์ เนกประสงคฯ์ ในอนาคต ซึ่งพบว่าการดาเนินงานศนู ย์อเนกประสงค์สาหรับผสู้ งู อายใุ นชมุ ชนเป็ นแนวคิดใหม่ท่ีมีความ เหมาะสม และควรสนบั สนนุ ใหม้ ีการขยายผลการจัดตง้ั เพิ่ม โดยใหอ้ งคก์ รปกครองส่วนทอ้ งถ่ิน เป็ นเจา้ ภาพหลักในการดแู ลและดาเนนิ การซึ่งมีกระทรวงการพัฒนาสังคมและความมนั่ คงของ มนษุ ยร์ ว่ มกบั กระทรวงมหาดไทยทาหนา้ ท่ีสนบั สนนุ ความรทู้ างวิชาการ การใหค้ าแนะนาในเรื่อง การบริหารจัดการกล่าวไดว้ ่าศนู ย์อเนกประสงคส์ าหรับผสู้ งู อายใุ นชมุ ชนที่มีการจัดตั้งขึ้น สามารถเอื้อประโยชนใ์ หแ้ ก่ผสู้ งู อายใุ นแต่ละชมุ ชนในการเขา้ มาทากิจกรรมร่วมกันในระหว่าง เวลากลางวันไดช้ มุ ชนละประมาณ 800 – 1,000 คน นอกจากนีย้ ังไดจ้ ดั ใหม้ ีการสมั มนา เผยแพร่แนวคิด และรปู แบบการจดั ตง้ั ศนู ยอ์ เนกประสงคส์ าหรบั ผสู้ งู อายใุ นชมุ ชน จานวน 4 ภาค ใหแ้ กห่ นว่ ยงานท่ีเกี่ยวขอ้ ง อาทิ องคก์ รปกครองสว่ นทอ้ งถ่ินสานกั งานพฒั นาสงั คมและ ความมนั่ คงของมนษุ ยจ์ งั หวดั ศนู ยพ์ ฒั นาการจดั สวสั ดกิ ารสงั คมผสู้ งู อายชุ มรม มลู นิธิ เป็ นตน้ ซ่ึงมจี านวนผเู้ ขา้ ร่วมการสมั มนารวมทงั้ จานวนทง้ั ส้นิ 575 คน จาก 502 องคก์ ร 3.5) การดาเนินงานการจดั สวสั ดิการผสู้ งู อายขุ องกรมพฒั นาสงั คมและ สวสั ดิการ 1) ศนู ยพ์ ฒั นาการจดั สวสั ดิการสงั คมผสู้ งู อาย ุ กรมพัฒนาสังคมและ สวสั ดกิ าร ไดด้ าเนนิ การจดั ตง้ั ศนู ยพ์ ฒั นาการจดั สวสั ดิการสงั คมสาหรบั ผสู้ งู อายุ เพ่ือใหบ้ ริการ ช่วยเหลือผสู้ งู อายใุ นลกั ษณะของสถานสงเคราะหส์ าหรับผสู้ งู อายทุ ี่ขาดท่ีพึ่งถกู ทอดท้ิง ไม่มี ผดู้ แู ล หรือไมส่ ามารถใชช้ ีวิตอย่รู ่วมกบั ครอบครวั ของตนเองได้ โดยปัจจบุ นั มีศนู ยพ์ ฒั นาการ จดั สวสั ดกิ ารสงั คมสาหรบั ผสู้ งู อายุ จานวน 12 แหง่ ในทกุ ภาคทวั่ ประเทศ ไดแ้ ก่ 1. ศนู ยพ์ ฒั นาการจดั สวสั ดกิ ารสงั คมผสู้ งู อายบุ า้ นบางแค กรงุ เทพมหานคร 2. ศนู ยพ์ ฒั นาการจดั สวัสดิการสงั คมผสู้ งู อายบุ า้ นบางละมงุ จงั หวดั ชลบรุ ี 3. ศนู ยพ์ ัฒนาการจัดสวัสดิการสังคมผสู้ งู อายบุ า้ นธรรมปกรณ์ จังหวัด เชยี งใหม่ หนา้ 17
บทที่ 2 การทบทวนวรรณกรรม 4. ศนู ยพ์ ัฒนาการจัดสวัสดิการสงั คมผสู้ งู อายผุ สู้ งู อายบุ า้ นทักษิณ จังหวัด ยะลา 5. ศนู ย์พัฒนาการจัดสวัสดิการสังคมผสู้ งู อายวุ าสนะเวสม์ฯ จังหวัด พระนครศรีอยธุ ยา 6. ศนู ยพ์ ฒั นาการจดั สวัสดกิ ารสงั คมผสู้ งู อายบุ า้ นภเู ก็ต จงั หวัดภเู ก็ต 7. ศนู ยพ์ ฒั นาการจดั สวัสดิการสงั คมผสู้ งู อายบุ า้ นบรุ ีรมั ย์ จงั หวดั บรุ ีรมั ย์ 8. ศนู ย์พัฒนาการจัดสวัสดิการสังคมผสู้ งู อายจุ ังหวัดปทมุ ธานี จังหวัด ปทมุ ธานี 9. ศนู ยพ์ ฒั นาการจดั สวสั ดิการสงั คมผสู้ งู อายจุ งั หวัดลาปาง จงั หวัดลาปาง 10. ศนู ยพ์ ฒั นาการจดั สวัสดกิ ารสงั คมผสู้ งู อายนุ ครพนม จงั หวดั นครพนม 11. ศนู ยพ์ ฒั นาการจดั สวัสดิการสงั คมผสู้ งู อายสุ งขลาจงั หวดั สงขลา 12. ศนู ยพ์ ฒั นาการจดั สวัสดิการสงั คมผสู้ งู อายขุ อนแกน่ จงั หวัดขอนแกน่ โดยศนู ยพ์ ฒั นาการจดั สวสั ดิการสงั คมผสู้ งู อายทุ ัง้ 12 แห่ง มีขดี ความสามารถ ในการรบั ผสู้ งู อายเุ ขา้ พานกั อาศัยได้ จานวนประมาณ 1,500 คน โดยในปี พ.ศ.2552 มีจานวนผสู้ งู อายุ 1,213 คน ท่ีไดร้ ับการดแู ลจากศนู ยพ์ ัฒนาการจัดสวัสดิการสงั คมท้ัง 12 แห่ง 2) ศนู ยบ์ ริการทางสงั คมผสู้ งู อาย ุ (Day Centre) เนอื่ งจากปัจจบุ นั มีจานวน ประชากรผสู้ งู อายมุ ากขึ้น ประกอบกบั การสงเคราะห์ ภายในสถานสงเคราะหม์ ีคา่ ใชจ้ ่ายสงู มาก มีความจากัดดา้ นบคุ ลากรดแู ลผสู้ งู อายุ และไม่ไดร้ ับอัตรากาลังเพิ่ม รวมท้ังหลักการดแู ล ผสู้ งู อายทุ ่ีดีท่ีสดุ คือ การใหผ้ สู้ งู อายไุ ดอ้ ย่รู ่วมกบั ครอบครัวอย่างมีความสขุ ในบั้นปลายชีวิต ไม่ใช่การแยกผสู้ งู อายจุ ากครอบครัว จากหลกั การและเหตผุ ลดงั กล่าว กรมพัฒนาสงั คมและ สวัสดกิ าร จึงจดั ใหม้ บี ริการทางสงั คมสาหรบั ผสู้ งู อายโุ ดยใหบ้ ริการ ดงั นี้ บริการภายในศนู ย์ ไดแ้ ก่ สขุ ภาพอนามัย กายภาพบาบัด สงั คมสงเคราะห์ กิจกรรมเสริมรายได้ กิจกรรมนนั ทนาการ กิจกรรมเสริมความรู้ และศาสนกิจ บริการหนว่ ย เคลอื่ นที่ เป็ นตน้ บริการบา้ นพักฉกุ เฉิน เป็ นบริการช่วยเหลือผสู้ งู อายทุ ่ีประสบปัญหาความ เดือดรอ้ นเฉพาะหนา้ โดยรับเขา้ พักในบา้ นพักฉกุ เฉิน และใหบ้ ริการในดา้ นปัจจัย 4 สังคม สงเคราะห์ หรือสง่ ไปรบั การชว่ ยเหลอื จากหนว่ ยงานอื่น การจัดตงั้ ศนู ยบ์ ริการบางแห่งเป็ นสว่ น หนง่ึ ของสถานสงเคราะห์ และในบางแหง่ จดั ตง้ั เป็ นเฉพาะศนู ยบ์ ริการเพียงอย่างเดียว 3) บรกิ ารหน่วยเคลือ่ นที่ เป็ นบริการท่ีจดั ขน้ึ เพ่ือออกเย่ียมเยียนผสู้ งู อายทุ ี่อยู่ ตามบา้ น นาขอ้ มูลข่าวสารบริการไปเผยแพร่การใหบ้ ริการในดา้ นคาแนะนา และการ รักษาพยาบาลเล็ก ๆ นอ้ ย ๆ โดยหน่วยเคล่ือนที่จะประกอบดว้ ย นกั สังคมสงเคราะห์และ เจา้ หนา้ ท่ีพยาบาล ดาเนนิ การโดยหนว่ ยงานสว่ นกลาง กรงุ เทพ มหานคร ศนู ยบ์ ริการผสู้ งู อายุ และสถานสงเคราะหค์ นชราตา่ ง ๆ 4) การสงเคราะห์เคร่ืองอปุ โภค บริโภค เคร่ืองช่วยความพิการ และอ่ืน ๆ การสงเคราะหเ์ คร่ืองอปุ โภค บริโภค เคร่ืองช่วยความพิการ และอ่ืนๆ ตามสภาพ ปัญหาและความตอ้ งการของผสู้ งู อายุ โดยมีนกั สังคมสงเคราะห์เป็ นผใู้ หบ้ ริการตามความ เหมาะสม รวมทงั้ ตดิ ตอ่ ประสานงานหนว่ ยงานอ่ืนที่เกย่ี วขอ้ ง รว่ มใหค้ วามชว่ ยเหลือตอ่ ไป หนา้ 18
บทที่ 2 การทบทวนวรรณกรรม 5) การจดั อบรมผดู้ แู ลผสู้ งู อาย ุ โครงการจดั อบรมผดู้ แู ลผสู้ งู อายุ โดยเขา้ รับ กา ร ฝึ ก อ บร ม ใน ห น่ว ย งา น สัง กัด ก ร มพัฒ นา สังค ม แล ะ สวั ส ดิก า รต า มห ลักสูต ร กระทรวงศึกษาธกิ ารกาหนดไว้ และประสานงานใหน้ ายจา้ งท่ีมีความประสงคต์ อ้ งการตอ่ ไป การจัดสวัสดิการสาหรับผสู้ งู อายุ จากมลู นิธิสถาบันวิจัยและพัฒนาผสู้ งู อายไุ ทย (มส.ผส.) โดย พญ.ลดั ดา ดาริการเลิศ ผจู้ ดั การแผนงานวิจยั เพื่อพฒั นาคณุ ภาพชีวิตท่ีดีของ ผสู้ งู อายุ (4 มิติ ส่คู ณุ ภาพชีวิตผสู้ งู วัยในชมุ ชน, 2554) กล่าวว่าการสรา้ งคณุ ภาพชีวิตใหแ้ ก่ ผสู้ งู อายคุ วรประกอบดว้ ย 4 มิติ คือ มิติการดแู ลระยะยาวผสู้ งู วัยกล่มุ พ่ึงพิงมิติการสรา้ งงาน อาชีพและรายไดแ้ ก่ผสู้ งู วัยมิติการปรบั สภาพแวดลอ้ มใหเ้ ป็ นมิตรกบั ผสู้ งู วัยและมิติการเตรียม ความพรอ้ มสวู่ ยั สงู อายุ ซึ่งในที่น้ี จะกลา่ วถึงมติ กิ ารดแู ลระยะยาวดา้ นเดียว กลา่ วคือ มิติการดแู ลระยะยาวผสู้ งู วัยกล่มุ พึ่งพิงคือมิติดา้ นสขุ ภาพทัง้ ทางกายภาพและ จิตใจของผสู้ งู วัยซ่ึงภาวะโดยธรรมชาติจะแตกต่างกันในแต่ละช่วงวัยของผสู้ งู อายแุ ละตอ้ งการ ไดร้ บั การดแู ลท่ีตา่ งกนั ประกอบดว้ ย 1.1 ผสู้ งู อายวุ ยั ตน้ (60-69 ปี ) คือกลมุ่ ที่มกั เห็นกนั ทวั่ ไปสามารถไปไหน มาไหนไดจ้ านวนไม่นอ้ ยยังทางานไดแ้ ละทางานอยู่ มีกิจกรรมทางสงั คมช่วยเหลือตัวเองไดใ้ น กจิ กรรมพ้ืนฐานประจาวนั และไมต่ อ้ งการความชว่ ยเหลือในการดแู ล 1.2 ผสู้ งู อายวุ ยั กลาง (70-79 ปี ) คือกลมุ่ ที่มกั เริ่มมีปัญหาสขุ ภาพ เร่ิม ออกจากบา้ นไม่ค่อยไดจ้ านวนไม่นอ้ ยมีโรคประจาตวั แตย่ ังคงช่วยเหลือตวั เองไดใ้ นบางระดับมี ภาวะพึ่งพิงบา้ งตอ้ งการความชว่ ยเหลือในการทากิจกรรมพ้ืนฐานประจาวนั บางอยา่ ง 1.3 ผสู้ งู อายวุ ยั ปลาย (80ปี ข้ึนไป) คือกลมุ่ ท่ีมกั มีปัญหาสขุ ภาพรนุ แรง ออกไปไหนไม่ไดอ้ ย่แู ตใ่ นบา้ น นอนตดิ เตยี งช่วยเหลือตวั เองในการทากิจกรรมพื้นฐานประจาวัน ไมไ่ ด้ เป็ นกลมุ่ ที่มพี ึ่งพิงตอ้ งการการดแู ลอย่างใกลช้ ดิ เป็ นพิเศษ หลักการคือ ทาอย่างไรใหผ้ ู้สงู อายวุ ัยตน้ มีภาวะสขุ ภาพท่ีดี ไม่ตอ้ ง พึ่งพิงคนอ่ืนของวัยนี้ใหน้ านที่สดุ เท่าที่จะทาได้ แมว้ ่าวัยจะเลยไปเป็ นวัยกลางหรือปลาย แลว้ ก็ตาม สาหรับผสู้ งู อายวุ ัยกลางเร่ิมมีปัญหาสขุ ภาพพยายามพ้ืนฟูให้กลับมาวัยตน้ ใหม้ าก ท่ีสดุ หากฟ้ื นไมไ่ ดอ้ ยา่ งนอ้ ยใหร้ กั ษาภาวะนน้ั ใหท้ รงตวั นานท่ีสดุ เท่าท่ีจะทาไดไ้ มใ่ หต้ กไปมีอาการ วัยปลาย และสว่ นผสู้ งู อายวุ ัยปลายเนน้ การดแู ลใหม้ ีคณุ ภาพชีวิตที่ดีที่สดุ พยายามฟ้ื นฟูใหเ้ ขา สามารถช่วยเหลือตวั เองไดใ้ หม้ ากท่ีสดุ ท่ีสาคัญสขุ ภาพจะมาพรอ้ มจิตใจ พออายเุ ยอะข้ึนโดย ธรรมชาติจะมีภาวะเหงาวา้ เหว่ตอ้ งการมีส่วนร่วมทางสังคมมีกิจกรรมทางสังคม ฉะนน้ั การ สง่ เสริมสขุ ภาพกายตอ้ งใหค้ วามสาคัญดา้ นสขุ ภาพใจไปพรอ้ มกนั ดว้ ยโดยในบรรดาผสู้ งู วัยทั้ง 3 กล่มุ นน้ั กล่มุ พ่ึงพิง คือความเร่งด่วนที่สดุ ที่จะตอ้ งไดร้ ับการดแู ลและตอ้ งเป็ นการดแู ลระยะ ยาว ซ่ึงตอ่ เนอื่ ง จากกลมุ่ อ่ืนดว้ ย 1.3 บรกิ ารทางสงั คมและสขุ ภาพสาหรบั ผสู้ งู อาย ุ บริ การท างสังคมและสุขภา พ เ ป็ นบริ การท่ี จาเ ป็ นสา หรับผู้สูงอา ยุ เพราะผสู้ งู อายอุ ย่ใู นวัยที่ตอ้ งอาศัยการพึ่งพิงมากขึ้น ท้ังนี้เพ่ือตอบสนองความตอ้ งการของ ผสู้ งู อายุ และช่วยใหผ้ สู้ งู อายมุ ีคณุ ภาพชีวิตท่ีดีขึ้น รปู แบบการใหบ้ ริการทางสงั คมและสขุ ภาพ สาหรบั ผสู้ งู อายแุ บ่งเป็ น 2 ระดบั 1.3.1 รปู แบบท่ีใหบ้ รกิ ารถึงบา้ นหรอื จดั ข้ึนในสถาบนั ซึ่งไดแ้ ก่ การบริการ ดแู ลตามบา้ นโดยอาสาสมคั ร การบริการดแู ลตามบา้ นประเภทเสียเงิน การบริการงานพยาบาล หนา้ 19
บทท่ี 2 การทบทวนวรรณกรรม ตามบา้ นการบริการทางการแพทย์ตามบา้ น และการบริการดา้ นการจัดการเฉพาะกรณี ไดแ้ ก่ การคน้ หาความตอ้ งการของผสู้ งู อายุ และประสานงานกบั องคก์ รเครือขา่ ยที่ใหบ้ ริการทง้ั แบบเป็ นทางการและไมเ่ ป็ นทางการ เพื่อจดั ใหม้ ีการดแู ลรกั ษาท่ีเป็ นชดุ เฉพาะ เป็ นตน้ จากขอ้ ความดังกล่าวขา้ งตน้ เป็ นรปู แบบการใหบ้ ริการงานดแู ลตามบ้าน ท่ีอาจจัดขึ้นโดยบุคคล องค์กรชมุ ชน เช่น กรรมการบริหารชมุ ชน องค์กรพัฒนาเอกชน กล่มุ แม่บา้ น องคก์ รภาครัฐ เช่น หน่วยงานดา้ นสาธารณสขุ องคก์ ารบริหารส่วนทอ้ งถิ่น แตเ่ ม่ือพิจารณาโดยภาพรวมแลว้ ยังมีรปู แบบการใหบ้ ริการสาหรับผสู้ งู อายทุ ่ีจัดข้ึนในสถาบัน ดว้ ย โดยอาศัยความร่วมมือของชมุ ชน ซ่ึงการใหบ้ ริการสาหรับผสู้ งู อายใุ นชมุ ชนนนั้ นอกจาก หนว่ ยงานตา่ งๆ จะมสี ว่ นร่วมในการนาบริการเขา้ ไปแลว้ ประชาชนในชมุ ชนยงั มีบทบาทตอ่ การ จดั บริการสาหรับผสู้ งู อายแุ ตกต่างกนั คือ “กลมุ่ ผนู้ าชมุ ชนจะเป็ นแกนสาคญั ในการวางแผนและ ดาเนินการดแู ลและบริการผสู้ งู อายุ ทั้งในระดับภายในชมุ ชน และระหว่างชมุ ชน หรือระหว่าง ชมุ ชนกับองค์การ กลุ่มคนหนุ่มสาวเป็ นกาลังสาคัญทั้งด้านกาลังกาย กาลังความคิด และสติปัญญา ในการใหบ้ ริการแก่ผสู้ งู อายุ กล่มุ ผทู้ ี่กาลังจะเขา้ ส่วู ัยผสู้ งู อายุ จะเป็ นกล่มุ ท่ีมี บทบาทในการช่วยกาหนดแนวทาง และสะทอ้ นความตอ้ งการและปัญหาของผสู้ งู อายใุ นอนาคต สาหรบั กลมุ่ ผสู้ งู อายเุ อง มปี ระสบการณ์ ความรคู้ วามชานาญ ท่ีสามารถถ่ายทอด หรือนามาใช้ ใหเ้ กิดประโยชนท์ ้งั ตอ่ ตนเอง ตอ่ ผสู้ งู อายอุ ่ืนๆและชมุ ชนส่วนร่วมได”้ (มาลินี วงษส์ ิทธ์ิ,2542, น.223) 1.3.2 รปู แบบการใหบ้ รกิ ารสาหรบั ผสู้ งู อายใุ นชมุ ชน จดั ข้นึ เพื่อสนบั สนนุ การทาหนา้ ที่ของครอบครวั ใหส้ ามารถดแู ลผสู้ งู อายใุ หด้ ขี นึ้ บริการดแู ลในเวลากลางวันสาหรับผสู้ งู อายุ (Daycare for Older Persons) และ ศนู ยอ์ เนกประสงคส์ าหรับผสู้ งู อายุ (Multi – purpose Senior Center) มีลกั ษณะเป็ นสถานท่ี อานวยความสะดวกของชมุ ชนในการให้บริการต่างๆแก่ผู้สงู อายุ บางแห่งอาจเรียกว่า ศนู ยบ์ ริการของผสู้ งู อายุ (Day center)(กลมุ่ งานวิจัยและพัฒนา กรมสวัสดิการสงเคราะห์ กรม ประชาสงเคราะห์ กระทรวงแรงงานและสวัสดิการสงั คม,2536,น.137) ซ่ึงหมายถึง สถานท่ีซึ่ง ผสู้ งู อายมุ าอยรู่ ว่ มกนั เพ่ือจดั ทากจิ กรรมบางอย่างตามความตอ้ งการของตน ลกั ษณะกิจกรรม ที่จัดตงั้ ขึ้นในศนู ยอ์ เนกประสงคส์ าหรบั ผสู้ งู อายมุ กั เป็ นกิจกรรมท่ีเสริมสรา้ งความสมั พันธข์ อง ผสู้ งู อายกุ บั บคุ คลอ่ืน กิจกรรมหลกั แบ่งเป็ น 3 ลักษณะ ไดแ้ ก่ กิจกรรมท่ีเก่ียวกบั การสมาคม และนนั ทนาการ เชน่ การจดั งานฉลองวันเกิดสมาชิกสโมสร งานแกะสลกั การเลน่ ดนตรี การเลน่ กีฬาและเกมตา่ งๆกิจกรรมการศึกษาและวัฒนธรรม เชน่ การใหค้ วามรเู้ ก่ียวกบั ผบู้ ริโภค การจัด กิจกรรมทัศนศึกษาตามสถานท่ีสาคญั ทางประวัติศาสตร์ กิจกรรมดา้ นสขุ ภาพและโภชนาการ เชน่ การตรวจสขุ ภาพ การใหค้ วามรดู้ า้ นโภชนาการ เป็ นตน้ การให้บริการดา้ นโภชนาการน้ี ในต่างประเทศได้มีแหล่งที่ให้บริการด้าน โภชนาการสาหรับผสู้ งู อายหุ ลายแห่ง เช่น ศนู ยด์ แู ลกลางวัน(Day center) ซ่ึงมีบริการอาหาร กลางวัน และเคร่ืองดื่มแก่ผสู้ งู อายทุ ี่เป็ นสมาชิกสโมสรอาสาสมัคร (Voluntary Social Clubs) ใหบ้ ริการอาหารกลางวันแก่สมาชิก สโมสรอาหารกลางวัน(Luncheon Clubs) เป็ นสโมสรที่จัด อาหารกลางวันสาหรับสมาชิกของสโมสร ซ่ึงไดแ้ ก่ ผสู้ งู อายหุ รือผพู้ ิการที่สมัครเป็ นสมาชิก สามารถไปใชบ้ ริการไดใ้ นเวลากลางวัน โดยมีอาสาสมคั รคอยช่วยเหลือ นอกนน้ั อาจมีบริการ การดแู ลจากเพ่ือนบา้ น(Neighborhood Care) และบริการจากอาสาสมคั ร (Voluntary Services) กล่าวโดยสรปุ แนวคิดสวัสดิการสงั คมและบริการสังคมสาหรับผสู้ งู อายขุ อง ประเทศไทยน้ัน มองว่า การจัดสวัสดิการสังคมใหก้ ับกล่มุ ผสู้ งู อายนุ ั้น ยังตอ้ งมีการพึ่งพา บริการจากภาครัฐในส่วนหนึ่ง ร่วมกับการดแู ลจากครอบครัวและชมุ ชนเป็ นฐานสาคัญ หนา้ 20
บทที่ 2 การทบทวนวรรณกรรม ซ่ึงการจัดบริการของรัฐเช่นสถานสงเคราะหแ์ ละเบี้ยยังชีพน้ัน เป็ นเพียงการช่วยเหลือในขั้น พื้นฐานเท่านน้ั ในการคาดการณ์การเปล่ียนแปลงประชากรของประเทศท่ีกาลังกา้ วส่สู ังคม ผสู้ งู อายนุ น้ั ทาใหป้ ระเทศไทยนาแนวคิดการจัดสวัสดิการแบบรวมในชมุ ชนเขา้ มาใชม้ ากขึ้น ร่วมกบั การส่งเสริมของภาครัฐที่ใหค้ นไทยมีการสรา้ งความมนั่ คงทางรายได้ การส่งเสริมการ ออม การมีกองทนุ ผสู้ งู อายุ เขา้ มาเก้ือหนนุ กล่มุ ผสู้ งู อายใุ นดา้ นตา่ งๆ ท้ังนี้รัฐบาลเองก็ไดม้ ี การส่งเสริมใหเ้ กิดการบริการสงั คมมากย่ิงขึ้น โดยการส่งเสริมรปู แบบของการดแู ลผสู้ งู อายทุ ี่ บา้ น การจดั ใหม้ อี าสาสมคั รเพ่ือชว่ ยในการดแู ลผสู้ งู อายใุ นครอบครวั และชมุ ชน เป็ นตน้ 2. แนวคิดเก่ียวกบั ผสู้ งู อาย ุ การเปล่ียนแปลงโครงสรา้ งประชากรของไทย เขา้ ส่สู ังคมผสู้ งู อายนุ ้ัน เห็นไดช้ ัดเจน จากการที่ประชากรวัยทางานมีแนวโนม้ ท่ีจะลดลงตงั้ แตป่ ี 2561 เป็ นตน้ ไป ในขณะที่ประชากร วัยทางานตอ้ งรบั ภาระการเลี้ยงดผู สู้ งู อายมุ ากข้นึ ซึ่งผลการเปล่ียนแปลงของจานวนประชากร วัยสงู อายดุ ังกล่าว มีผลกระทบต่องบประมาณของรัฐบาล อันเกิดจากค่าใชจ้ ่ายดา้ นสขุ ภาพที่ เพ่ิมขนึ้ อย่างรวดเร็วจาก 25,315 ลา้ นบาทในปี 2523 เป็ น 434,974 ลา้ นบาทในปี 2548 หรือเพ่ิมข้นึ 17.2 เท่าในช่วง 25 ปี เฉพาะคา่ ใชจ้ ่ายของภาครฐั เพิ่มจาก 7,576 ลา้ นบาทเป็ น 143,775 ลา้ นบาทในช่วงดังกล่าว ซึ่งผลการศึกษาของสานักงานเศรษฐกิจการคลัง พบว่า ในช่วง 10 ปี ขา้ งหนา้ (2553-2562) ภาระทางการคลงั เฉพาะท่ีจะเกิดจากโครงการ ประกันสังคมและโครงการหลักประกนั สขุ ภาพแห่งชาติ มีจานวนถึงปี ละ 142,071-251,607 ลา้ นบาท หรือรอ้ ยละ 7.4-7.8 ของงบประมาณรายจา่ ยประจาปี จากปัญหาการเปลี่ยนแปลงขนาดประชากรสงู อายอุ ย่างรวดเร็ว ทาให้ประเทศไทยน้ัน จะตอ้ งเตรียมความพรอ้ มในหลายๆดา้ น เพ่ือรองรับกับสภาพการเปล่ียนแปลงและป้ องกัน ปัญหาจากจานวนประชากรสงู อายทุ ี่เพิ่มสงู ข้ึนอย่างรวดเร็ว ซ่ึงแนวทางที่จะตอ้ งดาเนินการ เก่ยี วกบั ประเด็นผสู้ งู อายนุ น้ั มีหลายประเด็นท่ีจะตอ้ งเร่งดาเนนิ การ โดยผลจากการศึกษา ทาให้ เห็นไดว้ ่าประเทศไทยจะเขา้ ส่สู งั คมผสู้ งู อายโุ ดยสมบรู ณใ์ นอีกประมาณ 15 ปี ขา้ งหนา้ จึงมีเวลา ค่อนขา้ งนอ้ ยในการเตรียมความพรอ้ ม ท้ังดา้ นบุคลากรและระบบต่าง ๆ เพ่ือเสริมสรา้ ง หลักประกันทางสังคมข้ันพื้นฐานสาหรับผูส้ ูงอายโุ ดยเฉพาะ รวมไปถึงแนวทางที่จะตอ้ ง ดาเนินการเก่ียวกับประเด็นปัญหาผูส้ งู อายุท่ีไดก้ ล่าวมาแลว้ รวมกับมาตรการท่ีตอ้ งรีบ ดาเนนิ การ ท้ังนี้ จากการศึกษาถึงปัญหาของผสู้ งู อายทุ าให้ พบว่า การเขา้ ส่วู ัยสงู อายเุ ป็ นเรื่อง ธรรมชาติท่ีทกุ คนไม่อาจหลีกเลี่ยงได้ โดยทวั่ ไปเราถือว่าผสู้ งู อายุ คือ ผทู้ ี่มีอายุ 60 ปี ข้ึนไปแต่ ในทางปฏิบัติจะนบั ตง้ั แต่ 65 ปี ซ่ึงวัยน้ีถือเป็ นระยะสดุ ทา้ ยของพัฒนาการแห่งชีวิต และการ เปล่ียนแปลงส่วนใหญ่ท่ีเกิดในช่วงน้ีมักเป็ นไปในทางเส่ือมลง โดยแบ่งการเปล่ียนแปลง เป็ น 3 ดา้ นหลกั คือ (สืบคน้ จาก http://suwanna12.blogspot.com/2012/07/blog-post.html เม่ือวันที่ 18 มกราคม 2558) 1. ปัญหาดา้ นรา่ งกาย ไดแ้ ก่ ผิวหนังเห่ียวย่น สีผิวเปลี่ยนมักเกิดจดุ ด่าง-ขาว หรือตกกระ คนั ตามผิวหนงั เนอ่ื งจากผิวแหง้ เสน้ เลือดฝอยแตกงา่ ย ทาใหม้ รี อยฟกชา้ ตามตวั ไดง้ า่ ย ผมและขนจะเปลยี่ นเป็ นสีขาว มกั หลดุ ร่วงงา่ ย หนา้ 21
บทท่ี 2 การทบทวนวรรณกรรม กลา้ มเนื้อและกระดกู ไม่แข็งแรง ทาใหเ้ คลื่อนไหวไดช้ า้ เมื่อเกิดอบุ ัติเหตเุ ล็กๆ นอ้ ยๆ กระดกู มกั หกั ไดง้ า่ ย บางรายท่ีกระดกู หลงั เส่ือมมากจะเห็นมลี กั ษณะหลงั โกง่ การทางานของอวัยวะตา่ ง ๆในร่างกายลดลง สว่ นหนึ่งเกิดจากเลือดไหลเวียน ไปยงั อวยั วะดงั กลา่ วไดน้ อ้ ยลง อวยั วะที่ว่าน้ี ไดแ้ ก่ สมอง สงั่ การชา้ จาเร่ืองใหมไ่ ดน้ อ้ ยลง คิดชา้ ลง ประสาทสมั ผสั ท้ังหา้ การรับรทู้ าง ตา หู จมกู ลิ้น และสัมผสั ต่างๆทางผิวหนงั นอ้ ยลง ระบบย่อยอาหาร การขับถ่ายลดลง การรับรรู้ สของล้ินนอ้ ยลง มีผลใหเ้ บ่ือ อาหาร ทอ้ งอืดและทอ้ งผกู ระบบไหลเวียนเลือด เลือดขน้ มากข้ึน ทาใหก้ ารไหลเวียนลดลง หลอดเลือด แข็งตวั มากขึ้น ทาใหห้ ัวใจตอ้ งสบู เฉียดเลือดแรงข้ึน ในขณะที่ความแข็งแรงของกลา้ มเนื้อหัวใจ ลดลง มีผลใหเ้ กิดอาการหวั ใจลม้ เหลว หรือโรคของเสน้ เลอื ด เชน่ ความดนั โลหิตสงู ไดง้ า่ ย ตบั และไต ขบั ถ่ายของเสยี ออกจากร่างกายไดช้ า้ ฮอรโ์ มน ต่อมผลิตฮอรโ์ มนตา่ ง ๆ เสื่อมไป มีผลใหป้ ริมาณฮอรโ์ มนที่สาคญั ตอ่ ร่างกายลดลง กอ่ ใหเ้ กิดโรคหลายอยา่ งตามมา เชน่ โรคเบาหวาน โรคขาดธยั รอยดฮ์ อรโ์ มน โรค เส่ือมสมรรถภาพทางเพศ เป็ นตน้ 2. ดา้ นจิตใจและอารมณ์ การเปลี่ยนแปลงทางอารมณ์และจิตใจ ส่วนหนึ่งเป็ นผลจากสภาพร่างกาย ท่ีเส่ือม ลง บางรายก็อาจพบกบั ความสญู เสียบคุ คลใกลช้ ิดในชว่ งน้ี อีกส่วนเป็ นผลจากสถานภาพ ทาง สงั คมที่เปลี่ยนไป เพราะความสงู อายุ ชนดิ ของอารมณท์ ี่ผสู้ งู อายมุ กั แสดงออกที่ผดิ ปกติ และพบ ไดบ้ ่อย คือ อารมณ์เศร้า เบื่อหน่าย ท้อแท้ เหงา ร้องไห้ง่าย นอ้ ยใจบ่อยๆ ซึ ม แยกตัว ฯลฯ อารมณ์วิตกกังวลก็พบไดบ้ า้ ง มักแสดงออกโดยห่วงใยลกู หลานมากข้ึน บางคร้ังจะมี อาการเครียด หงดุ หงดิ งา่ ย บ่นมากขน้ึ อาการทางจิตท่ีรนุ แรง เช่น หแู ว่ว ประสาทหลอน หรือ หลงผิด หวาดระแวงต่างๆ พบไดบ้ า้ ง บางคร้ังจะมีอาการสับสนเรื่องวัน เวลา สถานท่ีและ บคุ คล กลางคนื ไมน่ อนเดนิ ว่นุ วาย หรือมีอาการขบั ถา่ ยเลอะเทอะ พฤตกิ รรมเป็ นเด็กทารก หรือ มพี ฤตกิ รรมทางเพศท่ีไมเ่ หมาะสมก็ได้ ในกรณีที่สมอง เสื่อมมาก ๆ 3. ดา้ นสงั คม บทบาทและความสาคญั ของผสู้ งู อายใุ นสงั คมมกั ถกู จากดั ใหล้ ดลง ทงั้ นเี้ นอื่ งจากถกู มอง ว่าสขุ ภาพไมแ่ ขง็ แรง เกิดภาวะความเจ็บป่ วยหรือเกิดอบุ ัตเิ หตไุ ดง้ า่ ย การสื่อสารกบั คนทวั่ ไปทา ไดล้ าบาก มผี ลใหผ้ สู้ งู อายตุ อ้ งอย่ใู นบา้ น และมคี วามรสู้ กึ ว่าตนเองไมม่ ีประโยชน์ หมดคณุ คา่ เป็ น ภาระใหล้ กู หลาน โดยเฉพาะผสู้ งู อายทุ ่ีเคยพึ่งตนเอง หรือเป็ นที่พึ่งใหส้ มาชิกในครอบครัวตอ้ ง เปล่ียนบทบาทเป็ นผรู้ ับการช่วยเหลือ และถา้ ผใู้ กลช้ ิดไม่ใหค้ วามสนใจ จะส่งผลใหผ้ สู้ งู อายเุ กิด อาการซึมเศรา้ อยา่ งรนุ แรงถึงขน้ั ทารา้ ยตนเองได้ กล่าวโดยสรปุ จะเห็นไดว้ ่า ปัญหาของผสู้ งู อายนุ น้ั มีแนวโนม้ ท่ีจะเพ่ิมมากขึ้น จากอตั รา การเปลย่ี นแปลงโครงสรา้ งประชากรท่ีมีอย่างตอ่ เน่ือง โดยเฉพาะในประเทศไทย ท่ีกาลงั จะกา้ วสู่ สังคมผสู้ งู อายุ ทาใหก้ ารเตรียมการท้ังแนวทางและมาตรการเพ่ือการรองรับปัญหาท้ังดา้ น สขุ ภาพ สงั คม จิตใจของผสู้ งู อายุ และครอบครวั ท่ีเกีย่ วเนอ่ื งในฐานะผดู้ แู ลเป็ นสง่ิ ท่ีตอ้ งคานึงถึง และเตรียมการรองรบั ใหด้ ี ทง้ั ในดา้ นการดแู ลระยะยาวในครอบครวั และชมุ ชน การจดั สวัสดิการ ที่เหมาะสม ซึ่งจะทาใหส้ ามารถช่วยใหผ้ สู้ งู อายนุ นั้ ไดร้ ับการดแู ลอย่างทัว่ ถึง และเหมาะสมตาม สภาพปัญหา หนา้ 22
บทที่ 2 การทบทวนวรรณกรรม 3. กฎหมายและนโยบายที่เกี่ยวขอ้ งกบั ผสู้ งู อาย ุ 3.1 กฎหมายที่เกี่ยวขอ้ ง 3.1.1 รฐั ธรรมนญู แห่งราชอาณาจกั รไทย พทุ ธศกั ราช 2550 ที่เกี่ยวขอ้ งกบั การจดั สวสั ดิการสงั คม กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมัน่ คงของมนุษย์ (2552 :742-751) กล่าวถึงสาระสาคัญของรัฐธรรมนญู แห่งราชอาณาจักรไทย พทุ ธศักราช 2550 ท่ีไดก้ าหนด สิทธิประชาชนเพื่อความมนั่ คงของมนษุ ยไ์ วห้ ลายประการ เชน่ สทิ ธเิ ด็กและเยาวชน สิทธิสตรีและ บุคคลในครอบครัว สิทธิผูส้ งู อายุ สิทธิคนพิการและบุคคลวิกลจริต สิทธิผูอ้ ย่ใู นสภาวะ ยากลาบากดา้ นไรท้ ี่อย่อู าศัย สิทธิผบู้ ริโภค สิทธิการรวมตวั ของประชาชน สิทธิชมุ ชน ชมุ ชน ทอ้ งถ่ิน หรือชมุ ชนทอ้ งถิ่นดั้งเดิมและกาหนดใหป้ ระชาชนกล่มุ เป้ าหมายสามารถใชส้ ิทธิผ่าน ช่องทางต่างๆ เพ่ือใหห้ น่วยงานของรัฐรับรองคมุ้ ครองการเขา้ ถึงและใชป้ ระโยชนจ์ ากสิทธิ ดงั กลา่ ว โดยบทบัญญัติที่เกี่ยวขอ้ งกบั งานสวัสดิการสงั คมและความมนั่ คงของมนษุ ยท์ ัง้ ใน แนวนโยบาย สงั คม และแนวทางการคมุ้ ครองสวสั ดิภาพผสู้ งู อายุ มดี งั นี้ หมวด 3 สิทธแิ ละเสรีภาพของประชาชนชาวไทย - มาตรา 40 บคุ คลยอ่ มมีสิทธใิ นกระบวนการยตุ ธิ รรม ขอ้ 6. เด็ก เยาวชน สตรี ผสู้ งู อายุ หรือผพู้ ิการ หรือทพุ พลภาพ ย่อมมีสิทธิไดร้ ับความคมุ้ ครองในการดาเนินกระบวนพิจารณาคดีอย่าง เหมาะสม และย่อมมีสิทธิไดร้ ับการปฏิบัติท่ีเหมาะสมในคดีท่ีเกี่ยวขอ้ งกับ ความรนุ แรงทางเพศ หมวด 5 แนวนโยบายพ้ืนฐานแห่งรฐั - มาตรา 53 บคุ คลซึ่งมีอายเุ กินหกสิบปี บริบรู ณ์ และไม่มีรายไดพ้ ียงพอแก่ การยังชีพ มีสิทธิไดร้ ับสวัสดิการสิ่งอานวยความสะดวกอันเป็ นสาธารณะ อย่างสมศกั ดศิ์ รี และความชว่ ยเหลือท่ีเหมาะสมจากรฐั - มาตรา 80 รัฐตอ้ งดาเนนิ การแนวนโยบายดา้ นสงั คม การสาธารณสขุ การศึกษา และวัฒนธรรม ขอ้ 1. คมุ้ ครองและพัฒนาเด็กและเยาวชน สนบั สนนุ อบรมเล้ียงดู และใหก้ ารศึกษาปฐมวยั สง่ เสริมความเสมอภาคของหญิงและชาย เสริมสรา้ ง และพัฒนาความเป็ นปึ กแผ่นของสถาบันครอบครัวและชมุ ชน รวมทั้งตอ้ ง สงเคราะหแ์ ละจดั สวัสดิการใหแ้ ก่ผสู้ งู อายุ ผยู้ ากไร้ ผพู้ ิการ หรือ ทพุ พลภาพ และผอู้ ยใู่ นสภาวะยากลาบาก ใหม้ คี ณุ ชวี ิตที่ดีขนึ้ และพึ่งพาตนเองได้ - มาตรา 84 รฐั ตอ้ งดาเนนิ การตามแนวนโยบายดา้ นเศรษฐกิจ ขอ้ 4. จดั ใหม้ กี ารออมเพ่ือการดารงชีพในยามชราแกป่ ระชาชนและ เจา้ หนา้ ท่ีของรฐั อยา่ งทัว่ ถึง หนา้ 23
บทท่ี 2 การทบทวนวรรณกรรม 3.1.2 พระราชบญั ญตั ิผสู้ งู อาย ุ พ.ศ. 2546 และ (ฉบบั ที่ 2) พ.ศ. 2553 มสี าระสาคญั ดงั นี้ - มาตรา 3 ผสู้ งู อาย”ุ หมายความว่า บคุ คลซึ่งมีอายเุ กินหกปี บริบรู ณ์ ขน้ึ ไป และมีสญั ชาตไิ ทย - มาตรา 11 ผูส้ ูงอายุมีสิทธิไดร้ ับการคุม้ ครอง การส่งเสริม และ การสนบั สนนุ ในดา้ นตา่ งๆ ดงั นี้ (1) การบริการทางการแพทยแ์ ละการสาธารณสขุ ที่จัดไวโ้ ดยใหค้ วาม สะดวกและรวดเร็วแกผ่ สู้ งู อายเุ ป็ นกรณีพิเศษ (2) การศึกษา การศาสนา และข้อมูลข่าวสารท่ีเป็ นประโยชน์ ตอ่ การดาเนนิ ชวี ิต (3) การประกอบอาชีพหรือฝึ กอาชพี ที่เหมาะสม (4) การพัฒนาตนเองและการมีส่วนร่วมในกิจกรรมทางสังคม การรวมกลมุ่ ในลกั ษณะเครือขา่ ยหรือชมุ ชน (5) การอานวยความสะดวกและความปลอดภยั โดยตรงแก่ผสู้ งู อายใุ น อาคาร สถานที่ ยานพาหนะหรือการบริการสาธารณะอ่ืน (6) การชว่ ยเหลอื ดา้ นคา่ โดยสารยานพาหนะตามความเหมาะสม (7) การยกเวน้ คา่ เขา้ ชมสถานที่ของรฐั (8) การช่วยเหลือผสู้ งู อายซุ ึ่งไดร้ ับอันตรายจากการถกู ทารณุ กรรม หรือถกู แสวงหาประโยชนโ์ ดยมชิ อบดว้ ยกฎหมาย หรือถกู ทอดท้ิง (9) การใหค้ าแนะนา ปรึกษา ดาเนนิ การอื่นที่เก่ียวขอ้ งในทางคดี หรือ ในทางการแกไ้ ขปัญหาครอบครวั (10) การจัดที่พักอาศัย อาหารและเครื่องน่งุ ห่มใหต้ ามความจาเป็ น อย่างทวั่ ถึง (11) การจ่ายเงนิ เบ้ียยงั ชพี เป็ นรายเดือนอยา่ งทวั่ ถึงและเป็ นธรรม (12) การสงเคราะหใ์ นการจดั การศพตามประเพณี (13) การอ่ืนตามที่คณะกรรมการประกาศกาหนด ในการดาเนินการตามวรรคหน่ึง ใหค้ ณะกรรมการเสนอความเห็นต่อ นายกรัฐมนตรีเพ่ือพิจารณาและประกาศกาหนดใหห้ นว่ ยงานหนึ่งหน่วยงานใดของกระทรวง หรือทบวงในราชการบริหารสว่ นกลาง ราชการบริหารสว่ นภมู ภิ าค ราชการบริหารส่วนทอ้ งถิ่น และรัฐวิสาหกิจเป็ นผมู้ ีอานาจหนา้ ที่รับผิดชอบดาเนินการ ท้ังน้ี โดยคานึงถึงความเช่ียวชาญ เฉพาะดา้ นความสัมพันธ์กับภารกิจหลักและปริมาณงานในความรับผิดชอบรวมทั้งการมี สว่ นร่วมของภาคประชาชนประกอบดว้ ยเป็ นสาคญั การคุ้มครอง การส่งเสริม และการสนับสนุนตามวรรคหน่ึง ใหห้ น่วยงานตามวรรคสอง ดาเนินการใหโ้ ดยไม่คิดมลู ค่าหรือโดยใหส้ ่วนลดเป็ นกรณีพิเศษ ก็ไดแ้ ลว้ แต่กรณี ทั้งนี้ ใหเ้ ป็ นไปตามหลักเกณฑ์ วิธีการและเงื่อนไขท่ีรัฐมนตรีผรู้ ับผิดชอบ ประกาศกาหนด - มาตรา 11 (11) แกไ้ ขโดยมาตรา 4 แห่งพระราชบัญญตั ผิ สู้ งู อายุ (ฉบบั ท่ี 2) พ.ศ. 2553 (ราชกิจจานเุ บกษา เลม่ 127 ตอนท่ี 56 ก หนา้ 2 วันที่ 15 กนั ยายน 2553) หนา้ 24
บทที่ 2 การทบทวนวรรณกรรม - มาตรา 12 การเรียกรอ้ งสิทธิหรือการไดม้ าซ่ึงสิทธิหรือประโยชน์ ของผสู้ งู อายตุ ามพระราชบัญญัตินี้ ไม่เป็ นการตัดสิทธิหรือประโยชนท์ ี่ ผสู้ งู อายจุ ะไดร้ บั ตามท่ีบญั ญตั ไิ วใ้ นกฎหมายอ่ืน 3.2 นโยบายรฐั บาล คาแถลงนโยบายของคณะรัฐมนตรี พลเอก ประยทุ ธ์ จันทรโ์ อชา นายกรัฐมนตรี แถลง ต่อสภานิติบัญญัติแห่งชาติ เมื่อวันศกุ ร์ที่ 12 กันยายน 2557 ซ่ึงมีนโยบายท่ีเก่ียวขอ้ งกับ ผสู้ งู อายดุ งั ตอ่ ไปนี้ ขอ้ 3 การลดความเหล่ือมลา้ ของสังคม และการสรา้ งโอกาสการเขา้ ถึงบริการ ของรฐั 3.4 เตรียมความพรอ้ มเขา้ สสู่ งั คมผสู้ งู อายุ เพื่อส่งเสริมคณุ ภาพชีวิต และการมีงาน หรือกิจกรรมที่เหมาะสม เพ่ือสรา้ งสรรค์และไม่ก่อภาระต่อสังคมในอนาคต โดยจัดเตรียมระบบการดแู ลในบา้ น สถานพักฟื้ น และโรงพยาบาล ท่ีเป็ นความร่วมมือของ ภาครฐั ภาคเอกชน ชมุ ชน และครอบครวั รวมทั้งพัฒนาระบบการเงินการคลงั สาหรบั การดแู ล ผสู้ งู อายุ (สานกั สง่ เสริมและพิทกั ษผ์ สู้ งู อายุ (ออนไลน)์ ) 3.3 แผนแมบ่ ทที่เกี่ยวขอ้ ง 3.3.1 แผนพฒั นาเศรษฐกิจและสงั คมแห่งชาติ ฉบบั ที่ 11 (พ.ศ. 2555 – 2559) แผนพัฒนาฯ 11 ใชแ้ นวคิดท่ีตอ่ เนอ่ื งจากแผนพัฒนาฯ ฉบับท่ี 8-10 โดยยังคงยึด หลกั “ปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง” ที่ให้ “คนเป็ นศนู ยก์ ลางของการพัฒนา” และ “สรา้ งสมดลุ การพฒั นา” ในทกุ มิติ ยทุ ธศาสตร์การพัฒนาประเทศมี 6 ประการ โดยมีประเด็นยทุ ธศาสตร์ ที่เกี่ยวขอ้ งกบั งานดา้ นผสู้ งู อาย ุ ดงั น้ี 1. ยทุ ธศาสตรก์ ารสรา้ งความเป็ นธรรมในสงั คม ขอ้ 5.1 การสรา้ งความม่ันคงทางเศรษฐกิจและสังคมให้ทกุ คนใน สงั คมไทยควบค่กู บั การเสรมิ สรา้ งขีดความสามารถในการจดั การความเสี่ยงและสรา้ ง โอกาสในชีวิตใหแ้ ก่ตนเอง 5.1.4 ส่งเสริมการใชส้ ิทธิแรงงานขั้นพื้นฐานในสถานประกอบการ โดยเฉพาะดา้ นสขุ อนามัยและความปลอดภัย ชวั่ โมงการทางาน การไม่เลือกปฏิบัติ ควบค่กู ับ การเปิ ดโอกาสการทางานสาหรับผูส้ ูงอายุ สตรี และคนพิการ ได้ตามศักยภาพมากข้ึน มีการร่วมมือระดับภมู ิภาคเพ่ือการพัฒนาทักษะและการส่งเสริมการมีส่วนร่วมของเยาวชน ผสู้ งู อายุ สตรี และผพู้ ิการ การมรี ะบบการจา้ งและสวสั ดิการแรงงานที่เป็ นธรรม การเพิ่มโอกาส ทางการศึกษา การฝึ กอบรม และการฝึ กอบรมซ้าของแรงงาน รวมท้ังปรับปรงุ และพัฒนา กฎเกณฑด์ า้ นแรงงานและการบังคับใชใ้ หเ้ กิดประสิทธิผลเพ่ือคมุ้ ครองแรงงานบนหลักสิทธิ พื้นฐานและการเพ่ิมผลติ ภาพแรงงาน หนา้ 25
บทที่ 2 การทบทวนวรรณกรรม ข้อ 5.2 การจัดบริการทางสังคมให้ทกุ คนตามสิทธิขั้นพ้ืนฐาน เนน้ การสรา้ งภมู ิคมุ้ กนั ระดบั ปัจเจก และสรา้ งการมีสว่ นรว่ มในกระบวนการตดั สินใจใน การพฒั นาประเทศ 5.2.1 พัฒนาระบบบริการสาธารณะใหม้ ีคณุ ภาพและมีช่องทางการ เขา้ ถึงอย่างหลากหลาย โดยเฉพาะระบบบริการสาธารณสขุ และการศึกษาขน้ั พ้ืนฐาน สวัสดิการ สังคม และกระบวนการยตุ ิธรรม เพื่อสรา้ งโอกาสใหก้ ล่มุ ดอ้ ยโอกาสสามารถเขา้ ถึงบริการ สาธารณสขุ ที่มีคณุ ภาพอย่างเท่าเทียม และทัว่ ถึง รวมทั้งลดความแตกต่างคณุ ภาพบริการ สาธารณะในระหว่างพื้นท่ีและกล่มุ คน โดยสนบั สนนุ การกระจายอานาจส่ทู อ้ งถิ่นตามกรอบท่ี รัฐธรรมนญู กาหนด ทั้งบริการการศึกษา สขุ ภาพ สวัสดิการสังคม กระบวนการยตุ ิธรรม ควบคไู่ ปกบั การพฒั นาระบบฐานขอ้ มลู สขุ ภาพและการศึกษาของประเทศ การกระจายทรัพยากร ดา้ นการศึกษา สาธารณสขุ และมีระบบการจงู ใจใหบ้ คุ ลากรมีการกระจายที่เหมาะสมภายใต้ มาตรการการเงนิ การคลงั ท่ียงั่ ยืนทธิ และสามารถเขา้ ถึงบริการอย่างมีประสทิ ธิภาพ 5.2.3 พฒั นาระบบสวัสดิการทางสงั คมโดยจดั ระบบความสมั พนั ธข์ อง สวัสดิการทางสังคม ทั้งเกิด แก่ เจ็บ ตาย ใหม้ ีความเชื่อมโยงกนั ตงั้ แต่ระดับชาติ ทอ้ งถิ่น และ ชมุ ชนโดยมงุ่ เนน้ การจัดสวัสดิการท่ีมีคณุ ภาพและยงั่ ยืน ดว้ ยบทบาทและการมีสว่ นร่วมของทกุ ภาคส่วน โดยเฉพาะบทบาทสถาบันครอบครัว ชมุ ชนทอ้ งถ่ิน องคก์ รเอกชนที่ไม่แสวงหากาไร และภาคเอกชนที่แสดงความรบั ผิดชอบตอ่ สงั คมและการลงทนุ ในธรุ กิจเพื่อสงั คม 5.2.4 พฒั นาระบบการเงนิ ฐานรากและระบบการออมที่หลากหลายเพื่อ ขยายฐานการใหบ้ ริการทางการเงนิ ฐานรากและสนบั สนนุ การระดมทรัพยากรในชมุ ชนเพื่อการ พฒั นา โดยบทบาทรว่ มกนั ของภาครัฐ ภาคชมุ ชนทอ้ งถ่ิน และภาคธรุ กิจเอกชน สง่ เสริมการตอ่ ยอดการออมในชมุ ชน และสง่ เสริมการออมเพื่อเป็ นหลกั ประกนั ในความมนั่ คงเมือ่ ชราภาพ 5.2.6 พัฒนาระบบฐานขอ้ มูลการใหก้ ารคมุ้ ครองทางสังคมใหม้ ี ประสิทธิภาพ ครอบคลมุ ประชาชนทกุ คนตามสิทธิ และเชื่อมโยงระหว่างการคมุ้ ครองประเภท ตา่ งๆ และกลมุ่ เป้ าหมาย รวมทง้ั เพ่ิมขดี ความสามารถในการวิเคราะหแ์ ละสงั เคราะหข์ อ้ มลู เพ่ือใช้ เป็ นเหตผุ ลและผลประกอบในการพฒั นาหรือออกแบบชอ่ งทางและรปู แบบการใหค้ วามชว่ ยเหลือ กลมุ่ เป้ าหมายใหส้ ามารถเขา้ ถึงบริการอย่างมีประสิทธิภาพ 2. ยทุ ธศาสตรก์ ารพฒั นาคนสสู่ งั คม แห่งการเรยี นรตู้ ลอดชีวิตอยา่ ง ยงั่ ยนื ขอ้ 5.2 การพฒั นาคณุ ภาพคนไทยใหม้ ีภมู ิคนุ้ กนั ต่อการเปลี่ยนแปลง มกี ารเรียนรสู้ กู่ ารปฏิบตั อิ ยา่ งตอ่ เนอื่ ง มีการสงั่ สมทนุ ทางปัญญา เชื่อมโยงการคน้ ควา้ วิจยั และ พัฒนาส่กู ารเสริมสรา้ งขีดความสามารถในการประกอบสัมมาอาชีพ และการดารงชีวิตที่ เหมาะสมในแตล่ ะชว่ งวัย 5.2.4 พัฒนาผูส้ งู อายใุ หม้ ีความมัน่ คงทางเศรษฐกิจและสังคม มีคณุ ภาพ มีคณุ คา่ สามารถปรบั ตวั เท่าทนั การเปล่ยี นแปลง เป็ นพลงั ในการพฒั นาสงั คม โดย 1) ส่งเสริมการสรา้ งรายไดแ้ ละการมีงานทาในผสู้ งู อายุ โดยกาหนด ลักษณะประเภทงานและอัตราค่าจา้ งที่เหมาะสม ควบค่กู ับการเพิ่มพนู ความรู้ ทักษะทั้งดา้ น วิชาการและการใชส้ ื่อการเรียนรสู้ มัยใหม่ใหแ้ ก่ผสู้ งู อายุ เพื่อการประกอบอาชีพและการพัฒนา ตวั เองอยา่ งตอ่ เนอ่ื ง หนา้ 26
บทท่ี 2 การทบทวนวรรณกรรม 2) ส่งเสริมและสนับสนุนให้มีการนาความร้แู ละประสบการณ์ของ ผสู้ งู อายทุ ี่เป็ นคลังสมองของชาติทั้งภาครัฐและเอกชน ปราชญช์ าวบา้ น ผมู้ ีความรภู้ มู ิปัญญา ทอ้ งถิ่นมาใชป้ ระโยชนใ์ นการพฒั นาชมุ ชน ทอ้ งถิ่น และประเทศ 3) ส่งเสริมให้ผู้สูงอายุสามารถพึ่งตนเอง โดยการปรับปรุง สภาพแวดลอ้ มและความจาเป็ นทางกายภาพใหเ้ หมาะกับวัย และการพัฒนาระบบการดแู ล ผสู้ งู อายใุ นรปู แบบท่ีหลากหลายท้ังในดา้ นการจัดบริการสขุ ภาพและสวัสดิการทางสงั คมอย่าง บรู ณาการ โดยการมีส่วนร่วมของทกุ ภาคส่วนอย่างต่อเนือ่ งรวมทัง้ พัฒนาชมุ ชนท่ีมีศักยภาพ และความพรอ้ มใหเ้ ป็ นตน้ แบบของการดแู ลผสู้ งู อายเุ พื่อขยายผลไปสชู่ มุ ชนอื่นๆ 3.3.2 แผนผสู้ งู อายแุ ห่งชาติ ฉบบั ท่ี 2 (พ.ศ.2545–2564) ฉบบั ปรบั ปรงุ ครงั้ ที่ 1 พ.ศ. 2552 แผนผสู้ งู อายแุ ห่งชาติ ฉบบั ที่ 2 (พ.ศ. 2545–2564) เป็ นแผนยทุ ธศาสตรห์ ลกั ใน การดาเนินงานดา้ นผสู้ งู อายุ เร่ิมตน้ ตงั้ แตป่ ี 2545 และในปี 2550 กระทรวงการพัฒนาสงั คม และความมัน่ คงของมนษุ ย์ ติดตามและประเมินผลการดาเนินงานตามแผนผู้สงู อายแุ ห่งชาติ มีขอ้ เสนอขณะใหม้ ีการปรับปรงุ แผนผสู้ งู อายแุ ห่งชาติ ใหม้ ีความสอดคลอ้ งกับสถานการณ์ สงั คมที่เปล่ยี นแปลงไป โดยแผนผสู้ งู อายรุ ะยะยาวฉบับน้เี ป็ นแผนผสู้ งู อายุ ฉบับที่ 2 ของประเทศไทย ใหค้ วามสาคัญต่อ “วงจรชีวิต” และความสาคัญของทกุ คนในสังคมท่ีมีความเกี่ยวพันกับ ผสู้ งู อายไุ ม่ทางใดก็ทางหน่ึง และจะตอ้ งเขา้ สรู่ ะยะวัยสงู อายตุ ามวงจรชีวิตท่ีไม่อาจหลีกเลี่ยงได้ ยกเวน้ จะเกิดการเสยี ชวี ิตไปกอ่ นวยั อนั ควร แผนผสู้ งู อายฯุ ฉบบั น้ีไดแ้ บ่งยทุ ธศาสตรอ์ อกเป็ น 5 ยทุ ธศาสตร์ ดงั นี้ ยทุ ธศาสตรท์ ่ี 1ยทุ ธศาสตรด์ า้ นการเตรยี มความพรอ้ มของประชากรเพ่ือวยั สงู อายทุ ่ีมี คณุ ภาพ 1. มาตรการ หลกั ประกนั ดา้ นรายไดเ้ พ่ือวยั สงู อายุ 1.1 ขยายหลกั ประกนั ชราภาพใหค้ รอบคลมุ ถว้ นหนา้ 1.2 สง่ เสริมและสรา้ งวินยั การออมทกุ ชว่ งวยั 2. มาตรการ การใหก้ ารศึกษาและการเรียนรตู้ ลอดชวี ิต 2.1 ส่งเสริมการเขา้ ถึง และพัฒนาการจัดบริการการศึกษา และการ เรียนรตู้ อ่ เน่ืองตลอดชีวิตท้ังการศึกษาในระบบ นอกระบบ และการศึกษาตาม อัธยาศัย เพื่อความเขา้ ใจชีวิตและพัฒนาการในแต่ละวัย และเพ่ือเตรียมตวั เขา้ สู่ วยั สงู อายทุ ี่เหมาะสม 2.2 รณรงคใ์ หส้ งั คมตระหนงั ถึงความจาเป็ นของการเตรียมการเขา้ สู่ การเป็ นผสู้ งู อายุ 3. มาตรการ การปลกุ จิตสานึกใหค้ นในสังคมตระหนงั ถึงคณุ ค่าและศักดิ์ศรี ของผสู้ งู อายุ 3.1 ส่งเสริมให้ประชาชนทุกวัยเรียนร้แู ละมีส่วนร่วมในการดูแล รบั ผิดชอบผสู้ งู อายใุ นครอบครวั และชมุ ชน หนา้ 27
บทท่ี 2 การทบทวนวรรณกรรม 3.2 ส่งเสริมใหม้ ีกิจกรรมสัมพันธร์ ะหว่างผสู้ งู อายกุ ับคนทกุ วัย โดย เป็ นสว่ นหนงึ่ ของกจิ กรรมการศึกษา ศาสนา วฒั นธรรม และการกฬี า 3.3 รณรงคใ์ หส้ งั คมมีจิตสานกึ และตระหนกั ถึงคณุ คา่ และศักดิ์ศรีของ ผสู้ งู อายุ ยทุ ธศาสตรท์ ่ี 2 ยทุ ธศาสตรด์ า้ นการสง่ เสรมิ และพฒั นาผสู้ งู อาย ุ 1. มาตรการ สง่ เสริมสขุ ภาพ ป้ องกนั การเจ็บป่ วย และดแู ลตนเองเบื้องตน้ - จัดกิจกรรมส่งเสริมสขุ ภาพในรปู แบบที่หลากหลายและเหมาะสมแกผ่ สู้ งู อายุ และครอบครวั 2. มาตรการ สง่ เสริมการรวมกลมุ่ และสรา้ งความเขม้ แข็งขององคก์ รผสู้ งู อายุ 2.1 สง่ เสริมการจดั ตงั้ และดาเนนิ งานชมรมผสู้ งู อายแุ ละเครือขา่ ย 2.2 สนบั สนนุ กจิ กรรมขององคก์ รเครือขา่ ยผสู้ งู อายุ 3. มาตรการ สง่ เสริมดา้ นการทางานและการหารายไดข้ องผสู้ งู อายุ 3.1 สง่ เสริมการทางานทง้ั เตม็ เวลาและไมเ่ ตม็ เวลา ทงั้ ในระบบ และนอก ระบบ 3.2 ส่งเสริมการฝึ กอาชีพและจัดหางานให้เหมาะสมกับวัยและ ความสามารถ 3.3 ส่งเสริมการรวมกล่มุ ในชมุ ชนเพ่ือจัดทากิจกรรมเสริมรายได้ โดย ใหผ้ สู้ งู อายสุ ามารถมสี ว่ นร่วม 4. มาตรการ สนบั สนนุ ผสู้ งู อายทุ ่ีมีศักยภาพ 4.1 ประกาศเกยี รตคิ ณุ ผสู้ งู อายทุ ี่เป็ นตวั อย่างที่ดขี องสงั คม 4.2 ส่งเสริมใหเ้ กิดคลังปัญญากลางของผสู้ งู อายเุ พื่อรวบรวมภูมิ ปัญญาในสงั คม 4.3 สง่ เสริมและเปิ ดโอกาสใหม้ ีการเผยแพร่ภมู ิปัญญาของผสู้ งู อายแุ ละ ใหม้ สี ว่ นร่วมในกิจกรรมดา้ นตา่ งๆ ในสงั คม 5. มาตรการ ส่งเสริมสนับสนนุ สื่อทกุ ประเภทใหม้ ีรายการเพ่ือผสู้ งู อายุ และ สนบั สนนุ ใหผ้ สู้ งู อายไุ ดร้ บั ความรแู้ ละสามารถเขา้ ถึงขา่ วสารและสอื่ 5.1 สง่ เสริมสนบั สนนุ ส่ือทกุ ประเภทใหม้ รี ายการเก่ียวกบั ผสู้ งู อายุ 5.2 ส่งเสริมการผลิต การเขา้ ถึงส่ือ และการเผยแพร่ข่าวสารสาหรับ ผสู้ งู อายุ 5.3 ดาเนินการใหผ้ สู้ งู อายสุ ามารถเขา้ ถึงขอ้ มลู ขา่ วสารจากส่ือตา่ งๆ ไดอ้ ยา่ งตอ่ เนอ่ื ง 6. มาตรการ ส่งเสริมและสนบั สนนุ ใหผ้ สู้ งู อายมุ ีที่อย่อู าศัย และสภาพแวดลอ้ ม ที่เหมาะสม 6.1 สนับสนุนส่งเสริมให้ความรแู้ ก่ครอบครัว และผูส้ งู อายใุ นการ ปรบั ปรงุ ที่อยอู่ าศยั เพื่อรองรบั ความตอ้ งการในวัยสงู อายุ 6.2 กาหนดมาตรการแหลง่ เงินกดู้ อกเบ้ียตา่ เพ่ือสรา้ ง/ ปรบั ปรงุ ท่ีอยู่ อาศัย และระบบสาธารณปู โภคสาหรบั ผสู้ งู อายุ 6.3 มีการออกกฎหมายใหส้ ิทธิพิเศษแก่ภาคเอกชนที่จัดบริการดา้ นที่ พกั อาศัยที่ไดม้ าตรฐานสาหรบั ผสู้ งู อายุ หนา้ 28
บทที่ 2 การทบทวนวรรณกรรม ยทุ ธศาสตรท์ ่ี 3 ยทุ ธศาสตรด์ า้ นระบบคมุ้ ครองทางสงั คมสาหรบั ผสู้ งู อาย ุ 1. มาตรการ คมุ้ ครองดา้ นรายได้ 1.1 ส่งเสริมใหผ้ สู้ งู อายทุ กุ คนไดร้ ับสวัสดิการดา้ นรายไดพ้ ื้นฐานที่รัฐ จดั ให้ 1.2 สง่ เสริมการจดั ตงั้ กองทนุ ในชมุ ชนสาหรบั ผสู้ งู อายุ 2. มาตรการ หลกั ประกนั ดา้ นสขุ ภาพ 2.1 พัฒนาและส่งเสริมระบบประกันสขุ ภาพที่มีคณุ ภาพเพ่ือผสู้ งู อายุ ทกุ คน 2.2 ส่งเสริมการเขา้ ถึงบริการทางสขุ ภาพ และการตรวจสขุ ภาพประจาปี อยา่ งทวั่ ถึง 2.3 ใหว้ ัคซีนที่จาเป็ นตามมาตรฐาน การป้ องกนั และส่งเสริมสขุ ภาพแก่ ผสู้ งู อายุ 2.4 รฐั ตอ้ งใหอ้ ปุ กรณช์ ว่ ยในการดารงชีวิตประจาวันตามท่ีจาเป็ น เชน่ แว่นตา ไมเ้ ทา้ รถเข็น ฟันเทียมแกผ่ สู้ งู อายุ 3. มาตรการ ดา้ นครอบครวั ผดู้ แู ล และการคมุ้ ครอง 3.1 ส่งเสริมให้ผูส้ งู อายุไดอ้ ยู่กับครอบครัวให้นานท่ีสุด โดยการ สง่ เสริมคา่ นยิ มในการอยรู่ ว่ มกบั ผสู้ งู อายุ 3.2 ส่งเสริมสมาชิกในครอบครัว และผดู้ แู ลใหม้ ีศักยภาพในการดแู ล ผสู้ งู อายุ โดยการใหค้ วามรู้ และขอ้ มลู แก่สมาชิกในครอบครวั และผดู้ แู ลเก่ียวกบั การบริการตา่ งๆ ที่เป็ นประโยชน์ 4. มาตรการ ระบบบริการและเครือขา่ ยการเกื้อหนนุ 4.1 ปรบั ปรงุ บริการสาธารณะทกุ ระบบใหส้ ามารถอานวยความสะดวก แกผ่ สู้ งู อายใุ นการดารงชวี ิตและตดิ ตอ่ สมั พนั ธก์ บั สงั คม กลมุ่ และบคุ คล 4.2 จัดตง้ั และพัฒนาบริการทางสขุ ภาพและทางสังคม รวมทั้งระบบ การดแู ลผสู้ งู อายใุ นระยะยาวในชมุ ชนท่ีสามารถเขา้ ถึงผสู้ งู อายมุ ากท่ีสดุ โดยเนน้ บริการถึงบ้านและมีการสอดประสานกันระหว่างบริการทางสขุ ภาพและ ทางสงั คม โดยควรครอบคลมุ บริการ ดงั ตอ่ ไปน้ี 1. สนบั สนนุ การดแู ลระยะยาว 2. ระบบประคบั ประคอง 3. ดแู ลโรคเรื้อรังท่ีสาคัญ ไดแ้ ก่ ความดันโลหิตสงู เบาหวาน และโรคหลอดเลือดในสมอง 4. อาสาสมคั รในชมุ ชน 5. สนับสนุนให้ผู้ดูแลมีความร้คู วามสามารถในการดูแล ผสู้ งู อายุ 4.3 สง่ เสริมใหอ้ งคก์ รปกครองสว่ นทอ้ งถ่ิน องคก์ รทางศาสนา องคก์ ร เอกชน และองคก์ รสาธารณประโยชน์มีส่วนร่วมในการดแู ลจัดสวัสดิการเพ่ือผสู้ งู อายุ โดย กระบวนการประชาคม 4.4 เกื้อหนนุ ใหเ้ อกชน และองคก์ รปกครองสว่ นทอ้ งถิ่นจดั บริการดา้ น สขุ ภาพและสงั คมใหแ้ ก่ผสู้ งู อายทุ ่ีสามารถซ้ือบริการได้ โดยมีการดแู ลและกากับมาตรฐานและ คา่ บริการที่เป็ นธรรมร่วมดว้ ย หนา้ 29
บทท่ี 2 การทบทวนวรรณกรรม พิบตั ิ 4.5 รัฐมีระบบและแผนเพ่ือการใหค้ วามช่วยเหลือผสู้ งู อายเุ มื่อเกิดภัย 120 เตยี งขนึ้ ไป 4.6 สง่ เสริมใหโ้ รงพยาบาลของรฐั และเอกชนมบี ริการแพทยท์ างเลอื ก 4.7 จัดตงั้ คลินิกผสู้ งู อายใุ นโรงพยาบาลของรัฐท่ีมีจานวนเตียงตง้ั แต่ ยทุ ธศาสตรท์ ี่ 4 ยทุ ธศาสตรด์ า้ นการบริหารจดั การเพ่ือการพฒั นางานดา้ นผสู้ งู อาย ุ อยา่ งบรู ณาการระดบั ชาติ และการพฒั นาบคุ ลากรดา้ นผสู้ งู อาย ุ 1. มาตรการ การบริหารจัดการเพื่อการพัฒนางานดา้ นผสู้ งู อายอุ ย่างบรู ณา การระดบั ชาติ 1.1 เสริมสรา้ งความเขม้ แข็งคณะกรรมการผูส้ งู อายุแห่งชาติ ให้ สามารถผลกั ดนั นโยบายและภารกิจที่สาคญั ดา้ นผสู้ งู อายสุ กู่ ารปฏิบตั ิ 1.2 ใหค้ ณะอนกุ รรมการส่งเสริมการจัดสวัสดิการสงั คมดา้ นผสู้ งู อายุ จงั หวัด ในคณะกรรมการสง่ เสริมการจัดสวัสดิการสงั คมจังหวัด เป็ นเครือขา่ ย การบริหารและพฒั นาผสู้ งู อายใุ นระดบั จงั หวัดและทอ้ งถ่ิน 1.3 พฒั นาศกั ยภาพของเครือขา่ ยในระดบั จงั หวัดและทอ้ งถ่ิน 1.4 คณะกรรมการผสู้ งู อายแุ ห่งชาติวางแผนและดาเนินการใหม้ ีการ ตดิ ตามประเมินผลแผนผสู้ งู อายแุ หง่ ชาติ ปรบั แผน และแปลงแผนไปสกู่ ารปฏิบตั ิ ที่ทนั กาหนดเวลา 2. มาตรการ สง่ เสริมและสนบั สนนุ การพฒั นาบคุ ลากรดา้ นผสู้ งู อายุ 2.1 ส่งเสริมและสนับสนนุ ใหม้ ีการผลิตหรือฝึ กอบรมบุคลากรดา้ น ผสู้ งู อายุ ในระดบั วิชาชพี อยา่ งเพียงพอและมีมาตรฐาน 2.2 ส่งเสริมและสนับสนนุ ใหม้ ีการผลิตหรือฝึ กอบรมผดู้ แู ลผสู้ งู อายุ อย่างเพียงพอและมมี าตรฐาน 2.3 กาหนดแผนการผลิตบุคลากรดา้ นผูส้ ูงอายุให้เหมาะสมและ เพียงพอตอ่ ความตอ้ งการของประเทศ และดาเนนิ การตดิ ตามอย่างตอ่ เนอื่ ง ยทุ ธศาสตรท์ ่ี 5 ยทุ ธศาสตรด์ า้ นการประมวล พฒั นา และเผยแพร่องคค์ วามรดู้ า้ น ผสู้ งู อาย ุ และการติดตามประเมินผลการดาเนินการตามแผนผสู้ งู อายแุ ห่งชาติ 1. มาตรการ สนับสนุนและส่งเสริมการวิจัย และพัฒนาองค์ความร้ดู า้ น ผสู้ งู อายสุ าหรับการกาหนดนโยบาย และการพัฒนาการบริการหรือการดาเนินการที่เป็ น ประโยชนแ์ กผ่ สู้ งู อายุ 2. มาตรการ ดาเนินการใหม้ ีการติดตามประเมินผลการดาเนินงานตามแผน ผสู้ งู อายแุ ห่งชาติ ที่มมี าตรฐานอย่างตอ่ เนอ่ื ง 3. มาตรการพัฒนาระบบขอ้ มลู ทางดา้ นผสู้ งู อายใุ หถ้ กู ตอ้ งและทันสมยั โดยมี ระบบฐานขอ้ มลู ท่ีสาคญั ดา้ นผสู้ งู อายทุ ่ีงา่ ยตอ่ การเขา้ ถึงและสืบคน้ (กระทรวงการพัฒนาสงั คม และความมนั่ คงของมนษุ ย.์ 2553: 29-35) หนา้ 30
บทท่ี 2 การทบทวนวรรณกรรม กล่าวโดยสรปุ ในประเด็นนโยบายที่เกี่ยวขอ้ งกบั ผสู้ งู อายจุ ะเห็นไดว้ ่า ประเทศไทยไดใ้ ห้ ความสาคญั ต่อปัญหาดา้ นผสู้ งู อายเุ ป็ นอย่างมาก ไม่ว่าจะเป็ นการกล่าวถึงการจัดทาแนวทาง นโยบายสังคม และแนวทางการคมุ้ รองสวัสดิภาพผสู้ งู อายุ ที่เนน้ ใหส้ ิทธิและการคมุ้ ครอง ผสู้ งู อายุ รวมไปถึงการพฒั นาคณุ ภาพชวี ิตของผสู้ งู อายใุ หด้ ขี น้ึ และสามารถพ่ึงพาตนเองได้ รวม ไปถึงการส่งเสริมให้มีการออมเพื่อการดารงชีพในยามชราด้วย ทั้งน้ียังได้มีการร่าง พระราชบัญญัตผิ สู้ งู อายุ พ.ศ.2546 เพ่ือใหผ้ สู้ งู อายนุ น้ั มีสิทธิไดร้ ับการคมุ้ ครอง สง่ เสริมและ สนบั สนนุ ในดา้ นตา่ งๆ ไมว่ ่าจะเป็ นดา้ นการบริหารทางการแพทยแ์ ละการสาธารณสขุ การศึกษา ศาสนา การประกอบอาชีพ หรือการพัฒนาตนเองและการมีส่วนร่วมในกิจกรรมทางสังคม เป็ นตน้ ซึ่งในรัฐบาลปัจจบุ ัน ไดม้ ีการแถลงต่อสภานิติบัญญัติแห่งชาติ ใหม้ ีนโยบายท่ีเกี่ยวกับ ผสู้ งู อายใุ นดา้ นการเตรียมความพรอ้ มเขา้ สสู่ งั คมผสู้ งู อายุ โดยมกี ารกลา่ วถึงในประเด็นของการ จดั เตรียมระบบการดแู ลผสู้ งู อายทุ ี่บา้ น ในสถานพกั ฟื้ น และโรงพยาบาล ซ่ึงจะเป็ นความร่วมมือ ของภาครัฐ ภาคเอกชน ชมุ ชน และครอบครัว รวมไปจนถึงกาพัฒนาระบบการเงินการคลัง สาหรบั การดแู ลผสู้ งู อายดุ ว้ ย 4. แนวคิดการดแู ลทางสงั คม 4.1 ความหมายการดแู ลทางสงั คม การดแู ลทางสงั คม หมายถึง เป็ นวิธีการใหบ้ ริการท่ีไมร่ วมถึงการชว่ ยเหลือทางสขุ ภาพ เพ่ือมงุ่ สนบั สนนุ ผสู้ งู อายใุ หส้ ามารถดารงชีพอย่ไู ดด้ ว้ ยตนเอง โดยเช่ือมโยงกบั การดแู ลอย่างไม่ เป็ นทางการ และใชค้ วามสมั พนั ธร์ ะหว่างบคุ คลเป็ นเครื่องมือ 4.2 ลกั ษณะการดแู ลทางสงั คม การดแู ลทางสงั คมและงานดา้ นสังคมสงเคราะห์ โดยทัว่ ไปมีกระบวนการท่ีชัดเจน Taylor and Devine (1993) กลา่ วไวว้ ่า “วงจรชว่ ยเหลือขน้ั พ้ืนฐาน” เป็ นกระบวนการพื้นฐานการ ดแู ลทางสงั คม มวี งจรดงั ภาพ การ ประเมนิ ผล Assessment การทบทวน การวางแผน Review Planning การดาเนนิ งาน Implementation หนา้ 31
บทท่ี 2 การทบทวนวรรณกรรม ลกั ษณะการดแู ลทางสงั คมมีกระบวนการช่วยเหลือขนั้ พื้นฐานเกิดการดดั แปลง ทาใหเ้ กิดการเปล่ียนแปลงท่ีสาคญั ในแตล่ ะขั้นตอนที่งา่ ยตอ่ การเขา้ ใจ ซ่ึง “วงจรการช่วยเหลือ” คอื สิ่งท่ีสาคญั ที่ผเู้ ชีย่ วชาญงานดา้ นการดแู ลทางสงั คมตอ้ งเขา้ ใจ โดยยังมีแนวคิดท่ีคลา้ ยคลึงกนั กบั รปู แบบวงจรดงั กลา่ ว เชน่ The Aspire model (Sutton 1999) ใหค้ าจากดั ความในแตล่ ะขนั้ ตอนไวว้ ่า AS – Assessment P- Planning I – Intervention และ RE – Review and Evaluation 4.3 ประเภทการดแู ลทางสงั คมสาหรบั ผสู้ งู อาย ุ 4.3.1 การบรกิ ารในชมุ ชน การใหบ้ ริการสาหรับผสู้ งู อายใุ นชมุ ชน เป็ นลักษณะบริการท่ีจัดข้ึน เพ่ือสนบั สนนุ การทาหนา้ ท่ีของครอบครัว ใหส้ ามารถดแู ลผสู้ งู อายไุ ดใ้ นหลากหลายลกั ษณะ โดยเกิดจากการ ร่วมมือระหว่างผสู้ งู อายใุ นครอบครัว ชมุ ชน องค์การและสถาบันทางสังคมต่างๆ ในการ จดั บริการ ดงั นนั้ รปู แบบและลกั ษณะของบริการสาหรบั ผสู้ งู อายใุ นชมุ ชน จึงเป็ นบริการท่ีจัดขน้ึ ทั้งจากชุมชนเอง บริการที่จัดโดยองค์กรภายนอก รวมท้ังบริการท่ีจัดร่ วมกัน โดยมี วัตถปุ ระสงคใ์ นการจดั บริการแตกตา่ งกนั ตามรายละเอียด ดงั ตอ่ ไปน้ี 4.3.1.1 บริการดแู ลในกลางวนั สาหรบั ผสู้ งู อาย ุ (Day care for Older Persons) เป็ นส่วนหน่ึงของการจดั บริการโดยชมุ ชนสาหรบั ผสู้ งู อายุ และครอบครัว ซ่ึงเป็ นการ รวบรวมบริการพ้ืนฐานท่ีจาเป็ น ท้ังดา้ นสังคม อารมณ์ และสขุ ภาพแก่ผสู้ งู อายุ เพื่อช่วยให้ ผสู้ งู อายไุ ดอ้ ย่กู ับครอบครัวของตนเองใหน้ านที่สดุ โดยอาจจะใหบ้ ริการที่บา้ นหรือศนู ย์ของ ชมุ ชนก็ได้ บริการดแู ลในเวลากลางวันสาหรับผสู้ งู อายุ มีจดุ มงุ่ หมาย ดงั น้ี (Goldberg and Nami, 1982: 12 อา้ งถึงในศศิพฒั น์ ยอดเพชร , 2549) 1) เป็ นบริการที่จดั สาหรบั ผสู้ งู อายทุ ่ีมีปัญหาดา้ นการดแู ลดา้ นเศรษฐกิจ และดา้ นสงั คม 2) เป็ นการเปิ ดโอกาสให้ผสู้ งู อายุท่ีมีชีวิตอย่างเงียบเหงา โดยเด่ียว ไดพ้ บปะสงั สรรคก์ บั บคุ คลวัยเดียวกนั และกบั บคุ คลอื่น 3) เป็ นบริการที่ช่วยแบ่งเบาภาระความรับผิดชอบของครอบครัว ในการดแู ลผู้สูงอายุชัว่ คราว โดยเฉพาะอย่างย่ิง การช่วยผ่อนคลายความตึงเครียด ใหก้ บั ผดู้ แู ลผสู้ งู อายุ 4) เป็ นสถานท่ีใหบ้ ริการดา้ นการฟ้ื นฟูสขุ ภาพทางกายแกผ่ สู้ งู อายุ 5) เป็ นสถานท่ีใหบ้ ริการดา้ นการฟ้ื นฟู และบาบัดรักษาผสู้ งู อายทุ ่ีมี ปัญหาดา้ นจิตเวช เพ่ือใหเ้ กิดการปรบั ตวั ที่ดีตอ่ สงั คม 6) เป็ นสถานที่ให้บริการด้านท่ีอยู่อาศัยชั่วคราว หรือเป็ นแหล่ง เตรียมการสาหรบั ผสู้ งู อายทุ ่ีจะเขา้ สสู่ ถานสงเคราะห์ หนา้ 32
บทท่ี 2 การทบทวนวรรณกรรม อาจกลา่ วไดว้ ่า บริการดแู ลในเวลากลางวันสาหรบั ผสู้ งู อายนุ น้ั เป็ นประโยชน์ ต่อผสู้ งู อายุ และครอบครัวเป็ นอย่างมาก นอกจากเป็ นบริการที่มีผลกระทบต่อผสู้ งู อายนุ อ้ ย ท่ีสดุ แลว้ ยังเป็ นบริการที่ช่วยใหผ้ สู้ งู อายไุ ดต้ ิดต่อสมาคมกบั บคุ คลอื่นไดอ้ ีก สาหรับผสู้ งู อายุ ที่มีปัญหาความบกพร่องทางกาย หรือทางสมองบริการนี้ สามารถใหค้ วามช่วยเหลือได้ ส่วนผสู้ งู อายทุ ี่อย่ใู นสภาวะปกติแต่ตอ้ งการสังสรรคก์ ับวัยเดียวกัน สามารถไปใชบ้ ริการได้ เชน่ เดียวกนั ลักษณะกิจกรรมการดแู ลในเวลากลางวันสาหรับผสู้ งู อายุ ประกอบดว้ ย กจิ กรรมดา้ น การรกั ษาพยาบาลทวั่ ไป กจิ กรรมดา้ นการฟ้ื นฟูสมรรถภาพ ทงั้ ทางกายและจิตใจ การดแู ลเป็ นรายบคุ คล เชน่ การอาบนา้ ทาแผล ป้ อนอาหาร และยา การจดั กจิ กรรมนนั ทนาการ ต่างๆ ที่เหมาะสม และสอดคลอ้ งกับสภาพร่างกาย และบริการดา้ นการสงเคราะห์ช่วยเหลือ ในสิ่งที่ขาดแคลน รวมทั้งการให้คาปรึกษาและแนะนาต่างๆ โดยทัว่ ไป มักเป็ นกิจกรรม ที่จัดสาหรับผทู้ ่ีพึ่งตนเองไดน้ อ้ ย หรือเป็ นผสู้ งู อายทุ ี่อายคุ ่อนขา้ งมาก ส่วนผสู้ งู อายทุ ี่ไม่เขา้ ลกั ษณะดงั กลา่ วน้ี นยิ มที่จะไปใชบ้ ริการในศนู ยอ์ เนกประสงคส์ าหรบั ผสู้ งู อายุ 4.3.2 ศนู ยอ์ เนกประสงคส์ าหรบั ผสู้ งู อาย ุ (Multipurpose Senior Center) ความตอ้ งการที่สาคญั ประการหนึง่ ของผสู้ งู อายุ คือ การคงไวซ้ ึ่งความสมั พนั ธก์ บั บคุ คลอ่ืน ไม่ว่าจะเป็ นเพื่อนฝูงหรือบคุ คลในวัยเดียวกัน ที่มีความเขา้ ใจ และความตอ้ งการที่ ใกลเ้ คียงกนั การพบปุกบั บคุ คลในวัยเดียวกนั มีผลตอ่ ภาวะสขุ ภาพ ทัง้ กายและจิตของผสู้ งู อายุ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การยอมรับจากบคุ คลในกล่มุ เดียวกัน จะเป็ นเสมือนยาอายวุ ัฒนะสาหรับ ผสู้ งู อายุ ดว้ ยเหตนุ ้ี บริการที่จดั ขน้ึ เพ่ือตอบสนองความคงอย่ขู องสมั พันธภาพระหว่างผสู้ งู อายุ และบุคคลอื่น จึงไดถ้ กู จัดใหม้ ีขั้นในลักษณะศนู ย์อเนกประสงค์สาหรับผสู้ งู อายุ ซ่ึงหมายถึง สถานท่ีรวมสาหรับองค์การ ชมุ ชน และผสู้ งู อายุ ใชใ้ นการจัดบริการและกิจกรรมสาหรับ ผสู้ งู อายุ เป็ นสถานที่อานวยความสะดวกของชมุ ชน เพื่อใหบ้ ริการตา่ งๆ แกผ่ สู้ งู อายุ การจัดตง้ั ศนู ยอ์ เนกประสงคส์ าหรับผสู้ งู อายจุ ะเกิดผลดีตอ่ ผสู้ งู อายทุ ี่จะไดร้ บั การตอบสนองในดา้ นตา่ งๆ ซึ่งมผี เู้ สนอประโยชนข์ องศนู ยอ์ เนกประสงคท์ ่ีมตี อ่ ผสู้ งู อายุ ดงั นี้ 4.3.2.1 การท่ีผสู้ งู อายไุ ดเ้ ขา้ มาร่วมพบปะบคุ คลอื่นในศนู ย์อเนกประสงค์ จะทาใหเ้ กิดการมีปฏิสัมพันธ์ทางสังคม สรา้ งสรรค์ความใฝ่ รู้ และจะทาใหเ้ กิดการแสวงหา ความรตู้ า่ งๆ อย่เู สมอ เป็ นการสรา้ งการเรียนรตู้ ลอดชีวิต 4.3.2.2 ศนู ยอ์ เนกประสงคเ์ ป็ นแหล่งที่ผสู้ งู อายสุ ามารถแสวงหาความสนใจ ส่วนบุคคล สามารถทากิจกรรม ใฝ่ หาความรู้ สนทนาปราศรัยกับผอู้ ื่นไดอ้ ย่างอิสระตามที่ ตนเองตอ้ งการ ดงั นน้ั ศนู ยอ์ เนกประสงคส์ าหรบั ผสู้ งู อายจุ ะเป็ นแหลง่ ในการสนบั สนนุ ความเป็ น อิสระของบคุ คลไดเ้ ป็ นอย่างดี 4.3.2.3 จดุ มุ่งหมายสาคัญของการมีศนู ย์อเนกประสงค์ คือ การท่ีให้ ผสู้ งู อายไุ ดม้ ีส่วนร่วมในการบริหาร การดาเนินการ และการจัดกิจกรรมในศนู ยร์ ่วมกับเพ่ือน สมาชิกอื่นๆ และสมาชิกในชมุ ชน เป็ นการใชค้ วามรู้ ความสามารถและประสบการณ์ใหเ้ ป็ น ประโยชน์ รวมท้ังเป็ นการสรา้ งความตระหนักต่อตนเอง และสรา้ งความภาคภมู ิใจต่อการเป็ น ผสู้ งู อายทุ ่ีมีศักยภาพ มคี ณุ คา่ ในตนเอง และปฏิบตั ติ นสมศักดิ์ศรีแหง่ ความเป็ นมนษุ ยท์ ่ีมีคณุ คา่ 4.3.2.4 การร่วมกันสงั สรรคแ์ ละร่วมกิจกรรมกับบคุ คลอื่น ทาใหเ้ กิดการ เรียนรถู้ ึงปัญหาต่างๆ ที่เกิดขึ้นกับกล่มุ ของผสู้ งู อายุ กล่มุ บคุ คลอื่นและชมุ ชน ทาใหเ้ กิดการมี ปฏิสัมพันธ์ การร่วมกันแลกเปลี่ยนความคิดเห็นเพื่อแสวงหาทางออก เป็ นการเปิ ดโอกาสให้ หนา้ 33
บทที่ 2 การทบทวนวรรณกรรม ผสู้ งู อายมุ ีส่วนร่วมในการแกไ้ ขปัญหา และใชป้ ระสบการณ์ใหเ้ ป็ นประโยชน์ รวมทั้งอาจเป็ น แรงผลกั ดนั ใหเ้ ขา้ รว่ มเป็ นอาสาสมคั รอ่ืนๆ ในชมุ ชนไดด้ ว้ ย 4.3.2.5 เป็ นการสะสมความรแู้ ละประสบการณม์ าอย่มู ากมาย การเขา้ ส่วู ัย สงู อายสุ ่ิงเหล่านี้ คือ ภมู ิปัญญาของผสู้ งู อายทุ ่ีมีคณุ ค่า การมีศนู ยอ์ เนกประสงค์ จะเป็ นแหล่ง รวบรวมภมู ิปัญญา เป็ นสถานที่ๆ ผสู้ งู อายจุ ะไดม้ าอย่รู ่วมกัน อนรุ ักษแ์ ละถ่ายทอดภมู ิปัญญา ใหก้ บั คนร่นุ อ่ืนตอ่ ไป 4.3.2.6 การมีกิจกรรมท้ังทางร่างกายและสังคม ทาใหผ้ สู้ งู อายไุ ดร้ ับการ เสริมสรา้ งภาวะทางรา่ งกาย อารมณ์ และสตปิ ัญญา เพ่ือมงุ่ สกู่ ารมีคณุ ภาพชวี ิตที่ดี ลกั ษณะกิจกรรมในอเนกประสงคส์ าหรบั ผสู้ งู อาย ุ กิจกรรมที่จัดขึ้นในศนู ย์อเนกประสงคส์ าหรับผสู้ งู อายุ มักเป็ นกิจกรรมที่ เสริมสรา้ งความสัมพันธ์ของผสู้ งู อายกุ ับบุคคลอ่ืน ดังน้ัน กิจกรรมหลักสามารถแบ่งเป็ น 6 ลกั ษณะ ไดแ้ ก่ 1) กิจกรรมเก่ียวกับการสมาคม และนันทนาการ (Social and Recreational Programs) กิจกรรมน้ีมีวัตถปุ ระสงค์เพื่อเสนอโอกาสสาหรับการร่ืนเริง เพื่อความ สนกุ สนาน และสรา้ งสมั พันธภาพที่ดีตอ่ กนั สรา้ งการปรับตวั ใหเ้ ขา้ กับผอู้ ่ืน และสถานภาพทาง สงั คมท่ีเปลี่ยนแปลงไปของตนเอง และสรา้ งการพฒั นาบคุ ลกิ ภาพ และทกั ษะในการตดิ ตอ่ ส่ือสาร กบั ผอู้ ่ืน ภาพรวมกิจกรรมน้ี ม่งุ เนน้ เสริมสรา้ งการปรับตวั ท้ังทางสังคมและจิตใจแก่ผสู้ งู อายุ ลกั ษณะของกิจกรรมที่จัดข้นึ ไดแ้ ก่ การจัดงานรื่นเริงและฉลองในโอกาสวันสาคญั เช่น วันชาติ วันเฉลิมพระชนมพรรษา วันสาคญั ทางศาสนา และวันเกิดของสมาชิกสโมสร งานศิลปะต่างๆ เช่น งานวาด งานปั้น งานแกะสลกั การถ่ายภาพ และงานเย็บปัก ถักรอ้ ย เป็ นตน้ นอกจากนน้ั อาจมีการจดั กิจกรรมนนั ทนาการอ่ืนๆ เชน่ การลีลาศ การรอ้ งเพลง การเลน่ ดนตรี รวมทง้ั การ เลน่ กีฬาในรว่ มและเกมสต์ า่ งๆ บริการน้ี อาจรวมถึงบริการจดั รถรบั – สง่ ผสู้ งู อายุ ดว้ ย 2) กิจกรรมที่เก่ียวกบั การศึกษาและวัฒนธรรม (Education and Cultural Programs) กจิ กรรมนมี้ ีวตั ถปุ ระสงค์ ในการสง่ เสริมใหผ้ สู้ งู อายไุ ดเ้ ขา้ ใจถึงความสามารถ ในการเรียนรขู้ องตน ตลอดจนจดจา และเรียนรขู้ อ้ เท็จจริงท่ีสาคัญ ต่อการดาเนินชีวิตของ ผูส้ งู อายุในสังคมบางประการ ดังน้ัน ความหมายของกิจกรรมเพ่ือการศึกษาหมายถึง ความสามารถในการเรียนรู้ ความเขา้ ใจ การจดจา การแกไ้ ขปัญหาและการพฒั นาทกั ษะตา่ งๆ ของผสู้ งู อายุ กิจกรรมบางประการที่เป็ นส่วนหนึ่งของการศึกษรและวัฒนธรรม ไดแ้ ก่ การให้ ความรเู้ กี่ยวกบั ขอ้ มลู ขา่ วสารทางเศรษฐกิจ สงั คม การเมอื งและการปกครอบของประเทศ การ ใหค้ วามรเู้ ก่ียวกบั ผบู้ ริโภค ไดแ้ ก่ ขา่ วสารทางเศรษฐศาสตรบ์ ริโภค เป็ นตน้ กิจกรรมการศึกษา เพื่อการพัฒนาตนเอง เช่น การเรียนภาษาอังกฤษ คอมพิวเตอร์ การดแู ลตนเองเบ้ืองตน้ การ ฝึ กหัดการเป็ นผนู้ า และบทบาทในการมีส่วนร่วมในชมุ ชน การอ่าน การแลกเปลี่ยนความรแู้ ละ ทัศนะต่อวรรณกรรมต่างๆ รวมท้ัง กิจกรรมทัศนศึกษายังแหล่งประวัติศาสตร์ ศาสนาและ แหลง่ ท่องเท่ียวทวั่ ไป หนา้ 34
บทที่ 2 การทบทวนวรรณกรรม 3) กิจกรรมดา้ นสขุ ภาพอนามยั และโภชนาการ (Health Services and Nutrition Programs) กิจกรรมดา้ นสขุ ภาพอนามยั (Health Services) การใหบ้ ริการทางดา้ นสขุ ภาพ อนามยั มจี ดุ มงุ่ หมายที่สาคญั คือ การช่วยเหลือสมาชิกดแู ลสขุ ภาพของตนเอง ทงั้ ดา้ นร่างกาย และจิตใจใหอ้ ย่ใู นสภาพที่ดที ี่สดุ กิจกรรมในการใหบ้ ริการทางดา้ นสขุ ภาพอนามยั จะประกอบไปดว้ ย บริการตา่ งๆ ดงั น้ี 3.1) การบริการตรวจรักษาสขุ ภาพ เช่นการตรวจร่างกาย เบ้ืองตน้ การตรวจวัดความดัน เป็ นตน้ ซ่ึงในการใหบ้ ริการนี้ อาจจะจัดในรปู ของกล่มุ แพทย์ อาสาสมคั รเคล่ือนที่ ใหบ้ ริการตามชมุ ชนตา่ งๆ หรือการจดั กลมุ่ บคุ ลากรทางสาธารณสขุ ไปเย่ียม บา้ นเพื่อใหค้ าแนะนาในการรกั ษาสขุ ภาพ เป็ นตน้ 3.2) การใหค้ าปรึกษาแนะนา หรือการจัดกล่มุ อภิปรายเก่ียวกับ สขุ ภาพ เพ่ือสง่ เสริมใหผ้ สู้ งู อายเุ กดิ ความเขา้ ใจในตนเอง ทง้ั สภาพร่างกายและจิตใจ 3.3) การใหบ้ ริการดา้ นการป้ องกันและสง่ เสริมสขุ ภาพผสู้ งู อายุ เชน่ การสง่ เสริมทางดา้ นโภชนาการ การออกกาลงั กาย การกีฬา และการอนามยั 3.4) การจัดกิจกรรมพิเศษเพื่อผูส้ งู อายุ เช่น การให้บริการ ทางดา้ นกายภาพบาบัด โดยมีการอานวยความสะดวก เรื่องของอปุ กรณก์ ายภาพบาบัดต่างๆ และการใหบ้ ริการดา้ นอาชีวบาบัด เพื่อใหผ้ สู้ งู อายไุ ดใ้ ชเ้ วลาว่างใหเ้ ป็ นประโยชน์ และมีนกั อาชีว บาบดั คอยดแู ลใหค้ าแนะนาใหผ้ สู้ งู อายทุ างานอดิเรกตามท่ีตนถนดั และมีความสนใจ เชน่ การจดั สาน การป้ัน แกะสลัก การทาการฝี มือตา่ งๆ เพื่อเป็ นการผอ่ นคลายอารมณ์ และช่วยแกส้ ภาพ จิตใจที่บกพรอ่ ง และเพื่อกอ่ ใหเ้ กิดความเพลิดเพลิน รวมทง้ั เกดิ ความภมู ิใจในผลงานของตนเอง 3.5) การอบรมความรทู้ างดา้ นสขุ ภาพอนามยั ใหแ้ ก่บคุ ลากรทาง การแพทย์ บคุ คลทวั่ ไป ตลอดจนผสู้ งู อายเุ อง ใหม้ ีความรู้ ความชานาญเกี่ยวกบั บริการสขุ ภาพ ของผสู้ งู อายุ ทงั้ สขุ ภาพกายและสขุ ภาพจิต 4) กิจกรรมดา้ นโภชนาการ (Nutrition Programs) ในสงั คมปัจจบุ นั นี้ ผสู้ งู อายจุ านวนมากที่ขาดความรู้ ขาดเคร่ืองอานวยความ สะดวก และขาดความสามารถในการจัดซื้อหรือในการเตรียมอาหารเพ่ือตนเอง โดยกิจกรรม ดา้ นโภชนาการน้ีใหบ้ ริการแก่ผสู้ งู อายทุ ี่โดดเดี่ยว และเป็ นการประสานใหผ้ สู้ งู อายไุ ดร้ ับบริการ ดา้ นโภชนาการ ตามท่ีเขาตอ้ งการ ซ่ึงจดุ มุ่งหมายของบริการดา้ นโภชนาการน้ี เพื่อเป็ น หลักประกันว่า ผสู้ งู อายตุ อ้ งไดร้ ับอาหารที่ถกู สขุ ลักษณะ หรือตามหลักโภชนาการและเพื่อ ชว่ ยเหลือผทู้ ี่ไมแ่ ข็งแรง ไมส่ ามารถประกอบอาหารไดด้ ว้ ยตนเอง ในต่างประเทศ มีการใหบ้ ริการดา้ นโภชนาการสาหรับผสู้ งู อายหุ ลายแห่ง เชน่ ศนู ยก์ ลางวนั ผสู้ งู อายุ (Day Centers) ซ่ึงมีบริการอาหารกลางวันและเคร่ืองดื่มแกผ่ สู้ งู อายทุ ่ี เป็ นสมาชกิ หรือสโมสรอาสาสมคั ร (Voluntary Social Clubs) ใหบ้ ริการอาหารกลางวันแกส่ มาชิก หรือสโมสรที่ใหบ้ ริการอาหารกลางวัน (Luncheon Clubs) หมายถึง สโมสรที่จัดบริการอาหาร กลางวันแก่ผสู้ งู อายทุ ี่เกษียณแลว้ หรือคนพิการที่ไดล้ งทะเบียนไวก้ บั สโมสร ซึ่งผสู้ งู อายแุ ละคน พิการจะไปสโมสรนใ้ี นเวลากลางวัน และอาสาสมคั รคอยชว่ ยเหลือ หนา้ 35
บทที่ 2 การทบทวนวรรณกรรม 5) กิจกรรมที่ส่งเสริมความคิดสรา้ งสรรค์แก่ผ้สู งู อาย ุ ( Creative Thinking Program) การส่งเสริมใหเ้ กิดความคิดสรา้ งสรรค์ข้ึนในวัยผูส้ งู อายุนั้น เป็ นส่ิงท่ีมี ประโยชนต์ อ่ ผสู้ งู อายเุ ป็ นอย่างมาก เนอื่ งจากผสู้ งู อายสุ ว่ นใหญ่เป็ นผทู้ ่ีมีอาการเจ็บป่ วยทางกาย ทางใจ ทพุ พลภาพ การสญู เสียสถานภาพทางสงั คม และเศรษฐกิจตอ้ งพ่ึงพาผอู้ ื่นอย่ตู ลอดเวลา ดังนนั้ การสรา้ งความรสู้ ึกว่าตนเองเป็ นผมู้ ีคณุ ค่า ยังสามารถกระทาการบางอย่างไดด้ ว้ ย ตนเองอย่นู ้ัน จะเป็ นส่ิงท่ีเหมาะสมและมีประโยชน์ การแสดงออกยังความคิดสรา้ งสรรค์น้ัน สามารถกระทาไดห้ ลายวิธี แต่จากงานวิจัยหลายเร่ือง พบว่า ในกล่มุ ผสู้ งู อายนุ ้ัน หากได้ สรา้ งสรรค์งานศิลปะต่างๆ แลว้ จะช่วยให้ผูส้ งู อายุเกิดความภมู ิใจในตนเองว่ามีกาลัง มี ความสามารถท่ีจะทาสง่ิ ตา่ งๆ ได้ และยงั เป็ นผทู้ ่ีมีคณุ ประโยชนต์ อ่ ผอู้ ื่นอยู่ ลักษณะกิจกรรมเพื่อส่งเสริมความคิดสร้างสรรค์ในวัยสงู อายุมีหลาย ประการ ไดแ้ ก่ 5.1) การเขียน (Writing) เป็ นวิธีการหนึ่งที่ทาใหผ้ สู้ งู อายเุ กิด ความคิดสรา้ งสรรค์ การเขียนโดยทัว่ ไป มักเนน้ ในการเขียนตวั อักษรรปู แบบต่างๆ ที่ทาให้ ผสู้ งู อายไุ ดฝ้ ึ กหัดบังคับมือ สายตา ขีดเขียนตวั อักษรตามความคิดของตน ซึ่งการเขียนตัว อักษรไทยน้ัน สามารถเขียนไดห้ ลายรปู แบบ เป็ นตัวประดิษฐล์ ากหาง หรือตัวคลา้ ยอักษร โบราณ ลว้ นแตท่ าใหผ้ สู้ งู อายไุ ดฝ้ ึ กหัดบังคับประสาทของตนเองท้ังสิ้น นอกจากนนั้ การเขียน อาจรวมท้ังการเขียนจดหมาย การเขียนโคลกลอน การเขียนอัตชีวประวัติ การเขียนบทความ ท่องเที่ยว เร่ืองสน้ั และนวนิยาย ซึ่งจากการเขียนจะช่วยใหผ้ สู้ งู อายไุ ดใ้ ชป้ ระสบการณท์ ่ีผา่ นมา ระลึกถึงความทรงจาในอดีต และใหค้ วามในใจกบั ส่ิงรอบๆ ตวั เพื่อนามาใชเ้ ป็ นแหล่งทรัพยากรและ วตั ถดุ ิบในการเขยี น 5.2) งานศิลปะ (Arts) เช่น การวาดรปู การระบายสี งานหล่อ งานปั้น งานประดษิ ฐ์ งานศิลปะ งานเซรามิค เป็ นตน้ การทางานศิลปะจะทาใหผ้ สู้ งู อายไุ ดร้ ะบาย และส่ือสารความรสู้ ึกต่างๆ ออกมา นอกจากนั้นบางคร้ังศิลปะเหล่านี้สามารถขาย และเป็ น รายไดใ้ หแ้ กผ่ สู้ งู อายไุ ดอ้ ีกดว้ ย 5.3) ดนตรี (Music) การใชด้ นตรีเพื่อการบาบดั รกั ษาเป็ นวิธีการ หน่ึงที่มีประสิทธิภาพ กิจกรรมเก่ียวกบั การใชด้ นตรี ไดแ้ ก่ การรอ้ งเพลง การเคาะเทา้ การตบ มอื การเตน้ รา หรือโยกตวั และเคลื่อนไหวสว่ นตา่ งๆ ของร่างกาย การเขียนเนื้อรอ้ งหรือทานอง เพลง การเล่นเคร่ืองดนตรีร่วมกบั บคุ คลอื่น ฯลฯ จะสรา้ งความรสู้ ึกผ่อนคลายไดใ้ ชค้ วามคิด จินตนาการท่ีสรา้ งสรรค์ เพราะดนตรีจะกลา่ วถึงความนมุ่ นวลของอารมณ์ เช่น อารมณร์ ัก ท่ีจะ ช่วยใหผ้ สู้ งู อายไุ ดเ้ กิดกาลงั ใจ สามารถเผชิญ และตอ่ สกู้ บั ความรสู้ ึกโดดเดี่ยว ความรสู้ ึกกดดนั จากการท่ีตอ้ งออกจากงาน หรือการที่อย่ใู นวัยที่เขา้ ใกลค้ วามตาย นอกจากนี้ ดนตรีจะเป็ น เคร่ืองมือสาคญั ที่กระตนุ้ ใหผ้ สู้ งู อายไุ ดร้ าลึกถึงความหลงั ปลอบใจ บาบัดรักษา ช่วยใหม้ ีการ ปฏิสมั พนั ธท์ ่ีดีขนึ้ ระหว่างสมาชิก มีการตดิ ตอ่ สอ่ื สารระหว่างกนั ท่ีดขี ้ึน ทาใหผ้ สู้ งู อายมุ ีสขุ ภาพดี ขึ้น ตลอดจนปรับปรงุ ดา้ นการหายใจ การไหลเวียนโลหิต ระบบประสาท หลอดเสียง และการ เคล่ือนไหว 5.4) การเล่นละคร (Dramatic) เป็ นการใหผ้ สู้ งู อายไุ ดเ้ ขา้ ร่วม แสดงบทบาทตา่ งๆ ในเร่ืองที่ไดเ้ ตรียมตวั และไมไ่ ดเ้ ตรียมตวั ซ่ึงการแสดงละครจะเป็ นส่วนหนึ่งที่ จะทอ้ นกลบั ใหเ้ ห็นถึงความวิตกกงั วล ความเครียด อารมณข์ นั ที่แสดงออกมา รปู แบบของการ หนา้ 36
บทที่ 2 การทบทวนวรรณกรรม เล่นละควรมีความแตกต่างและหลากหลายมาก เช่น การเป็ นผเู้ ล่าเร่ืองจากความทรงจา การเล่าเร่ืองจากหนงั สือ การเล่นละครเวที ละครวิทยุ นวนิยาย ห่นุ กระบอก ละครธรรมะ และ ละครจากชาดก เป็ นตน้ 5.5) การรา และเตน้ รา การราและเตน้ รามีความสอดคลอ้ งกันกบั การดนตรี การราและเตน้ ราเป็ นการเคล่ือนไหวตามจังหวะดนตรี ซ่ึงนบั ไดว้ ่ามีความเหมาะสม สาหรับผสู้ งู อายใุ นชมุ ชน และท่ีอย่ใู นสถาบันการดแู ลต่างๆ การรา และเตน้ ราจะมีประโยชนต์ ่อ สขุ ภาพกาย เชน่ ช่วยใหร้ ่ายกายเกิดการเคล่ือนไว ซึ่งเป็ นการออกกาลงั กายท่ีดีอีกวิธีหน่งึ ช่วย ควบคมุ นา้ หนัก ทาใหร้ ะบบหมนุ เวียนของโลหิตดีขึ้น ช่วยใหน้ อนหลับ และเสริมสรา้ งความ เขม้ แขง็ ของรา่ งกาย นอกจากนน้ั ยังมีประโยชนต์ อ่ สขุ ภาพจิต ไดแ้ ก่ เสริมสรา้ งความมนั่ ใจใหแ้ ก่ ผสู้ งู อายทุ าใหม้ ีความจาท่ีดขี น้ึ ลดความเครียด สรา้ งความรสู้ ึกผ่อนคลาย ตลอดจนเป็ นการเขา้ ร่วมสังคมกบั บคุ คลอ่ืนๆ ทาใหผ้ สู้ งู อายไุ ดร้ ับสมั ผัสและไดส้ มั ผัสผสู้ งู ผอู้ ื่น จะช่วยในการสรา้ ง ความเข้าใจเห็นอกเห็นใจ และเป็ นกาลังใจที่ดีต่อกัน และนอกจากนั้น ยังช่วยอนุรักษ์ ศิลปวฒั นธรรมไทยไวด้ ว้ ย 6. กิจกรรมดา้ นสงั คมสงเคราะห์ (Social Work Services Program) การใหบ้ ริการดา้ นสังคมสงเคราะห์ เป็ นความรับผิดชอบโดยตรงของนัก สงั คมสงเคราะห์ ท้ังบริการเฉพาะราย (Case Work) และบริการเป็ นกล่มุ (Group Work) การ ใหบ้ ริการดา้ นนเ้ี นน้ เร่ืองการพบปะกนั ทางสงั คม การตอบสนองตอ่ ความตอ้ งการทางดา้ นจิตใจ ของผสู้ งู อายุ และการใหค้ าปรึกษาแก่ผสู้ งู อายทุ ่ีตกอย่ใู นความทกุ ข์ และปัญหาในการดาเนิน ชีวิตประจาวัน รวมทั้งการประเมิน วินจิ ฉัยสภาพปัญหา เพื่อตดั สินใจตอ่ บริการที่ผสู้ งู อายคุ วร ไดร้ ับและส่งตอ่ ไปรับบริการยังแหล่งอ่ืน สาหรับการใหบ้ ริการสังคมสงเคราะหโ์ ดยใชก้ ล่มุ นกั สังคมสงเคราะหจ์ ะทาหนา้ ท่ีเป็ นผนู้ ากล่มุ ใชก้ ิจกรรม เพ่ือแกไ้ ขและพัฒนาผสู้ งู อายุ การช่วยให้ เกิดการปรับตัวสาหรับผสู้ งู อายทุ ี่เขา้ กล่มุ หรือเขา้ รับบริการท่ีศนู ย์เป็ นครั้งแรก รวมท้ังทา หนา้ ท่ีในการประสานแหลง่ บริการตา่ งๆ ดว้ ย 4.3.3 ชมรมผสู้ งู อาย ุ (Senior Citizen Club) ชมรมผู้สูงอายุ เป็ นกิจกรรมท่ีแตกต่างจากสโมสรและชมรมที่กล่าวมาน้ี เป็ นกิจกรรมที่จัดข้ึนโดยชมุ ชนและองค์กร เพ่ือใหบ้ ริการแก่ผสู้ งู อายโุ ดยชมุ ชนมีส่วนร่วม แต่ชมรมผู้สูงอา ยุเป็ นกิจกรรมท่ี จัดข้ึนจากการริ เริ่ม และก่อตั้งโดยผู้สูงอา ยุเอง (บรรลุ ศิริพานิช และคณะ, 2539: 19 อา้ งถึงในศศิพัฒน์ ยอดเพชร, 2549: 170-171) ให้ความหมายชมรมผู้สูงอายุว่า หมายถึง กลุ่มผูส้ ูงอายุท่ีมีจาน วนตั้งแต่ 20 คนข้ึนไป มารวมตัวกัน โดยมีวัตถปุ ระสงค์ และแนวคิดร่วมกันในการพัฒนาตนเอง ทั้งในดา้ นสขุ ภาพ อนามัย โภชนาการ การศึกษา วัฒนธรรม และการศึกษาหลักธรรมะในพทุ ธศาสนา รวมทั้ง ร่วมกนั พัฒนาสังคมและประเทศชาติในท่ีสดุ ดว้ ย โดยมีจดุ ม่งุ หมายเพื่อประโยชนแ์ ก่ผสู้ งู อายทุ ่ี เป็ นสมาชิกของชมรมเป็ นอันดับแรก และหากเป็ นไปไดก้ ็รวมถึงผสู้ งู อายอุ ่ืนๆ และสังคมโดย สว่ นรวมดวั ย ลกั ษณะของกิจกรรมในชมรมผสู้ งู อายมุ ีแตกตา่ งกนั โดยในตา่ งประเทศอาจรวมอยู่ ในสโมสรผสู้ งู อายุ หรือศนู ยบ์ ริการเพื่อผสู้ งู อายุ ท้ังกิจกรรมและสถานที่ ในประเทศไทยชมรม ผสู้ งู อายสุ ว่ นใหญ่มีท่ีตง้ั ในสถานท่ีราชการ ไดแ้ ก่ โรงพยาบาล โรงเรียน ที่ว่าการอาเภอ และอ่ืนๆ นอกน้ันจัดต้ังที่วัดหรือบา้ นของสมาชิกเอง การดาเนินกิจกรรมของชมรมท่ีจัดขึ้นเป็ นประจา และบ่อยท่ีสดุ คือ กิจกรรมดา้ นการศาสนา รองลงมาคือ กิจกรรมด้านฌาปนกิจ กิจกรรม หนา้ 37
บทที่ 2 การทบทวนวรรณกรรม ดา้ นการออกกาลงั กายและการตรวจสขุ ภาพ อย่างไรก็ตาม กิจกรรมที่กลา่ วมามไิ ดถ้ กู จดั ใหม้ ีขึ้น ทกุ วันแตจ่ ัดเป็ นคร้ังคราว อาจจะทกุ เดือน หรือทกุ วาระโอกาสก็ได้ โดยมีวัตถปุ ระสงคท์ ี่ใหเ้ กิด ประโยชนต์ อ่ ผสู้ งู อายทุ ่ีเป็ นสมาชกิ 4.3.4 บรกิ ารดแู ลจากเพ่ือนบา้ น (Neighborhood care) แนวความคดิ การดแู ลจากเพื่อนบา้ นพฒั นามาจากทฤษฎีโครงสรา้ งการหนา้ ที่ ซ่ึงให้ ความสาคัญกับการทาหนา้ ที่ของบคุ คล และสถาบันในชมุ ชนนัน้ แต่ละชมุ ชนย่อมีคณุ ลักษณะ เฉพาะตวั และต่างมีหนา้ ที่ตอ่ สมาชิกในชมุ ชนของตนแตกตา่ งกัน วอเรน และจิล์ (Warren and Jill,1985 อา้ งถึงในศศิพฒั น์ ยอดเพชร, 2549: 171) ไดร้ ะบถุ ึงการประยกุ ตแ์ นวคิดความเป็ น เพื่อนบา้ น ในงานบริการผสู้ งู อายวุ ่า เพื่อนบา้ นมีสมั พันธภาพท่ีใกลช้ ิด มนั่ คงและเจริญงอกงาม ซ่ึงเป็ นรากฐานของการเกื้อกลู ซ่ึงกันและกนั ดังนน้ั จึงสามารถจัดบริการสาหรับผสู้ งู อายุ โดย ผา่ นเพ่ือนบา้ นได้ เม่ือพิจารณาในระบบของเครือขา่ ยทางสงั คมแลว้ ความเป็ นเพื่อบา้ นเป็ นระบบการ เกื้อกลู กันของผตู้ นในชมุ ชน และเป็ นเครือข่ายทางสังคมของกล่มุ คนที่อย่อู าศัยส่ิงแวดลอ้ ม เดียวกนั ท่ีจะก่อใหเ้ กิดการมีสว่ นร่วมในการแกไ้ ขปัญหาต่างๆ ที่เกิดขึ้นไดด้ ี นิยามของบริการ ดแู ลจากเพื่อนบา้ น จึงหมายถึง บริการต่างๆ ท่ีบคุ คลไดร้ ับจากเครือข่ายอย่างไม่เป็ นทางการ ของชมุ ชน อันเกิดในกล่มุ คนที่มีลักษณะ ค่านิยม ผลประโยชน์ รปู แบบการดาเนินชีวิตที่ คลา้ ยคลึงกนั มคี วามสมั พนั ธท์ างครอบครัว เครือญาติ หรือมีความคนุ้ เคยกนั จนเกิดเป็ นความ มีนา้ ใจ และความสมคั รใจในการช่วยเก้ือกลู และพ่ึงพาอาศัยกนั ได้ วัตถปุ ระสงคข์ องบริการดแู ล จากเพื่อนบา้ น ประกอบดว้ ย 4.3.4.1 เพ่ือแลกเปล่ียนสัมพันธภาพท่ีดีต่อกัน ระหว่างผูท้ ่ีอย่ใู นชมุ ชน เดียวกนั หรือมคี วามใกลช้ ิดกนั 4.3.4.2 เพื่อใหเ้ กิดการช่วยเหลือเก้ือกลู กัน ท้ังในยามปกติและยามฉกุ เฉิน โดยเฉพาะผทู้ ี่ขาดเครือขา่ ยทางครอบครวั และเครือญาติ 4.3.4.3 เพ่ือใหค้ วามใกลช้ ิดเขา้ ถึงปัญหา และสถานการณ์ท่ีเกิดขึ้นไดอ้ ย่าง รวดเร็วกอ่ นการชว่ ยเหลอื จากแหลง่ อ่ืน ลกั ษณะกจิ กรรมท่ีจดั ขน้ึ ในบริการดแู ลจากเพ่ือนบา้ นไดแ้ ก่ การเย่ียมเยียนตามบา้ น (Home Visit) การจัดหาอาหารและส่งอาหาร การเป็ นเพื่อนคยุ การอ่านหนงั สือใหผ้ สู้ งู อายฟุ ัง การใหค้ าปรึกษาต่างๆ รวมถึงบริการดา้ นพาหนะดว้ ย อย่างไรก็ตามในประเทศไทยบริการ รปู แบบนมี้ ีลกั ษณะไม่เป็ นทางการแตค่ วามที่คนไทยมีนา้ ใจไม่ตรี เกื้อกลู ซ่ึงกนั และกนั ผสู้ งู อายทุ ่ี ประสบปัญหา เช่น ขาดผดู้ แู ลหรือขาดรายไดท้ ่ีพอเพียงในการดารงชีพ เพ่ือนบา้ นและคนใน ชมุ ชนจะเขา้ ไปใหค้ วามชว่ ยเหลือโดยมิไดร้ อ้ งขออย่แู ลว้ หากเกินความสามารถ ผสู้ งู อายเุ หล่านน้ั จะถกู สง่ ตอ่ ไปยงั บริการของรฐั ตอ่ ไป การนาบริการชนดิ นม้ี าใช้ มกั เกิดขอ้ จากดั ในเร่ืองการจดั การ หากมีการจัดการท่ีไม่ เขม้ แข็ง ทาใหร้ ะบบการเก้ือกลู มีความแข็งแกร่งนอ้ ย แตห่ ากดาเนนิ การไดบ้ ริการตามแนวคิดน้ี จะช่วยผดงุ รักษา และเสริมสรา้ งระบบของชมุ ชนใหท้ าหนา้ ที่อย่างมีประสิทธิภาพมากย่ิงขึ้น ใน รปู ขององคก์ รประชาชนท่ีเป็ นศนู ย์กลางใหค้ วามช่วยเหลือสมาชิกร่วมกันแกไ้ ขปัญหาต่างๆ ที่เกิดขนึ้ และจดั บริการสงั คมดา้ นตา่ งๆ เพื่อประโยชนแ์ กส่ มาชิกในชมุ ชนซ่ึงรวมถึงผอู้ าวโุ สดว้ ย หนา้ 38
Search
Read the Text Version
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40
- 41
- 42
- 43
- 44
- 45
- 46
- 47
- 48
- 49
- 50
- 51
- 52
- 53
- 54
- 55
- 56
- 57
- 58
- 59
- 60
- 61
- 62
- 63
- 64
- 65
- 66
- 67
- 68
- 69
- 70
- 71
- 72
- 73
- 74
- 75
- 76
- 77
- 78
- 79
- 80
- 81
- 82
- 83
- 84
- 85
- 86
- 87
- 88
- 89
- 90
- 91
- 92
- 93
- 94
- 95
- 96
- 97
- 98
- 99
- 100
- 101
- 102
- 103
- 104
- 105
- 106
- 107
- 108
- 109
- 110
- 111
- 112
- 113
- 114
- 115
- 116
- 117
- 118
- 119
- 120
- 121
- 122
- 123
- 124
- 125
- 126
- 127
- 128
- 129
- 130
- 131
- 132
- 133
- 134
- 135
- 136
- 137
- 138
- 139
- 140
- 141
- 142
- 143
- 144
- 145
- 146
- 147
- 148
- 149
- 150
- 151
- 152
- 153
- 154
- 155
- 156
- 157
- 158
- 159
- 160
- 161
- 162
- 163
- 164
- 165
- 166
- 167
- 168
- 169
- 170
- 171
- 172
- 173
- 174
- 175
- 176
- 177
- 178
- 179
- 180
- 181
- 182
- 183
- 184
- 185
- 186
- 187
- 188
- 189
- 190
- 191
- 192
- 193
- 194
- 195
- 196
- 197
- 198
- 199
- 200
- 201
- 202
- 203
- 204
- 205
- 206
- 207
- 208
- 209
- 210
- 211
- 212
- 213
- 214
- 215
- 216
- 217
- 218
- 219
- 220
- 221
- 222
- 223
- 224
- 225
- 226
- 227
- 228
- 229
- 230
- 231
- 232
- 233
- 234
- 235
- 236
- 237
- 238
- 239
- 240
- 241
- 242
- 243
- 244
- 245
- 246
- 247
- 248
- 249
- 250
- 251
- 252
- 253
- 254
- 255
- 256
- 257
- 258
- 259
- 260
- 261
- 262
- 263
- 264
- 265
- 266
- 267
- 268
- 269
- 270
- 271
- 272
- 273
- 274
- 275
- 276
- 277
- 278
- 279
- 280
