ວິຊາ​ເຄມີ​ສິ່ງ​ແວດ​ລ້ອມ ​ໃໝ່ 2017-2018 ເຄ​ມີ​ປີ 4

ການກະຈາຍຂອງທາດເຄມຈະສາພນັ ກນັ ເປັນຄ່ິ ູ ແລະຕ່ິ ເນ່ິ ອງກນັ ໂດຍອາດແທນຄິ່ າຄວາມເຂມັ້ ຂຸ ນ້ ຂອງທາດເຄມໃນອາກາດ, ນາ້ ແລະຂອງແຂງໃນດນີິ ແລວ້ ໄດຄ້ ວາມສາພນັ ດິ່ ງັ ນ:້ Atmosphere (CA) Soil solids (Cs) Pore water (Cw) ການເຄ່ິ ອນທິ່ ຂອງທາດເຄມສິ່ ູນາ້ ໃຕດ້ ນິີ ຈະອາໄສການພາ ແລະ ເຄ່ິ ອນທິ່ ໂດຍເຟສຂອງນາ້ ສ່ິ ວນຂະ ບວນການພາມວນສານຂອງສ່ິ ວນອິ່ ນຈະເກດເມິ່ ອມນາ້ ຈາກຝົນພດັ ພາທາດປົນເປອ້ ນທິ່ ລະລາຍຢິ່ ູຫອຼ ະນຸ ພາກມວນສານໃນນາ້ . ກ. ຂະບວນການແພິ່ ລະຫວິ່ າງດນີິ /ນາ້ ທາດເຄມທ່ິ ບິ່ ລະລາຍໃນນາ້ ເມິ່ ອຢ່ິ ູໃນລະບບົ ດນີິ /ນາ້ ຈະເຖງີິ ຈດຸ ສມົ ດຸນໂດຍການເຄິ່ ອນທິ່ ຂອງໂມເລກຸນລະຫວ່ິ າງສອງເຟສໃນກລະນຄວາມເຂມັ້ ຂຸນ້ ຂອງທາດໃນຂອງແຂງ ທິ່ ເປັນດນິີ (Cs) ແລະໃນຊ່ິ ອງຂອງນາ້ ໃນດນີິ (Cw) ຈະມຄ່ິ າຄງົ ທ່ິ ຖາ້ ຂຽນສມົ ຜນົ ການໃນຮູບ KD = Cs/Cw ໂດຍ Kbຄຄິ່ າສາປະສດິີ ການກະຈາຍຂອງທາດໃນຊນັ້ ຂອງແຂງໃນດນິີ /ນາ້ ໃນດນິີ ຊິ່ ງຶ ຈະຫາຄິ່ າຈາກ ຄວາມຊນັ ລະຫວ່ິ າງຄວາມເຂມັ້ ຂຸນ້ ທງັ ຊນັ້ ຂອງທງັ ສອງສະຖານະແລະເນ່ິ ອງຈາກທາດອງົ ຄະທາດໃນດນິີ ມ ຄວາມສາມາດໃນການດູດຊບັ ທາດເຄມທິ່ ມກັ ລະລາຍໃນໄຂມນັ ດິ່ ງັ ນນັ້ ຈະໄດສ້ ມົ ຜນົ Koc = Csoc/Cw ໂດຍ Kocຄສາປະສດີິ ໃນການກະຈາຍທາດໃນຊນັ້ ທາດອງົ ຄະທາດກາກບອນ (Csoc)/ຊນັ້ ນາ້ (Cw) ຊ່ິ ງຶ ຈະຫາຄ່ິ າຈາກຄິ່ າຄວາມຊນັ ຂອງກຣາບຄວາມເຂມັ້ ຂຸ ນ້ ຂອງທາດໃນທງັ 2 ຊນັ້ ດ່ິ ງັ ສະແດງຄ່ິ າ KDແລະ Koc ໃນຮູບ 7 ຈ່ິ ງຶ ພບົ ວ່ິ າຄວາມສາພນັ ຂອງກຣາບໄດຄ້ ິ່ າ Kocເປັນ regression line ທ່ິ ດກວິ່ າ KDຖາ້ ການດົ ໃຫ ້ focເປັນຄ່ິ າfraction ຂອງທາດອງົ ຄະທາດກາກບອນຖາ້ ມຄ່ິ າເທ່ິ າົ ກບັ 1 ສະແດງວິ່ າເທ່ິ າົ ກບັ 100 % ຂອງທາດ ອງົ ຄະທາດກາກບອນດ່ິ ງັ ນນັ້ ຄວາມສາພນັ ອ່ິ ນທິ່ ຂຽນໄດ້ ດ່ິ ງັ ນນັ້ CSOC = CS/fOC KOC=CS/fOCCw ນນັ້ ແມ່ິ ນ KOC = KD/fOC ແລະ KD=KOC 101

ຮູບທ14: ຜນົ ການທດົ ລອງການກະຈາຍຂອງທາດທິ່ ຊິ່ ອງນາ້ ມນັ ໃນລະບບົ ດນີິ /ນາ້ ຖາ້ ການດົ ໃຫຄ້ ່ິ າຄງົ ທິ່ x ເປັນ proportionality constant ແລະ a ຄ nonlinearity conatant ແລະພບົ ວິ່ າອກົ ຕາໂນນ (octanol) ມຄຸນລກັ ສະນະຄາ້ ຍຄກບັ ທາດອງົ ຄະທາດກາກບອນດິ່ ງັ ນ:້ KOC = xKowa ດິ່ ງັ ນນັ້ ໝາຍຄວາມວິ່ າຖາ້ ແທນຄ່ິ າKOCໃນສມົ ຜນົ KDຈະໄດວ້ ່ິ າ KD= xKowafOC ນນັ້ ສະແດງວິ່ າຄິ່ າ KOC ຈະຄານວນໄດຈ້ າກ KOWຂອງທາດທ່ິ ເຮາົ ສນົ ໃຈສມົ ຜນົ ໄພຣກີິ ລັ ຢ່ິ າງງິ່າຍຂອງຄວາມ ສາພນັ ນຄ້ KOC = 0.66Kow1.03 ນນັ້ ຄຄິ່ າຄງົ ທ່ິ x = 0.66 ແລະຄິ່ າຄງົ ທິ່ a = 1.03 ຖາ້ take log ທງັ 2 ຂາ້ ງຈະໄດວ້ ່ິ າ LogKOC=1.03 logKOW-0.18 ຈາກສມົ ຜນົ ນຈ້ ະສາມາດຊອກຫາຄ່ິ າKOCແລະlogKOWຂອງທາດໄດດ້ ່ິ ງັ ຕວົ ຢິ່ າງໃນຕາຕາລາງ 4 ດ່ິ ງັ ນນັ້ ຄິ່ າ KDກຈະສາມາດຄານວນໄດໂ້ ດຍໃຊຄ້ ິ່ າKOWຂອງທາດປະສມົ ແລະປະລມີິ ານທາດອງົ ຄະທາດກາກບອນໃນ ດນີິ . ຕາຕາລາງ7: The KOC Values for Some Compounds Calculate from the KOC Value Compound KOW logKOW KOC logKOC Diazinon 8.000 3.18 5.600 3.75 Dieldrin Tetrachlorophenol 21.000 4.32 19.000 4.27 Hexachlorobenzene 174.000 5.24 165.000 5.22 204.000 5.31 195.000 5.29 ຕວົ ຢິ່ າງເຊິ່ ນັ : ດນິີ ທິ່ ມທາດອງົ ຄະທາດກາກບອນ 2% (fOC= 0.02) ຈະມຄິ່ າKD= xfOCKowa X=0.06, a=1.03 ແລະfOC = 0.02, KOW =8.000 102

KD = 0.66 x 0.02 x 8.0001.03 = 112 ແລະຖາ້ fOC = 0.04 ຄ່ິ າKDຂອງ diazinon ຈະເທ່ິ າົ ກບັ 224 ຄ່ິ າKowແລະKOCຍງັ ໃຊເ້ ປັນຄ່ິ າທິ່ ຈະບອກເຖງີິ ພດຶ ຕກິີ າຂອງພວກທາດອງົ ຄະທາດໃນດນີິ ໄດໂ້ ດຍ ສະເພາະການດດູ ຊບັ ດ່ິ ງັ ສະແດງໃນຕາຕາລາງທ 10.5. ຕາຕາລາງທ8ສມົ ບດັ ແລະພກຶ ຕກີິ າໃນດນິີ ຂອງທາດເຄມບາງຊະນດີິ compound logKOW Water logKOC t1 (days) MIb Diquat - VP (mm) Solubility Higly 2 (mgL-1) sorbed -- To clay - 700.000 Higly sorbed 50-70 Glyphosate -1.7 1200 To clay -- 2.0 1-8.0 Atrazine 2.75 30 3.3 3-7 3x107 -5.4 Malation 2.36 4.8 700-6000 4x10-5 -2.2 DDT 6.2 143 4.0 175-1100 2x10-7 -9.2 Dieldrin 4.3 0.0032 3.5 4-22 1x107 -7.8 Touluene 2.69 0.17 5.5 57-490 3.16 Benzo (a)pyrene 6.0 3.3 5-16 10 - 2.24 515 - 3.9 Benzene 0.004 16.40 76 ໂດຍພຈີິ າລະນາຈາກຄ່ິ າKowຈາກຕາຕາລາງຈະເຫນັ ໄດວ້ ິ່ າDDT, dieldrinແລະ benzo(a) pyrene ຈະດດູ ຊບັ ຢ່ິ າງດເທງິີ ດນີິ ສິ່ ວນຄ່ິ າKOCຂອງDDT dieldrin ແລະbenzo(a) pyreneເທິ່ າົ ກບັ 63,000, 10,000 ແລະ 32,000 ຕາມລາດບັ ນນັ້ ຄພວກນຈ້ ະດູດຊບັ ເທງີິ ດນິີ ໄດດ້ ແຕ່ິ ຖາ້ ພຈີິ າລະນາຄຸນລກັ ສະນະການລະລາຍໃນນາ້ ຈະມຄ່ິ ານອ້ ຍກວິ່ າ o.16 mgL-1ແລະເປັນທາດບິ່ ມຂວົ້ ທງັ ລະລາຍໃນໄຂມນັ ດ່ິ ງັ ນນັ້ ທາດເຫິ່ າຼົ ນຈ້ ະບິ່ ສາມາດຖກຈບັ ດວ້ ຍດນິີ ທ່ິ ມສິ່ ວນປະກອບຂອງດນິີ ໜຽວເລຍ (ຊິ່ ງຶ ກງົ ກນັ ຂາ້ ມກບັ Diquat ແລະ Glyphosate) ແຕ່ິ ຈະດູດຊບັ ຢິ່ າງດໃນສ່ິ ວນຂອງດນີິ ທ່ິ ມກັ ໄຂມນັ (lipophilic)ຄທາດຮວມດັ ໃນດນີິ ຊ່ິ ງຶ ສະຫຸຼບໄດວ້ ິ່ າດນິີ ໜຽວມກັ ບ່ິ ອນທ່ິ ດດູ ຊບັ ພວກທາດອງົ ຄະທາດທ່ິ ມຂວົ້ ແລະພບົ ວິ່ າຍງັ ດູດຊບັ ພວກອອງົ ຂອງໂລຫະແລະທາດອງົ ຄະທາດທິ່ ມໄຟຟາ້ ບນັ ຈບຸ ວກ. ສ່ິ ວນທາດຮວມດັ ໃນດນີິ ມກິ່ ຸມຂອງທາດທິ່ ມກັ ໄຂ ມນັ ໂດຍທາມະຊາດແລວ້ ດິ່ ງັ ນນັ້ ຈ່ິ ງຶ ດູດຊບັ ພວກທິ່ ບ່ິ ມກັ ນາ້ ເຊ່ິ ນັ : DDT ແລະ ກິ່ ຸມດຽວກນັ ໄດດ້ . ຈາກຕາຕາລາງນພ້ ບົ ວິ່ າການຫາຍໄປຂອງດນີິ ໂດຍການກາຍເປັນອາຍກຈະປະມານໄດຈ້ າກຄ່ິ າເຄິ່ ງິີ ຊ ວດີິ (half life, t1 ) ຊ່ິ ງຶ ຄານວນໄດຈ້ າກ 2 t1  1.58x108 Koc .S  ວນັ  P  2 S ໝາຍເຖງິີ aqueous solubility (mg L-1) 103

P ໝາຍເຖງີິ vapour pressure ການວດັ ຄິ່ າຄວາມເຂມັ້ ຂຸນ້ ທ່ິ ຫຸຼດລງົ ຂອງທາດມນົ ລະພດິີ ໃນດນີິ ໂດຍຂະບວນການຊະລະລາບກາຍ ເປັນອາຍຈະຄານວນໄດຈ້ າກຄ່ິ າ MI (soil mobility index) ຄານວນຈາກ MI   SV  long K    S = water solubility (mg L-1) V= ຄວາມດນັ ອາຍຢ່ິ ູທ່ິ ອຸນຫະພູມສິ່ ງິີ ແວດລອ້ ມອອ້ ມໆ (mm) ໂດຍຕວົ ເລກຂອງຄ່ິ າ MI ຈະບອກພດຶ ຕກິີ າໃນການເຄິ່ ອນທິ່ ຂອງທາດວິ່ າຫາຼ ຍນອ້ ຍສິ່ າໃດດິ່ ງັ ສະຫຸບຼ ໃນຕາຕາລາງ. ຕາຕາລາງ9: Interpretation of the Relative Mobility Index Mobilliy index Descripttion >5.00 Extremely mobile 5.00 to 0.00 Very mobile 0.00 to -5.00 Slightly mobile -5.00 to -10.00 Immobile <-10.00 Very immobile ທາດໃດມຄິ່ າ MI ຕ່ິ າຕວົ ຢິ່ າງເຊ່ິ ນັ : DDT ມຄ່ິ າMI ເທິ່ າົ -9.2 ຈ່ິ ງຶ ຈດັ ເປັນພວກບິ່ ເຄ່ິ ອນທ່ິ ນນັ້ ສະແດງ ວ່ິ າຈະມໂອກາດປົນເປອ້ ນໃນນາ້ ທຸກລະບບົ ໄດນ້ ອ້ ຍ (ໃຕດ້ ນິີ ແລະເທງິີ ດນິີ ) ສ່ິ ວນໂຕຣລູແອນແລະແບງັ ແຊນ ຈະກງົ ກນັ ຂາ້ ມ ຂ. ການແຜິ່ ກຈາຍທາດໃນດນີິ /ສ່ິ ງີິ ທ່ິ ມຊວດິີ (The soil/organism process)ສິ່ ງີິ ທິ່ ມຊດິີ ໃນດນິີ ທ່ິ ຈະສກຶ ສາການແຜ່ິ ກະຈາຍຂອງທາດເຂາົ້ ໄປໄດແ້ ກ່ິ : ສດັ ໃນດນິີ ແລະພດໂດຍສະເພາະທ່ິ ຮາກຂອງພດແບບຈາ ລອງທ່ິ ຈະສກຶ ສາການແຜິ່ ກະຈາຍຂອງທາດຈາກນາ້ ໃນດນີິ ສິ່ ູສິ່ ງິີ ທິ່ ມຊວດິີ ດ່ິ ງັ ໃນຮູບຊ່ິ ງຶ ມ 3 ສະພາວະຄ C0 ເປັນຄວາມເຂມັ້ ຂຸ ນ້ ຂອງທາດໃນສ່ິ ງິີ ທ່ິ ມຊວດີິ Cwຄຄວາມຮອ້ ນຂອງທາດໃນຊ່ິ ອງນາ້ ທ່ິ ຢິ່ ູໃນດນິີ ແລະ Csຄ ຄວາມເຂມັ້ ຂຸນ້ ຂອງທາດໃນຂອງແຂງທິ່ ຢ່ິ ູໃນດນິີ . ຮູບທ 15 ຂະບວນການກະຈາຍໃນສາມເຟສຂອງທາດປົນເປ້ອນຈາກດນິີ ສິ່ ູສ່ິ ງີິ ທ່ິ ມຊວດິີ ໃນດນີິ ເຊ່ິ ນັ : ໄສເ້ ດອນ 104

ຖາ້ ສມົ ມຸດໃຫໄ້ ຂມນັ ໃນສ່ິ ງິີ ທິ່ ມຊວດິີ ທິ່ ລະລາຍໃນໄຂມນັ , ດ່ິ ງັ ນນັ້ ຈະສາມາດຂຽນຄ່ິ າສາປະສດິີ ການກະຈາຍຂອງທາດ (KB) ໄດດ້ ິ່ ງັ ນ້ KB=C0 / Cwທ່ິ ຈດຸ ດຸນດ່ິ ຽງ ສະແດງວິ່ າຖາ້ ພອລກຣາຟລະຫວ່ິ າງ C0ແລະ Cwຈະໄດກ້ ຣາຟເສນັ້ ຕຣງົ ທິ່ ຄວາມເຂມັ້ ຂຸ ນ້ ຕິ່ າໆຖາ້ ໃຫອ້ ກົ ຕາໂນນປຽບເໝອນໄຂມນັ ໃນສ່ິ ງິີ ທິ່ ມຊວດີິ ດ່ິ ງັ ນນັ້ KB = flipid Kowb ໂດຍflipid = lipid fractionແລະຄ່ິ າຄງົ ທ່ິ bຄempirical nonlinearity constantຊິ່ ງຶ ພບົ ວິ່ າມຄິ່ າເທ່ິ າົ ກບັ 0.95ສມົ ຜນົ ອິ່ ນທິ່ ກ່ິ ຽວຂອ້ ງຄ: BF  CB / CS ໂດຍBFຄbioaccumulation factor CW BF  CB . CW  KB ຖາ້ ຄນູ ດວ້ ຍ CW CW CS KD ຖາ້ ຫວົ ຂກ້ ໄດຄ້ ວາມສາພນັ KD = x focKowaແທນຄິ່ າKBແລະKDໃນຫກຼັ ການKowຈະໄດວ້ ່ິ າ BF = flipid Kowb/xfocKowa ແລະBF = (flipid/xfoc)Kowb-a ຄິ່ າຄງົ ທ່ິ ບິ່ ເຫນັ ເສນັ້ ກງົ ໃນຄວາມສາພນັ ລະຫວິ່ າງaແລະb ຈະເຂາົ້ ໃກu້ nityໃນກລະນຄິ່ າa = 1.03 ຄິ່ າ b = 0.95 ດ່ິ ງັ ນນັ້ a-b = 0.08 ຊ່ິ ງຶ ເກອບເທິ່ າົ ສູນສະແດງວ່ິ າKow0.08ເຂາົ້ ໃກu້ nity VI. ຜນົ ຂອງມນົ ລະພດີິ ທາງດນຕິ່ ລະບບົ ນເີິ ວດແລະສຸຂະພາບ ມນົ ລະພດີິ ຂອງດນີິ ມຜນົ ຕິ່ : 1). ລະບບົ ນເີິ ວດທາມະຊາດ: ໂດຍສະເພາະໃນບລເິີ ວນທິ່ ເປັນແຫິ່ ງຼ ການກະສກີິ າຊິ່ ງຶ ມກັ ຈະພບວິ່ າ ມກັ ມປາຕາຍເປັນຈານວນຫາຼ ຍຫງຼັ ຈາກທ່ິ ມພາຍຸໜກັ ເນ່ິ ອງຈາກພາຍຸ ແລະຝົນໄດພ້ ດັ ພາດນີິ ຊິ່ ງຶ ມທາດມນົ ລະ ພດິີ ຢ່ິ ູເຂາົ້ ໄປໃນແຫິ່ ຼງນາ້ , ບາງກລະນຄວາມເຂມັ້ ຂຸນ້ ຂອງທາດບິ່ ມຫາຼ ຍປາອາດຈະບ່ິ ຕາຍກໄດແ້ ຕິ່ ຈະສ່ິ ງົ ຜນົ ກະທບົ ຕ່ິ ການຈະເລນພນັ , ການຈະເລນເຕບໂຕ ແລະລກັ ສະນະທິ່ ສາຄນັ ທາງຊວະວທິີ ະຍາ. 2). ຕ່ິ ສຸຂະພາບຂອງມະນຸດ: ພບົ ວ່ິ າທາດມນົ ລະພດີິ ໃນດນີິ ຈະຜ່ິ ານເຂາົ້ ມາຮິ່ າງກາຍມະນຸດໄດໂ້ ດຍ ຫາຼ ຍວທີິ ດິ່ ງັ ນ:້ - ລະເຫຍຈະດນິີ ຜິ່ ານໄປໃນຜະໜງັ ປອດແລວ້ ເຂາົ້ ສ່ິ ູລະບບົ ເລອດ - ລວມກບັ ອະນຸພາກມວນສານແລວ້ ເຂາົ້ ສ່ິ ູລະບບົ ຫາຍໃຈ - ເມ່ິ ອສາພດັ ກບັ ດນີິ ທາດມນົ ລະພດິີ ຈະເກດການແພ່ິ ເຂາົ້ ທາງຜວໜງັ - ປົນເປອ້ ນໃນອາຫານທິ່ ກນິີ ໂດຍສະເພາະທາດມນົ ລະພດີິ ຕິ່ າງຊະນດີິ ແລະຕິ່ າງສະຖານທິ່ ຈະມວທີິ ທາງຜິ່ ານເຂາົ້ ຮ່ິ າງກາຍຂອງ ມະນດຸ ໄດຕ້ ່ິ າງກນັ ແລະຜນົ ກະທບົ ສ່ິ ວນຫາຼ ຍແມິ່ ນມກັ ເກດກບັ ເດກັ ນອ້ ຍຫຼາຍກວິ່ າຕວົ ຢ່ິ າງເຊິ່ ນັ : ຊນສິ່ ງີິ ປົນ ເປອ້ ນໃນດນີິ ເນິ່ ອງຈາກນາ້ ມາດທິ່ ມການໃຊທ້ າດຊນຫອຼ ຸດສາຫະກາຂຸດຄນົ້ ບ່ິ ແຮ່ິ ຜນົ ທ່ິ ມຕິ່ ເດກັ ນອ້ ຍທ່ິ ສາຄນັ ຄເຮດັ ໃຫເ້ ດກັ ນອ້ ຍມການພດັ ທະນາທາງດາ້ ນສະໝອງບິ່ ດ. 105

ໃນການຈດັ ການບນັ ຫາມນົ ລະພດິີ ທາງດນິີ ນນັ້ ສິ່ ງີິ ທ່ິ ຍາກຄການຄາດຄະເນລະດບັ ປະລມິີ ານທາດມນົ ລະພດີິ ທ່ິ ມໃນດນິີ ປົກກະຕຊິີ ິ່ ງຶ ບ່ິ ກ່ິ ຽວຂອ້ ງຫມຼ າຈາກກດີິ ຈະກາຂອງມະນຸດ. ລະດບັ ຂອງທາດໂລຫະທ່ິ ເປັນພດີິ ໃນດນີິ ຈະສາພນັ ກບັ ແຟັດຕຕິ່ ໄປນ້ - ຄຸນລກັ ສະນະທາງທລະນເຄມຂອງຫນພບົ ວ່ິ າບາງປະເພດມໂລຫະເປັນພດີິ ປົນເປອ້ ນຢິ່ ູ ຢິ່ າງຫວຼ ງຫາຼ ຍເຊ່ິ ນັ : Pb, Cd, Ni - ຂະບວນການສາ້ ງດນີິ - ຂະບວນການກດັ ເຊາະຊ່ິ ງຶ ມຜນົ ຕິ່ ການເຄ່ິ ອນທິ່ ຂອງດນິີ - ປະຫວດັ ຂອງການໃຊດ້ ນິີ ທິ່ ມມາກ່ິ ອນ VII. ການຄວບຄຸມຈດັ ການ ແລະ ການຈາກດັ ມນົ ລະພດິີ ທາງດນ ແລະ ຂເ້ ຫຍ້ ອ 6.1 ການກຣບົ ຝັງ ແບ່ິ ງອອກເປັນ 2 ແບບຄ: ຂເ້ ຫຍອ້ ຂອງແຂງຈາກຊຸມຊນົ ແລະການຝັງຂອງຂອງລະບບົ ສຸຂະພບິີ ານ ຂເ້ ຫຍອ້ ທິ່ ເປັນຂອງແຂງຈາກບາ້ ນເຮອນຕ່ິ າງໆຈະໃຊວ້ ທິີ ກີິ ານກຣບົ ຝັງໃນດນິີ ອາດເອນ້ ວິ່ າ: garbage dumpຫຼrubbish tipໂດຍການຂຸດຂຸ ມຂະໜາດໃຫ່ິ ຍໃນດນິີ ແລະຝັງດວ້ ຍດນີິ ດິ່ ງັ ຈາກທ່ິ ວ່ິ າຂ້ ເຫຍອ້ ເຕມັ . ວທິີ ການກາຈດັ ຂເ້ ຫຍອ້ ຈາກຊຸມຊນົ ໂດຍການຝັງແມິ່ ນຖກໃຊປ້ ະມານ 85 – 90% ຂອງຂເ້ ຫຍອ້ ຈາກຊຸມຊນົ ໃນຫາຼ ຍປະເທດເຊິ່ ນັ : ອງັ ກດີິ , ອາເມລກິີ າ ເນິ່ ອງຈາກວ່ິ າໃຊຕ້ ນົ້ ທນຶ ຕ່ິ າກວ່ິ າວທິີ ອ່ິ ນໆການລບົ ຝັງທ່ິ ທນັ ສະໄໝຫາຼ ຍຂນຶ້ ທ່ິ ຈະໃຊຮ້ ບັ ຂເ້ ຫຍອ້ ທິ່ ວົ ໄປຊິ່ ງຶ ບ່ິ ລວມຂເ້ ຫຍອ້ ອນັ ຕະລາຍຈະມລາຍລະອຽດດິ່ ງັ ຮູບ: ຮູບທ 16:ສິ່ ວນປະກອບຂອງຂຸມກຣບົ ຝັງແບບໃໝ່ິ ໃນຊິ່ ວງລະຫວິ່ າງການຝັງຂເ້ ຫຍອ້ ຈະເລ່ິ ມມການຍ່ິ ອຍສະຫາຼ ຍແບບໃຊອ້ ກົ ຊແຊນ ແລະຫຼງັ ຈາກນນັ້ 2-3 ເດອນຫຼ 1 ປຈະມການຍິ່ ອຍສະຫາຼ ຍແບບບ່ິ ໃຊອ້ ກົ ຊແຊນຊ່ິ ງຶ ຈະເຮດັ ໃຫເ້ ກດຂອງແຫວຼ ແລະນາ້ ຈາກຂ້ ເຫຍອ້ ທ່ິ ເອນ້ ວ່ິ າ: laechateໃນທາດລະລາຍນມ້ ທາດລະລາຍແຂວນລອຍ ແລະຈລຸ ນີິ ຊຢິ່ ູໄດແ້ ກິ່ ທາດອງົ ຄະ ທາດທິ່ ລະເຫຍໄດເ້ ຊິ່ ນັ : ອາຊດິີ ອາເຊຕກິີ ແລະອາຊດິີ ໄຂມນັ ຕ່ິ າງໆ. ແບກັ ທເຣຍ, ໂລຫະໜກັ , ເກອຂອງອອງົ ອະນງົ ຄະທາດເຊິ່ ນັ : (Ca2+)ນອກຈາກນຍ້ ງັ ໃຫໂ້ ທລູອນີິ ແລະດກຼເມຕານສິ່ ວນດອກົ ຊດິີ ກາກບອນທິ່ ເກດຈາກ ການສະຫຼາຍຕວົ ຂອງທາດອງົ ຄະທາດມຜນົ ໃຫ້ laechate ພບົ ວ່ິ າມຫາຼ ຍໃນຊິ່ ວງທ່ິ ລບົ ຝັງ 2-3 ປທາອດີິ ແລະ ຈະມນອ້ ຍລງົ ເລອ້ ຍໆຫງຼັ ຈາກຜ່ິ ານໄປ 5 ປ. 106

ການຄວບຄຸມlaechateຈາກທິ່ ລບົ ຝັງຈິ່ ງຶ ມຄວາມຈາເປັນຖາ້ ບິ່ ດິ່ ງັ ນນັ້ ຈະເຮດັ ໃຫທ້ າດຕ່ິ າງໆທ່ິ ເປັນ ພດິີ ດິ່ ງັ ກ່ິ າວມາແລວ້ ເກດການປົນເປອ້ ນໃນດນິີ ແລະນາ້ ໃຕດ້ ນີິ ໂດຍຈະຄວບຄຸມດິ່ ງັ ນ້ 1). ກາຈດັ ແລະລວບລວມlaechateແລວ້ ນາໄປກາຈດັ ຕິ່ ລວມເຖງິີ ການກວດວດັ ບິ່ ນາ້ ໃຕດ້ ນີິ ທິ່ ຢ່ິ ູໃກໆ້ . 2). ທິ່ ກນົ້ ແລະຂາ້ ງຝາຂອງບ່ິ ຝັງຈະຕອ້ ງໃຊພ້ ຼາສຕກິີ ສງັ ເຄາະເຊິ່ ນັ : high density polyethyle (HDPE) ຫອຼ າດຈະໃຊc້ ompatcted clayປູທບັ ກ່ິ ອນປັດຈບຸ ນັ ມການໃຊ້ bentonite clay ຊ່ິ ງຶ ເປັນຕວົ ກນັ ບິ່ ໃຫນ້ າ້ ຊິ່ ມຶ ແລະລວມຕວົ ກບັ ໂລຫະໜກັ ໄດດ້ . ລະບບົ ການກຣບົ ຝັງທາງສຸຂາພບິີ ານຈະມຊນັ້ ທິ່ ໜາ ແລະຈະກຣງົ ດວ້ ຍດນິີ ໜາປະມານ 20 ຊງັ ຕ ແມດັ ຂອງທຸກວນັ ທິ່ ມການຖມ້ ຂເ້ ຫຍອ້ ຈະໃສ່ິ ຂເ້ ຫຍອ້ ໃນເຊລ໌ ແລະວງລຽນໃຫເ້ ຕມັ ເທິ່ ອລະຊນັ້ (1 ເຊລຈ໌ ະ ມຂເ້ ຫຍອ້ ຂອງ 1 ວນັ ) ເມ່ິ ອເຕມັ ແລວ້ ຈະກຣບົ ຝັງດວ້ ຍດນີິ ຫຼດນິີ ໜຽວໃຫສ້ ູງປະມານ 1 ແມດັ ເພິ່ ອປອ້ ງກນັ ບ່ິ ໃຫຝ້ ົນໄປຊະລາ້ ງ ແລະຈະໃຫໄ້ ດຜ້ ນົ ດຂນຶ້ ຈະໃຊ້ geomembrane ປີິດຢ່ິ ູປົນດນິີ ໜຽວນາ. ບລເິີ ວນທິ່ ກຣບົ ຝັງຂເ້ ຫຍອ້ ນນັ້ ພບົ ວ່ິ າຫງຼັ ຈາກເວລຜ່ິ ານໄປໄລຍະໜ່ິ ງຶ ຈະເກດກາສດອກົ ຊດີິ ກາກ ບອນ ແລະ ເມຕານຈາກຂະບວນການຍ່ິ ອຍສະຫາຼ ຍໂດຍບ່ິ ໃຊອ້ ກົ ຊແຊນ ແລະຈາກການຍິ່ ອຍສະຫຼາຍຂອງ ອາຊດີິ ກາກໂບຊລກິີ ແລະ ແອສແຕໃນນາ້ ທິ່ ເກດຈາກການຍ່ິ ອຍສະຫາຼ ຍໂດຍບ່ິ ໃຊອ້ ກົ ຊແຊນ (ຕອນເລ່ິ ມຕນົ້ ) 6.2 ເຕາົ ເຜາົ ເປັນວທິີ ສະເພາະທ່ິ ໃຊກ້ າຈດັ ທາດອງົ ຄະທາດຫຼທາດທ່ິ ໄດຈ້ າກສ່ິ ງິີ ທິ່ ມຊວດີິ ໂດຍການເຜາົ ໄໝໃ້ ຫ້ ກາຍເປັນດອກົ ຊດີິ ກາກບອນ ແລະນາ້ ໃຊສ້ າລບັ ບາບດັ ຊຸມຊນົ ແລະຂເ້ ຫຍອ້ ປະເພດທິ່ ເປັນອນັ ຕະລາຍ. ເຕາົ ເຜາົ ຂເຫຍອ້ ຊຸມຊນົ ໃຊໃ້ ນການເຜາົ ຂເ້ ຫຍອ້ ປະເພດຕດີິ ໄຟໄດເ້ ຊິ່ ນັ : ເຈຍ້ , ພຼາສຕກີິ ແລະ ໄມ ້ ໃນລະບບົ ເຕາົ ເຜາົ ແບບນມ້ 2 ລະບບົ ຄ: ໜິ່ ວຍເຜາົ ຂນັ້ ຕອນດຽວ ແລະ ເຜາົ ແບບສອງຂນັ ຕອນ ໂດຍແບບຫງຼັ ຈະມການເຜາົ ຂເ້ ຫຍອ້ ໃຫໄ້ ໝທ້ ່ິ ອຸນຫະພູມ 760 0C ແລະ ເຮດັ ການເຜາົ ກາສ ແລະອະນຸພາກທາດທ່ິ ໄດຈ້ າກ ຕອນທ່ິ ໜິ່ ງຶ ຕ່ິ ໃນອຸນຫະພູມ 870 0C ໃນທ່ິ ເຜາົ ທ່ິ ສອງ. ຜນົ ທ່ິ ໄດຈ້ າກການເຜາົ ຂເ້ ຫຍອ້ ຊຸມຊນົ ນອກຈາກ ຈະເປັນກາສແລວ້ ກໄດຂ້ ເ້ ຫຍອ້ ຢ່ິ ູໃນຮູບຂອງແຂງຊິ່ ງຶ ມນາ້ ໜກັ ປະມານ 1 ໃນ 3 ຂອງນາ້ ໜກັ ຂເ້ ຫຍອ້ ທິ່ ເຜາົ ໄ ໝໄ້ ດ້ , ຂເ້ ທາົ ຂເ້ ຫຍອ້ ທ່ິ ຢ່ິ ູກນົ້ ຂອງທິ່ ເຜາົ ຈະເປັນພວກທ່ິ ບ່ິ ເຜາົ ໄໝສ້ ່ິ ວນຂເ້ ທາົ ທ່ິ ລອຍໄດກຈະຕອ້ ງມ ພາຊະນະເກບັ ຈບັ ເພິ່ ອປອ້ ງກນັ ບ່ິ ໃຫອ້ ອກສິ່ ູອາກາດຊ່ິ ງຶ ສິ່ ວນໃຫ່ິ ຍຈະເປັນຂອງແຂງຫຼາຍກວິ່ າກາສເຊິ່ ນັ : ໂລຫະໜກັ ທ່ິ ຕອ້ ງໄດຮ້ ບັ ການບາບດັ ອອກກ່ິ ອນທິ່ ນາໄປຝັງ ແລະກຣບົ ຕິ່ , ການໃຊລ້ ະບບົ ເຕາົ ເຜາົ ຊຸມຊນົ ພບົ ວ່ິ າໄດມ້ ການລງົ ທນຶ ໜກັ ອກສິ່ ວນໜິ່ ງຶ ກຄການບາບດັ ພວກກາສ ແລະທາດມນົ ລະພດິີ ໂດຍອາດຈະໃຊລ້ ະບບົ baghouse filter ແລະ gas scrubber ດ່ິ ງັ ທ່ິ ໄດເ້ ວາົ້ ມາແລວ້ . ເຕາົ ເຜາົ ຂເ້ ຫຍ້ ອທ່ິ ກ່ິ ຽວຂອ້ ງກບັ ທາດອນັ ຕະລາຍຈະຕອ້ ງເພິ່ ມທາດໃຫຄ້ ວາມຮອ້ ນໂດຍອາດຈະໃຊ້ ວທີິ ການຕ່ິ ມກາສທາມະຊາດຫນຼ າ້ ມນັ ປໂຕຣລຽມໃນຂເ້ ຫຍ້ ອປະເພດນອ້ ກເພິ່ ອໃຫເ້ ກດການຕດິີ ໄຟເຊ່ິ ນັ : PCBs ຊິ່ ງຶ ບິ່ ສາມາດຈດູ ໃຫຕ້ ດິີ ໄຟດວ້ ຍຕວົ ມນັ ເອງລວມເຖງີິ ຈະຕອ້ ງໃຫອ້ ກົ ຊແຊນຫາຼ ຍພທິ່ ຈະເຖງິີ ຈດຸ ທິ່ ເຜາົ ໄໝສ້ ມົ ບູນ ຊິ່ ງຶ ອາດພຈີິ າລະນາເຖງິີ ການຍເຜາົ ໄໝທ້ ິ່ ພຽງພຫບຼ ິ່ ຈາກ ໂມໂນອກົ ຊດີິ ກາກບອນທ່ິ ຫຼາຍກວ່ິ າ 100 ppm ສະແດງວິ່ າເຜາົ ໄໝບ້ ່ິ ພຽງພ 107

ຕວົ ຢິ່ າງຂອງການໃຊເ້ ຕາົ ເຜາົ ສາລບັ ຂເ້ ຫຍອ້ ອນັ ຕະລາຍທິ່ ວົ ໄປມ 2 ແບບຄ: ແບບ rotary kiln ແລະ ແບບ liquid injection ແບບ rotary kilnດິ່ ງັ ໃນຮູບທຈະໃຊກ້ ບັ ຂເຫຍອ້ ທຸກແບບລວມເຖງີິ ດນີິ ແລະສດັ ຂເ້ ຫຍອ້ ຖກໃສິ່ ລງົ ໃນທິ່ ເຜາົ ທ່ິ ມຄວາມຍາວຫາຼ ຍກວິ່ າ 20 ແມດັ ຊິ່ ງຶ ຈະເປັນທ່ິ ງິ່ຽງປະມານ 5 ອງົ ສາຈາກພນ້ ທ່ິ ພຽງ, ດ່ິ ງັ ນນັ້ ຂ້ ເຫຍອ້ ຈະຄ່ິ ອຍໆຖກໝຸນ ແລະຖກເຜາົ ໂດຍຂະບວນການອອກຊເດຊນັ ທ່ິ ອຸນຫະພູມ 650 -1100 0 C ໃຊ້ ເວລາປະ ມານ 1 ຊິ່ ວົ ໂມງຊິ່ ງຶ ພບົ ວ່ິ າຂເ້ ຫຍອ້ ສ່ິ ວນຫຼາຍຖກເຜາົ ສ່ິ ວນກາສທ່ິ ໄດຈ້ ະຜ່ິ ານເຂາົ້ ໄປທິ່ ທິ່ ທິ່ ສອງຊ່ິ ງຶ ໃຫຄ້ ວາມຮອ້ ນປະມານ 950 -1200 0 C ໃຊເ້ ວລາຢ່ິ າງນອ້ ຍ 2 ນາທ ແລະກາສຮອ້ ນນຈ້ ະຖກເຮດັ ໃຫເ້ ຢັນ ລງົ ທນັ ທທ່ິ 230 0 C ໂດຍຜິ່ ານທ່ິ ທ່ິ ສດນາ້ ຫ່ິ ຢຼ ່ິ ູກິ່ ອນທິ່ ກາສ ແລະອະນຸພາກທາດຈະຖກປິ່ ອຍສິ່ ູບນັ ຍາກາດຈະ ຖກກາຈດັ ໂດຍຂະບວນດູດຊບັ ອາຊດິີ ແລະ baghouse filter ກິ່ ອນ. ແບບliquid injection incinerator ຂະບວນການນຈ້ ະມການສດຂເ້ ຫຍອ້ ທິ່ ເປັນຂອງແຫວຼ ໃຫ້ ເປັນຝອຍຈາກນນັ້ ຈະເຂາົ້ ເຖງິີ ຂະບວນການເຜາົ ໄໝທ້ ິ່ ອຸນຫະພູມ 1600 0 C ແລະມການກາຈດັ ກາສທິ່ ເປັນອາຊດີິ ໂດຍການເຮດັ ໃຫເ້ ປັນກາງ ແລະຜິ່ ານຖງົ ຕອງກ່ິ ອຍປິ່ ອຍສິ່ ູອາກາດ. ຂະບວນການຣດກັ ຊນັ ໃຊຕ້ ວົ ຣດວິີ ຊເ໌ ປັນຕວົ ທາລະລາຍທາລາຍທາດອນັ ຕະລາຍຊິ່ ງຶ ພບົ ວິ່ າຈະໃຫ້ ຂດ້ ຄຈະບິ່ ເຮດັ ໃຫເ້ ກດດອກົ ຊດີິ ກາກບອນ ແລະຟູຣານ. ວທິີ ການນຈ້ ະໃຊກ້ າສຮໂດຣແຊນທິ່ 850 0 C ເພິ່ ອທາປະຕກີິ ລີິ ຍີິ າກບັ ຂເ້ ຫອ້ ຍທ່ິ ຖກຕດັ ໃຫເ້ ປັນຝອຍ ແລະ ເຮດັ ໃຫມ້ ນັ ຮອ້ ນກ່ິ ອນທ່ິ ຈະທາປະຕກິີ ລີິ ຍີິ າ ດກບັ ກາກບອນທ່ິ ມໃນຂເ້ ຫຍອ້ ເປັນປ່ິ ຽນເປັນເມຕານ. ສິ່ ວນອກົ ຊແຊນ, ນໂຕຣແຊນ ແລະຊຸນຟູເຣ, ກຼລວົ ຈະຖກປິ່ ຽນໄຮໄດຣດຂ໌ ະບວນການຣດກັ ຊນັ ນຈ້ ະເກດໄດດ້ ຂນຶ້ ຖາ້ ມນາ້ ຊິ່ ງຶ ຈະໃຫເ້ ມຕານຫາຼ ຍຂນຶ້ ແຕິ່ ພບົ ວິ່ າ ຂະບວນການນເ້ ປັນການເຜາົ ໄໝໃ້ ນຂະນະທ່ິ ບິ່ ມອາກາດຈະເຮດັ ໃຫເ້ ກດ PAH ວທີິ ປອ້ ງກນັ ບິ່ ໃຫເ້ ກດການ ກະທາໂດຍການປັບໃຫຮ້ ໂດຣແຊນມປະລມິີ ານຫາຼ ຍກວ່ິ າ 50 % ກິ່ ອນປິ່ ອຍກາສຈາກຂະບວນການນຕ້ ອ້ ງ ຜິ່ ານການຈບັ ກາສທິ່ ເປັນອາຊດີິ ແລະອະນຸພາກ. 6.3 ການໃຊທ້ າດເຄມກາຈດັ ກລຼ ວົ (Chemical dechlorination) ເປັນວທິີ ການກາຈດັ ກຼລວົ ທິ່ ມຢິ່ ູໃນຂເ້ ຫຍອ້ ທິ່ ເປັນທາດອງົ ຄະທາດໂດຍສະເພາະ PCBs ຈາກໝ້ ແປງຊ່ິ ງຶ ມການໃຊທ້ ່ິ ວົ ໄປໃນໂລກນ.້ ວທີິ ໂດຍການໃຊແ້ ທນທ່ິ ອາໂຕມກລຼ ວົ ດວ້ ຍທາດເຄມທ່ິ ວົ ໄປທ່ິ ໃຊຄ້ MOR, ເກອໂປລແມອຣດີິ ແອລກຮອລຂ໌ ອງໂລຫະອລັ ຄາໄລນ໌ (ນາຕອອມຫກຼ າລອອມ) ປະຕກິີ ລິີ ຍີິ າທ່ິ ເກດ ກິ່ ຸມ OR ຈະເຂາົ້ ແທນທ່ິ ກລຼ ວົ ແລະກາຍເປັນເກອ MCl ດິ່ ງັ ສມົ ຜນົ 6.4 ການນາເຄິ່ ອງໃຊໃ້ ນບາ້ ນ ແລະຂເຫຍອ້ ກບັ ມາໃຊໃ້ ໝ່ິ ການນາເຈຍ້ ທ່ິ ໃຊແ້ ລວ້ ກບັ ມາໃຊອ້ ກວທິີ ການໂດຍການລາ້ ງເຈຍ້ ໃນນາ້ ໂດຍໃຊເ້ ຄ່ິ ອງຈກັ ຈາກນນັ້ ຈະ ເອາົ ສ່ິ ງີິ ປົນເປອ້ ນທ່ິ ບ່ິ ແມ່ິ ນໄຟເບຣອ໌ ອກໄປຈາກນນັ້ ສະກດັ ເອາົ ນາ້ ເມກີິ ອອກຈາກເຈຍ້ ທ່ິ ໃຊແ້ ລວ້ ໂດຍໃຊນ້ າຕຼ 108

ຮດດກົ ຊດີິ (NaOH)ຫນຼ າຕຼກາກໂບນດັ (Na2CO3) ໂດຍໃສິ່ ສະບິ່ ູຝ່ິ ຸ ນໄປຊ່ິ ວຍໃຫນ້ າ້ ເມກິີ ລອຍຕວົ ຂນຶ້ ມາ ອາດຈະມການຕິ່ ມເປອອກໄຊດ໌ ແລະ ໄຮໂດຣຊນັ ໄຟດ໌ເພ່ິ ອໃຫເ້ ຈຍ້ ຂາວຂນຶ້ . ການນາເອາົ ພຼາສຕກີິ ກບັ ມາໃຊຄ້ ນໃໝ່ິ ສະອດງໄວໃ້ ນຕາຕາລາງ 7 ສະແດງປະເພດພຼາສຕກີິ ແລະ ການນາກບັ ມາໃຊໃ້ ໝິ່ ໃນແບບຕິ່ າງໆຊິ່ ງຶ ໃນຍູໂຣບ ແລະສະຫະລດັ ອາເມລກິີ ານຍີິ ມົ ໃຊຫ້ ຼາຍກວ່ິ າເນິ່ ອງມຂດ້ ຫຼາຍກວິ່ າການຝັງທ່ິ ຕອ້ ງໃຊເ້ ນອ້ ທ່ິ ຫາຼ ຍ ແລະການເຜາົ ທ່ິ ກ່ິ ໃຫເ້ ກດບນັ ຫາທາດມນົ ລະພດີິ ທາງອາກາດໂດຍສະ ເພາະ PVC ທິ່ ປ່ິ ອຍໄດອອກຊນີິ ຟູຣານ ແລະກາສ HCl  ວທິີ ການພນ້ ຖານໃນການນາພຼາສຕກີິ ມາໃຊໃ້ ໝ່ິ 1. Reprocess ຄການຫຼອມ ແລະປ່ິ ຽນຮູບຮິ່ າງໃໝ່ິ ດິ່ ງັ ສມົ ຜນົ ໃນຕາຕາລາງ 7 2. Depolymerise ຄການປ່ິ ຽນແປງໃຫເ້ ປັນທາດ monomer ໂດຍໃຊທ້ າດເຄມຫຂຼ ະບວນການ ການຄວາມຮອ້ ນເຮດັ ໃຫຂ້ ະບວນການໂປຣລເມໃໝ່ິ 3. Transfrom ນາໄປເຮດັ ທາດອິ່ ນໆທ່ິ ມຄຸນນະພາບຕ່ິ າ 4. ການເຜາົ Depolymerise ຈະໃຊກ້ ບັ ທາດໂປຣລເມທ່ິ ມໂຄງສາ້ ງແບບ-A-B-A-B-A-B ເຊ່ິ ນັ : PET ໂມເລ ກຸນຂອງເມຕາໂນນ CH3OH ເກດຈາກທາດທິ່ ມ OH ລວມຕວົ ກບັ ທາດທິ່ ມ CH3 ເພ່ິ ອໃຫເ້ ກດການກບັ ມາ ເປັນ monomer ອດຈະຕອ້ ງມການຕິ່ ມຕວົ ເລິ່ ງັ ປະຕກີິ ລີິ ຍິີ າ ແລະຄວາມຮອ້ ນດ່ິ ງັ ປະຕກິີ ລິີ ຍິີ າ. CH3  A  CH3  HO  B  OH  CH3  A  CH3  HO  B  OH  .......... polymerization CH3  A  B  A  B  A............. A  B  A  B  HO  manyCH3OH depolymerization ໃນກລະນ PET ນນັ້ B ຄ  CH2  CH2  ແລະ A ຄທາດ terpthalate ທິ່ ມໂຄງສາ້ ງດິ່ ງັ ນ້ ຕາຕາລາງ10: ສະແດງລກັ ສະນະເພິ່ ອບອກປະເພດຂອງພລາສຕກິີ ທິ່ ສາມາດນາມາໃຊຄ້ ນໄດ.້ ປະເພດຂອງພລາ ຊິ່ ຫຍ້ ສນັ ຍາລກັ ໂມໂນເມ ການນາໃຊງ້ ານ ສຕກີິ PETE Polyethylene Terephthalate High Density HDP Polyethylene E 109

Polyvinyl V Chloride (PVC) Low Lensity LDPE Polyethylene Polypropylene PP Polystyrene PS Polycarbonate PC Polymethyl- PMM Methacrylate A Nylon-66 N-66 6.5 ເທກັ ນກິີ ໃນການກາຈດັ ທາດປົນເປອ້ ນຈາກດນີິ ຈະແບ່ິ ງໄດ້ 3 ວທິີ ຫກຼັ ຄ: - Containment ຫຼ immobilization - Mobilization - destruction ໂດຍຈະເບິ່ ງເທກັ ນກີິ ເປັນin situ ແລະex situ ໂດຍແບບທາອດີິ ຈະເຮດັ ໃຫແ້ ຫ່ິ ງຼ ທິ່ ຖກປົນເປອ້ ນ ເລຍ ແລະ ແບບຫງຼັ ເຮດັ ໂດຍການຍາ້ ຍທາດປົນເປອ້ ນໄປສະຖານທິ່ ອ່ິ ນກິ່ ອນຊ່ິ ງຶ ພບົ ວ່ິ າວທີິ ແບບທາອດິີ ຈະ ນຍິີ ມົ ຫາຼ ຍກວ່ິ າ. Immobilization techniques ຄວທິີ ໃນການເຮດັ ໃຫເ້ ປັນຂອງແຂງ ຫບຼ ິ່ ປິ່ ຽນຮູບຈະໃຊປ້ ະ ໂຫຍດໄດຫ້ ຼາຍກລະນທ່ິ ເປັນຂອງເສຍອະນງົ ຄະທາດຊິ່ ງຶ ຈະກາຈດັ ອອກໄດຍ້ າກໂດຍວທິີ ອິ່ ນຕວົ ຢິ່ າງ ວທິີ 110

ການທິ່ ເຮດັ ໃຫເ້ ປັນຂອງແຂງເຊິ່ ນັ : ການໃຫທ້ າປະຕກິີ ລິີ ຍິີ າກບັ Portland cement ຫຼ ໃຫຂ້ ອງເສຍໄປ ລວມຕວົ ກບັ ແກວ້ ທິ່ ຫອຼ ມແຫຼວໃນຂະບວນການ vitrification. Mobilization techniquesສ່ິ ວນໃຫິ່ ຍຈະເຮດັ ໃນແຫິ່ ຼງທິ່ ໄດຮ້ ບັ ການປົນເປອ້ ນເລຍ (in situ) ໂດຍການສາ້ ງດນີິ ຫຼສະກດັ ທາດປົນເປອ້ ນຈາກດນິີ ໃຫກ້ າຍເປັນອາຍກລະນທ່ິ ເປັນກາສໂຊລນີິ ຊິ່ ງຶ ເປັນທາດທ່ິ ລະ ເຫຍໄດງ້ ິ່າຍ ແລະບິ່ ລະລາຍນາ້ . ວທີິ ການທິ່ ໃຊຄ້ ການສະກດັ ອາຍຈາກດນິີ (soil vaporextraction) ແລະການແຍກທາດອອກໂດຍໃຊຄ້ ວາມຮອ້ ນ(Thermal desorption) ນນັ້ ພບົ ວິ່ າໃຊກ້ າຈດັ ທາດປົນເປອ້ ນ ໄດທ້ ງັ ທິ່ ລະເຫຍເປັນອາຍໄດ້ ແລະ ປະເພດທ່ິ ລະເຫຍໄດປ້ ານກາງ(semi – volatile organic compounds )ຊິ່ ງຶ ລວມເຖງີິ PAHs. ການລາ້ ງດນີິ (soil washing) ຈາກແຫິ່ ງຼ ທ່ິ ປົນເປອ້ ຈະເຮດັ ໄດໂ້ ດຍການສດຂອງແຫວຼ ຜິ່ ານເຂາົ້ ໄປ ໃນບິ່ ໂດຍຜິ່ ານຊນັ້ ໃຕດ້ ນີິ ຂອງແຫຼວທິ່ ໃຊອ້ າດເປັນນາ້ ຊິ່ ງຶ ຈະກາຈດັ ທາດປົນເປອ້ ນທ່ິ ຈະລະລາຍນາ້ ໄດຫ້ ຼອາດ ໃຊທ້ າດລະລາຍທ່ິ ມຄວາມເປັນອາຊດີິ ຫຼບາເຊເພ່ິ ອກາຈດັ ທາດປົນເປອ້ ນທິ່ ເປັນອາຊດີິ ຫຼບເຊຕາມລາດບັ ຫຼ ອາດຈະໃຊຈ້ ະໃຊທ້ າດຄເລຕເຊິ່ ນັ : EDTA ເພ່ິ ອກາຈດັ ໂລຫະໜກັ ແລະ ຕວົ ອອກຊໄດສເ໌ ພ່ິ ອຈະໄດອ້ ອກ ຊໄດສສ໌ ະປຊຣີິ ເ໌ ດມທິ່ ບ່ິ ລະລາຍນາ້ ໃຫລ້ ະລາຍນາ້ ໄດກ້ ິ່ ອນຫຼບາງຄງັ້ ຂອງແຫວຼ ອາດໃຊທ້ າດຫຸຼດແຮງຕ່ິ ງຶ ຜວ ຊິ່ ງຶ ຈະເພິ່ ມການເຄິ່ ອນທິ່ ຂອງທາດປົນເປອ້ ນທິ່ ມກັ ນາ້ ໃຫລ້ ະລາຍຢິ່ ູຫຼາຍຂນຶ້ . ປັດຈບຸ ນັ ມການໃຊເ້ ທກັ ນກີິ Biosurfactants ໂດຍໃຊຈ້ ລຸ ນິີ ຊທ່ິ ຈະກາຈດັ ໂລຫະໜກັ ເຊ່ິ ນັ : Cr ຈາກດນິີ . Destruction techniques ເປັນເທກັ ນກິີ ທິ່ ໃຊວ້ ທິີ ການເຜາົ ໄໝໃ້ ນເຕາົ ເຜາົ ຫຼ ໃຊຂ້ ະບວນການທ່ິ ອາໄສຈລຸ ນີິ ຊໃນການປິ່ ຽນຮູບທາດປົນເປອ້ ນ ໂດຍອາໄສຂະບວນການເຄມ ແລະຊວະເຄມຊິ່ ງຶ ຈະໃຫຜ້ ນົ ໃນ ການກາຈດັ ທາດປົນເປອ້ ນຢິ່ າງຖາວອນ (ບິ່ ເໝອນກລະນ containment, mobilization ແລະ immobilizationຊິ່ ງຶ ບິ່ ສາມາດໃຊໃ້ ນການກາຈດັ ທາດປົນເປອ້ ນທິ່ ເປັນອນັ ຕະລາຍໄດ)້ ວທິີ ການຈະໃຊກ້ ານ ຕິ່ ມດນີິ ໃນເຕາົ ເຜາົ ຫຼອອກຊເດຊນັ ເທກັ ນກິີ ຫຼການໃຊຈ້ ລຸ ນີິ ຊເພິ່ ອທາລາຍພດີິ ຂອງທາດປົນເປອ້ ນ. ເທກັ ນກີິ ທາງເຄມໄຟຟາ້ (Electrochemical techniques) ທ່ິ ຖກໃຊໃ້ ນການກາຈດັ ທາດປົນ ເປອ້ ນໃນດນິີ ດ່ິ ງັ ຮູບທ 11 ວທີິ ການໂດຍວາງອເລກັ ໂຕຣດລງົ ໃນດນິີ ທ່ິ ປົນເປອ້ ນ ແລະ ໃຫກ້ ະແສກງົ ໄປຜ່ິ ານ ເຂາົ້ ໄປຈະເຮດັ ໃຫເ້ ກດການເຄ່ິ ອນທ່ິ ໄປຫາຂວົ້ ທິ່ ມໄຟຟາ້ ບນັ ລບົ ຄຄາໂທດ (cathode) ແລະຖກຈບັ ທິ່ ນ້ ນອກຈາກນຍ້ ງົ ພບົ ວ່ິ າອອງົ ຂອງໂລຫະກຈະມແນວໂນມ້ ທ່ິ ຈະລະລາຍຈາກໄຟຟາ້ ບນັ ຈລຸ ບົ ເພງິີ ຜວຂອງດນີິ ໜ ຽວເນິ່ ອງຈາກການແຕກຕວົ ຂອງນາ້ ແລະ ໃຫອ້ ອງົ ຮໂດຣແຊນທ່ິ ຂວົ້ ແອໂນດ ເຮດັ ໃຫນ້ າ້ ມຄວາມເປັນອາຊດິີ ຫຼາຍຂນຶ້ ແລະທາມະຊາດຂອງໂລຫະໜກັ ນນັ້ ຈະຢິ່ ູໃນຮູບທາດລະລາຍຫາຼ ຍກວິ່ າໃນສະພາວະທິ່ ເປັນອາຊດິີ . 111

ຮູບທ17 : ສະແດງການກາຈດັ ໂລຫະໜກັ ໃນດນິີ ໂດຍໃຊເ້ ທກັ ນກີິ ທາງເຄມໄຟຟາ້ ຄາຖາມທາ້ ຍບດົ : 1. ຂະບວນການທາງເຄມໃດແດ່ິ ທິ່ ກ່ິ ຽວຂອ້ ງກບັ ການສາ້ ງດນີິ ? 2. ຄ່ິ າຄວາມໜາແໜນ້ ຂອງດນິີ ມຄວາມສາພນັ ກບັ ຊິ່ ອງຫວິ່ າງໃນດນີິ ແນວໃດ? 3. ທາດອງົ ຄະທາດປະເພດໃດໃນດນີິ ທ່ິ ມບດົ ບາດຕ່ິ ຄຸນຄິ່ າຂອງດນີິ ຫາຼ ຍ? 4. ຄ່ິ າ CEC ໝາຍເຖງີິ ຫຍງັ ? 5. ຈິ່ ງົ ອະທບີິ າຍການແລກປິ່ ຽນໄຟຟາ້ ບນັ ຈທຸ ່ິ ເກດໃນດນີິ ປະເພດດນີິ ໜຽວ? 6. ໂລກ Methrmogobinemia ເກດຈາກທາດເຄມຊະນດິີ ໃດໃນດນິີ ? 7. ທາດເຄມໃດທ່ິ ໃຊກ້ ານປັບ pH ຂອງດນິີ ກລະນທິ່ ດນິີ ເປັນອາຊດີິ ແລະບາເຊ? ອະທບິີ າຍພອ້ ມຂຽນ ສມົ ຜນົ ? 8. ນໂຕຣແຊນໃນດນິີ ຮູບແບບທ່ິ ພດນາໄປໃຊປ້ ະໂຫຍດໄດແ້ ລະເກດຂນຶ້ ໄດແ້ ນວໃດ? 9. ຟົດສະຟຮູບແບບທິ່ ພດນາໄປໃຊປ້ ະໂຫຍດໄດມ້ ຄແນວໃດແດິ່ ? 10. ທາດອງົ ຄະທາດກ່ິ ຸມທິ່ ມຄຸນສມົ ບດັ ເປັນ hydrophobic ຈະຢິ່ ູໃນສ່ິ ວນປະກອບຂອງເນອ້ ດນິີ ປະເພດໃດຫາຼ ຍທ່ິ ສຸດ? 11. ທາດຮວມດັ ແມິ່ ນທາດແນວໃດ? ມບນັ ຫາຕິ່ ສ່ິ ງິີ ແວດລອ້ ມຫບຼ ່ິ ? 12. ເທກັ ນກີິ ໄຟຟາ້ ທ່ິ ໃຊກ້ າຈດັ ມນົ ລະພດິີ ທາງດນິີ ໄດແ້ ນວໃດ? 13. ວທີິ ທ່ິ ໂລຫະໜກັ ລວມຕວົ ກບັ ດນີິ ຫຼດນິີ ຜກຶ ແມ່ິ ນມຄແນວໃດ? 14. ພຼາສະຕກິີ ປະເພດໃດທ່ິ ມໂອກາດສະຫາຼ ຍຕວົ ຕາມທາມະຊາດໄດ?້ 15. Depolymerise ໝາຍເຖງີິ ຫຍງັ ? ໃຊປ້ ະໂຫຍດແນວໃດໃນແງ່ິຂອງສ່ິ ງີິ ແວດລອ້ ມໃຫຍ້ ກົ ຕວົ ຢ່ິ າງ ປະກອບ? 112

ບດົ ທ 7 ພດິີ ວທິີ ະຍາທາງສ່ິ ງີິ ແວດລອ້ ມ ທາດມນົ ລະພດິີ ໃນສິ່ ງິີ ແວດລອ້ ມທງັ ຫາຼ ຍມຜນົ ການເກດພດິີ ຕິ່ ມະນຸດ ແລະສ່ິ ງີິ ທ່ິ ມຊວດິີ , ດິ່ ງັ ນນັ້ ການສກຶ ສາເຖງິີ ຂະບວນການທິ່ ກ່ິ ຽວຂອ້ ງເຊ່ິ ນັ : ກນົ ໄກໃນການເກດທາດພດິີ ເຂາົ້ ໃນຮ່ິ າງກາຍຕະຫຼອດຈນົ ຮອດຫຼກັ ການໃນຊອກຫາປະລມີິ ານທາດພດີິ ຈ່ິ ງຶ ເປັນວທີິ ທ່ິ ຈະຊິ່ ວຍໃຫເ້ ຂາົ້ ໃຈ ແລະຄາດຄະເນການເກດພດິີ ຂອງທາດກບັ ສິ່ ງິີ ທິ່ ມຊວດິີ ໂດຍສະເພາະມະນຸດ ແລະສ່ິ ງິີ ແວດລອ້ ມຫຼາຍຂນຶ້ . ເມິ່ ອໃດສ່ິ ງິີ ທ່ິ ມຊວດີິ ໄດຮ້ ບັ ທາດພດິີ ຈາກສ່ິ ງິີ ແວດລອ້ ມກຈະກະຈາຍໄປໃນຮ່ິ າງກາຍໂດຍອາດຈະ ລວມຕວົ ກບັ ເນອ້ ເຍ່ິ ອໃນຮິ່ າງກາຍຫຼ ເກດການປ່ິ ຽນແປງທາງຊວະວທິີ ະຍາຫຢຼ ່ິ ູຮູບເດມແລວ້ ໃຫຄ້ ວາມເປັນ ພດີິ ແລະບາງຊະນດິີ ກຖກຂບັ ຖິ່ າຍອອກຈາກຮິ່ າງກາຍແລວ້ ຜິ່ ານຂະບວນການນດ້ ່ິ ງັ ຮູບ 1 ລ່ິ ຸມນ:້ ການໄດຮ້ ບັ ທາດອງົ ຄະທາດເຂາົ້ ສ່ິ ູໃນສ່ິ ງີິ ແວດລອ້ ມ (ອາກາດ, ນາ້ , ດນີິ ) ເຂາົ້ ມາສ່ິ ູສິ່ ງີິ ທິ່ ມຊວດີິ (ໂດຍຜ່ິ ານທາງກະເພາະອາຫານ, ເຫອກ, ປອດ ແລະອ່ິ ນໆ) ການແຜ່ິ ກະຈາຍພາຍໃນສິ່ ງີິ ທ່ິ ມຊວດີິ (ຂອງແຫວຼ ທິ່ ໄຫວຼ ຽນຢິ່ ູໃນເລອດ) ທາດພດີິ ທິ່ ເກບັ ໄວ້ ທາດປະ ທາດປະສມົ ຊ ການຂບັ ຖິ່ າຍອອກອອກທາງ ໃນເນອ້ ເຫຍອ້ ສມົ ເດມ ວະພາບ (ປັດສະວະ, ອາຈມົ , ປອດ, ເຫອກ) ພດິີ ທິ່ ເກດຂນຶ້ ພາຍໃນຮິ່ າງກາຍ ຜນົ ກະທບົ ທາງທາດພດິີ ຮູບທ1: ຂະບວນການທ່ິ ທາດເຄມຈາກສິ່ ງີິ ແວດລອ້ ມທ່ິ ເຮດັ ໃຫເ້ ກດຄວາມເປັນພດິີ 113

I. ກນົ ໄກຂອງທາດພດີິ ເຂາົ້ ສິ່ ູຮ່ິ າງກາຍ ກລະນທິ່ ທາດເຄມເຂາົ້ ສິ່ ູຮິ່ າງກາຍສິ່ ງີິ ທິ່ ມຊວດີິ ແລະ ເຮດັ ໃຫເ້ ກດພດີິ ນນັ້ ຕວົ ທາດເຄມຫທຼ າດພດີິ ຈະ ເຂາົ້ ທາງເຊລລເ໌ ມມເບຣນ ໂດຍອາໄສຂະບວນການດິ່ ງັ ນp້ assive diffusion, facilitate diffusion ແລະ active transport ຊ່ິ ງຶ ພບົ ວິ່ າຂະບວນການ passive diffusion ຈະເກດຂນຶ້ ໄດຫ້ ຼາຍທິ່ ສຸດ. passive diffusion ເກດຈາກຄວາມເຂມັ້ ຂຸນ້ ຂອງທາດພດິີ ທ່ິ ຕິ່ າງກນັ ທິ່ ຜວຂອງເຊລລເ໌ ນິ່ ອງຈາກ ໂຄງສາ້ ງຫກຼັ ຂອງເຊລເ໌ ມມເບຣນປະກອບດວ້ ຍຊນັ້ ຂອງໄຂມນັ ສອງຊນັ້ , ດ່ິ ງັ ນນັ້ ຂະບວນການນຈ້ ະເຂາົ້ ໄປໃນ ເຊລທ໌ າງເຊລເ໌ ມມເບຣນໄດກ້ ຕິ່ ເມ່ິ ອທາດພດີິ ນນັ້ ຈະຕອ້ ງເປັນທາດທິ່ ລະລາຍໄດໃ້ ນໄຂມນັ ແລະ ມຄວາມ ເຂມັ້ ຂຸ ນ້ ທ່ິ ຕ່ິ າງກນັ ທ່ິ ຜວດາ້ ນນອກ ແລະດາ້ ນໃນເມມເບຣນ. facilitate diffusion ກໃຊຂ້ ະບວນການແພ່ິ ເໝອນແບບທາອດິີ ຄກນັ ແຕ່ິ ຈະມປະຕກິີ ລິີ ຍີິ າເກດ ຂນຶ້ ນາ ເຮດັ ໃຫກ້ ານແພຣິ່ ເກດໄດໄ້ ວຂ້ ນຶ້ . active transport ທາດພດີິ ຜ່ິ ານຜວເຊລໂດຍມຕວົ ນາຊ່ິ ງຶ ມການໃຊພ້ ະລງັ ງານມາກິ່ ຽວຂອ້ ງນາ 1.1 ຄຸນລກັ ສະນະທາງເຄມຂອງທາດທິ່ ຈະຜິ່ ານເຂາົ້ ເຊລທ໌ າງເມມແບຣນ ຄຸນລກັ ສະນະທາງຟຊກີິ ແລະ ເຄມຂອງທາດທິ່ ມຜນົ ຕິ່ ການເຂາົ້ ທາງເມມແບຣນທ່ິ ເປັນເງອນໄຂມນັ ຂອງເຊລຄ໌ : ສະພາວະທາງໄອອອນນກີິ , ຂະໜາດໂມເລກຸນ ແລະ ຄວາມມກັ ຂອງໄຂມນັ ຊິ່ ງຶ ສະແດງຄ່ິ າໂດຍ Kow (actanol-water partition coefficient) , ຄວາມໜດ (viscosity), ຄວາມເຂມັ້ ຂຸ ນ້ ຕວົ ແປຣເຫ່ິ ຼາົ ນ້ ຈະມຜນົ ຕ່ິ ການແພຣ່ິ ຜ່ິ ານທາງເຊລຕ໌ ວົ ຢ່ິ າງຕິ່ ໄປນ.້ ກ. ທາດທິ່ ມຄວາມມກັ ໄຂມນັ ຈະມຄ່ິ າKowຢິ່ ູໃນຊ່ິ ວງ 102ເຖງີິ 106.5 ໂດຍຄ່ິ າ Kowຫຼາຍຄວາມມກັ ໄຂມນັ ກຈະມຫຼາຍຂນຶ້ ເຊິ່ ນັ : DDT ຄ່ິ າ Kow 106.2 ສະແດງວິ່ າຈະສະຫາຼ ຍຜວເມມແບຣນຂອງເຊລ໌ ແລະ ເຂາົ້ ສ່ິ ູສິ່ ງີິ ມຊວດີິ ໄດດ້ . ຂ. ຄິ່ າສະພາວະທາງໄອອອນນກິີ ມຜນົ ຕິ່ ທາດພດີິ ທິ່ ເຂາົ້ ທາງເຊລເ໌ ມມເບຣນຢ່ິ າງຫຼາຍ ເນ່ິ ອງຈາກທາດ ທິ່ ເປັນໄອອອນຈະຖກດິ່ ງຶ ເຂາົ້ ໄປຢ່ິ ູໃນຮອບຂອງໂມເລກຸນຂອງນາ້ ເຮດັ ໃຫທ້ າດພວກນບ້ ິ່ ສາມາດຈະຜິ່ ານເຂາົ້ ໄປໃນຊນັ້ ເມມເບຣນຊ່ິ ງຶ ເປັນໄຂມນັ ໄດ.້ ສາລບັ ທາດທິ່ ບິ່ ຖກໄອອໄນຊຈ໌ ະລະລາຍເຂາົ້ ທາງເມມເບຣນໄດທ້ ນັ ທ. ໃນທາດລະລາຍພບົ ວ່ິ າຄິ່ າ pHມບດົ ບາດຕິ່ ການແຕກຕວົ ເປັນໄອອອນຂອງທາດເຄມດ່ິ ງັ ສມົ ຜນົ Henderson-Hasselbalch. pH = pKa + log [ionized from/non-ionized from] ຄ່ິ າ pH ເທິ່ າົ ກບັ -long [H+] ແລະ pKa ເທ່ິ າົ ກບັ -long Ka (Ka = ຄ່ິ າຄງົ ທິ່ ການແຕກຕວົ ເປັນອອງົ ຂອງອາຊດິີ ) ໂດຍຄ່ິ າ pH ຈະເທິ່ າົ ກບັ pKa ເມິ່ ອ ອດັ ຕາສ່ິ ວນຮູບທິ່ ເປັນໄອໂອໄນຊກ໌ ບັ ທ່ິ ບ່ິ ເປັນໄອໂອໄນຊເ໌ ທ່ິ າົ ກບັ 1 ນນັ້ ເອງ ແລະຄິ່ າ pH ທ່ິ ປ່ິ ຽນຈະມຜນົ ຕ່ິ ອດັ ຕາສ່ິ ວນດ່ິ ງັ ກິ່ າວຫຼາຍ. ຖາ້ pH ປິ່ ຽນ 1 ຫວົ ໜິ່ ວຍຈະມຜນົ ຕິ່ ອດັ ຕາສິ່ ວນນທ້ ິ່ ປິ່ ຽນ 10 ເທ່ິ າົ ຄ. ຄວາມເຂມັ້ ຂຸນ້ ຂອງທາດພດິີ ຖາ້ ທາດພດີິ ມຄວາມເຂມັ້ ຂຸນ້ ສູງຫຼາຍກຈະມໂອກາດຈະເຂາົ້ ສິ່ ູເຊລ໌ ເມມເບຣນໄດຫ້ ຼາຍຂນຶ້ . 114

II. ວທິີ ທາງຂອງທາດພດິີ ເຂາົ້ ສ່ິ ູຮິ່ າງກາຍ ວທີິ ທາງໃນການເຂາົ້ ສ່ິ ູຮ່ິ າງກາຍສ່ິ ງິີ ທິ່ ມຊວດີິ ຄ: 1. ການຫາຍໃຈໂດຍຜ່ິ ານລະບບົ ຫາຍໃຈ (ປອດ ຫຼ ເຫອກ) 2. ການດູດຊບັ ຜິ່ ານຜວໜງັ 3. ການກນິີ ເຂາົ້ ໄປໃນໂດຍຜ່ິ ານລະບບົ ທາງເດນອາຫານ ປອດຫຼ ເຫອກມໂຄງສາ້ ງທ່ິ ອານວຍຕ່ິ ການຈບັ ຂອງອກົ ຊແຊນໃນບນັ ຍາກາດດິ່ ງັ ນນັ້ ມທາດພດີິ ເຂາົ້ ມາກ ພບົ ວິ່ າປອດ ແລະ ເຫອກຈະຈບັ ໄດດ້ ເຊ່ິ ນັ ກນັ ຫຼງັ ຈາກນນັ້ ທາດພດີິ ກຈະຖກສິ່ ງົ ເຂາົ້ ໄປຍງັ ເລອດໂດຍອາໄສຂະ ບວນການແພຣິ່ (diffusion) ລະບບົ ທາງເດນອາຫານຂອງມະນຸດ ແລະສດັ ລຽ້ ງລດູ ດວ້ ຍນມົ ຈະມກນົ ໄກ ຫຼາຍຢິ່ າງໃນການກາຈດັ ຫຼ ປອ້ ງກນັ ບ່ິ ໃຫອ້ ະນຸພາກອອກມາໃນລກັ ສະນະເປັນເມອກ (musus) ແລະ ມ cilia ເປັນຕວົ ຜຣກັ ເມອກເຂາົ້ ສ່ິ ູລະບບົ ທາງເດນອາຫານແລະຖກກາຈດັ ອອກໃນທ່ິ ສຸດສາລບັ ກລະນກາສ ຫຼ ອາຍ ຮ່ິ າງກາຍຈະມລະບບົ ໃນການປອ້ ງກນັ . ຜວໜງັ ມກນົ ໄກສາຄນັ ໃນການຄດັ ເລອກທາດເຄມໂດຍຈະຍອມໃຫທ້ າດບາງປະເພດຜ່ິ ານໄດສ້ ິ່ ວນຂອງ ຊນັ້ ຈລຸ ງັ ສາຄນັ ທິ່ ເປັນສິ່ ວນປະກອບພາຍນອກສຸດຂອງຜວທ່ິ ເອນ້ ວ່ິ າ: Stratum Corneum ຊິ່ ງຶ ຈະເປັນຕວົ ຄດັ ເລອກທາດໃຫຜ້ ່ິ ານໄດໂ້ ດຍຂະບວນການຫກຼັ ທ່ິ ຈະໃຫທ້ າດຊມຶ ຜິ່ ານເປັນຂະບວນການແຜ່ິ (diffusion)ທິ່ ຜວໜງັ ມຕິ່ ອມນາ້ ເຫິ່ ອແລະເສນັ້ ຂນົ ຊອິ່ ງພບົ ວ່ິ າມສ່ິ ວນເຮດັ ໃຫກ້ ນົ ໄກໃນການຄດັ ເລອກທາດເຄມນາ. ລະບບົ ທາງເດນອາຫານ (GTT) ປະກອບດວ້ ຍປາກ, ທາງເດນອາຫານ, ກະເພາະອາຫານ, ລາໄສແ້ ລະຮູ ທະວານດິ່ ງັ ຮູບທ 2 ທາດພດີິ ຈະຖກສິ່ ງົ ຜ່ິ ານເຂາົ້ ສ່ິ ູລະບບົ ນຖ້ າ້ ມການກນິີ ເຂາົ້ ໄປກິ່ ອນທ່ິ ຈະຖກສ່ິ ງົ ຕ່ິ ໄປທ່ິ ລະ ບບົ ເລອດໂດຍອະໄວຍະວະທ່ິ ສາຄນັ ທິ່ ມຜນົ ຕ່ິ ການດູດຊບັ ທາດພດີິ ຂອງລະບບົ ນຄ້ ກະເພາະອາຫານແລະລາ ໄສແ້ ກິ່ ການດູດຊບັ ທາດທ່ິ ເກດໄດບ້ ່ິ ເໝອນກນັ . ກລະນຂອງກະເພາະອາຫານຊິ່ ງຶ ປົກກະຕຈິີ ະມຄ່ິ າ pH ປະ ມານ 1.5 ຖາ້ ຄິ່ າ pH ຂອງກະເພາະອາຫານບິ່ ເທິ່ າົ ກບັ ຄ່ິ າ pH ຂອງອາຫານທິ່ ມທາດພດິີ ຢິ່ ູກຈະມຜນົ ໃຫຮ້ ູບ ແບບຂອງທາດເຄມປ່ິ ຽນໄປຕາມສມົ ຜນົ Henderson-Hasselbalch ຊ່ິ ງຶ ຈະມຜນົ ເຮດັ ໃຫກ້ ານດູດຊບັ ຜ່ິ ານ ລະບບົ ທາງເດນອາຫານເກດຍາວນານຂນຶ້ ການທ່ິ ທາດພດີິ ຢິ່ ູໃນຮ່ິ າງກາຍໄດດ້ ນົ ຂນຶ້ ກຈະມຜນົ ໃຫຄ້ ວາມເຂມົ້ ຂຸ ນ້ ຂອງທາດພດິີ ໃນຮ່ິ າງກາຍເພິ່ ມຫຼາຍຂນຶ້ . ຮູບທ 2: ສະແດງລະບບົ ທາງເດນອາຫານ 115

III. ການກະຈາຍຂອງທາດພດີິ ໃນຮິ່ າງກາຍ ເມິ່ ອທາດພດີິ ຜ່ິ ານເຊລເ໌ ມມເບຣນໄດກ້ ຈະເຂາົ້ ສ່ິ ູຮ່ິ າງກາຍ ແຕິ່ ພບົ ວ່ິ າທາດພດິີ ຈະບ່ິ ຢ່ິ ູກບັ ທິ່ ຈະກະ ຈາຍໄປທິ່ ສິ່ ວນຕິ່ າງໆຂອງຮິ່ າງກາຍ,ການແຜ່ິ ກະຈາຍນຈ້ ະອາໄສລະບບົ ການໝນູ ວຽນຂອງເລອດເປັນຕວົ ພາ. ທາດພດິີ ຈະກະຈາຍໃນເລອດຊິ່ ງຶ ປະກອບດວ້ ຍນາ້ , ໄຂມນັ ແລະ ໂປຣຕນໄດຕ້ າມຄຸນລກັ ສະນະທາງຟຊກິີ ແລະ ເຄມຂອງທາດທ່ິ ເວາົ້ ມາຄ: ມກັ ໄຂມນັ ກຈະລວມຕວົ ກບັ ເລອດໃນສ່ິ ວນທ່ິ ເປັນໄຂມນັ ແລະ ໂປຣຕນ ແຕ່ິ ຖາ້ ເປັນຊະນດີິ ລະລາຍໄດໃ້ ນນາ້ ກຈະລະລາຍໃນສ່ິ ວນທ່ິ ເປັນນາ້ ຂອງເລອດ ຫຼ ເອນ້ ວິ່ າ ເປັນຮູບອດິີ ສະຫະຼ ຊິ່ ງຶ ຈະເຮດັ ໃຫເ້ ປັນພດິີ ຕ່ິ ຮິ່ າງກາຍ. ໃນຂະນະທິ່ ທາດພດິີ ທິ່ ລວມຕວົ ກບັ ໄຂມນັ ແລະ ໂປຣຕນຈະບ່ິ ສະແດງຜນົ ຂອງພດິີ ຕວົ ຢິ່ າງການດດູ ກະຈາຍຂອງທາດໃນຮູບທິ່ ອດິີ ສະຫຼະ ແລະ ຮູບທິ່ ລວມຕວົ ກບັ ເລອດດ່ິ ງັ ທ່ິ ສະແດງ ໄວໃ້ ນຮູບທ 1 ເມິ່ ອພຈີິ າ ລະນາ DDT ຊິ່ ງຶ ມຄ່ິ າKow ສູງຊ່ິ ງຶ ຈະລະລາຍໄດນ້ ອ້ ຍໃນນາ້ , ດ່ິ ງັ ນນັ້ ເມິ່ ອຢ່ິ ູໃນ ເລອດຈະຢ່ິ ູໃນຮູບທິ່ ລວມຕວົ ກບັ ເລອດ (ໄຂມນັ ແລະ ໂປຣຕນ) 99.9% ໃນຂະນະທິ່ ນໂີິ ກຕນິີ ມພດຶ ຕກີິ າ ກງົ ກນັ ຂາ້ ມ. ຕາຕາລາງ 1 ຄວາມສ່ິ ຽງສາພນັ ແລະຄຸນສມົ ບດັ ອ່ິ ນໆຂອງຢາກາຈດັ ສດັ ຕູພດ ຢາກາຈດັ Discharge Persistence LC50 Log Kow Relative rick ສດັ ຕູພດ (kg /year) ( t1 day) (MgL-1, 96 hr) 1050 2 131 419 Chlorpyrifos 10 55.0 2.6 4.96 0.8 162 Diazinon 100 18.0 52.0 3.81 ໂປຣຕນນນັ້ ເປັນ Endosulfan 50 4.6 2.1 3.83 Methoxychlor 10 0.2 12.0 4.85 Parathion 50 5.5 65.0 3.83 ປະຕກີິ ລີິ ຍິີ າການລວມຕວົ ຂອງທາດພດິີ ກບັ ສວິ່ ນຂອງເລອດທ່ິ ເປັນໄຂມນັ ຫຼ ປະຕກີິ ລີິ ຍິີ າແບບປນ້ ກບັ ຊິ່ ງຶ ຈະຂຽນແທນດວ້ ຍສມົ ຜນົ ຕ່ິ ໄປນ:້ Tf  Biomolecul eTb ໂດຍທິ່ Tf ເປັນທາດພດີິ ໃນຮູບອດິີ ສະຫຼະ ແລະ Tb ເປັນທາດພດິີ ໃນຮູບທິ່ ຖກລວມຕວົ ທ່ິ ຈດຸ ດຸນ ດິ່ ຽງຂອງສມົ ຜນົ ຈະຖກຄວບຄຸມດວ້ ຍຄວາມສາພນັ ຂອງທາດພດີິ ທິ່ ມຕ່ິ ເນອ້ ເຍ່ິ ອຫອຼ ງົ ປະກອບຕ່ິ າງໆຂອງ ເລອດ ໂດຍທ່ິ ວົ ໆໄປແລວ້ ກລະນທິ່ ເປັນຫຼາຍຄທາດພດິີ ຈະຈບັ ກບັ ເນອ້ ເຍິ່ ອ ແລະຖກສະສມົ ທ່ິ ນນັ້ ເຮດັ ໃຫ້ ກາຍເປັນທາດທິ່ ບ່ິ ວ່ິ ອງໄວ. ການຈບັ ລກັ ສະນະນກ້ ຈດັ ເປັນປະຕກິີ ລີິ ຍິີ າປນ້ ກບັ ຄກນັ ນນັ້ ແມິ່ ນລະບບົ ສິ່ ວນ ຕ່ິ າງໆຂອງຮ່ິ າງກາຍ ແລະລະບບົ ເລອດທິ່ ມທາດພດິີ ສະສມົ ຢິ່ ູ, ຈະຢ່ິ ູໃນຮູບດຸນດ່ິ ຽງທງັ ໝດົ ດິ່ ງັ ສະແດງໃນຮູບ ທ 3 ເນິ່ ອງຈາກເປັນລະບບົ ດ່ິ ຸນດິ່ ຽງ, ດ່ິ ງັ ນນັ້ ຈະພບົ ວ່ິ າຖາ້ ມການປິ່ ຽນຄວາມເຂມັ້ ຂຸຖນ້ ຂອງທາດພດີິ ຂອງ ສິ່ ວນໃດສ່ິ ວນໜິ່ ງຶ ຂອງຮ່ິ າງກາຍກຈະມຜນົ ຕ່ິ ຄວາມເຂມັ້ ຂຸນ້ ທາດພດີິ ໃນສ່ິ ວນອ່ິ ນໆອກດວ້ ຍ. ຕວົ ຢ່ິ າງເຊິ່ ນັ : ຄນົ ທ່ິ ໄດຮ້ ບັ ທາດພດິີ ຕະຫຼອດເວລາຈນົ ຄວາມເຂມັ້ ຂຸນ້ ຂອງທາດພດີິ ຄງົ ທ່ິ ແຕິ່ ເມິ່ ອໃດທ່ິ ຢຸດຮບັ ຫຼສາຜດັ ທາດ ພດີິ ຈະມຜນົ ເຮດັ ໃຫລ້ ະດບັ ຄວາມເຂມັ້ ຂຸນ້ ຂອງທາດພດິີ ຫຸຼດລງົ , ດິ່ ງັ ນນັ້ ທາດພດິີ ທິ່ ຢິ່ ູໃນຮູບທ່ິ ສະສມົ ໃນ ຮິ່ າງກາຍກຈະເຄ່ິ ອນທ່ິ ໄປຍງັ ເລອດຈນົ ລະບບົ ເຂາົ້ ສ່ິ ູດຸນດ່ິ ຽງອກຄງັ້ ໜິ່ ງຶ . 116

ອາກາດ ອາຫານແລະນາ້ ປອດ ກະເພາະອາຫນແລະລາໄສ ້ ເລອດ ເນອ້ ເຍິ່ ອແລະ ຜວໜງັ ຂອງແຂງແລະຂອງແຫຼວ ໄຕແລະຕບັ ກະດູກ ຮູບທ 3: ວທິີ ທາງໃນການເຂາົ້ ແລະການກະຈາຍຂອງທາດພດີິ ລະຫວິ່ າງສິ່ ວນປະກອບຂອງຮ່ິ າງກາຍ IV. ການປ່ິ ຽນຮູບທາງຊວະວທີິ ະຍາຂອງທາດພດີິ ທາດພດີິ ສ່ິ ວນຫາຼ ຍຈະມຄຸນສມົ ບດັ ໃນການຕາ້ ນທານຂະບວນການທາງເຄມແລະການຍິ່ ອຍ ສະຫຼາຍຕາມທາມະຊາດແລະໂດຍທ່ິ ວົ ໄປແລວ້ ທາດປະເພດນຈ້ ະເປັນພວກມກັ ໄຂມນັ ຊິ່ ງຶ ມຄິ່ າ Kowໃນຊິ່ ວງ 102ເຖງີິ 106.5 ແລະ ຄິ່ າlogKow ຈະມຄ່ິ າໃນຊິ່ ວງ 2 ເຖງີິ 6.5 ດວ້ ຍຕວົ ຢິ່ າງເຊິ່ ນັ : DDT ແລະ PCBs ເນ່ິ ອງຈາກຄວາມສາມາດໃນການລະລາຍໄຂມນັ ໄດດ້ ທາດພດິີ ເຫ່ິ າຼົ ນໄ້ ປສະສມົ ໃນສ່ິ ວນທິ່ ເປັນໄຂ ມນັ ຂອງຮິ່ າງກາຍເຮດັ ໃຫມ້ ນັ ຖກກາຈດັ ອອກບ່ິ ໄດຊ້ ່ິ ງຶ ປົກກະຕຮິີ ່ິ າງກາຍຈະກາຈດັ ທາດເຄມທ່ິ ອນັ ຕະລາຍ ໂດຍທາດລະລາຍນາ້ ແລະຖກກາຈດັ ອອກທາງປັດສະວະຫຼອາຈມົ . ດວ້ ຍເຫດນຮ້ ່ິ າງກາຍຈ່ິ ງຶ ພດັ ທະນາລະບບົ ການກາຈດັ ທິ່ ຈະເພິ່ ມຄຸນສມົ ບດັ ການລະລາຍນາ້ ຂອງທາດພດີິ ຂາ້ ງຕນົ້ ນໂ້ ດຍອາໄສຂະບວນການປິ່ ຽນຮູບ ທາງຊວະວທິີ ະຍາອນັ ປະກອບດວ້ ຍ 2 ເຟສແຕິ່ ຢິ່ າງໃດກຕາມພບົ ວິ່ າຖາ້ ທາດປະສມົ ນນັ້ ມຄຸນສມົ ບດັ ໃນການ ລະລາຍນາ້ ໄດຫ້ າຼ ຍແລະວິ່ ອງໄວກອາດຈະຖກກາຈດັ ໃນເຟສໜ່ິ ງຶ ໂດຍການປ່ິ ຽນຮູບທງັ 2 ເຟສນຈ້ ະຕອ້ ງອາ ໄສລະບບົ ເອນໄຊມມ໌ າຊິ່ ວຍທງັ ໝດົ . ເຟສໜ່ິ ງຶ : ໃນເຟສໜ່ິ ງຶ ນຈ້ ະຕອ້ ງອາໄສເອນໄຊມຫ໌ າຼ ຍຊະນດີິ ໄດແ້ ກ່ິ mixed function oxidases (MFO)ທ່ິ ຈະກິ່ ຽວຂອ້ ງກບັ ການເກດປະຕກີິ ລີິ ຍີິ າອກົ ຊເດຊນັ reductases ທ່ິ ຈະກ່ິ ຽວຂອ້ ງ ກບັ ການເກດreductionແລະhydrolases (ທ່ິ ກິ່ ຽວຂອ້ ງການໄຮໂດຣໄລຊສ) ດ່ິ ງັ ສະຫຸຼບຕວົ ຢ່ິ າງປະຕກິີ ລີິ ຍີິ າ ທິ່ ເກດຂນຶ້ ດິ່ ງັ ນ:້ 117

ຜນົ ທງັ ໝດົ ຂອງການປິ່ ຽນແປງນຈ້ ະເຮດັ ໃຫທ້ າດພດິີ ມຂວົ້ ຫາຼ ຍຂນຶ້ ຈອິ່ ງມຜນົ ຕິ່ ການເພິ່ ມຄວາມສາ ມາດໃນການລະລາຍນາ້ ແລະຄວາມວ່ິ ອງໄວຂງທາດພດິີ ແລະຄິ່ າ Kow ກຈະຕິ່ າລງົ ເຮດັ ໃຫລ້ ະລາຍໃນໄຂມນັ ໄດນ້ ອ້ ຍລງົ ສາລບັ ເອນໄຊມຊ໌ ະນດິີ MFO ນນັ້ ພບົ ວ່ິ າລະບບົ Cytochrome P-450 dependent mono oxygenase ຈະມຄວາມສາຄນັ ຫຼາຍທິ່ ສຸດເນິ່ ອງຈາກເອນໄຊມສ໌ ່ິ ວນໃຫ່ິ ຍທ່ິ ມຄວາມຈາເປັນໃນການປິ່ ຽນ ຮູບທາດພດີິ ທາງຊວະວທິີ ະຍາຢ່ິ ູໃນຕບັ , ດ່ິ ງັ ນນັ້ ກນົ ໄກນຈ້ ່ິ ງຶ ພບົ ຫຼາຍໃນຕບັ ແລະທິ່ ພບົ ນອ້ ຍລງົ ໄປຕາມລາດບັ ຄ: ໄຕ, ປອດແລະລາໄສ.້ ຕວົ ຢິ່ າງຂອງກນົ ໄກທິ່ ເກດກບັ ຢາກາຈດັ ສດັ ຕູພດ Malation ຊິ່ ງຶ ພບົ ວິ່ າເປັນຢາກາ ຈດັ ສດັ ຕູພດທິ່ ໃຊໄ້ ດຢ້ ່ິ າງກວາ້ ງຂວາງແລະພດີິ ນອ້ ຍຕ່ິ ຄນົ ແລະນກົ ໂດຍຄິ່ າ LD50 ກບັ ໜຕູ ວົ ຕວົ ຜູເ້ ທິ່ າົ ກບັ 1,357 mg/Kg ແຕ່ິ ກບັ ແມງສາບຈະເທິ່ າົ ກບັ 8.4 mg/kg ເນິ່ ອງຈາກທາດກ່ິ ຸມນຈ້ ະຖກປ່ິ ຽນໂດຍຂະບວນ ການໄຮໂດຮໄລຊສໃນຮ່ິ າງກາຍສດັ ລຽ້ ງລກູ ດວ້ ຍນມົ ເກດເປັນທາດກ່ິ ຸມອາຊດິີ ຄາຣບ໌ ອກໄຊລກິີ ທິ່ ບ່ິ ອນັ ຕະ ລາຍຢ່ິ າງໄວຊ່ິ ງຶ ເກດຊາ້ ໃນແມງໄມດ້ ່ິ ງັ ກນົ ໄກດ່ິ ງັ ນ:້ 118

ເຟສທ່ິ ສອງ: ເອນ້ ວິ່ າ synthetic ຫຼ conjugation reactions ເກດໂດຍມການລວມ (conjugate) ຂອງທາດມດັ ທະຍນັ ຈາກຂະບວນການເຟສໜິ່ ງຶ ກບັ ທາດມດັ ທະຍນັ ເມຕາໂບລລິີ ກິີ ທິ່ ເກດ ຕາມທາມະຊາດເພ່ິ ອກາຈດັ ກ່ິ ຸມທາດທິ່ ເປັນພດິີ ຊິ່ ງຶ ໄດແ້ ກິ່ ເຟໂນນ, ອາມນຫຄຼ າຣບ໌ ອກໄຊລກີິ ໃຫຢ້ ິ່ ູໃນຮູບທ່ິ ລະລາຍນາ້ ໄດແ້ ລະບິ່ ມພດີິ ໂດຍວທິີ ການດ່ິ ງັ ຕວົ ຢິ່ າງຕ່ິ ໄປນ:້ ວທິີ ການທິ່ ວົ ໆໄປຄglycosylation ຊ່ິ ງຶ ເກດຈາກອະນພຸ ນັ -OH, -NH, -SH ແລະ-COOH ກບັ glucornic acid (ໃນສະປຊສຂ໌ ອງສດັ ສ່ິ ວນໃຫິ່ ຍ) ແລະຈະເກດເປັນ glucoronides ຖາ້ ກລະນທ່ິ ເປັນ ແມງໄມຫ້ ພຼ ດຂນັ້ ສູງຈະເປັນກູລໂຄສ ແລະ ເກດເປັນglucosidesຕວົ ຢ່ິ າງເຊິ່ ນັ : 4-nitro-3- trifluoromethylphenol (TFM)ຊິ່ ງຶ ເປັນທາດພດີິ ທິ່ ມກ່ິ ຸມphenolate anionຈບັ ກບັ UDPGA(Uridine- 5’-diphospho-  -D-glucuronic acid) ແລວ້ ເກດinversion conjugation ໃຫp້ henyl  - D- glucuronopyranosideດ່ິ ງັ ສມົ ຜນົ . V. ວທີິ ທາງໃນການກາຈດັ ພດິີ ທາງຫຼກັ ທ່ິ ທາດພດີິ ຈະຖກກາຈດັ ອອແກຄ: ທາງປັດສະວະ, ອາຈມົ ແລະປອດຫຼ ເຫອກສິ່ ວນທາງ ອິ່ ນທທິ່ ຊິ່ ວຍກາຈດັ ທາດພດິີ ໄດເ້ ຊ່ິ ນັ ກນັ ຄລະບບົ ກາຈດັ ທ່ິ ວົ ຮ່ິ າງກາຍເຊິ່ ນັ : ນມົ , ນາ້ ລາຍ , ເຫ່ິ ອ ແລະນາ້ ຕາ ຫກຼ າຈດັ ໂດຍຈລຸ ງັ ທິ່ ຫຸຼດອອກຈາກຮິ່ າງກາຍເຊ່ິ ນັ : ເສນັ້ ຜມົ , ເລບັ ຫສຼ ະເກດັ ຜວໜງັ . ທາດພດີິ ທ່ິ ຖກປ່ິ ຽນຮູບທາງຊວະວທີິ ະຍາ ແລະລະລາຍນາ້ ຈະຖກພາໄປຍງັ ສ່ິ ວນທ່ິ ເປັນນາ້ ຂອງ ເລອດຈະເຂາົ້ ສິ່ ູໄຕແລວ້ ຖກກາຈດັ ອອກໂດຍທາງປັດສະວະ. ທາດພດີິ ທິ່ ຖກກາຈດັ ອອກທາງອາຈມົ ຈະມາ ຈາກສອງແຫ່ິ ຼງຄ: ແຫ່ິ ຼງທາອດິີ ຈະເປັນທາດພດີິ ທິ່ ບ່ິ ດູດຊບັ ຈາກອາຫານ ແລະຂອງແຫຼວໃນລະບບົ ຍ່ິ ອຍ ອາຫານຈະກາຍເປັນອາຈມົ , ແຫ່ິ ຼງທ່ິ ສອງຈາກນາ້ ຄຊ່ິ ງຶ ເກດຈາກທາດພດີິ ທິ່ ຜ່ິ ານເຂາົ້ ຕບັ ແລວ້ ຈະຖກຂບັ ອອກ 119

ທາງນາ້ ປັດສະວະ, ປອດ ເປັນແຫິ່ ຼງດຽວທ່ິ ສາມາດຈະກາຈດັ ທາດພດີິ ພວກທິ່ ເປັນກາສຫອຼ າຍລະເຫຍໄດງ້ ່ິາຍ ເຊ່ິ ນັ : ເຫຼາົ້ ຊິ່ ງຶ ພບົ ວ່ິ າປະມານ 2-4 % ຂອງເອຕາໂນຈະຖກຂບັ ອອກຈາກລມົ ຫາຍໃຈ. VI. ປະເພດຂອງທາດພດິີ ການແບິ່ ງປະເພດຂອງທາດພດິີ ຕາມຜນົ ທ່ິ ເຮດັ ໃຫເ້ ກດແບ່ິ ງອອກເປັນດິ່ ງັ ນ:້ ທາດພດີິ (Toxicant) ໝາຍເຖງີິ ທາດທ່ິ ເຮດັ ໃຫເ້ ກດຜນົ ທາງແງິ່ອນັ ຕະລາຍ ແລະດາ້ ນຊວະ ວທີິ ະຍາເມິ່ ອສິ່ ງິີ ທ່ິ ມຊວດິີ ໄດຮບັ ຫຼສາພດັ ປະເພດນຈ້ ດັ ເປັນກ່ິ ຸມທ່ິ ໃຫິ່ ຍທິ່ ສຸດໂດຍສະເພາະທາດປະສມົ ທຸກ ກ່ິ ຸມທິ່ ເວາົ້ ຕ່ິ ໄປສະແດງຄຸນສມົ ບດັ ໃນແງ່ິ ຄວາມເປັນພດີິ ໄດໝ້ ດົ ຂນຶ້ ຢິ່ ູກບັ ປະລມິີ ານທາດມເທ່ິ າົ ໃດ. Teratogen ເປັນທາດທິ່ ເຮດັ ໃຫຂ້ ະບວນການໃນການສບພນັ ຜດີິ ປົກກະຕເິີ ຊິ່ ນັ : ໃນແງ່ິການ ພດັ ທະນາຫຼພດຶ ຕກິີ າກນົ ໄກຂອງການເກດນພ້ ບົ ຈາກ genetic ຫຼ epigenetic ຊ່ິ ງຶ ຊະນດິີ ທາອດີິ ອາດເປັນ ການຜ່ິ າເຫິ່ າຼົ ຂອງຍນ (gene mutation) ຫຼ ໂຄຣໂມໂຊມຜດີິ ປົກກະຕຫີິ ຼການສງັ ເຄາະ DNA ທິ່ ເກດຊາ້ ຊະນດິີ ຫງຼັ ຈະເປັນກນົ ໄກທ່ິ ມຜນົ ກບັ ລະດບັ ແລະຮູບແບບຂອງພະລງັ ງານການຢັບຢັງ້ ເອນໄຊມ໌ແລະການຊມຶ ຜ່ິ ານເມມເບຣນທ່ິ ຜດີິ ປົກກະຕຕິີ ວົ ຢິ່ າງທາດເຄມທິ່ ມຜນົ ເປັນ Teratogen ດິ່ ງັ ໃນຮູບ 4. ຮູບ4: ໂຄງສາ້ ງທາງເຄມຂອງທາດທ່ິ ເປັນTeratogens 6.1 ທາດທິ່ ເຮດັ ໃຫເ້ ກດການຜິ່ າເຫ່ິ າຼົ (Mutagen) ເປັນທາດທ່ິ ມຜນົ ໃນການປ່ິ ຽນແປງDNA (deoxyrobunuclic acid)ຂອງອະສຸຈິີ ແລະຈລຸ ງັ ຂອງ ໄຂ່ິ ກນົ ໄກການເກດມ 2 ແບບຄ: point mutation ແລະchromosome mutation ແບບທາອດີິ ເກດຈາກ DNA basesຖກແທນທ່ິ ໂດຍຮູບທ 5 (a) ສະແດງເຖງີິ DNAຊ່ິ ງຶ ເປັນຕວົ ຜິ່ າລະຫດັ ຂອງຍນສຊ໌ ິ່ ງຶ ມລາດບັ 120

heterocyclic bases ໃນສອາຊດິີ ນວຄຼອດິີ ເປັນacenine, guanine,cytosine ແລະ thymine ການປິ່ ຽນ bases ແບບ (a) ແລະ (c) ເຮດັ ໃຫເ້ ກດການສງັ ເຄາະໂປຣຕນປິ່ ຽນໄປ ຮູບທ 5 : ປະເພດຂອງ point mutation ຂອງ DNA ແບບ transition (a) ແລະtransition (b) ທຽບກບັ DNA ແບບປົກກະຕີິ (a) pur ແລະ pry ໝາຍເຖງິີ a purine base ແລະ pyrimidine base ຕາມລາດບັ 6.2 ແບບຫງຼັ ເກດທາດ : alkylating ເຊ່ິ ນັ : epoxides, aldehydes, alkane halides, alky sulfonate, nitorsoureas ແລະ triazene (ດ່ິ ງັ ຮູບທ 6 ) ມຜນົ ຕິ່ ການເກດ cross-lingking ໂດຍ DNA strands ຈະຈບັ ກບັ ໂຄຣໂມ ໂຊມທິ່ ແຕກຕ່ິ າງກນັ . 121

ຮູບທ6: ໂຄງສາ້ ງເຄມຂອງທາດທ່ິ ເຮດັ ໃຫເ້ ກດການຜ່ິ າເຫ່ິ ຼາົ ໂດຍວທີິ cross linking ຂອງໂຄຣໂມໂຊມ 6.3 ທາດທິ່ ເຮດັ ໃຫເ້ ກດໂລກມະເຮງັ ເປັນທາດເຄມທິ່ ເຮດັ ໃຫຈ້ ລຸ ງັ ສູນເສຍອງົ ປະກອບໃນການທ່ິ ຈະກ່ິ ໃຫເ້ ກດການຈະເລນເຕບໂຕ ແລະ ການຖ່ິ າຍທອດພນັ . ຂນັ້ ຕອນໃນການເກດ ແລະພດັ ທະນາຂອງໂລກມະເຣງັ ດ່ິ ງັ ຮູບທ່ິ 7 ຮູບທ7: ຂນັ້ ຕອນຂອງການເກດມະເຣງັ 122

ທາດທ່ິ ກິ່ ໃຫເ້ ກດມະເຣງັ ຖາ້ ແບິ່ ງຕາມຜນົ ທິ່ ເກດຈະແບ່ິ ງໄດເ້ ປັນ 2 ປະເພດຄ: Geononic carcinogens ແລະEpigenetic carcinogens 1). Geononic carcinogensສິ່ ວນໃຫ່ິ ຍຈະເປັນທາດປະເພດ electrophilic ຊ່ິ ງຶ ເປັນທາດກະ ຕຸນ້ ທິ່ ເຮດັ ໃຫເ້ ກດມະເຣງັ ໃນຂນັ້ ຕນົ້ ຕວົ ຢ່ິ າງທາດກ່ິ ຸມນດ້ ິ່ ງັ ຮູບທ 8 ຮູບທ8: ຕວົ ຢ່ິ າງຂອງຂອງອເລດໂຕຣໄຟດທ໌ ິ່ ເຮດັ ໃຫເ້ ກດມະເຣງັ ຕວົ ຢິ່ າງໂຄງສາ້ ງທາດເຄມທິ່ ກ່ິ ໃຫເ້ ຫດມະເຣງັ ຂອງກ່ິ ຸມນແ້ ບິ່ ງອອກເປັນ 2 ປະເພດຄປະເພດທິ່ ຕອ້ ງ ຜ່ິ ານຂະບວນການທາງຊວະວທີິ ະຍາກິ່ ອນ (activation X independent)ດ່ິ ງັ ຮູບທ 9 123

ຮູບທ 9: ຕວົ ຢ່ິ າງໂຄງສາ້ ງທາງເຄມຂອງທາດກິ່ ມະເຣງັ ປະເພດ(a) activation dependentແລະ (b) activation independent 2). Epingenetic Carcinogen ມຫາຼ ຍວທີິ ຂອງການເກດໂດຍກນົ ໄກອາດກິ່ ຽວຂອ້ ງກບັ ຂະ ບວນການເຫ່ິ ຼາົ ນຄ້ : - ຫຸດຼ ລະບບົ ພູມຕາ້ ນໂລກ - ປິ່ ຽນແປງການເຮດັ ວຽກແລະຄວາມວ່ິ ອງໄວຂອງຮໂມນໃນຮ່ິ າງກາຍມະນຸດ - ເພ່ິ ມຜນົ ຕິ່ ການເກດມະເຣງັ (co- carcinogens) ໂດຍຈະເປັນທາດທິ່ ໃຫກ້ ່ິ ອນຫຼພອ້ ມກບັ ການ ເກດມະເຣງັ ແລວ້ ມຜນົ ເຮດັ ໃຫມ້ ະເຣງັ ມຫຼາຍຂນຶ້ ຕວົ ຢ່ິ າງເຊິ່ ນັ : ເຫາຼົ້ ແລະຄວນັ ຢາສູບ (ຊ່ິ ງຶ ມ catechol ແລະphenolic compounds) - ເປັນpromotersໂດຍຖາ້ ຈລຸ ງັ ຖກທາດpromotersກິ່ ອນທິ່ ຈະເກດມະເຣງັ ຈະບິ່ ມຜນົ ຖາ້ ເມ່ິ ອໃດຈຸ ລງັ ໄດຮ້ ບັ ທາດpromotersຫງຼັ ເກດມະເຣງັ ຈິ່ ງຶ ຄ່ິ ອຍໆສ່ິ ງົ ຜນົ ໃນການເພ່ິ ມອດັ ຕາຄວາມໄວຂອງມະ ເຣງັ ແຕ່ິ ຕວົ ທາດພວກນບ້ ່ິ ໄດກ້ ິ່ ໃຫເ້ ກດມະເຣງັ ທາດພວກນໄ້ ດແ້ ກ່ິ ຢາກາຈດັ ສດັ ຕູພດ, ຄວນັ ຢາສູບ, ເບນໂຊໄພຣນແລະphorbor estersໂດຍສະເພາະທາດ12-o-tetradecanoyl-phorbol-13- acetate (TPA) VII. ການທດົ ລອງເພ່ິ ອສກຶ ສາຫາທາດພດິີ (Bioassays) ປະເພດຂອງBioassays Bioassaysມຫາຼ ຍວທີິ ເນິ່ ອງຈາກການທດົ ລອງນຈ້ ະເຮດັ ໃນຫອ້ ງປະຕບິີ ດັ ການທ່ິ ສາມາດຄວບຄຸມ ເງອນໄຂໃນການເກດແລວ້ ຍງັ ສກຶ ສາຜນົ ກະທບົ ຈາກທາດພດິີ ທ່ິ ຕອ້ ງການຕວົ ແປທິ່ ສາຄນັ ໄດແ້ ກ່ິ ໄລຍະເວລາ ໃນການໃຫທ້ າດພດີິ ແລະຄວາມເຂມັ້ ຂຸນ້ ຂອງທາດພດິີ 124

7.1 ການທດົ ລອງໂດບຄວບຄຸມໄລຍະເວລາ ການໃຫສ້ າພດັ ກບັ ທາດແບິ່ ງເປັນ 4 ປະເພດລກັ ໄດແ້ ກິ່ acute, subacute, mutltigenerational ແລະ chronicໂດຍໄລຍະເວລາທ່ິ ສາພດັ ຫຼໄດຮ້ ບັ ທາດ 4 ແບບຈະແຕກຕິ່ າງກນັ . 1). acute exposureເປັນການທດົ ລອງໃຫມ້ ການຮບັ ທາດແບບສຽບພະລນັ ໂດຍໃຊເ້ ວລາສນັ້ ໆແຕ່ິ ບິ່ ດນົ ກນ 96 ຊ່ິ ວົ ໂມງ. 2). chronicexposureເປັນການທດົ ລອງໃຫສ້ ິ່ ງິີ ທິ່ ມຊວດິີ ໄດຮ້ ບັ ທາດຫຼສາພດັ ທາດແບບຕິ່ ເນ່ິ ອງ ໂດຍຍາວນານເທ່ິ າົ ອາຍຸຂອງສດັ ທ່ິ ຄາດໝາຍວ່ິ າຈະຢິ່ ູໄດ.້ 3). subacuteexposureເປັນການທດົ ລອງໃຫສ້ ່ິ ງິີ ທ່ິ ມຊວດິີ ໄດຮ້ ບັ ທາດຫສຼ າພດັ ບິ່ ດນົ ກວ່ິ າ 10% ຂອງອາຍຸສດັ ທິ່ ຄາດໝາຍ. 4). mutltigenerationalexposureໃຊກ້ ານທດົ ລອງນໃ້ ນກລະນທິ່ ທາດນນັ້ ມຜນົ ຕ່ິ ລຸກຫຼານດວ້ ຍ. ໂດຍຈະສກຶ ສາເຖງີິ ການໃຫທ້ າດດນົ ນານເຖງີິ ລຸນ້ ຫຼງັ ໆເພິ່ ອສກຶ ສາຜນົ ທິ່ ເກດ. ການສກຶ ສາ 3 ວທິີ ຫງຼັ ນໄ້ ລຍະເວລາຈະບ່ິ ຄງົ ທິ່ ຕາຍຕວົ ຂນຶ້ ຢ່ິ ູກບັ ປະເພດຂອງສດັ ທດົ ລອງຕວົ ຢ່ິ າງ ເຊ່ິ ນັ : ກລະນchronicexposureສາລບັ ໜອູ າດຈະຍາວນານຕງັ້ ແຕ່ິ 6 ເດອນເຖງິີ 2 ປແຕິ່ ສາລບັ ກຸງ້ ພຽງ 28 ວນັ . 7.2 ການທດົ ລອງໂດຍໃຊຕ້ ວົ ແປຣທ່ິ ເປັນຄວາມເຂມັ້ ຂຸນ້ ປົກກະຕຈິີ ະເປັນການສກຶ ສາສ່ິ ງີິ ທິ່ ມຊວດີິ ທ່ິ ຢິ່ ູໃນນາ້ ວທິີ ການນມ້ ທງັ ໝດົ 3 ແບບໄດແ້ ກິ່ :static, semistaticແລະflow – through Static bioassaysໂດຍຈດັ ເງອນໄຂທ່ິ ໃຫສ້ ດັ ທດົ ລອງຈິ່ ງຶ ພບົ ວິ່ າຄວາມເຂມັ້ ຂຸນ້ ຂອງທາດຈະຫຸຼດ ລງົ ເມ່ິ ອເວລາຜິ່ ານໄປດິ່ ງັ ຮູບທ 13 (a) Semistaticbioassaysວທີິ ການທດົ ລອງຈະມການຕິ່ ມທາດພດິີ ໂດຍໃຊເ້ ວລາຕ່ິ ເນ່ິ ອງກນັ ຕະຫຼອດ ເພິ່ ອໃຫສ້ ດັ ທດົ ລອງໄດຮ້ ບັ ທາດພດິີ ທ່ິ ຄງົ ທ່ິ ຕະຫຼອດການທດົ ລອງດິ່ ງັ ຮູບທ 13 (c) ຊ່ິ ງຶ ພບົ ວິ່ າວທີິ ນຈ້ ະໃຫ້ ຜນົ ທິ່ ນ່ິ າເຊອ້ ຖ ແລະ reproducible ຫຼາຍທິ່ ສຸດເນ່ິ ອງຈາກເປັນການຈດັ ໃຫຄ້ ວາມເຂມັ້ ຂຸນ້ ຂອງທາດພດີິ ຄງົ ທ່ິ ຕະຫອຼ ດເວລາການທດົ ລອງ. 7.3 ວທີິ ການເລອກສດັ ທດົ ລອງ ແລະ ວທິີ ການໃຫທ້ າດພດິີ 1). ວທິີ ການເລອກສດັ ທດົ ລອງ : ທ່ິ ເລອກໃຊນ້ ນັ້ ອາດຈະເປັນການໃຊສ້ ດັ ທດົ ລອງມາດຖານທ່ິ ເຄຍໃຊຢ້ ່ິ ູ ເນ່ິ ອງຈາກມຂມ້ ູນຢ່ິ ູເຮດັ ໃຫງ້ ິ່າຍຕ່ິ ການປຽບທຽບ, ບາງການທດົ ລອງກສະເໜແນະໃຫໃ້ ຊສ້ ດັ ທດົ ລອງທ່ິ ສາ ມາດຮບັ ຜນົ ກະທບົ ຈາກພດິີ ເທິ່ າົ ນນັ້ ແຕ່ິ ພບົ ວ່ິ າສິ່ ວນໃຫ່ິ ຍແລວ້ ບນັ ຫາການເລອກສດັ ທດົ ລອງພບົ ຄຈານວນ ສດັ ທດົ ລອງບິ່ ພຫເຼ ປັນສດັ ທ່ິ ບິ່ ເໝາະກບັ ວທີິ ທດົ ລອງທາງພດິີ ວທີິ ະຍາຄາ້ ຍຄກນັ ເຊິ່ ນັ : ອດັ ຕາ ແລະ ຮູບ ແບບຂອງວທີິ ການດູດຊບັ ທາດພດີິ , ການປ່ິ ຽນຮູບທາງຊວະວທິີ ະຍາແລະການກາຈດັ ທາດພດີິ ອອກແຕິ່ ໃນ ທາງປະຕກິີ ບິີ ດັ ຈງິີ ນນັ້ ພບົ ວິ່ າເງອນໄຂຂນຶ້ ຢ່ິ ູກບັ ເລິ່ ອງລາຄາ, ຄວາມງິ່າຍໃນການໃຊແ້ ລະຄວາມຊິ່ ຽວຊານກິ່ ຽວ ກບັ ສດັ ນນັ້ ໆຫາຼ ຍກວ່ິ າ. 125

ການເລອກທາງໃນການໃຫທ້ າດພດີິ ແກ່ິ ສດັ ທດົ ລອງຈະເລອກໃຊວ້ ທີິ ປົກກະຕທິີ ່ິ ສດັ ທດົ ລອງນນັ້ ຈະ ຮບັ ໄດຫ້ ຈຼ ະເລອກໃຫໃ້ ນທາງທ່ິ ຄາດໝາຍວ່ິ າຈະເປັນຈາກສມົ ຕຖິີ ານຂອງການທດົ ລອງແລວ້ . 7.4 ການດາເນນການທດົ ລອງ bioassays 1). ປັບໃຫສ້ ດັ ທດົ ລອງເກດຄວາມຄຸນ້ ເຄຍກບັ ເງອນໄຂທ່ິ ໃຊທ້ ດົ ລອງກ່ິ ອນໂດຍອາດຈະໃຊເ້ ວລາຕງັ້ ແຕ່ິ 2 ຊິ່ ວົ ໂມງຫຼເປັນອາທດີິ ຂນຶ້ ຢ່ິ ູກບັ ຊະນດີິ ຂອງສດັ ທດົ ລອງໂດຍໃນລະຫວິ່ າງນຖ້ າ້ ສດັ ທດົ ລອງຕວົ ໃດສຸ ຂະພາບບ່ິ ດຈະຖກຄດັ ອອກຈາກການທດົ ລອງຊິ່ ງຶ ປົກກະຕແີິ ລວ້ ພບົ ວິ່ າຖາ້ ໃນລະຫວ່ິ າງໃຫສ້ ດັ ປັບຕວົ ມສດັ ຕາຍຫາຼ ຍກວິ່ າ 10-20 % ະຖວ່ິ າໃຊໃ້ ນການທດົ ລອງບິ່ ໄດກ້ ານທດົ ລອງກ່ິ ຸມສດັ ຄວບຄຸມ (contro experiment) ຈະເຮດັ ພອ້ ມກບັ ໃນສດັ ທດົ ລອງໂດຍໃຊຂ້ ະບວນການເໝອນກນັ ໝດົ ຍກົ ເວນັ້ ບ່ິ ມການຕິ່ ມ ທາດພດີິ ເລຍ. 2). ຊອກຫາຄິ່ າຄວາມເປັນພດີິ ໂດຍປະມານກິ່ ອນຈາກນນັ້ ຈະໄດຄ້ ່ິ າຄວາມເຂມັ້ ຂຸນ້ ຂອງທາດພດິີ ທິ່ ຈະໃຊໃນການທດົ ລອງກບັ ສດັ ທດົ ລອງໂດຍຈະເຮດັ ເປັນຊ່ິ ວງ 5-6 ຄວາມເຂມັ້ ຂຸນ້ ຂອງທາດພດິີ , ຈານວນ ສດັ ທດົ ລອງແລະຄງັ້ ທ່ິ ທດົ ລອງຈະມຄິ່ າເທິ່ າົ ໃດຈະຂນຶ້ ຢູກບັ ຈດຸ ປະສງົ ຂອງການທດົ ລອງ. ຄວາມເຂມັ້ ຂຸນ້ ຂອງທາດພດິີ ທ່ິ ໃສິ່ ໃນພາຊະນະທດົ ລອງຈະຕອ້ ງທາການກວດວດັ ໃນຊ່ິ ວງເວລາທ່ິ ຄງົ ທ່ິ ຕະຫຼອດການທດົ ລອງ ຫຼ ຢິ່ າງນອ້ ຍຂະນະເລ່ິ ມຕນົ້ ແລະ ເມ່ິ ອສນິີ້ ສຸດການທດົ ລອງຊິ່ ງຶ ພບົ ວ່ິ າ Static ແລະSemistaticbioassays ທ່ິ ໃຊທ້ ດົ ລອງກບັ ທາດພດິີ ທິ່ ເປັນກ່ິ ຸມມກັ ໄຂມນັ , ລະເຫຍແລະຍິ່ ອຍ ສະຫາຼ ຍໄດຈ້ ະມການປິ່ ຽນແປງຫາຼ ຍທ່ິ ສຸດ. 7.5 ການຄານວນຂມ້ ນູ ທາງການສກຶ ສາພດິີ ວທີິ ະຍາ (Calculating toxicological data) ວທິີ ທ່ິ ງາຍທ່ິ ສຸດໃນການວດັ ຄ່ິ າປະເມນຂອງຄວາມເປັນພດີິ ຂອງທາດໂດຍທ່ິ ແກນ x ຈະພຣ໊ອຕເປັນ ຄ່ິ າ log ຄວາມເຂມັ້ ຂຸນ້ ຫຼປະລມີິ ານ (dose) ຂອງທາດພດີິ ແກນ y ຈະເປັນຄິ່ າຜນົ ຕອບສະໜອງທາງຊວະວິີ ທະຍາຕວົ ຢ່ິ າງເຊິ່ ນັ : ໃນເສນັ້ ສະແດງຮູບທ 10 ຊິ່ ງຶ ພຣ໊ອຕລະຫວ່ິ າງຄ່ິ າ log ຄວາມເຂມັ້ ຂຸນ້ ຂອງທາດພດິີ ກບັ ເປເຊນັ ຂອງສດັ ທດົ ລອງທ່ິ ໄດຮ້ ບັ ຜນົ ກະທບົ . ຮູບທ10: ເສນັ້ ສະແດງຄວາມສາພນັ ຄວາມຖິ່ ສະສມົ ຂອງສ່ິ ງິີ ທິ່ ມຊວດິີ ທ່ິ ໃຫຜ້ ນົ ຕອບສະໜອງທາງຊວີິ ະ ວທີິ ະຍາ ກບັ ຄິ່ າ log ຄວາມເຂມັ້ ຂຸນ້ . 126

7.6 ການວດັ ຄ່ິ າຄວາມເປັນພດິີ ແບ່ິ ງອອກເປັນ 2 ແບບ 1). ໃຊຄ້ ວາມເຂມັ້ ຂຸນ້ ເປັນຫຼກັ ໂດຍການວດັ ຄິ່ າຄວາມເປັນພດີິ ຊ່ິ ງຶ ບອກໂດຍຄວາມເຂມັ້ ຂຸນ້ ໃນສ່ິ ງິີ ແວດລອ້ ມທິ່ ຢ່ິ ູອອ້ ມຕວົ ເຮາົ ເຊ່ິ ນັ : ການທດົ ລອງທາດພດີິ ໃນນາ້ ກຈະວດັ ຄວາມເຂມັ້ ຂຸນ້ ທິ່ ຢິ່ ູໃນນາ້ ການທດົ ລອງຄວາມເປັນພດີິ ໃນອາກາດກຈະເປັນຄິ່ າຄວາມເຂມັ້ ຂຸນ້ ໃນອາກາດໂດຍຄິ່ າຜນົ ກະທບົ ຂອງຄວາມເປັນພດີິ ຈະມຫວໜ່ິ ວຍເປັນ mg/L ຫຼ mol/L ຫຼ mmol/L ການທດົ ລອງແບບນຈ້ ະກະທາໄດເ້ ມ່ິ ອທາດເຄມຈະຕອ້ ງ ສາມາດລະລາຍໃນຕວົ ກາງທິ່ ຈະສກຶ ສາເທ່ິ າົ ນນັ້ . 2). ໃຊປ້ ະລມີິ ານເປັນລກັ (Dese - based) ໃຊວ້ ດັ ຄ່ິ າຄວາມເປັນພດິີ ຊ່ິ ງຶ ບອກໃຫຮ້ ູເ້ ຖງິີ ນາ້ ໜກັ ຂອງ ທາດທິ່ ທດົ ລອງຕິ່ ນາ້ ໜກັ ສິ່ ງິີ ທ່ິ ມຊວດີິ ທ່ິ ໃຊທ້ ດົ ລອງດິ່ ງັ ນນັ້ ຫວົ ໜ່ິ ວຍອາດຈະເປັນນາ້ ໜກັ ຫວົ ໜ່ິ ວຍເປັນກາຼ ມ ຂອງທາດພດິີ ຕິ່ ນາ້ ໜກັ ເປັນກໂິີ ລກຼາມຂອງເນອ້ ເຍ່ິ ອວທິີ ການທດົ ລອງນຈ້ ະເຮດັ ໃຫທ້ າດພດິີ ຫຼທາດເຄມທ່ິ ຈະ ທດົ ລອງທິ່ ຮູນ້ າ້ ໜກັ ກບັ ສດັ ທດົ ລອງໂດຍກງົ ເຊິ່ ນັ : ການສດ, ການໃຫກ້ ນີິ , ການທາທິ່ ຜວ. ໃນວທິີ ການວດັ ເພ່ິ ອສກຶ ສາທາດພດີິ ທິ່ ມຕິ່ ເປເຊນັ ຂອງປະຊາກອນທິ່ ໄດຜ້ ນົ ກະທບົ ເອນ້ ວິ່ າ: ຈດຸ ຢຸດຕີິ ທາງຊວະວທີິ ະຍາ (biological endpoints) ຊິ່ ງຶ ຖກແຍກອອກເປັນ 2 ປະເພດກວາ້ ງໆຄ: ລະດບັ ທ່ິ ເຮດັ ໃຫ້ ຕາຍ (Lethal endpoints ) ກບັ ລະດບັ ທິ່ ໃຫຜ້ ນົ ນອ້ ຍກວ່ິ າການຕາຍ (Sublethal endpoints) ຊ່ິ ງຶ ລວມເຖິີ ງານປ່ິ ຽນແປງອດັ ຕາການຫາຍໃຈ ຫຼ ກດີິ ຈະກາຂອງເອນໄຊມອ໌ ດັ ຕາຂອງເມຕາໂບລຊິີ ມຶ ເປັນຕນົ້ . ຊິ່ ງຶ ປະເພດ ຫຼງັ ນພ້ ບົ ວ່ິ າຖກນາມາໃຊໃ້ ນແງ່ິສ່ິ ງີິ ແວດລອ້ ມຫຼາຍກວ່ິ າ. ເທກັ ນກິີ ໂດຍທິ່ ວົ ໄປທິ່ ໃຊລ້ ະບຸຄ່ິ າຄວາມເປັນພດິີ ມຫາຼ ຍຢ່ິ າງໄດແ້ ກ່ິ LD50, LC50, EC50, IGC50, NOEL, LOELແລະLOAL LD50, LC50 (Lethal dose 50, Lethal Concentration) ຄຄ່ິ າປະລມິີ ານຫຄຼ ວາມເຂມັ້ ຂຸນ້ ທາດ ພດີິ ໃນສ່ິ ງີິ ແວດລອ້ ມທິ່ ເຮດັ ໃຫສ້ ດັ ທດົ ລອງຕາຍ 50 % ເປັນຄ່ິ າທ່ິ ນຍິີ ມົ ໃຊໃ້ ນການວດັ ພດິີ ແບບພະລນັ ຫຼປະ ເມນຄ່ິ າຄວາມປອດໄພໃນການໃຊທ້ າດເຄມຢິ່ າງເບາົ ໆໂດຍສ່ິ ວນຫຼາຍນຍິີ ມົ ທດົ ລອງກບັ ໜຂູ າວ. ຕວົ ຢ່ິ າງການວດັ ເພ່ິ ອຊອກຫາຄິ່ າ LD50 ດິ່ ງັ ຮູບທ 11 (a) ແກນ x ຈະເປັນຄິ່ າປະລມີິ ານຂອງທາດ ພດິີ (dose) ຫວົ ໜ່ິ ວຍເປັນ mg/kg ແກນ y ຈະເປັນຄິ່ າເປເຊນັ ຂອງສດັ ທດົ ລອງຄວາມຖ່ິ ແບບສະສມົ ທ່ິ ໄດ້ ຮບັ ຜນົ ກະທບົ (ເຊິ່ ນັ ການຕາຍໃນກລະນນ)້ ເນິ່ ອງຈາກທ່ິ ຄວາມເຂມັ້ ຂຸນ້ ຕິ່ າໆຂອງພຣ໊ອຕເສນັ້ ສະແດງປະເພດ ນຈ້ ະເບ່ິ ງີິ ເນໄດບ້ ິ່ ຊດັ ເຈນ, ດ່ິ ງັ ນນັ້ ສິ່ ວນຫຼາຍຈິ່ ງຶ ນຍີິ ມົ ພຣ໊ອຕໂດຍໃຊສ້ າກນົ log ຂອງ dose ດິ່ ງັ ຮູບທ່ິ 11ຄ່ິ າ ທິ່ ໃຫເ້ ອນ້ ວິ່ າLD50 (lethal dose) ຄຄິ່ າຄວາມເຂມັ້ ຂຸ ນ້ ທ່ິ ລາກເອາົ ມາຈາກຈດຸ ຂອງປະມານ 50% ຂອງສດັ ທິ່ ຕາຍມາຕດັ ເສນັ້ ສະແດງຊ່ິ ງຶ ໝາຍເຖງິີ ປະລມີິ ານທາດນຈ້ ະເຮດັ ໃຫສ້ ດັ ທດົ ລອງຕາຍ 50% ຂອງຈານວນທິ່ ໃຊ້ ທດົ ລອງທງັ ໝດົ ຕວົ ຢິ່ າງຄ່ິ າ LD50 ຂອງທາດເຄມໃນທາມະຊາດແລະການສງັ ເຄາະລວມເຖງິີ ຢາກາຈດັ ສດັ ຕູພດດິ່ ງັ ສະແດງໃນຕາຕາລາງ 127

ຮູບທ11: ກຼາຟສະແດງປະລມິີ ານ / ຜນົ ຕອບສະໜອງຂອງທາດທິ່ ວົ ໆໄປ (a) linear dose scale (b) log dose scale LC50 (Effective concentration 50) ໝາຍເຖງິີ ຄິ່ າຄວາມເຂມັ້ ຂຸ ນ້ ຂອງທາດພດີິ ໃນສ່ິ ງີິ ແວດ ລອ້ ມທິ່ ມອດິີ ທພິີ ນົ ຕິ່ ການປ່ິ ຽນແປງຕວົ ຢ່ິ າງສດັ ທດົ ລອງໄປ 50 % ເມິ່ ອທຽບກບັ ຈານວນສດັ ທິ່ ຄວບຄຸມພາຍ ໃນເງອນໄຂ ແລະ ເວລາເທິ່ າົ ກນັ ດິ່ ງັ ສະແດງການພຣ໊ອຕໃນຮູບ 12 ຊິ່ ງຶ ບາງຄງັ້ ອາດຈະລະບຸເປັນ EC9 ຫຼ EC10 ຊິ່ ງຶ ໝາຍເຖງີິ ມຜນົ ກະທບົ ຕ່ິ ຈານວນສດັ 90 % ແລະ 10% ຕາມລາດບັ ຮູບທ12: ກາຼ ຟສະແດງຄິ່ າຄວາມຖ່ິ ສະສມົ ທິ່ ໄດຮ້ ບັ ຜນົ (%) ກບັ ຄິ່ າ log ຄວາມເຂມັ້ ຂຸນ້ ເພິ່ ອສະແດງຄ່ິ າ EC NOEL (No observed effect) LOEL (Lowest observable effect level), NOAEL (Maximum observable effect level ) ແລະ LOAEL (Lowest observable adverse effect 128

level) ເປັນຫກຼັ ເກນທິ່ ໃຊວ້ ດັ ຄ່ິ າຄວາມເປັນພດີິ ໂດຍອງໃສ່ິ ທາງສະຖຕິີ ລີິ ະຫວ່ິ າງຕວົ ຢິ່ າງທ່ິ ທດົ ລອງກບັ ຕວົ ຢິ່ າງທິ່ ຄວບຄຸມມຄວາມໝາຍດ່ິ ງັ ນ:້ NOEL ເປັນຄິ່ າຄວາມເຂມັ້ ຂຸນ້ ທ່ິ ສູງສຸດຂອງທາດພດິີ ທິ່ ໃຊໃ້ ນການທດົ ລອງເລ່ິ ອງພດິີ ຂອງທາດຊິ່ ງຶ ພບົ ວິ່ າບິ່ ໄດຜ້ ນົ ກະທບົ ທ່ິ ຊດັ ເຈນທາງສະຖຕິີ ທີິ າງດາ້ ນການຕອບສະໜອງທາງຊວະວທີິ ະຍາສດັ ທດົ ລອງເມິ່ ອ ປຽບ ທຽບກບັ ສດັ ຄວບຄຸມ. LOEL ແມ່ິ ນຄິ່ າຄວາມເຂມັ້ ຂຸນ້ ທ່ິ ຕິ່ າທິ່ ສຸດຂອງທາດພດີິ ທິ່ ໃຊໃ້ ນການທດົ ລອງເລ່ິ ອງພດິີ ຂອງທາດ ແລວ້ ສະແດງ ຄິ່ າຜນົ ກະທບົ ທ່ິ ຊດັ ເຈນທາງສະຖຕິີ ທິີ າງດາ້ ນຕອບສະໜອງທາງຊວະວທິີ ະຍາຕ່ິ ສດັ ທດົ ລອງ ເມ່ິ ອປຽບ ທຽບກບັ ສດັ ກ່ິ ຸມຄວບຄຸມ. LOAEL ເປັນລະດບັ ທິ່ ຕ່ິ າທິ່ ສຸດໃນຮູບທ 17 ແລະບ່ິ ຖກເປັນຕວົ ແທນໂດຍລະດບັ ຢິ່ ູທ່ິ ຈດຸ B ຫຼ ທ່ິ ຄວາມເຂມັ້ ຂຸນ້ ທ່ິ ຫາຼ ຍກວ່ິ າ. NOAEL ເປັນຄ່ິ າສູງສຸດທ່ິ ລະບຸ ແລະບິ່ ຖກເປັນຕວົ ແທນໂດຍລະດບັ ທິ່ ກງົ ກບັ ບຈດຸ A ດ່ິ ງັ ຮູບ 17 ຮູບທ13: ໄດອາແກຣມສະແດງຄິ່ າ LOAEL ແລະ NOAEL ໃນການປະເມນກນົ ໄກຂອງຄວາມເປັນພດີິ ມກັ ຈະໃຊປ້ ຽບທຽບຄວາມເປັນພດິີ ຂອງທາດເຄມຕິ່ າງໆ ໃນຫຼກັ ເກນຂອງຈານວນໂມເລກຸນເຊ່ິ ນັ : (mole L-1ຫຼ mmole L-1) ເຊ່ິ ນັ : ຖາ້ ທາດ A ແລະ B ມຄິ່ າຄວາມ ເປັນພດິີ ເທິ່ າົ ກນັ ຄ 45 mg/L ທາດທງັ ສອງອາດຈະບ່ິ ຈາເປັນທິ່ ຈະມຄ່ິ າຄວາມເປັນພດີິ ເທິ່ າົ ກນັ ຖາ້ ລະບຸໃນ ຂອບເຂດທິ່ ເປັນໂມເລກຸນ ຫຼ ໂມລາສມົ ມຸດໃຫທ້ າດທງັ ສອງນມ້ ຄ່ິ າມວນສານໂມເລກຸນ 126 ແລະ 50 amu ຕາມລາດບັ ດິ່ ງັ ນນັ້ ຄິ່ າຄວາມເປັນພດີິ ໃນຈານວນໂມເລກຸນຈະເທິ່ າົ ກບັ 0.37 ແລະ 0.9 mole L-1ຕາມລາດບັ ຊິ່ ງຶ ຈະກາຍເປັນວ່ິ າທາດ A ມທາດພດິີ ຫາຼ ຍກວ່ິ າທາດ B . 129

ຄາຖາມທາ້ ຍບດົ 1. ກນົ ໄກຂອງທາດພດິີ ເຂາົ້ ສ່ິ ູຮິ່ າງກາຍມຄແນວໃດ? 2. ການກະຈາຍຂອງທາດພດີິ ເຂາົ້ ສິ່ ູຮິ່ າງແມິ່ ນມຄແນວໃດແດ່ິ ? 3. ການກາຈດັ ທາດພດີິ ມວທີິ ການໃດແດ່ິ ? ຈ່ິ ງົ ອະທບີິ າຍລະອຽດ? 4. ທາດພດິີ ມຈກັ ປະເພດ?ຄປະເພດໃດແດ່ິ ? ມສູດໂຄງສາ້ ງແນວໃດ? 5. ຈິ່ ງົ ອະທບີິ າຍກນົ ໄກຂອງການເກດມະເຮງັ ? 6. ຄິ່ າ LD50 ແລະ NOEL ມຄວາມໝາຍຄກນັ ແລະ ແຕກຕິ່ າງກນັ ແນວໃດ? 7. ຄຸນລກັ ສະນະທາງຟຊກີິ ແລະ ເຄມຂອງທາດພດີິ ໃດທ່ິ ມຜນົ ຕິ່ ການທິ່ ຮ່ິ າງກາຍຈະຮບັ ເຫິ່ າຼົ ນທ້ າງຜວ ໜງັ ແລະ ກະເພາະອາຫານໄດ?້ 8. ປະຕກິີ ລີິ ຍິີ າການປິ່ ຽນແປງທາງຊວະວທິີ ະຍາ (biotransformation) ຂອງທາດພດີິ ທິ່ ເກດ ຫຼ ກ່ິ ຽວຂອ້ ງແນວໃດ ເພ່ິ ອທິ່ ຈະໃຫຖ້ ກກາຈດັ ອອກໄປໄດຈ້ າກຮິ່ າງກາຍສິ່ ງິີ ທ່ິ ມຊວດີິ ? 9. ດວ້ ຍເຫດໃດຄວາມສາພນັ ຂອງຄວາມເຂມັ້ ຂຸນ້ ແລະ ການຕອບສະໜອງທາງຊວະວທິີ ະຍາຂອງ ທາດກິ່ ຸມທິ່ ມຄວາມຈາເປັນຕິ່ ຮິ່ າງກາຍຈ່ິ ງຶ ເປັນຮູບພາຣາໂບລກີິ ? 130

ບດົ ທ 8 ມນົ ລະພດິີ ຈາກອຸດສາຫະກາ ແລະ ໂລຫະເປັນພດິີ I. ອຸດສາຫະກາອາຫານ ແລະ ອາຫານກະປ໋ ອງ ອຸດສາຫະກາກິ່ ຽວອາຫານມຢິ່ າງຫວຼ ງຫຼາຍທ່ິ ສາຄນັ ໄດແ້ ກ່ິ : ຊນ້ ສດັ , ຜະລດີິ ຕະພນັ ນມົ , ເນຍ, ນາ້ ຕານ, ເບຍ, ເຫາຼົ້ , ອາຫານທະເລ ແລະ ເຄ່ິ ອງດິ່ ມກະປ໋ ອງອາຫານຕະຫຼອດຮອດອາຫານທະເລແຊິ່ ແຂງ ເຊ່ິ ນັ : ປາ, ປູ, ກຸງ້ ແຊິ່ ແຂງເປັນຕນົ້ . ນາ້ ເສຍຈາກໂຮງງານອຸດສາຫະກາອາຫານທຸກຊະນດີິ ມລກັ ສະນະ ຄາ້ ຍຄກນັ ປະການໜ່ິ ງຶ ຄ: ຕ່ິ າງປະປົນດວ້ ຍທາດອງົ ຄະທາດໃນປະລມີິ ານສູງ. ເຊ່ິ ງີິ ສິ່ ວນໃຫິ່ ຍເປັນທາດ ຈາພວກໂປຣຕນ, ຄາໂບຮດຣດັ ແລະ ໄຂມນັ , ນາ້ ເສຍທິ່ ວົ ໄປຈ່ິ ງຶ ມຄ່ິ າ BOD ສູງຫຼາຍ. ໂຮງງານ ອຸດສາຫະກາກະປິ່ ອງມຫາຼ ຍປະເພດເຊິ່ ນັ : 1). ໂຮງຂາ້ ສດັ : ໂຮງຂາ້ ສດັ ບ່ິ ວ່ິ າຈະເປັນງວົ , ຄວາຍ, ໝຫູ ຼ ເປັດ, ໄກິ່ ລວ້ ນແລວ້ ແຕ່ິ ເຮດັ ໃຫເ້ ກດ ບນັ ຫາພາວະມນົ ລະພດິີ , ນາ້ ເສຍຈາກໂຮງງານຂາ້ ສດັ ທ່ິ ວົ ໄປປົນເປອ້ ນດວ້ ຍເລອດ, ໄຂມນັ , ໂປຣຕນ, ຂນົ ສດັ ແລະທາດອງົ ຄະທາດອິ່ ນໆ. ນອກຈາກນແ້ ລວ້ ຍງັ ສິ່ ງົ ກິ່ ນົ ເໝນັ ອກດວ້ ຍຖາ້ ປ່ິ ອຍນາ້ ເສຍລງົ ສິ່ ູແຫິ່ ງຼ ນາ້ ທາ ມະຊາດ ໂດຍບ່ິ ມການບາບດັ ກ່ິ ອນຈະເຮດັ ໃຫແ້ ຫ່ິ ງຼ ນາ້ ນນັ້ ປະກດົ ເປັນສແດງ (ຈາກເລອດ) ແລະ ມຂອງ ແຂວນລອຍ. ເຊ່ິ ງິີ ສິ່ ວນຫຼາຍແມິ່ ນເກດຈາກການລວມຕວົ ເປັນກອ້ ນໃຫິ່ ຍຂອງໄຂສດັ , ຂນົ ສດັ ແລະ ທາດ ທ່ິ ບ່ິ ລະລາຍນາ້ ອິ່ ນໆນອກຈາກນແ້ ລວ້ ຍງັ ມເຊອ້ ໂລກປະປົນຢ່ິ ູນາ້ ອກດວ້ ຍ. 2). ໂຮງງານຜະລດິີ ຕະພນັ ນມົ ເນຍ ແລະ ໄອຊຄຣມີິ ນາ້ ເສຍຈາກໂຮງງານເຫ່ິ ຼາົ ນມ້ ກັ ມໂປຣຕນ, ໄຂ ມນັ ແລະ ແລກໂຕສ (lactose) ຈາກນມົ ແລະ ເນຍໃນປະລມິີ ານສູງປະປົນຢ່ິ ູ ເຊ່ິ ນັ : ນາ້ ເສຍຈາກ ໂຮງງານຜະລດິີ ຕະພນັ ນມົ ມຄ່ິ າ BOD 500 -4000 mg/l ແລະມຄິ່ າ COD ທ່ິ ໃຫິ່ ຍກວ່ິ າຄ່ິ າ BOD 2-2.5 ເທິ່ າົ . ນອກຈາກນແ້ ລວ້ ຍງັ ມສະບ່ິ ູຝິ່ ຸ ນ ແລະທາດຊກັ ລາ້ ງອິ່ ນໆປະປົນຢິ່ ູໃນປະລມີິ ານສູງ ເພາະວິ່ າຕອ້ ງທາ ຄວາມສະອາດພາຊະນະບນັ ຈເຸ ຊິ່ ນັ : ກະປ໋ ອງ ແລະອຸປະກອນຕ່ິ າງໆ ເປັນປະຈາ. 3). ໂຮງງານນາ້ ຕານ: ນາ້ ອອ້ ຍທ່ິ ບບຈາກຕນົ້ ອອ້ ຍມນາ້ ຕານຊູໂຄຣສ sucrose) (ມສູດ C12H22O11 11 – 15 % ນາ້ ເສຍຈາກໂຮງງານອຸດສາຫະການາ້ ຕານທິ່ ມຄ່ິ າ BOD ສູງຫາຼ ຍຖາ້ ປິ່ ອຍນາ້ ເສຍ ເຫ່ິ ຼາົ ນລ້ ງົ ແມ່ິ ນາ້ ຈະສິ່ ງົ ຜນົ ກະທບົ ຕ່ິ ສ່ິ ງີິ ທ່ິ ມຊວດີິ ຢ່ິ ູໃນນາ້ ແລະອ່ິ ນໆ. 4). ໂຮງງານເບຍ ແລະ ເຫາຼົ້ : ນາ້ ເສຍຈາກໂຮງງານອຸດສາຫະກາເຫິ່ າຼົ ນມ້ ຄ່ິ າ BOD ສູງເຊ່ິ ນັ ກນັ ເພາະໃຊເ້ ມດັ ເຂາົ້ ເປັນວດັ ຖຸດບິີ ໃນຂະບວນການໝກັ . ນອກຈາກນແ້ ລວ້ ຍງັ ມທາດອງົ ຄະທາດອິ່ ນໆທິ່ ເປັນ ຂອງແຂງບ່ິ ລະລາຍນາ້ ປະປົນຢ່ິ ູ. ເມດັ ເຂາົ້ ເຊິ່ ງິີ ເປັນເຂາົ້ ຈາ້ ວ, ເຂາົ້ ສາລຫຼ ເຂາົ້ ໂພດທ່ິ ມແປງ້ ເປັນອງົ ປະກອບຫຼກັ . ເຊິ່ ງີິ ແປງ້ ນເ້ ປັນທາດ ທິ່ ມໂມເລກຸນໃຫ່ິ ຍ, ມນາ້ ໜກັ ໂມເລກຸນສູງເອນ້ ວິ່ າ: polysaccharide ມສູດແມ່ິ ນ (C6H10O5) ເຊິ່ ງີິ n ເປັນເລກຂອງຕວົ ທ່ິ ມຄ່ິ າ 100 ເຖງິີ 1,000 ຫຫຼ າຼ ຍກວ່ິ າ 1,000 ກໄດໃ້ ນຂະບວນການໝກັ polysaccharide ຈະປິ່ ຽນໄປເປັນນາ້ ຕານມລັ ໂຕສ (maltose) ປິ່ ຽນຕ່ິ ໄປເປັນກລູໂຄສ (glucose) ແລະ ໃນທ່ິ ສຸດເປັນເອຕາໂນນ ໂດຍແອນໂຊມຕ໌ ່ິ າງຊະນດິີ ກນັ ໃນແຕິ່ ລະຂນັ້ ດ່ິ ງັ ສມົ ຜນົ ຕິ່ ໄປນ:້ 2(C6H10O5  nH2O diastase  nC12 H22O11 maltose 131

C12 H22O11  H2O maltose  2C6H12O6 glu cose C6 H1 2O6 Zymase  2C2H5OH  2CO2  ພະລງັ ງານ ethanol II. ໂຮງງານເສນັ້ ໄຍ ອຸດສາຫະກາເສນັ້ ໄຍເຊ່ິ ງີິ ຈາແນກໄດເ້ ປັນ 2 ປະເພດຄ: 1). ອຸດສາຫະກາເສນັ້ ໃຍທາມະຊາດວດັ ຖຸດບີິ ໄດແ້ ກ່ິ ຝາ້ ຍ ແລະຂນົ ສດັ 2). ອຸດສາຫະກາເສນັ້ ໄຍສງັ ເຄາະເຊ່ິ ນັ : ເສນັ້ ໄຍໂປຣລເອສເຕ ແລະ ໄນລອນເປັນຕນົ້ ວດັ ຖຸດບີິ ໄດ້ ທ່ິ ໃຊເ້ ປັນທາດອງົ ຄະທາດສງັ ເຄາະໂປຣລເອສເຕທ່ິ ມຊິ່ ທາງການຄາ້ ວ່ິ າ: ດາກຣອນ (Dacron) ນນັ້ ຕຽມຈາກ ປະຕກີິ ລີິ ຍິີ າໂປຣລເມໄຣເຊຊນັ (polymerization) ໂດຍໃຊເ້ ອທລນີິ ໄກລຄຼ (ethylene glycol) ມສູດ HOCH2 – CH2-OH) ແລະ ເມທລີິ ເອສເຕຂອງອາຊດີິ ເທຣຟຟາຣກິີ (terephtalic acid ) ມສູດ C6H4(CO2H)2ຫດຼ ິ່ ງັ ນ້ ສ່ິ ວນໄນລອນເປັນໂມລເິີ ມປະເພດໂປຣລເອໄມດ໌ (polyamide) ຊ່ິ ງຶ ມຫຼາຍຊະນດີິ ທ່ິ ສາມນັ ແລະ ໃຊຫ້ າຼ ຍທ່ິ ສຸດໄດແ້ ກິ່ ໄນລອນ 6 (nylon 6) ແລະ ໄນລອນ 6,6 (nylon 6,6) ສມົ ຜນົ ການສະແດງການ ຕຽມໄນລອນທງັ ນຄ້ ດິ່ ງັ ນ:້ ອຸດສາຫະກາເສນັ້ ໄຍບ່ິ ວ່ິ າຈະເປັນເສນັ້ ໄຍທາມະຊາດ ແລະ ເສນັ້ ໄຍສງັ ເຄາະນອກຈາກຈະໃຊທ້ າດ ເຄມເປັນທາດຕງັ້ ຕນົ້ ແລວ້ ຍງັ ໃຊທ້ າດເຄມຫາຼ ຍຊະນດິີ ໃນປະລມິີ ານສູງໃນຂະບວນການຜະລດິີ ອກດວ້ ຍ ເຊ່ິ ນັ : ເກອ, ສຍອ້ ມຈາພວກອະນງົ ຄະທາດ, ຕວົ ເລິ່ ງັ ອະນງົ ຄະທາດ, ສະບິ່ ູຝ່ິ ຸ ນ ແລະທາດຟອກຂາວເປັນ ຈານວນຫາຼ ຍ. ນາ້ ເສຍຈາກໂຮງງານອຸດສາຫະກາເສນັ້ ໄຍຈ່ິ ງຶ ປົນເປອນດວ້ ຍທາດເຄມເຫິ່ າຼົ ນ.້ ເຖິ່ ງິີ ຢິ່ າງໃດກ ຕາມໂຮງງານເສນັ້ ໄຍທາມະຊາດມທາດປົນເປອ້ ນອິ່ ນໆຫຼາຍກວ່ິ າໂຮງງານເສນັ້ ໄຍສງັ ເຄາະຫຼາຍ ເພາະວິ່ ານອກ ເໜອຈາກທາດເຄມທິ່ ຕອ້ ງໃຊໃ້ ນຂະບວນການແລວ້ ອຸດສາຫະກາເສນັ້ ໄຍທາມະຊາດແລວ້ ເຊິ່ ນັ : ຜາ້ ຝາ້ ຍ ແລະຂນົ ສດັ ທ່ິ ມຂອງເສຍອິ່ ນໆຈາກວດັ ຖຸດບີິ ອກ ເຊ່ິ ງີິ ໄດແ້ ກ່ິ : ທາດປົນເປອ້ ນໃນຝາ້ ຍ ແລະຂນົ ສດັ ອກ ໂດຍ 132

ສະເພາະຂນົ ສດັ ແມ່ິ ນໃຫທ້ າດປົນເປອ້ ນຈາພວກໄຂມນັ ເປັນຈານວນຫຼາຍ. ນາ້ ເສຍຈາກໂຮງງານເສນັ້ ໄຍທາ ມະຊາດຈິ່ ງຶ ຄິ່ າ BOD ສູງຫາຼ ຍມການປະເມນຄ່ິ າວິ່ າໃນການຜະລດິີ 1000 Kg ຈະໄດທ້ າດປົນເປອ້ ນສູງເຖງີິ 1500 Kg (ເສນັ້ ໄຍຂນົ ສດັ , ຊາຍ, ໄຂມນັ ແລະອ່ິ ນໆ) ແລະທາດເຄມ 300 – 600 kg ແລະຄິ່ າ BOD ທງັ ໝດົ 200 – 250 mg/l ສິ່ ວນນາ້ ເສຍຈາກໂຮງງານເສນັ້ ໄຍຜາ້ ຝາ້ ຍມຄິ່ າ BOD ທງັ ໝດົ ຫາຼ ຍກວິ່ າ 300 – 600 mg/l. III. ໂຮງງານຜະລດິີ ເຈຍ້ ໂຮງງານຜະລດິີ ເຈຍ້ ນອກຈາກຈະເຮດັ ໃຫເ້ ກດມນົ ລະພດິີ ທາງອາກາດຢ່ິ າງຮຸນແຮງແລວ້ (ສ່ິ ງົ ກ່ິ ນີິ ເ ໝນັ ຫາຼ ຍ) ຍງັ ເກດບນັ ຫາມນົ ລະພດິີ ທາງນາ້ ຢິ່ າງຮຸ ນແຮງອກດວ້ ຍ, ກາສທິ່ ສ່ິ ງົ ກິ່ ນິີ ເໝນັ ເຮດັ ໃຫເ້ ກດຄວາມ ລາຄານຕ່ິ ປະຊາຊນົ ຫາຼ ຍໄດແ້ ກ່ິ : CS2, H2S ແລະ ເມເຄບຕນັ (mercaptan ມສູດທ່ິ ວົ ໄປ R-SH ) ຊ່ິ ງຶ ປ່ິ ອຍອອກມາຫາຼ ຍໆຂນັ້ ຂະບວນການ. ນອກຈາກນນັ້ ຍງັ ເຮດັ ໃຫກ້ າສ SO2 ແລະຝິ່ ຸ ນລະອອງຫຼ particulates ອກດວ້ ຍ. ສ່ິ ວນທາດມນົ ລະພດີິ ທິ່ ປະປົນຢ່ິ ູໃນນາ້ ເສຍມຫາຼ ຍປະເພດດິ່ ງັ ນ:້ 1). ຂອງແຂງຢ່ິ ູໃນຮູບຂອງທາດແຂວນລອຍໄດແ້ ກ່ິ : ອະນຸພາກເປອກໄມ,້ ເສນັ້ ໄຍ, ສ , ຝິ່ ຸ ນ ລະອອງແລະອິ່ ນໆ. 2). ທາດອງົ ຄະທາດທ່ິ ລະລາຍຫຼຢ່ິ ູໃນຮູບຄອນລອຍ (colloids) ໄດແ້ ກິ່ : ຮມເຊລລູໂລສ (hrmicellulose) ນາ້ ຕານ. ທາດປະສມົ ລກິີ ນນິີ (lignin) , ເຫຼາົ້ , ເທເພນທນ (terpentine) ທາດເຄມທິ່ ເຮດັ ໜາ້ ທ່ິ ຫຸຼດຂະໜາດຂອງເປອກໄມ.້ ທາດເຫິ່ າຼົ ນລ້ ວ້ ນແຕິ່ ເຮດັ ໃຫນ້ າ້ ເສຍນນັ້ ມຄ່ິ າ BOD ສູງທງັ ໝດົ . 3). ທາດທິ່ ໃຫສ້ ສ່ິ ວນໃຫ່ິ ຍ ເປັນສຍອ້ ມອງົ ຄະທາດ. 4). ທາດອະນງົ ຄະທາດທ່ິ ລະລາຍທ່ິ ໃຊໃ້ ນຂະບວນການໄດແ້ ກິ່ : NaOH , Na2S , NH3 Mg(HSO3)2 , Ca (HSO3)2 ແລະ ທາດເຄມຟອກສອ່ິ ນໆ. 5). ບາຫຼອດ: ນາ້ ເສຍຈາກໂຮງງານຜະລດິີ ເຈຍ້ ບາງແຫ່ິ ງແມິ່ ນພບົ ບາຫຼອດ ແລະທາດປະສມົ ຂອງ ບາຫຼອດອກດວ້ ຍ ເພາະວິ່ າໂຮງງານບາງແຫິ່ ງໃຊ້ Cl2ຈາກ NaCl ໂດຍຂະບວນການ ອເີິ ລຕໂຕຣໄລຊສິີ ທ່ິ ມ Hg ເປັນແຄໂທດ) ເຮດັ ໃຫ້ Cl2 ແລະ NaOH ທ່ິ ໃຊປ້ ົນເປອ້ ນດວ້ ຍບາຫຼອດໄດ.້ 6). ຈລຸ ນິີ ຊເຊິ່ ນັ : ໂຄລຟີິ ອຣມ໌ (coliform) ໂຮງງານຜະລດີິ ເຈຍ້ ຈິ່ ງຶ ຈດັ ໄດວ້ ິ່ າມສ່ິ ວນທ່ິ ເຮດັ ໃຫິ່ ເກດບນັ ຫາສິ່ ງິີ ແວດລອ້ ມຢິ່ າງຮາ້ ຍແຮງຖາ້ ບິ່ ມ ລະບບົ ການປອ້ ງກນັ ແລະກາຈດັ ພາວະມນົ ລະພດີິ ທິ່ ດ. IV. ອຸດສາຫະກາຂຸດຄນົ້ ອຸດສາຫະກາຂຸດຄນົ້ ສ່ິ ງີິ ສາຄນັ ໄດແ້ ກິ່ ການເຮດັ ຖິ່ ານຫນ, ຖິ່ ານລກີິ ໄນ, ດບຸກ, ຊນ ແລະອ່ິ ນໆ ການຂຸດຄນົ້ ແຮ່ິ ທາດເຮດັ ໃຫດ້ ນີິ ບລເີິ ວນທິ່ ຂຸດຄນົ້ ນນັ້ ມພາວະເປັນອາຊດິີ ແລະນາ້ ເສຍກມ ສະພາວະເປັນອາຊດິີ ອກດວ້ ຍ. ສາເຫດທ່ິ ສາຄນັ ປະການໜ່ິ ງຶ ໄດແ້ ກິ່ ການນາຂນຶ້ ສິ່ ູພນ້ ຜວດນີິ ຂອງແຮ່ິ ທ່ິ ມມາດ ເປັນອງົ ປະກອບເຊ່ິ ນັ : ໄພໄຣຕ໌ pyrite ມສູດ FeS2 ແຮິ່ ນເ້ ມິ່ ອສາຜດັ ກບັ ອາກາດ ແລະນາ້ ເປັນເວລາດນົ ໆ ຈະປ່ິ ຽນເປັນອາຊດິີ ຊຸນຟູຣກິີ (H2SO4) ໄດ,້ ດນິີ ແລະນາ້ ທິ່ ໄຫຼອອກຈາກແຫິ່ ງຼ ທ່ິ ຂຸດຄນົ້ ທິ່ ວົ ໄປຈິ່ ງຶ ສະພາວ ະເປັນອາຊດີິ . ສະພາວະນເ້ ກດຂນຶ້ ບ່ິ ພຽງແຕ່ິ ກບັ ບິ່ ອນທິ່ ກາລງັ ຂຸດຄນົ້ ຢ່ິ ູ ແຕິ່ ກບັ ບິ່ ອນທ່ິ ປິີດການຂຸດຄນົ້ ແລວ້ 133

ເປັນເວລາດນົ ນານແລວ້ ນາ້ ທ່ິ ໄຫອຼ ອກຈາກບິ່ ແຮິ່ ທ່ິ ວົ ໄປມອາຊດິີ ຊຸນຟູຣກີິ 100 – 6000 ppm ນອກຈາກອາ ຊດີິ ຊຸນຟູຣກີິ ແລວ້ ນາ້ ເສຍຈາກບິ່ ອນທ່ິ ຂຸດຄນົ້ ຍງັ ມໄຍແກວ້ ເຈອປົນຢິ່ ູໃນປະລມີິ ານສູງ. ນອກຈາກນແ້ ລວ້ ການຂຸດຄນົ້ ບິ່ ແຮ່ິ ຍງັ ເປດໂອກາດໃຫໂ້ ລຫະທິ່ ເປັນພດີິ ຫາຼ ຍຊະນດີິ ເຊິ່ ນັ : Cd , Mn, Hg , As ເຊິ່ ງິີ ປະປົນຢິ່ ູໃນແຮ່ິ ອອກມາສິ່ ູສ່ິ ງີິ ແວດລອ້ ມອກ. V. ອຸດສາຫະກາປໂຕຣລຽມ ອຸດສາຫະກາປໂຕຣລິ່ ຽມຄວບຄຸມຕງັ້ ແຕິ່ ການຂຸດເຈາະນາ້ ມນັ ດບິີ (petroleum) ທງັ ທາງບກົ ແລະ ໃນທະເລ. ການນາເອາົ ນາ້ ດບິີ ທິ່ ໄດມ້ າແຍກເປັນຜະລດີິ ຕະພນັ ຕິ່ າງໆ ໂດຍການກ່ິ ນັ ຕະຫຼອດຈນົ ຮອດໂຮງງານ ຕຽມທາດເຄມຕິ່ າງໆ ເຊິ່ ງີິ ໃຊນ້ າ້ ມນັ ດບິີ ເປັນວດັ ຖຸດບີິ ເອນ້ ວ່ິ າ: ປໂຕຣເຄມ. ການຂຸດເຈາະນາ້ ມນັ ດບິີ ຈິ່ ງຶ ມຂ້ ເສຍອອກມາຫາຼ ຍສ່ິ ງິີ ສາຄນັ ໄດແ້ ກ່ິ : ຂຕ້ ມົ , ເກອເຂມັ້ ຂຸນ້ ທິ່ ດູດຂນຶ້ ມາພອ້ ມກບັ ນາ້ ມນັ ດບີິ ເກດມຜນົ ເສຍຢ່ິ າງ ໃຫິ່ ຍຫຼວງໄດແ້ ກ່ິ ພນ້ ທ່ິ ທາການກະສກີິ າທ່ິ ຢິ່ ູໃກຄ້ ຽງ ເພາະວ່ິ າເຮດັ ໃຫດ້ ນິີ ໃນບລເີິ ວນນນັ້ ມປະລມີິ ານເກອ (ເຄມັ ) ສູງ. ສິ່ ວນໂຮງງານກິ່ ນັ ນາ້ ມນັ ແລະ ໂຮງງານປໂຕຣເຄມ ກເຮດັ ໃຫເ້ ກດບນັ ຫາສິ່ ງີິ ແວດລອ້ ມເປັນພດິີ ຢ່ິ າງຮາ້ ຍແຮງໄດເ້ ຊ່ິ ນັ ດຽວກນັ ຍອ້ ນການປິ່ ອຍທາດມນົ ລະພດີິ ບາງຊະນດີິ ອອກມາເຊ່ິ ນັ : ທາດຮໂດຣກາກ ບອນ , ອາຊດີິ , ບາເຊ, ທາດຈາພວກໄຊຍາໄນ, ເກອນາຕຣອອມ , ທາດປະສມົ ຂອງເຟໂນນ, ທາດອງົ ຄະ ທາດ ແລະອະນງົ ຄະທາດຂອງມາດ, ອາຊດີິ ນຕກິີ , ຮໂດຣກາກບອນ ແລະນຕຣາດ ເປັນຕນົ້ . ທາດເຫິ່ າຼົ ນ້ ຫາຼ ຍໆທາດເຮດັ ໃຫເ້ ກດລດົ ຊາດ ແລະກິ່ ນິີ ເໝນັ ໄດ້ ເຖງີິ ຈະມປະລມີິ ານຄວາມເຂມັ້ ຂຸນ້ ຕິ່ າກຕາມ (ໃນ ປະລມິີ ານພຽງບາງສິ່ ວນໃນພນັ ລາ້ ນສ່ິ ວນ, ppb) ເຊິ່ ນັ : ເມທວິີ ເມແຄບຕນັ (ethyl mercatan) ພຽງ 0.00019 mg/l ກສາມາດເຮດັ ໃຫນ້ າ້ ມກ່ິ ນີິ ເໝນັ ໄດຫ້ ຼ ໄອໂຊເອມລິີ ອະຊເຕດ (isoamayl acetate) ພຽງ 0.0006 mg/l ກເຮດັ ໃຫໃ້ ຫນ້ າ້ ປິ່ ຽນ ລດົ ຊາດໄດ້ ເປັນຕນົ້ . ທາດບາງຊະນດິີ ທ່ິ ເຂາົ້ ຢ່ິ ູໃນໂຕປາເຮດັ ໃຫປ້ າມ ກ່ິ ນີິ ເໝນັ ແລະລດົ ຊາດຜດີິ ປົກກະຕິີ ເຊິ່ ນັ : o- chlorophenol ເຂມັ້ ຂຸນ້ 0.015 mg/l , ເອທລິີ ເບນຊນ (ethylbenzene) 025 mg/l , ເຄໂຣຊນ ( Kerosine ) 0.1 mg/l ເປັນຕນົ້ . VI. ໂຮງງານຜະລດິີ ຢາງ ແລະພາລາສະຕກິີ ໂຮງງານຜະລດີິ ແຜິ່ ນຢາງສຸກ ແລະຢາງດບີິ ຈາກນາ້ ຢາງ (latex) ທາມະຊາດກມສ່ິ ວນທິ່ ເຮດັ ໃຫເ້ ກດ ບນັ ຫາສ່ິ ງິີ ແວດລອ້ ມເປັນພດີິ ເພາະນາ້ ຢາງນອກຈາກຈະມຕວົ ຢິ່ າງເຊິ່ ງີິ ເປັນໂປຣລເິີ ມ ເອນ້ ວ່ິ າ: ໂປລຊີິ ສິີ ໄອ ໂຊພຣນີິ (poly cis_isoprene) ແລວ້ ສ່ິ ວນທ່ິ ເຫອຼັ ເປັນໄຂມນັ , ໂປຣຕນ, ຄາໂບຮດຣດັ ແລະ ເກອ, ອງົ ປະກອບນາ້ ຢາງທາມະຊາດສະແດງໄວໃ້ ນຕາຕາລາງ. ດ່ິ ງັ ນນັ້ ຂອງເສຍຈາກນາ້ ຢາງຈິ່ ງຶ ໃຫຄ້ ິ່ າ BOD ສູງຫາຼ ຍ ແລະ ເຮດັ ໃຫນ້ າ້ ມກ່ິ ນິີ ໄດ,້ ອຸດສາຫະກາການຜະລດີິ ຢາງສງັ ເຄາະກມສິ່ ນທິ່ ເຮດັ ໃຫເ້ ກດບນັ ຫາສ່ິ ງິີ ແວດລອ້ ມ ເປັນພດີິ ບິ່ ນອ້ ຍກວ່ິ າອຸດສາຫະກາຢາງທາມະຊາດ, ຢາງສງັ ເຄາະທ່ິ ໃຊຫ້ ຼາຍຊະນດີິ ໄດແ້ ກິ່ : ໂຄໂພລເີິ ມ (Coplymer) ຂອງທາດບູຕາດອນ (butdiene) ແລະ ສະໄຕຣນ (styrene) ແລະ ຂະບວນການສງັ ເຄາະ ເປັນແບບທິ່ ເອນ້ ວ່ິ າ: ແບບອມີິ ລັ ຊນັ (emulsion) ເຊ່ິ ງີິ ລະບບົ ນໃ້ ຊສ້ ະບິ່ ູຕເປັນຟອງໃນຕວົ ກາງທ່ິ ເປັນນາ້ ແລະ ມການໃຊທ້ າດເຄມອິ່ ນໆ ເມ່ິ ອໄດ້ ໂຄໂພລເິີ ມ ແລວ້ (ຢາງສງັ ເຄາະ) ຕອ້ ງມການຕິ່ ມອາຊດີິ ແລະ ເກອ ຂອງອາຊດິີ ເພ່ິ ອຊິ່ ວຍເຮດັ ໃຫໂ້ ຄໂພລເິີ ມມາລວມຕວົ ກນັ ເປັນກອ້ ນ. ນາ້ ເສຍຈິ່ ງຶ ມທາດເຄມຫຼາຍ ແລະຄ່ິ າ BOD ສູງ. 134

ຕາຕາລາງ1: ອງົ ປະກອບຂອງນາ້ ຢາງທາມະຊາດ ອງົ ປະກອບ ຈານວນ % ຕວົ ຢາງຫຼຮໂດຣກາກບອນ 35 ຂອງແຂງທິ່ ບ່ິ ແມິ່ ນຕວົ ຢາງ (ໂປຣຕນ, ໄຂມນັ ແລະ ເກອອະນງົ ຄະທາດອ່ິ ນ) 5 ນາ້ 60 ອຸດສາຫະກາການຕຽມພາລາສະຕກີິ ແມ່ິ ນເຮດັ ໃຫເ້ ກດບນັ ຫາມນົ ລະພດີິ ເຊ່ິ ນັ : ຂນຶ້ ກບັ ຊະນດິີ ຂອງ ພາລາສະຕກີິ ທ່ິ ຜະລດິີ ແລະທານອງດຽວກນັ ກບັ ອຸດສາຫະກາຢາງ. ນາ້ ເສຍຈາກໂຮງງານອຸດສາຫະກາພາລາ ສະຕກິີ ແມ່ິ ນໃຫຄ້ ິ່ າ BOD ສູງທງັ ໝດົ ເພາະວດັ ຖຸດບີິ ທ່ິ ໃຊເ້ ປັນທາດປະສມົ ອງົ ຄະທາດ. VII. ອຸດສາຫະກາອ່ິ ນໆ ອຸດສາຫະກາອິ່ ນໆເຊ່ິ ນັ : ອຸດສາຫະກາທາດເຄມຫຼາຍໆຊະນດີິ ລວມທງັ ອຸດສາຫະກາຜະລດີິ ຢາປາບ ສດັ ຕູພດ, ອຸດສາຫະກາໂລຫະເຊ່ິ ນັ : ການຜະລດິີ ເຫຼກັ ກາ້ , ດບຸກ, ອຸດສາຫະກາຟອກໜງັ ລວ້ ນແລວ້ ແຕ່ິ ເຮດັ ໃຫເ້ ກຮດບນັ ຫາສິ່ ງິີ ແວດລອ້ ມເປັນພດິີ ທງັ ໝດົ . ນາ້ ເສຍຈາກໂຮງງານເຫ່ິ ຼາົ ນລ້ ວ້ ນແລວ້ ມຄິ່ າ BOD ສູງສິ່ ງົ ກິ່ ນີິ ເໝນັ , ນາ້ ມລດົ ຊາດຜດິີ ປົກກະຕ,ີິ ສ່ິ ວນທາດມນົ ລະພດິີ ຈະເປັນແນວໃດນນັ້ ຂນຶ້ ກບັ ຊະນດີິ ຂອງໂຮງງານ ແລະຂບວນການຜະລດິີ ທິ່ ໃຊ.້ VIII. ຊນ ຊນ (Pb) ເປັນໂລຫະທິ່ ຈດັ ຢ່ິ ູໃນໝວດ IV B ຂອງຕາຕາລາງມຈດຸ ຫອຼ ມແຫຼວ 327 0C , ຈດຸ ຟົດ 1620 0C ມຄວາມຖິ່ ວງຈາເພາະ 11.35 ຈ່ິ ງຶ ຈດັ ຊນ ເປັນໂລຫະໜກັ . ຊນ ເປັນທາດທ່ິ ບ່ິ ມປະໂຫຍດສາລບັ ຮ່ິ າງກາຍຂອງຄນົ , ສດັ ແລະພດ, ນອກຈາກນນັ້ ຍງັ ເປັນພດິີ ທ່ິ ຮາ້ ຍແຮງຕິ່ ສິ່ ງີິ ທິ່ ມຊວດິີ ລວມທງັ ມະນຸດອກ ດວ້ ຍ. ທາດນມ້ ກະຈາຍ ທິ່ ວົ ໄປໃນສິ່ ງິີ ແວດລອ້ ມທາມະຊາດ, ເປອກໂລກເຮາົ ມ ຊນ ໂດຍສະເລ່ິ ຍມປະມານ 10 -15 ppm ໃຊິ່ ນຈດັ ເປັນທາດທ່ິ ອດິີ ສະຫະຼ ມນອ້ ຍຫຼາຍ. ໝາຍຄວາມວ່ິ າຊນທ່ິ ພບົ ເຫນັ ໃນເປອກໂລກເກອບທງັ ໝດົ ແມ່ິ ນຢິ່ ູໃນຮູບແບບທາດປະສມົ ຕວົ ຢິ່ າງແຮິ່ ທິ່ ມຊນເປັນອງົ ປະກອບໄດແ້ ກິ່ : gelnite ຫຼ galena ເຊິ່ ງິີ ເປັນຊຸນ ຟົວຂອງຊນ (PbS) ແຮິ່ cerussite (PbCO3) , anglesite (PbSO4), pyromophite (PbCl2.3Pb3(PO4)2 , minium (Pb3O4), wulfenite (Pb(MnO4)2) , crocite (PbCrO4), ZnS ແລະ pyrite FeS2 ເປັນຕນົ້ . ຊນລວມທງັ ໂລຫະຫກຼັ ອິ່ ນໆ ເຖງິີ ວິ່ າຈະມທິ່ ວົ ໆໄປໃນທາມະຊາດ ແຕິ່ ສ່ິ ວນໃຫ່ິ ຍແມ່ິ ນຝັງເລກີິ ຢິ່ ູໃນ ທ່ິ ຮ່ິ າງໄກຄນົ . ດິ່ ງັ ນນັ້ , ຊນທ່ິ ມໃນສ່ິ ງິີ ແວດລອ້ ມຂອງເຮາົ ຈ່ິ ງຶ ມປະລມິີ ານບ່ິ ສູງພທິ່ ຈະເຮດັ ໃຫເ້ ກດອນັ ຕະລາຍ ກບັ ຄນົ ແລະສດັ . ແຕິ່ ຍອ້ ນມະນຸດເຮາົ ທິ່ ໄປຂຸດຄນົ້ ຊນຈາກແຫິ່ ງຼ ຕ່ິ າງໆນາມາໃຊປ້ ະໂຫຍດໂດຍບ່ິ ຄນິ່ ງຶ ເຖງິີ ໂທດ.ສິ່ ງີິ ສາຄນັ ສະຫຸຼບເປັນຂຍ້ ິ່ ອຍດ່ິ ງັ ນ:້ 1). ໃຊໃ້ ນການສງັ ເຄາະທາດເຕຼຕຣາເອທວິີ ເລຕ (tetraethyllead ຫຼ TEL) ເຊິ່ ງິີ ເປັນທາດທິ່ ໃຊຕ້ ິ່ ມ ກາສໂຊລນເພິ່ ອເພິ່ ມເລກອອກເທນຂອງກາສໂຊລນທາດ TEL ຕຽມໄດຈ້ າກ ກລຼ ວົ ເອຕານ (ethyl chloride) ແລະ ໂລຫະຂອງຊນນາຕຼອອມດ່ິ ງັ ນ:້ 135

4PbNa  4C2H5Cl  Pb(C2H5)4  3Pb  4NaCl ethyl chloride TEL ທາດTEL ເປັນພດິີ ຢິ່ າງແຮງດິ່ ງັ ນນັ້ ກາສໂຊລນທ່ິ ມການຕ່ິ ມTELຈ່ິ ງຶ ມກັ ຕິ່ ມສ (ທິ່ ວົ ໄສແດງ) ເພິ່ ອ ເປັນການເຕອນໃນຕວົ . ເມ່ິ ອເຜາົ ໄໝກ້ າສໂຊລນທິ່ ມການຕ່ິ ມ TEL ທາດນຈ້ ະຖກອອກຊໄດຊ໌ ເປັນອກົ ຊດິີ ຊນ (PbO) ຊ່ິ ງຶ ເມ່ິ ອເກດແລວ້ ຈະຖກຣດວີິ ທນັ ທ ເປັນ Pb ໄປເກາະຢ່ິ ູເສອ້ ສູບຂອງເຄ່ິ ອງຍນົ ເພ່ິ ອແກໄ້ ຂບນັ ຫານຈ້ ່ິ ງຶ ຕອ້ ງມ ການຕິ່ ມທາດ ໂບຼມມວົ ຫຼກລຼ ວົ ອງົ ຄະທາດລງົ ໄປໃນກາສໂຊລນອກ. ເຊ່ິ ງິີ ທາດທິ່ ຕ່ິ ມທິ່ ວົ ໄປໄດແ້ ກິ່ : ເອຕແລນ ດໂບຼມມວົ (ethylene dibromide ) ມສູດ CH2BrCH2Br ແລະ ເອທລນກຼລວົ (ethylenechloride) ກາສໂຊ ລນທິ່ ມສອງທາດນຢ້ ິ່ ູນາ ເມ່ິ ອເກດການເຜາົ ໄໝຊ້ ນຂອງ TEL ຈະປິ່ ຽນໄປເປັນ PbCl2 ແລະ PbBr2 ເຊ່ິ ງີິ ເປັນທາດທິ່ ໝນັ ຄງົ ແລະລະເຫຍອາຍງ່ິາຍ ແລະຖກຂບັ ອອກຈາກເຄ່ິ ອງຍນົ ອອກມາສ່ິ ູສິ່ ງີິ ແວດ ລອ້ ມທາງທ່ິ ໄອເສຍ. ກາສໂຊລນຊຸບເປທິ່ ໃຊຕ້ ິ່ ມ TEL ປະມານ 0.05 % ໂດຍປະລມີິ ານ Pb ປະມານ 3 ກາຼ ມຕ່ິ ກາສໂຊ ລນ 1 ແກນລອນ (1ແກນລອນປະມານ 3.7 ລດິີ ) ເປັນເປັນປະລມິີ ານທ່ິ ຫາຼ ຍ ແລະພຈີິ າລະນາຈາກ ປະລມິີ ານກາສໂຊລນທ່ິ ໃຊໃ້ ນແຕ່ິ ລະວນັ ຈະເຫນັ ໄດວ້ ່ິ າທາດປະສມົ ຂອງຊນ (PbCl2 ແລະ PbBr2 ) ປ່ິ ອຍ ອອກສິ່ ູສ່ິ ງີິ ແວດລອ້ ມໃນແຕິ່ ລະວນັ ເປັນຈານວນມະຫາສານມການປະເມນວິ່ າສະເພາະໃນສະຫະລດັ ອາເມລິີ ກາໃນປຄ.ສ 1970 ພຽງປດຽວໃຊໂ້ ລຫະຊນ 570 ລາ້ ນປອນເພິ່ ອຜະລດິີ TEL ແລະປະລມີິ ານຊນທິ່ ວົ ໂລກໂດຍຈດຸ ປະສງົ ດຽວກນັ ນບ້ ິ່ ຕ່ິ າກວິ່ າ 2,000 ລາ້ ນປອນ / ປອາກາດໃນເມອງໃຫິ່ ຍໆທ່ິ ມການຈລະຈອນ ແອອດັ ທ່ິ ວົ ໄປຈິ່ ງຶ ມຊນໃນປະລມີິ ານສູງ. ຈາກປະລມິີ ານອນັ ມະຫາສານຂອງທາດປະສມົ ຊນ ແລະ ພດີິ ຂອງທາດເຫ່ິ າຼົ ນໃ້ ນສະຫະລດັ ອາເມລິີ ກາໄດພ້ ະຍາຍາມຫຸຼດປະລມີິ ານ TEL ທ່ິ ຕິ່ ມໃສິ່ ກາສໂຊລນ ໂດຍຫນັ ໄປພດັ ທະນາເຄ່ິ ອງຍນົ ທ່ິ ບ່ິ ຈາເປັນຕອ້ ງ ໃຊກ້ າສໂຊລນທິ່ ມເລກອອກເທນສູງຫຼາຍ ແລະ ມການປະເມນການວ່ິ າອກບິ່ ກ່ິ ປຂາ້ ງກາສໂຊລນທ່ິ ໃຊໃ້ ນສະ ຫະລດັ ອາເມລກີິ າຈະບ່ິ ມການຕິ່ ມ TEL ເລຍ . 2). ໃຊໃ້ ນແບດັ ເຕຣ : ແບດັ ເຕຣທ່ິ ໃຊທ້ ່ິ ວົ ໄປເປັນເຊລກລັ ວານກີິ ທ່ິ ໃຊໂ້ ລຫະຊນເປັນອາໂນ ແລະ ອກົ ຊດີິ ຂອງໂລຫະຊນ (PbO) ເປັນ ແຄໂທດ ເນ່ິ ອງຈາກອຸດສາຫະກາແບດັ ເຕຣລດົ ຍນົ ເປັນອຸດສາຫະກາ ຫກຼັ ຊະ ນດີິ ໜ່ິ ງຶ ປະກອບດວ້ ຍແບດັ ເຕຣມອາຍຸການໃຊງ້ ານຈາກດັ . ອຸດສາຫະກາແບດັ ເຕຣຈິ່ ງຶ ເປັນແຫ່ິ ງຼ ທ່ິ ມ ການໃຊຊ້ ນໃນປະລມີິ ານມະຫາສານແຫິ່ ງໜ່ິ ງຶ ເມິ່ ອປະມານ 10 ປຜ່ິ ານມານເ້ ອງ ໄດມ້ ການຄນົ້ ພບົ ວິ່ າເດກັ ທິ່ ອາໄສຢິ່ ູໝ່ິ ບູ າ້ ນທ 8 ບາ້ ນບນົ ລາງຄຸ ເມອງ ເຖພະປະແດງ ແຂວງ ສະມຸດປາການ ເກດອາການເປັນພດິີ ເນິ່ ອງ ຈາກຊນ. ເດກັ ກິ່ ຸມອາຍຸຕງັ້ ແຕ່ິ 0 – 6 ປສະແດງລກັ ສະນະຜດຶ ປົກກະຕໃີິ ນການພດັ ທະນາ, ສາຍຕາຜດິີ ປົກ ກະຕິີ ແລະ ສະດບັ ສະຕປີິ ັນຍາຕ່ິ າກວ່ິ າປົກກະຕ.ິີ ການວໄິີ ຈໃນເວລານນັ້ ພບົ ວ່ິ າສາເຫດແມິ່ ນຊນທິ່ ເປັນພດີິ ນ້ ເກດຈາກການນາເອນົ ໝແ້ ບດັ ເຕຣຊນທິ່ ໃຊແ້ ລວ້ ຈາກໂຮງງານແບດັ ເຕຣທິ່ ຢູາໃກຄ້ ຽງຫາຼ ຍມາຖມົ ດນີິ ແລະ ຖມົ ຫນົ ທາງ. ເມ່ິ ອນາເອາົ ດນິີ ໃນບລເີິ ວນໝິ່ ບູ າ້ ນນມ້ າວເິີ ຄາະພບົ ວ່ິ າມຊນຢິ່ ູລະດບັ ສູງກວ່ິ າດນິີ ທ່ິ ບ່ິ ໄດຖ້ ມົ 136

ດວ້ ຍກາກແບດັ ເຕຣເຖງີິ 25 ເທ່ິ າົ ການວເິີ ຄາະລະດບັ ຊນໃນພດ, ຜກັ , ປາຕະຫຼອດຮອດເລອດ ແລະ ເສນັ້ ຜມົ ຂອງເດກັ ໃນໝ່ິ ບູ າ້ ນນພ້ ບົ ວິ່ າລະດບັ ເກນປົກກະຕຫິີ ຼາຍເຊິ່ ນັ ກນັ . 3). ການໃຊງ້ ານອ່ິ ນໆ ໄດແ້ ກ່ິ : ໃຊງ້ ານບດັ ກຣ, ເຮດັ ໂລຫະເຈອປົນ, ໃຊໃ້ ນການເຮດັ ທ່ິ , ໃນ ອຸດສາຫະກາເຄມເຊິ່ ນັ : ອຸດສາຫະກາຜະລດິີ ອາຊດີິ ຊຸນຟູຣກິີ , ກະສຸນປນ ແລະ ໃຊປ້ ະສມົ ກບັ ສທາເຮອນ ເປັນຕນົ້ . ຊນເປັນໂລຫະທິ່ ຮ່ິ າງກາຍບ່ິ ຕອ້ ງການ, ບິ່ ມສ່ິ ສນກິ່ ຽວຂອ້ ງກບັ ຂະບວນເມຕາໂບລຊິີ ມ (metabolism ຫຼ ຂະບວນການຍ່ິ ອຍອາຫານ) ຍ່ິ ງີິ ໄປກວ່ິ ານນັ້ ຊນຍງັ ເປັນພດິີ ຕິ່ ຮ່ິ າງກາຍຢ່ິ າງແຮງ. ຖາ້ ຮິ່ າງກາຍຮບັ ຊນເຂາົ້ ໄປໃນປະລມີິ ານສູງ ໂດຍປົກກະຕຮິີ ິ່ າງກາຍຄນົ ສາມາດທນົ ຕ່ິ ຊນໃນປະລມີິ ານສູງພສມົ ຄວນ. ມການວໄີິ ຈ ພບົ ວ່ິ າຄນົ ທ່ິ ວົ ໄປມຊນຢ່ິ ູໃນເລອດ 0.25 ppm ໂດຍບ່ິ ເກດອາການເປັນພດິີ ແນວໃດ ແຕ່ິ ຖາ້ ຮ່ິ າງກາຍຮບັ ຊນເຂາົ້ ໄປໃນປະລີິ ມານຫຼາຍທນັ ທເຊິ່ ນັ : ໃນເລອດມຫາຼ ຍກວິ່ າ 0.8 ppm ຈະເກດອາການປວດທອ້ ງຢິ່ າງ ແຮງ, ອາຈມົ ເປັນສດາ (ເກດຈາກ PbS ຢ່ິ ູໃນອາຈມົ ) ເກດອາການຊ໊ອກຕິ່ ນເຕນັ້ ງ່ິາຍ, ຄວາມຈາເຊອມ ແລະ ເປັນອນັ ຕະລາຍຕິ່ ລະບບົ ໄຕ, ອາການເຫ່ິ າຼົ ນຍ້ ງັ ເກດນາກາມະກອນໃນໂຮງງານອຸດ ສາຫະກາທ່ິ ໃຊຊ້ ນ ເຂາົ້ ໃນຂະບວນການຜະລດີິ ເຊິ່ ນັ : ໂຮງງານສງັ ເຄາະທາດເຕຼຕຣາເອທລິີ ເລຕ, ໂຮງງານແບດັ ເຕຣລດົ ຍນົ ເປັນ ຕນົ້ . ສາເຫດທິ່ ເຮດັ ໃຫເ້ ກດອາການເປັນພດີິ ຈາກຊນ ເນິ່ ອງຈາກຊນສາມາດປອ້ ງກນັ ການເກດຮໂມໂກລ ບນ (hemoglobin) ຂອງຮ່ິ າງກາຍໂດຍຂດັ ຂວາງການສງັ ເຄາະຕວົ ທິ່ ເປັນທາດຕງັ້ ຕນົ້ ສາລບັ ຜະລດີິ ຮໂມ ໂກລບນ ເອນ້ ວ່ິ າ: porphyrins ນອກຈາກນແ້ ລວ້ ຍງັ ສາມາດຂດັ ຂວາງການເຮດັ ວຽກຂອງແອນໄຊມ໌ (enxymes)ບາງຊະນດີິ ທ່ິ ມໝວດ - SH ຢ່ິ ູນາ ເຊິ່ ນັ : ໂຄເອມໄຊມ໌ A(CoA.SH) ເຮດັ ໃຫຮ້ ່ິ າງກາຍເປັນ ພດີິ ຜດີິ ປົກກະຕດີິ ່ິ ງັ ທ່ິ ໄດເ້ ວາົ້ ມາແຕ່ິ ຕນົ້ . IX. ບາຫຼອດ ຄນົ ເຮາົ ຮູຈ້ ກັ ບາຫຼອດ (Hg) ມາແຕ່ິ ສະໄໝບູຮ່ິ ນ ໄດມ້ ການບນັ ທກຶ ວ່ິ າອາຣສໂຕເຕລີິ (Aristotle) ເມິ່ ອປ 1600 ກ່ິ ອນຄ.ສ ໄດິ່ ຮູຈ້ ກັ ແລະ ເອນ້ ບາຫອຼ ດວ່ິ າ“ເງນິີ ທິ່ ໄຫໄຼ ດ້ ” (fluid silver) ເພາະວ່ິ າລກັ ສະ ພາຍນອກເປັນສເງນິີ ແຕິ່ ສາມາດໄຫຫຼ ຼກງີິ້ ໄປມາໄດຄ້ າ້ ຍຄກບັ ທາດແຫວຼ ຕິ່ ມາໄດມ້ ການປ່ິ ຽນຊ່ິ ບາຫຼອດວິ່ າ“ quicksiver” ເຊິ່ ງິີ ເປັນຊິ່ ທິ່ ເອນ້ ກນັ ມາຕງັ້ ແຕິ່ ສະໄໝບູຮານເຊິ່ ນັ ກນັ . ຄນົ ບູຮານຮູຈ້ ກັ ໃຊບ້ າຫຼອດເພ່ິ ອຊຸບ ຫຼ ເຄອບຜວໂລຫະຕິ່ າງໆເຊ່ິ ນັ : ທອງແດງ: ຄາ. ໃນສະໄໝກາງນກັ ຫນຼ້ ແຮ່ິ ແປງທາດ (alchemist) ໄດ້ ພະຍາຍາມຊອກຫາວທີິ ປ່ິ ຽນບາຫຼອດໃຫເ້ ປັນຄາ. ພດີິ ຂອງບາຫຼອດຕິ່ ສ່ິ ງິີ ທິ່ ມຊວດີິ ເປັນທິ່ ຮູຈ້ ກັ ກນັ ມາທຸກຍຸກທຸກສະໄໝຄນົ ໂຣມນັ ບູຮານເອນ້ ອາການ ເປັນພດິີ ຈາກບາຫຼອດວ່ິ າ “ໂລກຂອງຂາ້ ທາດ” ເພາະໃນສະໄໝນນັ້ ໄດໃ້ ຊແ້ ຮງງານຂອງຂາ້ ທາດເໝອນບາ ຫອຼ ດຢ່ິ ູທິ່ ເມອງອລັ ມາເດນ (Almaden) ໃນປະເທດສະເປນຂາ້ ທາດເຫ່ິ ຼາົ ນນັ້ ເຂາົ້ ເຮດັ ວຽກໃນບິ່ ແຮິ່ ບ່ິ ດນົ ກ ເກດມອາການເປັນພດິີ ລມົ້ ປ່ິ ອຍລງົ ແລະຕາຍໃນທິ່ ສຸດ. ການຕດັ ສນິີ ລງົ ໂທດຜູທ້ ່ິ ກະທາຄວາມຜດິີ ໃຫໄ້ ປໃຊ້ ແຮງງານທິ່ ແຫ່ິ ງຼ ຂຸ ດຄນົ້ ບາຫຼອດຈິ່ ງຶ ປຽບເໝອນເປັນການຕດັ ສນິີ ລງົ ໂທດຂນັ້ ປະຫານຊວດິີ . 137

ແພດໃນສະໄໝບູຮານອາໄສພດິີ ຂອງບາຫອຼ ດນຮ້ ກັ ສາພະຍາດ ເຊ່ິ ນັ : ຊຟຣດິີ (syphilis) ແລະ ໂລກຮາ້ ຍແຮງອ່ິ ນໆ ແນວໃດກຕາມເມ່ິ ອຍິ່ າງເຂາົ້ ຍຸກສະໄໝໃໝິ່ ຄນົ ເຮາົ ກບັ ມາໃຫຄ້ ວາມສນົ ໃຈ ແລະ ໃຫ້ ຄວາມສາຄນັ ຕິ່ ພດິີ ຂອງບາຫອຼ ດຫຸດຼ ນອ້ ຍລງົ . ເມິ່ ອໃຫຮ້ ່ິ າງກາຍສາພດັ ກບັ ບາຫອຼ ດ ແລະທາດບາຫຼອດໂດຍ ກງົ ໂດຍປາສະຈາກຄວາມຢາ້ ນກວົ ຈນົ ມມາຮອດໄລຍະຫຼງັ ໆ ໄດມ້ ກລະນບາຫຼອດເປັນພດິີ ມຄນົ ປິ່ ວຍ ແລະ ລມົ້ ຕາຍຫຼາຍໆຄງັ້ . ເຊິ່ ງິີ ເປັນສາເຫດໃຫຄ້ ນົ ເຮາົ ຄດີິ ໜກັ ເຖງິີ ບນັ ຫາ ແລະ ໄພອນັ ຕະລາຍຂອງບາຫອຼ ດຈິ່ ງຶ ເລິ່ ມຫນັ ມາສນົ ໃຈສກຶ ສາ ແລະພະຍາຍາມຫາວທິີ ປອ້ ງກນັ ບນັ ຫາຂອງບາຫອຼ ດເປັນພດີິ . ບາຫຼອດບລສິີ ຸດມສະພາວະເປັນຂອງແຫຼວທິ່ ອຸນຫະພູມຫອ້ ງມມວນສານອາໂຕມ 200.7 ຄວາມ ຖ່ິ ວງຈາເພາະ 13.545 ຍອ້ ນຄວາມຖິ່ ວງຈາເພາະສູງຈ່ິ ງຶ ຈດັ ເປັນໂລຫະໜກັ . ຈດຸ ຫອຼ ມແຫຼວ -38.87 0C ແລະຈດຸ ຟົດ 356.9 0C ຈາກຈດຸ ຟົດຂອງບາຫອຼ ດ Hg ເຊິ່ ງີິ ສູງຫຼາຍຈະເຫນັ ໄດວ້ ິ່ າບາຫອຼ ດມຄວາມດນັ ອາຍຕິ່ າຫາຼ ຍ (ປະມານ 0.000024 ບນັ ຍາກາດທິ່ 25 0C) ບາຫອຼ ດໂດຍປົກກະຕບີິ ິ່ ເກາະຕດິີ ວດັ ຖຸເຊິ່ ນັ : ກະ ເບອ້ ງປູພນ້ , ດິ່ ງັ ນນັ້ , ຈິ່ ງຶ ກງິີ້ ໄປມາຢິ່ າງສະດວກ ແລະວິ່ ອງໄວຢິ່ ູເທງິີ ພນ້ ເມິ່ ອມແຮງພາຍນອກມາກະທບົ . ບາຫຼອດຈະແຕກກະຈາຍອອກເປັນສ່ິ ວນນອ້ ຍສ່ິ ວນໃຫິ່ ຍໄດຢ້ ່ິ າງງ່ິາຍດາຍ, ຢາກໃນການຮບໂຮມບາຫຼອດ ເປັນຢອດໃຫິ່ ຍອກຄງັ້ ໜ່ິ ງຶ . ບາ ຫຼອດໃນສະພາວະຂອງຂອງແຫວຼ ພດີິ ບິ່ ຫຼາຍ ແຕ່ິ ອາຍຂອງບາຫອຼ ດເປັນພດີິ ຢິ່ າງຮາ້ ຍແຮງ. ໂດຍສະເພາະຖາ້ ຫາກສາພດັ ກບັ ອາຍບາຫອຼ ດເປັນເວລາດນົ ໆ ແລະ ຕດິີ ຕ່ິ ກນັ ເປັນປະຈາ, ດ່ິ ງັ ນນັ້ ຄວນຫຼກລຽງການສາພດັ ກບັ ອາຍຂອງບາຫຼອດ. ບາຫອຼ ດເຖງິີ ຈະເປັນຂອງແຫວຼ ແຕ່ິ ກຈະສະແດງຄຸ ຮລກັ ສະນະມຄວາມເຫອຼ ມຂອງໂລຫະ ເຖງີິ ຢ່ິ າງໃດກຕາມບາຫອຼ ດຂາດຄຸນສມົ ບດັ ທ່ິ ດຂອງໂລຫະທິ່ ວົ ໄປ ເຊ່ິ ນັ : ມຄວາມຕາ້ ນທານໄຟຟາ້ ສູງ ແລະບິ່ ວ່ິ ອງໄວຕ່ິ ປະຕກິີ ລິີ ຍີິ າອກົ ຊເດຊນັ ທິ່ ວົ ໄປ. ບາຫອຼ ດສາມາດເກດໂລຫະເຈອປົນກບັ ໂລຫະອິ່ ນໆ ເຊິ່ ນັ : ທອງ(Cu), ເງນີິ ( Ag) ,ຄາ ( Au) ແລະ ໂລຫະອລັ ຄາໄລ ເຊ່ິ ນັ : Na, K ໂລຫະເຈອປົນທິ່ ໄດເ້ ອນ້ ວິ່ າ: ອະມລັ ກມັ (amalgam) ທາດປະສມົ ຂອງບາຫຼອດມເລກອກົ ຊເດຊນັ ໄດທ້ ງັ +1 ແລະ +2 ເມິ່ ອເລກອກົ ຊເດຊນັ ເປັນ +1 ເອນ້ ທາດນນັ້ ວິ່ າ: ເມຄວຣສັ (mercurous) ເຊ່ິ ນັ : Hg2Cl2 ເມ່ິ ອເປັນ +2 ເອນ້ ວິ່ າ:ເມຄວີິ ຣກິີ (mercuric) ເຊິ່ ນັ : HgCl2 ຢິ່ າງໃດກຕາມທາດປະສມົ ເມຄວີິ ຣສັ ມ Hg ສອງອາໂຕມຢ່ິ ູຄິ່ ູກນັ ສະເໝ ເອນ້ ວ່ິ າ: ເກດເປັນໄດເມ (dimer) ດ່ິ ງັ ນນັ້ ເມິ່ ອທາດເມຄວິີ ຣສັ ລະລາຍນາ້ ອອງົ ຈະເປັນອອງົ ຄ່ິ ູສະເໝຄ Hg22+ ແລະຈະບິ່ ພບົ ອອງົ ຂອງບາຫອຼ ດໃນຮູບຂອງ Hg+. ອອງົ ຂອງບາຫຼອດເຖງິີ ແມ່ິ ນວ່ິ າຈະມຢິ່ ູເປັນອອງົ ຄິ່ ູ (Hg22+) ແຕິ່ ຄຸນລກັ ສະນະເຄມມອ່ິ ນໆຄາ້ ຍຄກບັ ອອງົ ດຽວທ່ິ ວົ ໄປ ເຊິ່ ນັ : Ag+ຈະທາປະຕກິີ ລີິ ຍິີ າກບັ ອອງົ ຂອງກລຼ ວົ (Cl-) ໄດເ້ ມຄວິີ ຣລັ ກຼລວົ (mercurous chloride) ໃຊປ້ ະໂຫຍດເປັນເອເລກັ ໂຕຣໄລດໃ໌ ນເຊລໄຟຟາ້ . ທາມະຊາດພດີິ ຂອງບາຫຼອດທິ່ ຈະເກດຂນຶ້ ກບັ ສິ່ ງີິ ທິ່ ມຊວດີິ ຈ່ິ ງຶ ສາ້ ງບາຫອຼ ດໃຫຢ້ ິ່ ູໃນຮູບຂອງແຮິ່ ຊນີິ ນາບາຣ໌ (cinnabar) ທສູດ HgS ເຊ່ິ ງິີ ມສແດງ ແລະບິ່ ລະລາຍນາ້ ແລະພະຍາຍາມຝັງໄວໃ້ ນບິ່ ອນທິ່ ຫິ່ າງໄກ ຈາກຄນົ ແຕ່ິ ມະນຸດເຮາົ ພດັ ໄປຂຸດຄນົ້ ຂນຶ້ ມາ ເພາະພບົ ວິ່ າໃຊເ້ ປັນປະໂຫຍດຫຼາຍຊນີິ ດີິ ເຊິ່ ນັ : 1. ໃຊເ້ ຮດັ ເທໂມມເຕ ແລະບາໂຣມເຕ 138

2. ໃຊເ້ ຮດັ ໃຫເ້ ກດໂລຫະເຈອປົນກບັ ໂລຫະອິ່ ນໆ ເຊິ່ ນັ : Ag ແລະ Sn ໂລຫະເຈອປົນຂອງ Hg ແລະ ໂລຫະອິ່ ນໆ ເອນ້ ວ່ິ າ: ອະມລັ ກມັ (amalgam) ແພດເຄຍໃຊອ້ ະມລັ ກມັ ຂອງ Hg ໃນການອຸດຟັນ. 3. ໃຊປ້ ະສມົ ກບັ Na ເກດໂລຫະເຈອປົນ Na-Hg ເຊ່ິ ງິີ ເປັນຕວົ ຣດວິີ ທິ່ ມຫາຼ ຍສາລບັ ປະຕກີິ ລິີ ຍິີ າຣ ດກັ ຊນັ . 4. ໃຊເ້ ປັນຕວົ ເລິ່ ງັ ໃນຂະບວນການຜະລດີິ ໄວນລກຼລວົ (Vinyl) chloride ມສູດC2H3Cl ເຊິ່ ງີິ ເປັນ ທາດຕງັ້ ຕນົ້ ຫຼ ໂມໂນເມໃນການຜະລດີິ ພຼາສຕກິີ ພວຊ 5. ທາດປະສມົ ບາຫອຼ ດທງັ ທາດອະນງົ ຄະທາດ ແລະອງົ ຄະທາດເປັນພດີິ ຢ່ິ າງແຮງຈ່ິ ງຶ ໃຊເ້ ປັນຢາກາຈດັ ສດັ ຕູພດ ແລະຢາຂາ້ ເຊອ້ ລາ 6. ໃຊເ້ ຮດັ ຖ່ິ ານໄຟສາຍແບບອລັ ຄາໄລນ໌ (alkaline) 7. ໃຊສ້ ະກດັ ຄາຈາກແຮິ່ ຄາໂດຍເກດອະມລັ ກມັ ກບັ ຄາ 8. ໃຊເ້ ຮດັ ຕະກຽງທິ່ ເອນ້ ວິ່ າ: ຕະກຽງອາຍບາຫອຼ ດ 9. ໃຊເ້ ປັນແຄໂທດໃນຂະບວນການຕຽມໂຊດາໄຟ 10. ໃຊໃ້ ນເຄ່ິ ອງມເພ່ິ ອເຮດັ ໃຫເ້ ກດສູນຍາກາດ 11. ໃຊໃ້ ນອຸດສາຫະກາການຜະລດິີ ເຈຍ້ ເພິ່ ອປອ້ ງກນັ ບິ່ ໃຫເ້ ຈຍ້ ເກດຍຸຍງ່ິາຍ 12. ໃຊໃ້ ນອຸດສາຫະກາຜະລດິີ ນາ້ ຢາຊກັ ແຫງ້ . ການນາເອາົ ບາຫອຼ ດມາໃຊປ້ ະໂຫຍດນນັ້ ຈະເຮດັ ໃຫທ້ າດປະສມົ ຂອງບາຫຼອດກະຈາຍໄປທິ່ ວົ ທຸກແຫິ່ ງ ໃນສ່ິ ງີິ ແວດລອ້ ມ ເປັນສາເຫດຂອງການເກດບນັ ຫາບາຫອຼ ດເປັນພດິີ . ໂລຫະບາຫຼອດຕຽມໄດຈ້ າກການນາເອາົ ແຮິ່ ຊນນາບາຣ໌ (HgS) ມາເຜາົ ກບັ ອາກາດດ່ິ ງັ ນ້ HgS(s)  O2(g) Hg(l)  SO2(g) ບາຫອຼ ດນອກຈາກຈະພບົ ໃນ ແຮ່ິ ຊນນາບາຣ໌ ແລວ້ ຍງັ ພບົ ໃນແຮິ່ ຊະນດິີ ອິ່ ນໆອກເຊິ່ ນັ : Calomel (Hg2Cl2) , Coloradoite (HgTe), Livingstonite (HgSb4O7) ແລະ Tiemannite (HgSe) ນອກຈາກນແ້ ລວ້ ຍງັ ພບົ ທາດປະສມົ ບາຫຼອດໃນຖ່ິ ານຫນຖ່ິ ານຫນທິ່ ວົ ໄປມບາຫອຼ ດປະປົນຢ່ິ ູ ປະມານ 1 ppm ໂດຍການປະເມນຄິ່ າວິ່ າໃນປັດຈບຸ ນັ ທ່ິ ວົ ໂລກເຜາົ ຖິ່ ານຫນປລະປະມານ 5x 109 ໂຕນ. ແລະ ໄດປ້ ິ່ ອຍບາຫອຼ ດເຂາົ້ ສ່ິ ູບນັ ຍາກາດ 5000 ໂຕນ /ປຈິ່ ງຶ ນບັ ວ່ິ າການເຜາົ ຖິ່ ານເປັນແຫິ່ ຼງປົດປິ່ ອຍບາຫອຼ ດ ເຂາົ້ ສ່ິ ູບນັ ຍາກາດທ່ິ ສາຄນັ ທ່ິ ສຸດແຫິ່ ຼງໜິ່ ງຶ . ແຫິ່ ຼງທິ່ ສາຄນັ ອິ່ ນໆໄດແ້ ກິ່ ການາໃຊH້ gCl2 ເປັນຄະຕະໄລດ໌ ໃນ ຂະບວນການຜະລດິີ ພວຊ ແລະຂະບວນການຕຽມໂຊດາໄຟ ແລະກຼ ດ່ິ ງັ ທ່ິ ໄດເ້ ວາົ້ ມາແລວ້ ວ່ິ າບາຫຼອດເປັນພດິີ ບ່ິ ຫາຼ ຍເທິ່ າົ ໃດ ແຕ່ິ ອາຍຂອງບາຫຼອດແມິ່ ນເປັນພດີິ ຢິ່ າງຮາ້ ຍ ແຮງ ເນິ່ ອງຈາກ Hg ມຄວາມດນັ ຕ່ິ າ (0.000024 ບນັ ຍາກາດທ່ິ 25 0C) ດ່ິ ງັ ນນັ້ ໂອກາດທິ່ ຈະຮບັ ບາຫອຼ ດ ເຂາົ້ ສິ່ ູຮ່ິ າງກາຍຢ່ິ ູໃນຮູບຂອງອາຍຈິ່ ງຶ ນອ້ ຍທ່ິ ສຸດ. ສະນນັ້ ບິ່ ຄວນຈະປະເມນ ໃນຫອ້ ງປະຕບີິ ດັ ການ ເຄມທ່ິ ມການໃຊບ້ າຫອຼ ດເປັນປະຈາຈິ່ ງຶ ພະຍາຍາມປ່ິ ຽນບາຫອຼ ດໄປເປັນທາດປະສມົ ທິ່ ບ່ິ ລະເຫຍ. ອກວທິີ ໜ່ິ ງຶ ທ່ິ ນຍິີ ມົ ໃຊໃ້ ນກລະນທິ່ ເຮດັ ບາຫຼອດ ແຕກກຄການໂຮຍຜງົ ມາດ ໃສ່ິ ເທງີິ ບາຫອຼ ດຜງົ ມາດຈະທາປະຕກິີ ີິ ລຍິີ ກບັ Hg ປິ່ ຽນ Hg ເປັນ HgS ດິ່ ງັ ສມົ ຜນົ . 139

Hg  S HgS ຈະເຫນັ ໄດວ້ ິ່ າປະຕກິີ ລິີ ຍີິ າຂາ້ ງຕນົ້ ສາມາດປ່ິ ຽນ Hg ໃຫກ້ ບັ ໄປເປັນ HgS ຊິ່ ງຶ ທາມະຊາດສາ້ ງຂນຶ້ ແຕິ່ ທາອດີິ HgS ເປັນຜກຶ ຂອງແຂງບິ່ ລະເຫຍດິ່ ງັ ນນັ້ ໄພທິ່ ຄດິີ ວິ່ າຈະເກດຂນຶ້ ຈາກອອງົ ຂອງບາຫອຼ ດໝດົ ໄປ. ທາດປະສມົ ອະນງົ ຄະທາດຂອງບາຫອຼ ດທ່ິ ລະລາຍນາ້ ໄດຈ້ ະມໂອກາດເຂາົ້ ສ່ິ ູຮິ່ າງກາຍໄດງ້ ິ່າຍ ໂດຍ ປະປົນເຂາົ້ ໄປກບັ ອາຫານ ແລະນາ້ ດິ່ ມ ເຊ່ິ ນັ : Hg2Cl2 ແລະ HgCl2 ເມິ່ ອເຂາົ້ ສ່ິ ູຮ່ິ າງກາຍຈະໄປກດັ ທາງເດນ ອາຫານ ແລະ ໄຕໄດ.້ ເຖງິີ ຢ່ິ າງໃດກຕາມທາດປະສມົ ອະນງົ ຄະທາດເປັນພດິີ ບ່ິ ຮາ້ ຍແຮງຫຼາຍເມິ່ ອທຽບກບັ ທາດອງົ ຄະທາດບາຫຼອດເຊ່ິ ນັ : dimethylmercury ມສູດ(CH3)2Hg ແລະmethylethylmercury ມ ສູດ CH3-CH2-Hg-CH3 . ທາດອງົ ຄະທາດຂອງບາຫອຼ ດແມ່ິ ນບິ່ ມຢ່ິ ູໃນທາມະຊາດ ແຕິ່ ເກດຂນຶ້ ຈາກການປິ່ ຽນທາດອະນງົ ຄະ ທາດຂອງບາຫຼອດໄປເປັນທາດອງົ ຄະທາດ. ໃນອຸດສາຫະກາຜະລດີິ ໂຊດາໄຟ ແລະ ກາສກຼລວົ ແມ່ິ ນໄດເ້ ທ HgCl2ລງົ ໃນອ່ິ າວ ຫຼ ທະເລດິ່ ງັ ທິ່ ໄດເ້ ວາົ້ ມາແລວ້ ເພາະເຂາົ້ ໃຈວ່ິ າທາດນມ້ ຄວາມຖິ່ ວງຈາເພາະສູງ (5.5 ທິ່ 25 0C) ຈິ່ ງຶ ຄວນຈມົ ຢິ່ ູໃນນາ້ ຕະຫອຼ ດໄປໂດຍບິ່ ມໂອກາດເຂາົ້ ສ່ິ ູລະບບົ ນເິີ ວດ. ຢ່ິ າງໃດກຕາມປະກດົ ວ່ິ າ HgCl2 ສາມາດປິ່ ຽນໄປເປັນທາດອງົ ຄະທາດບາຫຼອດໄດເ້ ຊິ່ ນັ : CH3-Hg-CH3 . ໂດຍຈລຸ ນິີ ຊທິ່ ຢິ່ ູໃຕນ້ າ້ ແລະຕິ່ ມາກເຂາົ້ ໄປສະສມົ ຢ່ິ ູໃນຕວົ ປາ ແລະ ເຂາົ້ ສິ່ ູໃນຮິ່ າງກາຍຂອງຄນົ ເຮາົ ໃນທິ່ ສຸດ. ທາດອງົ ຄະທາດຂອງບາຫອຼ ດລະລາຍໄດດ້ ຫາຼ ຍໃນໄຂມນັ ດ່ິ ງັ ນນັ້ ເມິ່ ອທາດເຂາົ້ ສ່ິ ູຮ່ິ າງກາຍຈິ່ ງຶ ໄປສະ ສມົ ຕາມເນອ້ ເຍ່ິ ອຂອງຮິ່ າງກາຍທ່ິ ມຄວາມເຂມັ້ ຂຸນ້ ຂອງໄຂມນັ ສູງ ເຊິ່ ນັ : ທິ່ ສະໝອງ ແລະ ໄປຂດັ ຂວາງການ ເຮດັ ວຽກຂອງລະບບົ ປະສາດເຮດັ ໃຫລ້ ະບບົ ປະສາດຜດີິ ປົກກະຕິີ ເກດອາການໂລກມນິີ າມາຕະ. ໄລຍະເວລາທິ່ ທາດພດີິ ຍງັ ຢ່ິ ູໃນຮ່ິ າງກາຍໄດຍ້ າວ ຫຼ ສນັ້ ສ່ິ າໃດແມິ່ ນຂນຶ້ ຢິ່ ູກບັ ຊະນດີິ ທາດພດີິ . ໃນ ກລະນຂອງທາດອງົ ຄະທາດຂອງບາຫອຼ ດມເຄງີິ ຊວດິີ ທາງຊວະວທີິ ະຍາປະມານ 75 ວນັ ໝາຍຄວາມວິ່ າຖາ້ ທາດທ່ິ ເຂາົ້ ສິ່ ູຮິ່ າງກາຍຈານວນໜິ່ ງຶ ເຊິ່ ນັ : 1 ກຼາມຫຼ ½ ກຼາມຈະສາມາດຂບັ ອອກໄປຈາກຮິ່ າງກາຍພາຍໃນ 75 ວນັ ເຫຼອ ½ ກຼາມ ເມິ່ ອເວລາຜິ່ ານ 75 ວນັ ຮ່ິ າງກາຍກຈະຂບັ ທາດນອ້ ອກໄປອກເຄິ່ ງີິ ໜິ່ ງຶ ຂອງຈານວນ ທາດທິ່ ເຫຼອ ½ ກຼາມດິ່ ງັ ນນັ້ ຫງຼັ ເວລາ 150 ວນັ ທາດນຈ້ ະເຫຼອໃນຮ່ິ າງກາຍພຽງແຕ່ິ ¼ ກຼາມ (½x ¼ ກາຼ ມ) ຂອງຈານວນທ່ິ ຮິ່ າງກາຍຮບັ ເຂາົ້ ໄປນບັ ຕງັ້ ແຕິ່ 1 ກາຼ ມ .ການຫຸດຼ ລງົ ໃນລກັ ສະນະນຈ້ ະດາເນນໄປເລອ້ ຍໆຈນົ ສຸດທາ້ ຍທາດພດິີ ນນັ້ ຈະຖກຂບັ ອອກຈາກຮ່ິ າງກາຍຈນົ ໝດົ . ເຖງີິ ຢິ່ າງໃດກຕາມບນັ ຫາມຢິ່ ູວິ່ າ ເຄິ່ ງິີ ໜິ່ ງຶ ຊວດີິ ທາງຊວະວທິີ ະຍາຂອງທາດອງົ ຄະທາດຂອງບາຫອຼ ດ (ຕະຫອຼ ດຈນົ ທາດພດິີ ທິ່ ວົ ໆໄປອິ່ ນໆ) ມຄິ່ າສູງດ່ິ ງັ ນນັ້ ກ່ິ ອນທ່ິ ຮິ່ າງກາຍຈະຂບັ ຖິ່ າຍທາດພດິີ ມາໃນປະລມິີ ານທ່ິ ຫາຼ ຍພ. ຮິ່ າງກາຍກບັ ຮບັ ທາດພດິີ ເພິ່ ມເຂາົ້ ໄປອກ ຍອ້ ນວິ່ າຮ່ິ າງກາຍຂອງຄນົ ເຮາົ ຮບັ ທາດພດິີ ເຂາົ້ ໄປຢ່ິ າງວ່ິ ອງໄວກວິ່ າຮິ່ າງກາຍຂບັ ທາດພດີິ ອອກ. ຜນົ ທິ່ ອອກມາ ຄຮ່ິ າງກາຍຈະສະສມົ ທາດອງົ ຄະທາດຂອງບາຫອຼ ດ (ຫຼ ທາດພດີິ ອິ່ ນໆ) ເພ່ິ ມຂນຶ້ ເລອ້ ຍໆຈນົ ເຖງິີ ຂດໜ່ິ ງຶ ຮ່ິ າງ ກາຍທນົ ທາດພດີິ ບິ່ ໄດ,້ ເກດອາການຜດີິ ປົກກະຕິີ , ລມົ້ ປິ່ ວຍລງົ ຫຼ ອາດເຖງິີ ຕາຍໄດໃ້ ນທ່ິ ສຸດ. 140

X. ແຄດມຽນ ແຄດມຽນ (Cd ) ເປັນໂລຫະອ່ິ ອນ, ມສເງນິີ , ມຈດຸ ຫອຼ ມແຫວຼ 320.9 0C , ຈດຸ ຟົດ 769 0C ແລະມຄວາມຖິ່ ວງຈາເພາະ 8.65 (ທິ່ 25 0C )ທານອງດຽວກບັ ຊນ ແລະບາຫອຼ ດ. ໂລຫະນບ້ ິ່ ຈາເປັນ ແລະບິ່ ເປັນປະໂຫຍດຕ່ິ ຮິ່ າງກາຍຍ່ິ ງີິ ໄປກວິ່ ານນັ້ ຍງັ ເປັນພດີິ ຕິ່ ຮ່ິ າງກາຍ. ແຄດມຽນຈ່ິ ງຶ ເປັນໂລຫະຊະນດິີ ທ່ິ ເປັນພດິີ ອກໂລຫະໜ່ິ ງຶ . ໃນທາມະຊາດແຄດມຽນພບົ ເຫນັ ຢິ່ ູໃນຮູບຂອງຊຸນຟົວ (CdS) ແຕິ່ ແຫິ່ ຼງແຮ່ິ ເຫ່ິ ຼາົ ນມ້ ນອ້ ຍ, ແຄດມຽນ ສິ່ ວນໃຫິ່ ຍແມ່ິ ນພບົ ປະປົນໃນປະລມິີ ານເລກັ ນອ້ ຍຢິ່ ູກບັ ແຮ່ິ ສງັ ກະສທຸກຊະນດິີ ດ່ິ ງັ ນນັ້ ໂລຫະສິ່ ວນຫຼາຍເປັນ ຜະລດິີ ຜນົ ພອຍຈາກການກຸງສນ້ ແຮິ່ ສງັ ກະສ. ໂລຫະແຄດມຽນໃຊເ້ ຮດັ ຜະລດີິ ຕະພນັ ແລະຂອງໃຊທ້ ່ິ ເປັນປະໂຫຍດລວມທງັ ການໃຊປ້ ະໂຫຍດ ໃນອຸດສາຫະກາທິ່ ສາຄນັ ດ່ິ ງັ ນ:້ 1. ໃຊຮ້ ິ່ ວມກບັ ໂລຫະນແກນເພິ່ ອເຮດັ ແບດັ ເຕຣທ່ິ ສາມາດບນັ ຈໄຸ ຟຟາ້ ໃໝິ່ ໄດເ້ ອນ້ ວ່ິ າ: ແບດັ ເຕຣ Cd- Ni 2. ໃຊເ້ ຮດັ ໂລຫະເຈອປົນ Cd-Au ໃຫສ້ ຂາວແວວວາວຈ່ິ ງຶ ນຍີິ ມົ ໃຊເ້ ປັນໂລຫະປະດບັ . ໂລຫະເຈອປົນ Cd-Ag ສາມາດຕ່ິ ຕາ້ ນການປິ່ ຽນເປັນສດາຢ່ິ າງດນຍີິ ມົ ໃຊເ້ ຮດັ ພາຊະນະເຄ່ິ ອງດິ່ ມ, ຂວດນາ້ ເປັນ ຕນົ້ ເມ່ິ ອປະສມົ Cd ເລກັ ນອ້ ຍກບັ ທອງຊ່ິ ວຍເພິ່ ມຄວາມໜຽວຂອງທອງໄດ.້ 3. ໃຊປ້ ະສມົ ສບາງຊະນດິີ 4. ໃຊປ້ ະສມົ ໃນນາ້ ມນັ ເຄິ່ ອງ, ຍາງ ແລະພຼາສຕກິີ 5. ໃຊໃ້ ນອຸດສາຫະກາເຄອບຜວ ຫຊຼ ຸບໂລຫະ 6. ໃຊເ້ ປັນພຼາສຕກີິ ໄຊເຊ (plasticizer) ສາລບັ ພຼາສຕກີິ ບາງຊະນດິີ 7. ບາງຄງັ້ ໃຊປ້ ະສມົ ກບັ Hg ໃຊອ້ ດັ ແຂວ້ 8. ກະປ໋ ອງໂລຫະບາງຊະນດີິ ການນາ Cd ມາໃຊປ້ ະໂຫຍດຢ່ິ ູໃນຂາ້ ງເທງີິ ນນັ້ ເປັນສາເຫດໃຫໂ້ ລຫະ Cd ເຂາົ້ ມາເຈອປົນຢ່ິ ູໃນສ່ິ ງີິ ແວດລອ້ ມຂອງເຮາົ ໂດຍສະເພາະຢິ່ າງຍິ່ ງິີ ແຫ່ິ ງຼ ທ່ິ ມການຂຸດຄນົ້ ສງັ ກະສ (ລວມທງັ ຊນ ແລະທອງ) ການເຜາົ ໄ ໝຂ້ ອງເສຍທິ່ ເປັນພຼາສຕກີິ ແລະຢາງ ແລະ ໂຮງງານຊຸບໂລຫະອກແຫິ່ ຼງໜ່ິ ງຶ ຂອງທິ່ ມາຂອງ Cd ໄດແ້ ກິ່ ຄວນັ ຢາສູບ, ມການປະເມນວ່ິ າຢາສູບ 1 ກອກຈະໃຫ້ Cd 1.3 g ເຊ່ິ ງິີ ສ່ິ ວນໃຫິ່ ຍແມ່ິ ນປະປົນຢິ່ ູໃນຄວນັ ຢາສູບ ແລະບາງສິ່ ວນເຂາົ້ ສິ່ ູຮິ່ າງກາຍຜູສ້ ູບຢາສູບນນັ້ ມການປະເມນວ່ິ າການສູບຢາສູບ 1 ຊ່ິ ອງ (ມ 20 ກອກ) ຈະມ Cd ເຂາົ້ ສິ່ ູປອດ 2-4 g ອາກາດຕາມເຂດຊນົ ນະບດົ ແລະ ສະຖານທ່ິ ຫ່ິ າງໄກຈາກອຸດສາຫະກາທ່ິ ມ Cd ເຂາົ້ ມາກິ່ ຽວຂອ້ ງ ນາມຄວາມເຂມັ້ ຂຸ ນ້ ຂອງ Cd ຕ່ິ າກວິ່ າ 0.01 g / cm3 ແຕ່ິ ໃນແຫິ່ ຼງຊຸມຊນົ Cd ອາດມຄວາມເຂມັ້ ຂຸ ນ້ ສູງ 0.1 g / cm3 ແລະ ຕາມສະຖານທ່ິ ໃກກ້ ບັ ແຫ່ິ ຼງຂຸ ດຄນົ້ ສງັ ກະສ ແລະ ໂຮງງານທ່ິ ໃຊ້ Cd ໃນຂະບວນ ການຜະລດິີ ຈະພບົ ສູງກວິ່ ານຫ້ າຼ ຍ (ອາດສູງເຖງີິ 0.5  / cm3 ). 141

ນາ້ ສະອາດທ່ິ ວົ ໄປມ Cd ຕ່ິ າກວິ່ າ 1 ppb ແຕິ່ ນາ້ ດິ່ ມ ແລະນາ້ ທາມະຊາດທ່ິ ວົ ໄປອາດມສູງເຖງິີ 10 ppb ອງົ ການປອ້ ງກນັ ພາວະສ່ິ ງິີ ແວດລອ້ ມຂອງສະຫະລດັ (U.S. Environmental Protection Agency ເຊິ່ ງີິ ຫຍມ້ າຈາກ EPA) ການດົ ມາດຖານນາ້ ດິ່ ມມ Cd ບິ່ ສູງກວິ່ າ 10 ppb ນອກຈາກນາ້ ດ່ິ ມ ແລວ້ Cd ຍງັ ເຂາົ້ ສິ່ ູຮິ່ າງກາຍຂອງຄນົ ເຮາົ ທາງອາຫານທ່ິ ຮບັ ປະທານອກດວ້ ຍ. ເມ່ິ ອ Cd ເຂາົ້ ສ່ິ ູຮ່ິ າງກາຍຈະສະສມົ ໄວໃ້ ນຮ່ິ າງກາຍແລະມປະລມິີ ານການສະສມົ ເພິ່ ມຂນຶ້ ກບັ ອາຍຸມ ການປະເມນການວິ່ າຄນົ ທ່ິ ວົ ໄປທິ່ ມອາຍຸ 50 ປມ Cd ສະສມົ ໃນຮ່ິ າງກາຍ 10 mg ເຖງີິ 50-60 mg ສຸດ ແລວ້ ແຕ່ິ ວິ່ າດນົ ໆນນັ້ ຢ່ິ ູທິ່ ສ່ິ ວນໃດຂອງໂລກສິ່ ວນເດກັ ທິ່ ກາລງົ ເກດໃໝິ່ ມ Cd ໃນຮ່ິ າງກາຍ 1 g . ການສະສມົ Cd ໃນຮ່ິ າງກາຍໃນປະລມີິ ານສູງເຮດັ ໃຫຄ້ ນົ ຫຼສດັ ເປັນໝນັ ແລະ ເປັນມະເຮງັ ໄດ.້ ນອກຈາກນເ້ ຮດັ ໃຫເ້ ກດຄວາມດນັ ເລອດສູງ, ມຄວາມສ່ິ ຽງຕ່ິ ໄຕ ແລະຕບັ . ຄວາມເປັນພດິີ ຂອງ Cd ຍງັ ບ່ິ ເປັນທ່ິ ເຂາົ້ ໃຈດປານໃດ ແຕ່ິ ເຊິ່ ອວ່ິ າມສາເຫດຈາກການເຂາົ້ ແທນທິ່ Zn ໃນເອນໄຊມບ໌ າງຊະນດິີ ເຮດັ ໃຫ້ ເອນໄຊມນ໌ ນັ້ ບ່ິ ສາມາດເຮດັ ວຽກໄດປ້ ົກກະຕ.ິີ ຄາຖາມທາ້ ຍບດົ : 1. ມນົ ລະພກິີ ຈາກອຸດສາຫະກາອາຫານ ແລະ ອາຫານກະປ໋ ອງມຄແນວໃດ? 2. ອຸດສາຫະກາເສນັ້ ໃຍຈາແນກອອກເປັນຈກັ ປະເພດ?ຄປະເພດໃດແດິ່ ? 3. ຜນົ ກະທບົ ຂອງໂຮງງານຜະລດິີ ເຈຍ້ ມຫຍງັ ແດ່ິ ? ແລະ ທາດມນົ ລະພດິີ ທ່ິ ປົນຢ່ິ ູໃນນາ້ ເສຍຂອງ ໂຮງງານມຈກັ ປະເພດ?ຄປະເພດໃດແດິ່ ? 4. ມນົ ລະພດິີ ຈາກອຸດສາຫະກາບ່ິ ແຮ່ິ ມຫຍງັ ແດ່ິ ? 5. ການຂຸດຄນົ້ ນາ້ ມນັ ໂດຍສະເພະອຸດສາຫະກາປໂຕຣລຽມໄດສ້ ິ່ ງົ ຜນົ ກະທບົ ແນວໃດແດ່ິ ? 6. ບາຫອຼ ດທິ່ ຢິ່ ູໃນຊວດີິ ປະຈາວນັ ພບົ ຢິ່ ູໃສແດິ່ ? 7. ຄຸນປະໂຫຍດຂອງບາຫຼອດນາໃຊເ້ ຮດັ ຫຍງັ ແດິ່ ? 8. ຢ່ິ ູໃນທາມະຊາດພບົ ເຫນັ Cd ຢ່ິ ູແຫິ່ ງຼ ໃດແດິ່ ? 9. ຄຸນປະໂຫຍດຂອງໂລຫະ Cd ມຄຸນປະໂຫຍດແນວໃດແດິ່ ໃນອຸດສາຫະກາ? 10. ຄຸນປະໂຫຍດຂອງຊນແມິ່ ນນາໃຊເ້ ຮດັ ຫຍງັ ແດ່ິ ? 142

ບດົ ທ 9 ມນົ ລະພດີິ ທາງກະສກິີ າ ແລະ ຢາປາບສດັ ຕູພດ ການປູກພດ ແລະລຽ້ ງສດັ ນບັ ວິ່ າສິ່ ງິີ ຈາເປັນເພ່ິ ອຄວາມຢ່ິ ູລອດຂອງມະນຸດ ແລະມະນຸດອາໄສພນ້ ທ່ິ ດນິີ ເພ່ິ ອເປັນການປູກຝັງມາແຕ່ິ ສະໄໝບູຮານ. ໃນສະໄໝກິ່ ອນຄນົ ກິ່ ມໜອ້ ຍຄວາມຕອ້ ງການຜນົ ຜະລດິີ ທາງ ກະສກິີ າຍງັ ບ່ິ ສູງເທິ່ າົ ທ່ິ ຄວນ, ການປູກພດຈິ່ ງຶ ເຮດັ ຕາມແບບທາມະຊາດໂດຍບ່ິ ໃຊປ້ ຸ໋ຍເຄມ ແລະຢາປາບສດັ ຕູ ພດ. ເມ່ິ ອປະຊາກອນເພ່ິ ມຂນ້ ຄວາມຕອ້ ງອາຫານກ່ິ ເພິ່ ມຂນ້ ເຊ່ິ ງີິ ໃນການປູກຝັງ ແລະ ລຽ້ ງກິ່ ໄດມ້ ການ ພດັ ທະນາ ໂດຍການນາເອາົ ເທກັ ໂນໂລຢທິ່ ທນັ ສະໄໝເຂາົ້ ມາໃຊ້ໂດຍໃຊປ້ ຸ໋ຍເຄມເຂາົ້ ມາໃຊກ້ ານກະສກີິ າ ເພິ່ ອ ໃຫໄ້ ດຜ້ ນົ ຜະລດິີ ສູງ ແລະຢາປາບສດັ ຕູພດເຂາົ້ ມາໃຊເ້ ພ່ິ ອກາຈດັ ແມງໄມທ້ ິ່ ເຂາົ້ ມາທ່ິ ເຂາົ້ ມາທາລາຍພດ ໃນ ຂະນະທ່ິ ໃຊປ້ ຸ໋ຍເຄມ ແລະ ຢາປາບສດັ ຕູພດຫຼາຍຂນ້ ເຮດັ ໃຫເ້ ກດບນັ ຫາສ່ິ ງິີ ແວດລອ້ ມເປັນພດີິ ເຊິ່ ງີິ ເອນ້ ວ່ິ າ: ມນົ ລະພດິີ ທາງກະສກິີ າ I. ສິ່ ງີິ ເສດເຫອຼ ຈາກການກະສກີິ າ ແລະ ການຜຸພງັ ຂອງດນີິ 1.1 ສິ່ ງິີ ເສດເຫອຼ ຈາກການກະສກິີ າ ສິ່ ງີິ ເສດເຫອຼ ຈາກການກະສດິີ ກາ (agricultural waste ) ສ່ິ ງິີ ສາຄນັ ໄດແ້ ກິ່ ສ່ິ ງິີ ເສດເຫອຼ ຈາກການຂບັ ຖິ່ າຍຈາກສດັ , ຊາກພດ ແລະ ສດັ ແລະ ທາດເຄມກາຈດັ ສດັ ຕູພດທ່ິ ຕກົ ຄາ້ ງ. ມະນຸດເຮາົ ຮູຈ້ ກັ ໃຊຂ້ ສ້ ດັ ເປັນຝ່ິ ຸ ນເພ່ິ ອຊ່ິ ວຍເພິ່ ມຜນົ ຜະລດິີ ທາງການກະສກີິ າມາຕງັ້ ແຕ່ິ ສະໄໝບູຮານ ມາເຖງິີ ປັດຈບຸ ນັ ການກະສກີິ າໃນຫຼາຍປະເທດເຊິ່ ນັ , ສາທາລະນະລດັ ປະຊາຊນົ ຈນ, ອນີິ ເດຍ, ໄທ ຕະຫຼອດ ຮອດປະເທດທ່ິ ກາລງັ ພດັ ທະນາ ແລະ ດອ້ ຍພດັ ທະນາຍງັ ນຍີິ ມົ ໃຊຂ້ ສ້ ດັ ເປັນປຸ໋ຍຢິ່ ູ. ການໃຊຂ້ ສ້ ດັ ເປັນປຸ໋ຍນຊ້ ິ່ ວຍກາຈດັ ບນັ ຫາມນົ ລະພດິີ ຂອງການກະສກີິ າໄປໄດບ້ າງສ່ິ ວນໂດຍວທິີ ທາງ ທາມະຊາດ ເຖງິີ ແນວໃດກຕາມເນິ່ ອງຈາກຂສ້ ດັ ມຄວາມເຂມັ້ ຂຸນ້ ຂອງນໂຕຣແຊນ, ຟົດສະຟ ແລະ ກາລອອມ ຄອ້ ນຂາ້ ງຕິ່ າ ເມ່ິ ອປຽບທຽບກບັ ປຸ໋ຍເຄມສງັ ເຄາະ. ຈາກການວເິີ ຄາະພບົ ວິ່ າຂສ້ ດັ ທ່ິ ວົ ໄປມອງົ ປະກອບຂອງ N 0.5 % , P 0.1 % , K 0.4 %ເທ່ິ າົ ນນັ້ . ສ່ິ ວນເປເຊນັ ໃນປຸ໋ຍເຄມທ່ິ ວົ ໄປມ N 10 % ,P 10 % ,K 10%ຊ່ິ ງຶ ອດັ ຕາ ສ່ິ ວນນໄ້ ດຜ້ ນັ ປິ່ ຽນໄປຕາມສູດຂອງປຸ໋ຍແຕິ່ ລະຊະນດີິ ແລະ ອດັ ຕາສິ່ ວນຈະເປັນແນວໃດສາມາດຄວບຄຸມໄດ.້ ດິ່ ງັ ນນັ້ ການໃຊຂ້ ສ້ ດັ ເປັນປຸ໋ຍຕອ້ ງໃຊປ້ ະລມິີ ານຫາຼ ຍປະມານ 20 – 30 ເທິ່ າົ , ອງົ ປະກອບຂອງທາດໃນຂສ້ ດັ ຍງັ ມຄິ່ າຄອ້ ນຂາ້ ງແນິ່ ນອນ. ຊ່ິ ງຶ ປຸ໋ຍເຄມສາມາດປ່ິ ຽນແປງອງົ ປະກອບຂອງ N,P ແລະ Kຕາມຄວາມເໝາະສມົ ໄດສ້ ຸດແລວ້ ແຕິ່ ພດທິ່ ປູກລວ້ ນແຕ່ິ ຕອ້ ງການທາດຫາຼ ຍນອ້ ຍພຽງໃດ, ດິ່ ງັ ນນັ້ ການກະສກີິ າທິ່ ວົ ໄປຈ່ິ ງຶ ນຍິີ ມົ ໃຊປ້ ຸ໋ຍເຄມຫຼາຍກວ່ິ າ ເພາະສະດວກກວິ່ າ ແລະ ສາມາດຄວບຄຸມປະລມິີ ານປະລມິີ ານທາດທິ່ ໃຊຕ້ ິ່ ມເຂາົ້ ໄປ ໃນດນີິ . ການຫນັ ມາໃຊປ້ ຸ໋ຍເຄມແທນຂສ້ ດັ ໃນການປູກຝັງ ເປັນສາເຫດໃຫຂ້ ສ້ ດັ ຈານວນຫຼວງຫາຼ ຍໂດຍ ສະເພາະຢ່ິ າງຍ່ິ ງີິ ຈາກອຸດສາຫະກາລຽ້ ງສດັ ບິ່ ສາມາດກາຈດັ ຂສ້ ດັ ອອກໄປໂດຍວທິີ ທາງທາມະຊາດໄດທ້ ນັ ທ ເພາະວິ່ າສດັ ເຊ່ິ ນັ : ງວົ , ຄວາຍ ແຕ່ິ ລະໂຕຂບັ ຖິ່ າຍສ່ິ ງິີ ເສກເຫອຼ ອອກມາໃນປະລມິີ ານຫຼາຍກວິ່ າຄນົ ຫາຼ ຍ, ມ ການປະເມນວ່ິ າ ງວົ 1 ໂຕ ຂບັ ຖ່ິ າຍສິ່ ງີິ ເສດເຫອຼ ອອກມາເປັນ 16 ເທິ່ າົ ຂອງຄນົ 1 ຄນົ , ດ່ິ ງັ ນນັ້ ບນັ ຫາມນົ ລະພດີິ ຈິ່ ງຶ ເກດຂນຶ້ ໂດຍສະ ເພາະໃນບລເີິ ວນທ່ິ ມການລຽ້ ງສດັ ບນັ ຫາເຫ່ິ ຼາົ ນນັ້ ໄດແ້ ກ່ິ : ບນັ ຫາກ່ິ ນີິ ເໝນັ ແລະ ຖາ້ ສະລາ້ ງລງົ ໄປແຫ່ິ ຼງ ເກບັ 143

ນາ້ ຫຼ ແມິ່ ນາ້ ລາເຊ ເຮດັ ໃຫເ້ ກດບນັ ຫາມນົ ລະພດິີ ທາງນາ້ ແລະ ຍງັ ເກດບນັ ຫາທາງສຸຂະພາບ ແລະ ໂລກຕດິີ ຕ່ິ ໄດ້ເພາະວ່ິ າຂສ້ ດັ ເຫ່ິ ຼາົ ນອ້ າດມເຊອ້ ໂລກ ແລະ ພະຍາດໄດ.້ ປະລມີິ ານ ແລະ ທາມະຊາດຂອງສິ່ ງິີ ເສດເຫຼອທິ່ ສດັ ຂບັ ຖິ່ າຍອອກມາ ແມິ່ ນຂນຶ້ ຢິ່ ູກບັ ຊະນດີິ ຂອງສດັ ແລະ ຊະນດິີ ຂອງອາຫານທິ່ ໃຫສ້ ດັ ກນີິ , ອງົ ປະກອບຂອງສ່ິ ງີິ ເສດເຫອຼ ສ່ິ ວນໃຫິ່ ຍໄດແ້ ກ່ິ ອາຫານທ່ິ ຍິ່ ອຍບ່ິ ໝດົ ເຊ່ິ ນັ : ໂຊລລໂູ ລສ ແລະ ເສນັ້ ໄຍ ມນົ ລະພດິີ ທາງກະສກິີ າເກດຂນຶ້ ເປັນປະຈາເຊິ່ ງິີ ມຫຼາຍແຫິ່ ຼງຄ: ຊາກຈາກພດ ແລະ ສດັ ໂດຍເພາະ ແມິ່ ນຊາກພດທິ່ ເຫອຼ ຫງຼັ ຈາກການເກບັ ກິ່ ຽວຜນົ ຜະລດີິ ແລວ້ , ຊາກພດເຫິ່ າຼົ ນນ້ ອກຈາກຈະເຮດັ ໃຫເ້ ກດຄວາມ ຮູສ້ ກຶ ບ່ິ ສວຍງາມແລວ້ ຍງັ ເປັນແຫິ່ ງຼ ເພາະເຊອ້ ໂລກຂອງພດ ແລະ ສດັ ໄດ.້ ການແກໄ້ ຂບນັ ຫາທ່ິ ໃຊທ້ ິ່ ວົ ໄປ ໄດແ້ ກິ່ ການເຜາົ , ແຕ່ິ ການເຜາົ ໃນປະລມີິ ານຫາຼ ຍໆ ຍ່ິ ອມເຮດັ ໃຫເ້ ກດມນົ ລະພດີິ ທາງອາກາດໄດ້ ເພາະວິ່ າມ ຄວນັ ແລະ ທາດ CO . ໃນສະຫະລດັ ອາເມລກີິ າໄດມ້ ການຄາດຄະເນວິ່ າ 2 % ຂອງປະລມີິ ານຂອງ CO ແລະ particulate ທ່ິ ປິ່ ອຍສິ່ ູບນັ ຍາກາດມາຈາກການເຜາົ ຊາກພດຂອງການກະສກີິ າ ເນ່ິ ອງຈາກການເຜາົ ເປັນວທີິ ທິ່ ດທ່ິ ສຸດໃນການຄວບຄຸມການລະບາດໂລກພດ, ວທີິ ການເຜາົ ນຍ້ ງັ ເປັນວທິີ ິ່ ຈະຕອ້ ງໃຊຕ້ ິ່ໄປ (ເຖງິີ ຈະເຮດັ ໃຫ້ ເກດບນັ ຫາມນົ ລະພດິີ ທາງອາດ)ຈນົ ກວ່ິ າຈະຊອກຫາວທີິ ຄວບຄຸມໂລກພດທ່ິ ດກວິ່ າ 1.2 ການຜຸພງັ ຂອງດນິີ ດນິີ ແລະ ອະນພູ າກແຮ່ິ ທ່ິ ຖກພດັ ພາໄປຈາກດນິີ ໂດຍນາ້ ຝົນ ຫຼ ນາ້ ທິ່ໄຫຼພດັ ເອນ້ ວິ່ າ: ເຊດເມນຕ໌ (Sediment)ຜນົ ທິ່ ເກດຂນຶ້ ຄເຮດັ ໃຫເ້ ກດການຜຸພງັ ຂອງດນີິ ຫຼ ເກດການສູນເສຍໜາ້ ດນິີ ທ່ິ ອຸດມົ ສມົ ບູນດວ້ ຍ ແຮ່ິ ທາດ. ການສູນເສຍພດ ແລະ ຕນົ້ ໄມກ້ ິ່ ເປັນປັດໄຈໜິ່ ງຶ ທ່ິ ເຮດັ ໃຫເ້ ກດການຜຸພງັ ຂອງດນິີ ເພາະວ່ິ າພດເຫ່ິ ຼາົ ນ້ ເຮດັ ໜາ້ ທ່ິ ກດຂວາງ ແລະ ຊິ່ ວຍຫຸຼດການໄຫຼຂອງນາ້ , ເຮດັ ໃຫເ້ ກດອດັ ຕາການເຄິ່ ອນຍາ້ ຍບິ່ ອນຂອງດນີິ ນອ້ ຍ ລງົ , ການຕດັ ຕນົ ໄມທ້ າລາຍປ່ິ າ ແລະ ການປິ່ ຽນທິ່ ງົ ຫຍາ້ ມາເປັນພນ້ ທ່ິ ກາ້ ພດໃນອດັ ຕາສ່ິ ວນຫາຼ ຍເກນໄປຈິ່ ງຶ ເປັນສິ່ ວນເພ່ິ ມພູນບນັ ຫາການພຸພງັ ຂອງດນິີ ເຊດເມນຕ.໌ ນອກຈາກເຮດັ ໃຫເ້ ກດການສູນເສຍໜາ້ ດນິີ ທ່ິ ອຸດມົ ສມົ ໄປແລວ້ ຍງັ ມຜນົ ເຮດັ ໃຫທ້ າດນາ້ , ແມ່ິ ນາ້ , ຫວຍຮ່ິ ອງຄອງບງຶ ແລະ ອິ່ າງເກບັ ນາ້ ອິ່ ນໆ ຕນ້ ເຂນຢິ່ າງໄວວາ ເດໃຫເ້ ກດຜນົ ເສຍຫາຍຕິ່ ສດັ , ນາ້ ແລະ ພດໃນນາ້ , ທາດເຄມຊ່ິ ງຶ ມທງັ ທາດອງົ ຄະທາດ ແລະ ອະນງົ ຄະທາດທ່ິ ພດັ ພາໄປກບັ ເຊດເມນຕ໌ ຍງັ ເຮດັ ໃຫນ້ າ້ ນນັ້ ເປີິເ້ ປອ້ ນ ແລະ ມຄວາມກະດາ້ ງ ບິ່ ເໝາະສມົ ຕິ່ ການບ່ິ ລໂິີ ພກ ຊ່ິ ງຶ ເປັນສາເຫດເຮດັ ໃຫຕ້ ອ້ ງເສຍຄ່ິ າໃຊຈ້ ່ິ າຍໃນການເຮດັ ໃຫນ້ າ້ ນນັ້ ມຄຸນນະພາບໃນການໃຊ.້ ນອກຈາກນແ້ ລວ້ ຍງັ ເຮດັ ໃຫກ້ ງົ ຫນັ ແລະ ເຄິ່ ອງວດິີ ນາ້ ເຮດັ ວຽກຕິ່ າກວິ່ າປະສດີິ ທພິີ າບ ແລະ ຫຸຼຍຫຽ້ ນໄວກວິ່ າອາຍຸການໃຊງ້ ານຍ. ການພຸພງັ ຂອງດນີິ ຢິ່ ູບ່ິ ອນສະຖານທ່ິ ເນນຊນັ ອາດຄວບຄຸມໄດໂ້ ດຍການປູກຕນົ້ ໄມຄ້ ວບຄາູ ໄປກບັ ການສະຫງວນປິ່ າ ເພາະດິ່ ງັ ທ່ິ ໄດກ້ ິ່ າວມາແລວ້ ວ່ິ າ ຕນົ້ ໄມຊ້ ່ິ ວຍຫຸຼດອດັ ຕາການໄຫຼຂອງນາ້ , ສ່ິ ວນທ່ິ ເປັນບິ່ ອນ ພຽງອາດຈະປອ້ ງກນັ ການພຸພງັ ໄດໂ້ ດຍການປູກຕນົ້ ໄມ,້ ຕນົ້ ຫຍາ້ , ພດ, ຜກັ ເປັນຕນົ້ ເພາະພດເຫ່ິ ຼາົ ນຊ້ ່ິ ວຍໃຫ້ ນາ້ ຝົນທ່ິ ຕກົ ລງົ ມາຊມຶ ເຂາົ້ ໄປໃນດນີິ . II. ປຸ໋ຍເຄມ ທາດເຄມທິ່ ໃຊໃ້ ນການກະສກີິ າແບິ່ ງອອກເປັນ 2 ປະເພດໃຫິ່ ຍໆຄ: ປຸ໋ຍ ແລະ ທາດເຄມກາຈດັ ສດັ ຕູ ພດ, ປຸ໋ຍເຄມທ່ິ ໃຊທ້ ິ່ ວົ ໄປປະກອບດວ້ ບທາດທິ່ ພດຕອ້ ງການໃນຮູບແບບທາດປະສມົ . ທາດເຫິ່ າຼົ ນໄ້ ດແ້ ກ່ິ ນ 144

ໂຕຣແຊນ, ຟົດສະຟ ແລະ ກາລອອມ. ຊິ່ ງຶ ພດສາມາດຮບັ ທາດນໂຕຣແຊນໄດຈ້ າກແຫິ່ ຼງທາມະຊາດເຊິ່ ນັ : ສ່ິ ງີິ ເສດເຫອຼ ຈາກສດັ ແລະ ການເນ່ິ າົ ເປ່ິ ອຍຂອງສ່ິ ງີິ ທ່ິ ມຊວດິີ ເທງິີ ດນີິ ຫຼ ຈາກນາຕຼນຕດັ (NaNO3)ໂດຍກງົ . ການ ເຮດັ ກະສກິີ າໃຫໄ້ ດຜ້ ນົ ດຍ່ິ ອມຕອ້ ງໄດໃ້ ສິ່ ປຸ໋ຍເຄມເພ່ິ ມຕິ່ ມອກ, ປຸ໋ຍເຄມທິ່ ໃຫທ້ າດນໂຕຣແຊນແກ່ິ ພດ ໄດແ້ ກ່ິ ປຸ໋ຍ ແອມໂມເນຍສງັ ເຄາະໃນຮູບຂອງເກອອະນງົ ຄະທາດເຊິ່ ນັ : ແອມໂມນຽມນຕດັ (NH4NO3)ຫຼ ແອມໂມນຽມຊຸນຟັດ (NH4SO4) ,ປຸ໋ຍແອມໂມນຽມອ່ິ ນໆ ທິ່ ໃຊຢ້ ່ິ ູໃນຮູບຂອງທາດອງົ ຄະທາດເຊ່ິ ນັ : ຍູເຣຍ (NH2COONH2)ແລະ ການຊໄຊຍາໄນດ໌ (Ca(CN)2) ສ່ິ ວນປຸ໋ຍທ່ິ ໃຫຟ້ ົດສະຟແກິ່ ພດສ່ິ ວນໃຫິ່ ຍມແຫິ່ ຼງມາ ຈາກຫນຟົດສະຟັດຊ່ິ ງຶ ມແຮ່ິ ຟູອລວົ ພາໄຕດ໌ [(Ca3(PO4)2.CaF2)] ເປັນອງົ ປະກອບຫກຼັ ແຕິ່ ແຮິ່ ຊະນດີິ ນບ້ ິ່ ເ ໝາະ ສມົ ທ່ິ ຈະໃຊເ້ ປັນປຸ໋ຍໂດຍກງົ ເພາະມຄວາມສາມາດໃນການລະລາຍນາ້ ຕ່ິ າຫຼາຍ, ດ່ິ ງັ ນນັ້ ຈິ່ ງຶ ຕອ້ ງປິ່ ຽນແຮິ່ ນເ້ ປັນທາດທ່ິ ສາມາດລະລາຍນາ້ ໄດດ້ ຂະບວນການທ່ິ ໃຊໃ້ ນອຸດສາຫະກາໄດແ້ ກ່ິ ການນາຫນຟົດສະຟັດທິ່ ບດົ ເປັນຝິ່ ຸ ນແລວ້ ມາທາປະຕກິີ ລິີ ຍີິ າກບັ ອາຊດິີ ຊຸນຟູຣກິີ ເຂມັ້ ຂຸນ້ ໄດຜ້ ະລດີິ ຕະພນັ ທ່ິ ເອນ້ ວິ່ າ: ຊຸບເປຟົດສະຟັດ (Superphosphate )ຊ່ິ ງຶ ເປັນທາດປະສມົ ສອງທາດຄ ໂມໂນການຊ ຟົດສະຟັດ [Ca(H2PO4)2]ແລະ ການຊ ຊຸນຟັດ CaSO4ດ່ິ ງັ ນ້ 3Ca3(PO4)2.CaF2 + 7H2SO4 + 3 H2O  3Ca3(PO4)2. H2O + 2HF (g) + 7 CaSO4 (1) Fluorapatile mono calcium phosphate Or phosphate rock ຖາ້ ໃຫຫ້ ນຟົດສະຟັດ ຫຼ ແຮິ່ ຟູອລວົ ພາໄຕດ໌ ນທ້ າປະຕກີິ ລີິ ຍິີ ກບັ ອາຊດິີ ຟົດສະຟຣກີິ ຈະໄດປ້ ຸ໋ຍທິ່ ເອນ້ ວ່ິ າ Triple superphosphate CaF2.3Ca3(PO4)2 + 14 H2SO4  10Ca(H2PO4)2 + 2HF (g) (2) Fluorapatile Triple superphosphate ສງັ ເກດເຫນັ ວິ່ າທງັ ຊຸບເປຟົດສະຟັດ ແລະ Triple superphosphate ຕ່ິ າງກມອງົ ປະກອບຫຼກັ ທາງ ເຄມເໝອນກນັ ຄ: Ca(H2PO4)2 ຈະແຕກຕ່ິ າງທິ່ ຄວາມເຂມັ້ ຂຸ ນ້ ຫຼ ປະລມິີ ານຂອງທາດທິ່ ໄດຈ້ າກຂະບວນ ການຊິ່ ງຶ ຂະບວນການຫຼງັ ນໃ້ ຫ ້Ca(H2PO4)2 ຫາຼ ຍກວິ່ າ (ເບິ່ ງີິ ສມົ ຜນົ 1 ແລະ ສມົ ຜນົ 2 ) ອາຊດິີ ຟົດສະຟຣກີິ ທ່ິ ໄດຈ້ າກຂະບວນການນກ້ ຕຽມຈາກຫນຟັດສະຟັດເຊິ່ ນັ ກນັ ດ່ິ ງັ ນ້ CaF2.3Ca3(PO4)2 + 10 H2SO4 + 20 H2O  10 CaSO4.2 H2O + 2 HF + 6H3PO4 (3) ຈະເຫນັ ໄດວ້ ິ່ າຂະບວນການຕຽມປຸ໋ຍຟົດສະຟັດນໄ້ ດຈ້ າກການນາເອາົ ອາຊດິີ ຊຸນຟູຣກິີ ເປັນຈານວນ ຫາຼ ຍມາໃຊເ້ ປັນປະໂຫຍດ ຊິ່ ງຶ ອາຊດິີ ຊຸນຟູຣກີິ ນເ້ ປັນຜະລດິີ ຕະພນັ ຂອງຜນົ ພອຍຈາກໂຮງງານອຸດສາຫະກາ ຫຼາຍປະເພດ ໂດຍສະເພາະແມິ່ ນຈາກຂະບວນການກາຈດັ ມາດຈາກນາ້ ມນັ ເຊອ້ ໄຟ ຈ່ິ ງຶ ມສ່ິ ວນຊິ່ ວຍແກໄ້ ຂ ບນັ ຫາມນົ ລະພດີິ ທາງອາກາດ ແລະ ທາງນາ້ ໄປໃນຕວົ ອກທາງໜິ່ ງຶ ອກດວ້ ຍ. ອາຊດິີ ຟົດສະຟຣກີິ ອາດຕຽມໄດອ້ ກວທີິ ໜິ່ ງຶ ໂດຍໃຊທ້ າດຟົດສະຟໂດຍກງົ ຊິ່ ງຶ ທາດຟົດສະຟກຕຽມ ໄດຈ້ າກຫນຟົດສະຟັດເຊິ່ ນັ ກນັ ດ່ິ ງັ ສມົ ຜນົ ຕ່ິ ໄປນ:້ P4 + 5O2  P4O10 (4) P4O10 + 6H2O  4 H3PO4 (5) ເຕາົ ໄຟຟາ້ CaF2.3Ca3(PO4) + 9SiO2 + 15 C  CaF2 + 9CaSiO3 + P4 + 15 CO (6) 145

ສ່ິ ວນປຸ໋ຍກາລອອມໄດມ້ າຈາກການຂຸ ດຄນົ້ ບິ່ ແຮິ່ ກາລອອມ (potashຊ່ິ ງຶ ມ K2Oເປັນອງົ ປະກອບ ຫກຼັ ) ເທງິີ ໜາ້ ດນິີ ແລະ ໃຕດ້ ນິີ , ປຸ໋ຍກາລອອມທ່ິ ນຍີິ ມົ ໃຊກ້ ນັ ຢ່ິ ູໃນຮູບຂອງເກອໄດແ້ ກິ່ ກາລກລຼ ວົ (KCl) ແລະ ກາລອອມຊຸນຟັດ (K2SO4) ປະເທດທິ່ ຜະລດິີ ສນິີ ຄາ້ ກະສກີິ າຫາຼ ຍ ຈາເປັນຕອ້ ງໃຊປ້ ຸ໋ຍເຄມຈານວນມະຫາສານ ບນັ ຫາມນົ ລະພດີິ ຈາກປຸ໋ຍເຄມຕອ້ ງເກດຂນຶ້ ໂດຍສະເພາະຢ່ິ າງຍ່ິ ງິີ ການໃຊປ້ ຸ໋ຍຜດິີ ຫຼກັ ວຊິີ າການ ຫຼ ການໃຊໃ້ ນປະລມິີ ານຫາຼ ຍ ເກນຄວາມຈາເປັນ ທາດເຫ່ິ າຼົ ນສ້ າມາດເຄ່ິ ອນຍາ້ ຍທິ່ ໄປໄດ້ ແລະ ໃນທ່ິ ສຸດຊມຶ ລງົ ສ່ິ ູໃນແຫິ່ ຼງນາ້ ໃຕດ້ ນີິ ຫຼ ລງົ ສ່ິ ູ ແມ່ິ ນາ້ ທາມະຊາດ ຊິ່ ງຶ ເປັນການເພິ່ ມບນັ ຫາມນົ ລະພດິີ ທາງນາ້ ທາດເຄມບາງທາດໃນປຸ໋ຍເປັນພດີິ ຫຼາຍຕິ່ ຄນົ ແລະ ສດັ ເຊິ່ ນັ : ອອງົ ນຕດັ (NO3-)ທາດນເ້ ມ່ິ ອເຂາົ້ ສິ່ ູຮິ່ າງກາຍສາມາດປິ່ ຽນໄປເປັນໄນໄຕດ໌ (NO2-)ໂດຍສະເພາະ ແມິ່ ນກະເພາະ, ລາໄສຂ້ ອງເດກັ ອ່ິ ອນມສພີິ າວະເປັນອາຊດິີ ນອ້ ຍກວິ່ າຜູໃ້ ຫິ່ ຍແລະມແບກັ ທເຣຍຫາຼ ຍກວ່ິ າ, ແບກັ ທເຣຍນຊ້ ິ່ ວຍປ່ິ ຽນ(NO3-)ເປັນ(NO2-)ອອງົ ຂອງໄນໄຕດເ໌ ຫ່ິ າຼົ ນສ້ າມາດໄປຈບັ ກບັ ຮໂມໂກລບນ (hemoglobin) ໃນເລອດ, ຄກນັ ກບັ ອກົ ຊດິີ ກາກບອນ (II) ເກດເປັນມທໂມໂກລບນ (methemoglobin) ຊິ່ ງຶ ສາມເຫດເຮດັ ໃຫປ້ ະລມີິ ານອກົ ຊແຊນໃນເລອດນອ້ ຍລງົ . ຜນົ ທິ່ ອອກມາຄເຮດັ ໃຫເ້ ດກັ ອ່ິ ອນເປັນໂລກທ່ິ ເອນ້ ວິ່ າມທໂກລບນເມຍ (methemoglobinemia)ຫໂຼ ລກ blue Babies ຊ່ິ ງຶ ຂະບວນການດຽວນເ້ ກດກບັ ສດັ ເຮດັ ໃຫເ້ ກດອາການພດິີ ຂອງນຕຣດັ , ດິ່ ງັ ນນັ້ ກະຊວງສາທາລະນະສຸກຂອງສະຫະລດັ ໄດກ້ ານດົ ປະລມິີ ານ ຂອງອອງົ ນຕຣດັ ໃນນາ້ ດ່ິ ມສາລບັ ເດກັ ອ່ິ ອນສູງສຸດບ່ິ ເກນ 10 ppm ນອກຈາກນແ້ ລວ້ ປຸ໋ຍຍງັ ມສິ່ ວນເຮດັ ໃຫເ້ ກດບນັ ຫາຍູໂຕຣຟເດຊນັ (eutrophication) ໂດຍສະ ເພາະແມິ່ ນທາດຈາພວກຟົດສະຟ. III. ຢາຂາ້ ແມງໄມ ້ ແລະ ຢາປາບສດັ ຕູພດ ທາດເຄມປາບສດັ ຕູພດ (pesticides) ແມິ່ ນທາດເຄມຫຼຢາທ່ິ ຂາ້ ຫຼກາຈດັ ສ່ິ ງີິ ທ່ິ ມຊວດິີ ຊິ່ ງຶ ອາດແມ່ິ ນ ສດັ ຫຼພດກໄດຊ້ ່ິ ງຶ ມະນຸດຖວິ່ າເປັນສດັ ຕູບິ່ ພຽງແຕ່ິ ກບັ ມະນຸດເຮາົ ເອງຍງັ ເປັນສດັ ຕູພດຫພຼ ດທິ່ ມະນດຸ ເຮາົ ປູກ ໄວແ້ ລະຕອ້ ງການຮກັ ສາແລະປອ້ ງກນັ ໄວຕ້ ວົ ຢ່ິ າງສດັ ຕູເຫິ່ ຼາົ ນໄ້ ດແ້ ກ່ິ : ຍຸງ, ແມງວນັ , ແມງໄມທ້ ່ິ ວົ ໄປ, ເຊອ້ ຣາ, ໜ,ູ ແມງສາບ, ເພຍແລະອິ່ ນໆ, ເຖງີິ ຢິ່ າງໃດກຕາມສ່ິ ງິີ ທິ່ ມຊວດິີ ເຫິ່ ຼາົ ນເ້ ປັນໄພຕິ່ ຜນົ ຜະລດິີ ພດຂອງມະນຸດ ເພາະວ່ິ າປູກໄວຫ້ າຼ ຍທິ່ ສຸດຈິ່ ງຶ ເອນ້ ສິ່ ງິີ ທ່ິ ມຊວດີິ ເຫິ່ າຼົ ນວ້ ິ່ າ: ສດັ ຕູພດແລະທາດເຄມທິ່ ໃຊຂ້ າ້ ຫກຼ າຈດັ ສ່ິ ງິີ ທິ່ ມຊ ວດິີ ເຫ່ິ າຼົ ນວ້ ່ິ າທາດເຄມປາບສດັ ຕູພດຫຢຼ າປາບສດັ ຕູພດ. ເຫດຜນົ ທິ່ ມະນຸດພະຍາຍາມປາບແລະກາຈດັ ສດັ ຕູພດມຫາຼ ຍປະການເຫ່ິ ຼາົ ນ:້ 1) ສດັ ຕູພດເຫ່ິ າຼົ ນເ້ ຮດັ ໃຫເ້ ກດການສູນເສຍທາງເສດຖະກດີິ ຢ່ິ າງໃຫິ່ ຍຫຼວງ 2) ສດັ ຕູພດເປັນພາຫະນະຂອງເຊອ້ ໂລກ ແລະ ເຊອ້ ຕດີິ ຕ່ິ ມາໃສ່ິ ຄນົ ເຊ່ິ ນັ : ຍຸງລາຍ, ໜູ 3) ເປັນການລບົ ກວນ ແລະກ່ິ ຄວາມລາຄານເມິ່ ອຖກແມງໄມຫ້ ຼໜກູ ດັ ຕອດ ດວ້ ຍເຫດຜນົ ຂາ້ ງເທງິີ ນມ້ ະນຸດຈ່ິ ງຶ ພະຍາຍາມຊອກຫາວທີິ ຂາ້ ຫກຼ າຈດັ ສດັ ຕູພດເຫ່ິ ຼາົ ນ.້ ກິ່ ອນ ສະຕະ ວດັ ທ 19 ໄດໃ້ ຊທ້ າດທິ່ ເປັນພດິີ ທ່ິ ຫາງ່ິາຍເຊ່ິ ນັ : ນາ້ ດິ່ າງ(lye) , ນາ້ ປູນ , ສະບິ່ ູເທເພນທນ(turpentine) , ໃບຢາ ສູບ(ຊ່ິ ງຶ ເປັນພດິີ ເພາະທາດນໂກຕນໃນໃບຢາສູບ) ຝິ່ ຸ ນດອກເບນັ ຈະມາດ, ນາ້ ແຮ່ິ , ນາ້ ມນັ ສນົ ແລະທາດປະສມົ ອາເຊນກີິ ຫາຼ ຍຊະນດິີ ແຕິ່ ການໃຊບ້ ່ິ ກວາ້ ງຂວາງແລະບ່ິ ຂະຫຍາຍເທິ່ າົ ໃດແລະບ່ິ ໄດຜ້ ນົ ເທ່ິ າົ ທຄວນ. 146

ເມ່ິ ອປະມານປຄ.ສ 1868 ໄດມ້ ທາດເຄມຂາ້ ແມງໄມອ້ ອກມາຈາໜ່ິ າຍເປັນຄງັ້ ທາອດີິ , ທາດນຄ້ ສານ ໜຂູ ຽວ(prris Green)ຫມຼ ຊິ່ ທາງເຄມວ່ິ າ Copper acetate metaarsenite ຊ່ິ ງຶ ມອງົ ປະກອບຂອງໂດຍປະ ມານຄ: Cu(CH3COO)2.Cu(AsO2)2ການກະສກິີ າໃນພາກຕາເວນັ ຕກົ ຂອງສະຫະລດັ ໃຊທ້ າດນຂ້ າ້ ແລະ ຄວບຄຸມແມງໄມຊ້ ະນດິີ ປກແຂງທ່ິ ທາລາຍມນັ ຝຣ່ິ ງັ ແລະຕ່ິ ມາກໃຊຂ້ າ້ ແມງໄມແ້ ລະໜອນທ່ິ ທາລາຍໝາກ ແອບັ ເປນ. ຕິ່ ມາໃນຕນົ້ ສະຕະວດັ ທ 20 ໄດຫ້ ນັ ມານຍິີ ມົ ໃຊທ້ າດປະສມົ ຂອງອາເຊນກິີ ອກຫຼາຍຊະນດີິ ເຊິ່ ນັ : ຊນອາເຊນດັ [(Pb3(AsO4)2]ແລະການຊອາເຊນດັ [Ca3(AsO4)2]ໄດມ້ ການປະເມນການວ່ິ າໃນປາຍທດົ ສະວດັ 1930 ປະລມິີ ານຂອງທາດອາເຊນກິີ ທງັ ໝດົ ທ່ິ ໃຊສ້ ູງເຖງີິ 50,000 ເມ໖ຮກີິ ໂຕນ/ປແຕິ່ ຫງຼັ ຈາກນນັ້ ປະລມີິ ານ ການໃຊໄ້ ດເ້ ລິ່ ມຫຸດຼ ລງົ ຕາມລາດບັ ໂດຍຫນັ ມາໃຊທ້ າດເຄມຊະນດີິ ອ່ິ ນແທນ. ໃນປາຍສດັ ຕະວດັ ທ 19 ແລະຕນົ້ ສະຕະວດັ ທ 20 ໄດມ້ ການໃຊຢ້ າປາບສດັ ຕູພດອກຫຼາຍຊະນດິີ ເຊິ່ ນັ : ທາດປະສມົ ບຣເ໌ ດຊ(໌ Bordeaux mixture)ຊ່ິ ງຶ ເປັນທາດປະສມົ ຂອງທອງຊຸນຟັດ (CuSO4) ແລະປູນຂາວ, ມາດ (S), ນາ້ ມນັ , ນໂກຕນິີ (nicotine) ແລະໂຣຕໂນນ (rotenone). ໃນປຄ.ສ 1939 ພອລມູລເລຣ໌ (Paul muller) ນກັ ເຄມຊາວສະວສິີ ໄດຄ້ ນົ້ ພບົ ວ່ິ າດດທ (DDT ຫຍມ້ າ ຈາກdichlorodiphenyltrichloroethane) ເຊິ່ ງິີ ເປັນທາດທ່ິ ມຜູສ້ ງັ ເຄາະຂນຶ້ ມາກິ່ ອນແລວ້ ຕງັ້ ແຕິ່ ປຄ.ສ 1874 ມຄຸນສມົ ບດັ ຂາ້ ແມງໄມໄ້ ດ,້ ການຄນົ້ ພບົ ຂອງມູລເລຣເ໌ ຮດັ ໃຫເ້ ກດວວິີ ດັ ທະນາການຍຸກໃໝິ່ ຂອງການ ຄວບຄຸມແລະປາບສດັ ຕູພດ. ໃນລະຫວ່ິ າງສງົ ຄາມໂລກຄງັ້ ທສອງໄດມ້ ການໃຊ້ DDT ຄວບຄຸມໂລກ typlus ຊ່ິ ງຶ ເປັນໂລກຕດີິ ຕ່ິ ໂດຍມ lice ແລະ fleas ເປັນພາຫະນະແລະໂລກມາເລເຣຍທາດດດທບິ່ ມໃນທາມະຊາດ ແຕ່ິ ເປັນທາດທິ່ ມະນດຸ ສງັ ເຄາະຂນຶ້ ເປັນທາດທິ່ ມລາຄາຖກບິ່ ປະກດົ ເປັນພດີິ ຫຼາຍຕ່ິ ສດັ ລຽ້ ງລູກດວ້ ຍນມົ ແລະ ໃຊຂ້ າ້ ແມງໄມຢ້ ່ິ າງມປະສດີິ ທພີິ າບສູງກວິ່ າທາດເຄມຊະນດິີ ອ່ິ ນໆທ່ິ ຮູຈ້ ກັ ແລະໃຊກ້ ນັ ໃນສະໄໝນນັ້ , ດິ່ ງັ ນນັ້ ດ ດທຈິ່ ງຶ ປຽບເໝອນຢາວເີິ ສດແລະໄດຮ້ ບັ ການນາໃຊຢ້ ິ່ າງກວາ້ ງຂວາງແລະປະລມີິ ານການໃຊເ້ ພິ່ ມຂນຶ້ ຢ່ິ າງວິ່ ອງ ໄວ. ຈານວນຜູປ້ ິ່ ວຍພະຍາດມາເລເຣຍທ່ິ ວົ ໂລກຫຸດຼ ລງົ . ໃນຂະນະດຽວກນັ ນນັ້ ຜນົ ຜະລດີິ ທາງກະສກີິ າກເພິ່ ມ ຂນຶ້ ຢິ່ າງຫວຼ ງຫຼາຍເພາະແມງໄມຫ້ ຸຼດລງົ , ປະໂຫຍດຂອງດດທໃນໄລຍະທາອດີິ ເປັນສາເຫດເຮດັ ໃຫມ້ ູລເລຣ໌ ໄດຮ້ ບັ ລາງວນັ ໂນເບລ (Nobel Prize) ສາຂາສາລລິີ ະວທີິ ະຍາ (Physiology) ແລະເພເສາດໃນປຄ.ສ 1948. ໃນຂະນະດຽວກນັ ກມການສງັ ເຄາະທາດເຄມປາບສດັ ຕູພດອກຫຼາຍໆທາດເຊິ່ ນັ : 2,4 D ແລະ 2,4 ,5 T ຊ່ິ ງຶ ລາຍລະອຽດຈະເວາົ້ ເຖງິີ ຕິ່ ໄປ. 3.1 ການຈາແນກທາດເຄມປາບສດັ ຕູພດ ນບັ ຕງັ້ ແຕິ່ ເລ່ິ ມຜະລດິີ ດດທໃນທາງການຄາ້ ຈນົ ເຖງິີ ປະຈບຸ ນັ ໄດມ້ ການສງັ ເຄາະທາດເຄມປາບສດັ ຕູ ພດຊະນດິີ ອ່ິ ນໆຂນຶ້ ເປັນຈານວນຫວຼ ງຫາຼ ຍມການປະເມນການວ່ິ າໃນປັດຈບຸ ນັ ທາດເຄມທ່ິ ໃຊເ້ ປັນຢາປາບສດັ ຕູພດມຫາຼ ຍກວິ່ າ 1,000 ຊະນດິີ ແລະຜະລດີິ ຕະພນັ ຂອງຢາປາບສດັ ຕູພດທິ່ ວາງຂາຍໃນຕະຫຼາດມຫຼາຍກວິ່ າ 30,000 ຊະນດີິ ເພິ່ ອຄວາມສະດວກໃນການສກຶ ສາຈິ່ ງຶ ພະຍາຍາມຈາແນກທາດເຄມເຫິ່ ຼາົ ນເ້ ປັນປະເພດແລະວີິ ທການຈາແນກກຫາຼ ຍວທິີ ດ່ິ ງັ ນ:້ 1). ຕາມເປົາ້ : ເປັນການຈາແນກທາດເຄມໂດຍຍດຶ ເອາົ ສດັ ຕູພດທ່ິ ຕອ້ ງການປາບປາມເປັນຫຼກັ ເຊ່ິ ນັ : - ທາດເຄມຂາ້ ແມງໄມ ້ 147

- ຢາກາຈດັ ວດັ ສະພດ - ຢາກາຈດັ ເຊອ້ ລາ - ຢາກາຈດັ ໜຫູ ຼສດັ ຈາພວກແທະ - ຢາກາຈດັ ສາລ່ິ າຍ - ຢາກາຈດັ ຈາພວກຫອຍທາກ - ຢາກາຈດັ ແມງມູມແດງ - ຢາກາຈດັ ໄສເ້ ດອນຝອຍ 2). ຕາມທາມະຊາດຂອງທາດເຄມວທີິ ນແ້ ບິ່ ງຕາມທາມະຊາດແລະຄຸນລກັ ສະນະຂອງທາດເຄມເຊິ່ ນັ : ກ. ອະນງົ ຄະທາດ: ຕວົ ຢິ່ າງໄດແ້ ກ່ິ ທາດປະສມົ ຂອງອາເຊນກີິ ຊ່ິ ງຶ ໂດຍທິ່ ວົ ໄປຢິ່ ູໃນຮູບຂອງອາເຊໄນຕ໌ (arsenites)ຊິ່ ງຶ ມສູດAsO2-ຫອຼ າເຊນດັ (arsenates) AsO42-ທາດຈາພວກນລ້ ະລາຍນາ້ ໄດດ້ ແລະເປັນພດີິ ຢ່ິ າງ ແຮງຕ່ິ ພດແລະສດັ , ທາດປະສມົ ຈາພວກຟູອຣນເຊ່ິ ນັ : ໄຄຣອໄລຕ໌ (cryolite) ຊິ່ ງຶ ມຊ່ິ ທາງເຄມວິ່ ານາຕຼອອມຟູ ອອາລູມນດັ (sodium fluoaluminate)ມສູດNa3AlF3, ນາຕຼຟູອລວົ (NaF) , ນາຕຼຟູອຊລິີ ກີິ ດັ (sodium fluosilicate) ມສູດNa2SiF6,ບາລຟູອຊລິີ ກີິ ດັ (Barium fluosilicate)ມສູດBaSiF6ເຖງີິ ຢ່ິ າງໃດກຕາມ ທາດປະສມົ ຟອຣນຂາ້ ງຕນົ້ ບ່ິ ນຍິີ ມົ ໃຊກ້ ນັ ອກແລວ້ ເນ່ິ ອງຈາກເປັນພດິີ ຕ່ິ ພດແລະຍງັ ເປັນພດີິ ຕ່ິ ຄນົ ແລະສດັ ຫາຼ ຍຕວົ ຢ່ິ າງທາດອະນງົ ຄະທາດອິ່ ນໆໄດແ້ ກິ່ : ທາດປະສມົ ຂອງບາຫອຼ ດເຊິ່ ນັ : Hg2Cl2ແລະທາດປະສມົ ຂອງ B ເຊ່ິ ນັ : ໂບເຣຊ(໌ Borax) ມສູດ Na2B4O7ແລະອາຊດີິ ໂບຣກີິ (H2BO3) ເປັນຕນົ້ . ຂ. ທາດອງົ ຄະທາດພບົ ໃນທາມະຊາດເຊ່ິ ນັ : ນໂິີ ກຕນິີ ຊ່ິ ງຶ ເປັນທາດທ່ິ ສະກດັ ຈາກຢາສູບ. ຄ. ທາດອງົ ຄະທາດສງັ ເຄາະຊ່ິ ງຶ ຍງັ ແບ່ິ ງອອກເປັນຍ່ິ ອຍໆອກເປັນຈາພວກທາດຄຼຣນີິ ເນຕເຕຕໄຮໂດຣຄາຣ໌ ບອນ(Chlorinated hydrocarbon) ໄດແ້ ກິ່ ດດທ, 2,4, - D ,ອກາໂນຟົດສະຟັດ(roganophosphates), ຄາຣບ໌ າເມຕ (Carbamates) ແລະອ່ິ ນໆທາດປະເພດນເ້ ປັນທາດທ່ິ ໃຊຢ້ າປາບສດັ ຕູພດຢ່ິ າງກວາ້ ງຂວາງຊິ່ ງຶ ລາຍລະອຽດຈະເວາົ້ ຕ່ິ ໄປ. 3). ໂດຍສະພາວະທາງຟຊກິີ ເຊິ່ ນັ : ເປັນຝິ່ ຸ ນ, ເປັນທາດລະລາຍ, ເປັນທາດແຂວນລອຍ, ສະເປຂອງແຂງລະ ເຫຍງິ່າຍເປັນຕນົ້ . 4). ໂດຍລກັ ສະນະການອອກລດີິ ຂອງຢາໄດແ້ ກິ່ : ກ. ຂາ້ ແມງໄມໂ້ ດຍແມງໄມກ້ ນິີ ເຂາົ້ ໄປແລວ້ ເກດເປັນພດິີ ທິ່ ກະເພາະ, ທາດອະນງົ ຄະທາດສ່ິ ວນໃຫິ່ ຍ ທ່ິ ເວາົ້ ມາແລວ້ ຂາ້ ງຕນົ້ ໂດຍວທິີ ນ.້ ຂ. ໂດຍການສາພດັ : ທາດອະນງົ ຄະທາດສງັ ເຄາະສິ່ ວນຫຼາຍຂາ້ ແມງໄມໂ້ ດຍວທີິ ນເ້ ຊິ່ ນັ : ຄຼຣນີິ ເນຕເຕ ຕໄຮໂດຣຄາຣບ໌ ອນແລະຄາຣບ໌ າເມຕເປັນຕນົ້ . ຄ. ຂາ້ ໂດຍຄວນັ ທ່ິ ເປັນພດີິ . 3.2 ອກາໂນກຣຼ ນີິ ຫກຼ ລຼ ເນທຕດິີ ໄຮໂດຣຄາບອນ ທາດປະເພດນມ້ ລກັ ສະນະສະເພາະຕວົ ຄມຄຼຣນ (Cl) ອາໂຕມເຂາົ້ ແທນທິ່ ໄຮໂດຣເຈນ (H) ອາໂຕມ ໃນທາດອງົ ຄະທາດນນັ້ ຊິ່ ງຶ ໂດຍທ່ິ ວົ ໄປຈະມຄຼຣນຫຼາຍກວິ່ າໜິ່ ງຶ ອາໂຕມໃນໂມເລກຸນຄຼຣນີິ ເນຕເຕຕໄຮໂດຣ 148

ຄາຣບ໌ ອນທິ່ ສຄນັ ທ່ິ ສຸດໄດແ້ ກິ່ : ດດທ , 2,4,5 T , ດລີິ ຄຣນ (dieldrin) ແລະອລັ ຄຣນ (aldrin) ມສູດໂຄງ ສາ້ ງແລະການໃຊທ້ າດປະເພດນສ້ ະແດງໃນຕາຕາລາງ1. ໃນຕາຕາລາງ1 ທຸກທາດບ່ິ ມໃນທາມະຊາດລວ້ ນແຕິ່ ເປັນທາດທິ່ ມະນດຸ ເຮາົ ສງັ ເຄາະຂນຶ້ ທາດເຫ່ິ າຼົ ນ້ ສາມາດລະລາຍນາ້ ໄດນ້ ອ້ ຍຫຼາຍຈນົ ຖໄດວ້ ່ິ າບ່ິ ລະລາຍນາ້ ເລຍກໄດແ້ ຕ່ິ ລະລາຍໄດດ້ ໃນນາ້ ມນັ , ໄຂມນັ ແລະ ຕວົ ທາລາຍອງົ ຄະທາດອິ່ ນໆເຊິ່ ນັ : ເອແຕໄຮໂດຣກາກບອນແລະໂດຍທິ່ ວົ ໄປໝນັ້ ຄງົ ຫຼາຍ, ບ່ິ ສະຫຼາຍຕວົ ໄດ້ ງິ່າຍເຊິ່ ນັ : DDT ສາມາດຢ່ິ ູໃນສິ່ ງີິ ແວດລອ້ ມໂດຍບິ່ ສະຫຼາຍເປັນເວລາເຖງິີ 10 ປນເ້ ປັນສາເຫດໜິ່ ງຶ ທິ່ ທາດ ຫຼາຍປະເພດນເ້ ຮດັ ໃຫເ້ ກດບນັ ຫາພາວະແວດລອ້ ມເປັນພດິີ . ຄຼຣນີິ ເນຕເຕຕໄຮໂດຣຄາຣບ໌ ອນຂາ້ ແມງໄມໂ້ ດຍການສາຜດັ ເຊິ່ ນັ : ມຜນົ ຕິ່ ລະບບົ ປະສາດຂອງແມງ ໄມເ້ ຮດັ ໃຫແ້ ມງໄມສ້ ະຫຼບົ ລງົ ແລະຕາຍໄປໃນທິ່ ສຸດ. ທາດເຫ່ິ າຼົ ນເ້ ປັນຢາຂາ້ ງແມງໄມບ້ ິ່ ສະເພາະເຈາະຈງົ ຊ່ິ ງຶ ໝ າຍຄວາມວິ່ າຈະມຜນົ ຕ່ິ ແມງໄມໃ້ ດກຕາມທ່ິ ມລະບບບົ ປະສາດກາງ. ຕາຕາລາງທ 1: ຢາກາຈດັ ສດັ ຕູພດຈາພວກອກາໂນກຣຼ ນີິ ຫກຼ ລຼ ເນທຕດິີ ໄຮໂດຣຄາບອນ ຊ່ິ ທາດເຄມ ສູດໂຄງສາ້ ງ ການໃຊປ້ ະໂຫຍດ DDT ໃຊຄ້ ວບຄຸມມາເລເຣຍໂດຍ (1,1,1-trichloro-2,2-bis) (p-chlorophenyl) ethane ໃຊກ້ າຈດັ ຍຸງ, ແມງວນັ ແລະ ອິ່ ນໆ ທ່ິ ເປັນພາຫະນະຂອງເຊອ້ ໂລກ Lindane ໃຊຂ້ າ້ ແມງໄມໃ້ ນດນິີ , ແມງ (benzene hexachloride ໄມທ້ ່ິ ກນິີ ເມດັ ພດ, ຄວບຄຸມ ຕກັ ແຕນ ແລະອິ່ ນໆ gamma isomer) ໃຊຄ້ ວບຄຸມແມງສາບ, ມດົ Heptachloro ດປວກແມງໄມໃ້ ນດນີິ ແລະ (1,4,5,6,7,8,8-heptachloro- ຄວບຄຸມຕກັ ແຕນ 3a,4,7,7a-tetrahydro-4,7- ໃຊກ້ າຈດັ ສດັ ຕູຂອງໝາກ ໄມ,້ ຜກັ , ຝາ້ ຍ , ແມງໄມ ້ methanoindene) ໃນດນິີ , ປວກ ແລະ ແມງໄມອ້ ິ່ ນ Dieldrin (1,2,3,4,10,10-hexachloro- 6,7,epoxy- 1,4,4a,5,6,7,8,8a- octahydro-1,4-endo,exo- 5,8-dimethanonapthalene) 149

Mirex ຂາ້ ແມງໄມທ້ າງປາກ, ໃຊກ້ າ ຈດັ ມດົ , ຈາພວກ fire Toxaphene camphene ໃຊທ້ ່ິ ວົ ໄປເພິ່ ອຂາ້ ແມງໄມທ້ ່ິ (chlorinated ທາລາຍຝາ້ ຍ ແລະຜນົ ຜະລດິີ containing 67-69% chioine- incompletely characterized at present) DDT ເປັນທາດທິ່ ສາຄນັ ທິ່ ສຸດແລະໃຊຫ້ າຼ ຍທິ່ ສຸດໃນບນັ ຍາກາດທາດກຼລເນທຕດີິ ໄຮໂດຣຄາບອນແລະ ດິ່ ງັ ທິ່ ເວາົ້ ມາແລວ້ ທາດນເ້ ປັນທາດທິ່ ສງັ ເຄາະຂນຶ້ ທາອດິີ ໃນປຄ.ສ 1834 ແລະມຄຸນສມົ ບດັ ການຂາ້ ແມງໄມ ້ ຂອງທາດນພ້ ບົ ໂດຍທິ່ ານມູລເລຣ໌ (Pau muller) ໃນປຄ.ສ 1939 ປັດຈບຸ ນັ ນອ້ ຸດສາຫະກາຕຽມດດທຈາກ ທາດຕງັ້ ຕນົ້ ທ່ິ ມລາຄາຖກໄດແ້ ກ່ິ : ກຣຼ ດັ (chloral) ກຼລວົ ແບງັ ແຊນ (chlorobenzene) ແລະອາຊດີິ ຊຸນຟູຣກິີ ເປັນຕວົ ເລິ່ ງັ ດ່ິ ງັ ນ້ CH3CCHO + 2 H2SO4  + H2O (ກ) Chloral Chlorobenzene DDT DDT ທ່ິ ສງັ ເຄາະຂນຶ້ ວາງຂາຍຢ່ິ ູຕາມຕະຫາຼ ດໃນຮູບແບບທາດປະສມົ ໂດຍບ່ິ ຜ່ິ ານຂະບວນການ ແຍກທາດອິ່ ນທ່ິ ເກດຈາກປະຕກິີ ລີິ ຍິີ າແທຣກອອກມເນ່ິ ອງຈາກບ່ິ ຈາເປັນຕອ້ ງປະກອບກບັ ຂະບວນການເຮດັ ໃຫດ້ ດທບລສິີ ຸດແມ່ິ ນຈະຕອ້ ງໃຊຄ້ ່ິ າໃຊຈ້ ່ິ າຍສູງ. ຄຸນລກັ ສະນະ, ເຄມແລະຊວະ ຂອງດດທໄດຮ້ ບັ ການສກຶ ສາຢ່ິ າງລະອຽດນອກຈາກນແ້ ລວ້ ນກັ ວທີິ ະ ຍາສາດຍງັ ໄດສ້ ກຶ ສາທາດອ່ິ ນໆທ່ິ ມໂຄງສາ້ ງຄາ້ ຍຄກບັ ດດທຊ່ິ ງຶ ທາດເຫິ່ າຼົ ນອ້ າດຈດັ ເປັນອະນຸພນັ ຂອງດດທ ແລະພບົ ວິ່ າທາດເປັນຈານວນຫາຼ ຍ (ຈານວນຫຼາຍຮອ້ ຍທາດ) ມຄຸນສມົ ບດັ ຂາ້ ແມງໄມໄ້ ດຄ້ ກນັ ກບັ ດດທຕວົ ຢິ່ າງອະນຸພນັ ຂອງດດທສະແດງໃນຕາຕາລາງ 2 ໂດຍທາດເຫິ່ ຼາົ ນມ້ ສູດໂຄງສາ້ ງແມິ່ ນເປັນ. ຊ່ິ ງຶ X, Y ແລະ Z ແທນໝິ່ ແູ ທນທິ່ (substituents) ພດິີ ຂອງທາດເຄມທິ່ ວົ ໄປຮູໄ້ ດຈ້ າກການທດົ ລອງໂດຍໃຊໜ້ ແູ ລະແມງໄມຫ້ ຼສດັ ອິ່ ນໆແລະລະບຸດວ້ ຍ LD50 ຊ່ິ ງຶ LD ຫຍມ້ າຈາກ leltha dose ແປວິ່ າຂະໜາດຂອງຢາໃຫສ້ ດັ ທດົ ລອງຕາຍຕວົ ເລກ 50 ໝາຍເຖງີິ 50% ດ່ິ ງັ ນນັ້ LD50ຈ່ິ ງຶ ໝາຍຄວາມວິ່ າຂະໜາດຂອງຢາທ່ິ ໃຊກ້ ບັ ສດັ ທດົ ລອງເປັນເຫດເຮດັ ໃຫສ້ ດັ ທດົ ລອງຕາຍ ໄປເຄ່ິ ງີິ ໜ່ິ ງຶ ຫຼ 50% ເຊິ່ ນັ : LD50 ຂອງດດທ0.070 ppm ເຮດັ ໃຫແ້ ມງໄມຕ້ າຍປະມານ 50 % ເນິ່ ອງຈາກ 150