ເອກະສານບັນຍາຍ

ສາທາລະນະລດັ ປະຊາທປິ ະໄຕ ປະຊາຊນົ ລາວ ສນັ ຕພິ າບ ເອກະລາດ ປະຊາທປິ ະໄຕ ເອກະພາບ ວດັ ທະນະຖາວອນ ................................. ກະຊວງສກຶ ສາທກິ ານ ແລະ ກລິ າ ກມົ ສາ້ ງຄູ ວທິ ະຍາໄລຄຫູ ຼວງນາ້ ເອກະສານບນັ ຍາຍ ວຊິ າ:ວທິ ະຍາສາດການເມອື ງ ສາຍຄູອະນຸບານລະບບົ 12+4 ປີ 1 ພາກຮຽນ 1 ສອນໂດຍ: ປຕ ພູລໄິ ຊ ດວງມກິ ສະວງົ ສກົ ຮຽນ2019 - 2020

ບດົ ທີ 1 ຄວາມຮພູ້ ນູ້ ຖານກ່ ຽວກບັ ລດັ ທມິ າກ - ເລນນິ ແລະ ປັດຊະຍາມາກ - ເລນນິ 1. ຄວາມຮກູ້ ່ ຽວກບັ ປັດຊະຍາ 1. ຄວາມໝາຍຂອງປັດຊະຍາ ຄາຖາມຄນົູ້ ຄວູ້ າ 1. ປັດຊະຍາແມ່ ນຫຍງັ ? ຄາວ່ າ “ປຣັຊຍ” ເປັນຄາມາຈາກພາສາອງັ ກດິ 2 ຄາຄ: “ປັຣ” ກບັ “ຊຍາ”. “ປັຣ” ແປວ່ າປະເສດີ , ດເີ ລດີ , ວເີ ສດ “ຊຍາ” ແປວ່ າຄວາມຮ.ູ້ ດ່ ງັ ນນັູ້ , ເມ່ ອລວມ “ປັຣ” ກບັ “ຊຍາ” ເຂາົູ້ ກນັ ຈງຶ ເປັນ “ປຣຊັ ຍ” ແປວ່ າຄວາມຮອູ້ ນັ ປະເສດີ ໝາຍເຖງິ ຄວາມຮທູ້ ່ໄີ ດພູ້ ຈິ າລະນາຢ່ າງຖ່ ຖີ ວູ້ ນແລວູ້ . ປັດຊະຍາໃນພາສາອງັ ກດິ ໃຊຄູ້ າວ່ າ (Philosophy) ເຊ່ ງິ ມາຈາກພາສາເກກັ 2 ຄາຄ: “Philo” (Love) ແປວ່ າ “ຄວາມຮກັ ” ແລະ “Sophai” (Wisdom) ແປວ່ າ “ຄວາມຮຄູ້ ວາມສະຫາດສະຫຽວ”, ເມ່ ອເອາົ ລວມມາເຂາົູ້ ກນັ ຈງິ ເປັນ Philosophy = Love of wisdom ແປວ່ າຄວາມຮກັ ໃນຄວາມຮ,ູ້ ຄວາມຮໃູ້ ນປັນຍາ. ເຖງິ ຢ່ າງໃດກຕາມ, ປັດຊະຍາກ່ ໄດໝູ້ າຍເຖງິ ສະເພາະເລ່ ອງຄວາມຮແູ້ ຕ່ ພຽງຢ່ າງດຽວເທ່ າົ ນນັູ້ , ແຕ່ ປັດຊະຍາມີ ຂອບເຂດກວູ້ າງທ່ ສີ ຸດ ແລະ ກວມເອາົ ເນອູ້ ໃນຕ່ າງໆຢ່ າງຫວງຫາຍຈນົ ມບີ າງທດັ ສະນະໃຫຄູ້ ວາມເຫນັ ບ່ ອາດສາມາດ ໃຫຄູ້ ວາມໝາຍ ຫ ນຍິ າມປັດຊະຍາດວູ້ ຍເນອູ້ ໃນຄາສັບສັນູ້ ໆໄດ,ູ້ ແຕ່ ເຖິງຢ່ າງໃດກ່ ມີຄວາມຈາເປັນທ່ ີຈະ ຕອູ້ ງນຍິ າມ ຫ ໃຫຄູ້ າຈາກດັ ຂອງຄາວ່ າປັດຊະຍານນັູ້ .ບນັ ດານກັ ປັດຊະຍາແຕ່ ລະຄນົ ກ່ ໃຫນູ້ ຍິ າມກ່ ຽວກບັ ປັດຊະຍາ ແຕກຕ່ າງກນັ ໄປຕາມແນວຄວາມຄດິ ທ່ ເີ ຊ່ ອຖຂອງຕນົ ເອງ, ຕາມທດັ ສະນະ ແລະ ຊນົ ຊນັູ້ ຂອງຕນົ ເອງເຊ່ ນັ :

ທ່ ານ ໂຊກຣາດ (Socrates) ນກັ ປັດຊະຍາເກຣກັ ບຮານ“ ປັດຊະຍາຄ ຄວາມຮກັ ໃນຄວາມຮ”ູ້ . ທ່ ານ ໂອກຣສ ແລະ ກງົ ເຕີ (Auguste comte) ນກັ ປັດຊະຍາຝຣ່ ງັ “ປັດຊະຍາຄວທິ ະຍາສາດ”. ທ່ ານ ອາຣດິ ສະໂຕດ (Aristotel) ນກັ ປັດຊະຍາເກກັ ບຮານ “ ປັດຊະຍາຄ ຫກັ ແຫ່ ງຄວາມຮທູ້ ່ ຄີ ນົູ້ ຄວູ້ າເຖງິ ທາມະຊາດ ຂອງສ່ ງິ ທ່ ຢີ ່ ອອູ້ ມຂາູ້ ງ ແລະ ຄຸນລກັ ສະນະຕາມທາມະຊາດຂອງສ່ ງິ ຕ່ າງໆ”. ທ່ ານ ຟິແຕ (Fichte)ນກັ ປັດຊະຍາກາລາດຊກິ ເຢຍລະມນັ “ປັດຊະຍາຄວທິ ະຍາສາດຫ່ ງຄວາມຮ”ູ້ . ທ່ ານ ໂກບລດັ (Coblot) ນກັ ປັດຊະຍາອງັ ກດິ “ປັດຊະຍາແຕ່ ລະດາູ້ ນກ່ ມທີ ດັ ສະນະສະເພາະຂອງມນັ , ປັດຊະຍາການດົ ຄວາມສາພນັ ລະຫວ່ າງວທິ ະຍາສາດກບັ ຊວີ ດິ . ສະນນັູ້ , ຈ່ ງຶ ບ່ ສາມາດໃຫນູ້ ຍິ າມກວມເອາົ ຄວາມ ໝາຍທຸກລະບບົ ແລະ ທຸກ ຂງົ ເຂດໄດ”ູ້ . ທ່ ານ ໂວນແຕ (Voltair) ນກັ ປັດຊະຍາຝຣ່ ັງ “ ປັດຊະຍາຄການຮວບຮວມຄວາມຄວາມຮທູ້ ່ ໄີ ດມູ້ າຈາກວທິ ະຍາສາດ ສາຂາຕ່ າງໆມາໄວບູ້ ່ ອນດຽວກນັ ” ທ່ ານ ໂຈເຊບ - ອາໄລເຕນິ (Jeoseph-Aleigbton) “ປັດຊະຍາກ່ ເໝອນວທິ ະຍາສາດທ່ ປີ ະກອບດວູ້ ຍທດິ ສະດແີ ຫ່ ງຄວາມຮູ້ ທງັ ຫາຍທ່ ຄີ ນົູ້ ພບົ ວ່ າເປັນຜນົ ແຫ່ ງຄວາມຄດິ ໄຕ່ ຕອງທ່ ມີ ລີ ະບບົ . ນອກຈາກທ່ ກີ ່ າວມານກີູ້ ່ ຍງັ ມທີ ດັ ສະນະຜອູ້ ່ ນໆອກີ ”. ມາເຖງິ ສະຕະວດັ ທີ 19 ປັດຊະຍາມາກໄດກູ້ າເນດີ ຂນຶູ້ ຈ່ ງຶ ໄດໃູ້ ຫທູ້ ດັ ສະນະ ແລະ ນຍິ າມກ່ ຽວກບັ ປັດຊະຍາວ່ າມວີ ທິ ະຍາສາດ ແລະ ຖກຕອູ້ ງທ່ ສີ ຸດ. ປັດຊາຍາແມ່ ນລະບບົ ທດັ ສະນະ ແລະ ຄວາມສານກຶ ລວມທ່ ສີ ຸດຂອງຄນົ ເຮາົ ກ່ ຽວກບັ ໂລກ(ທາມະຊາດ, ຈນິ ຕະນາການ ແລະສງັ ຄມົ ), ແມ່ ນໂລກກະທດັ ຂອງຊນົ ຊນັູ້ ໃດໜ່ ງຶ ຫ ກາລງັ ສງັ ຄມົ ໃດໜ່ ງຶ ທ່ ແີ ນ່ ນອນ.

1.2.ຄວາມໝາຍຂອງໂລກກະທດັ ໂລກະທດັ ແມ່ ນຄວາມສານກຶ ຂອງຄນົ ໃນການເບ່ ງິ ໂລກ ແຕ່ ຄວາມສານກຶ ນນັູ້ ນບັ ມນູ້ ບັ ຂະຫຍາຍຕວົ ຂນຶູ້ ເລອູ້ ຍໆ ຈ່ ງຶ ເຮດັ ໃຫູ້ ຄວາມເຂາົູ້ ໃຈນບັ ມນູ້ ບັ ເລກິ ເຊ່ ງິ ແລະ ຄບົ ຖວູ້ ນກວ່ າກ່ ຽວກບັ ໂລກອອູ້ ມຂາູ້ ງນບັ ແຕໂລກະທດັ ເທບນຍິ າຍເຖງິ ໂລກະທດັ ປັດຊະຍາ. ໂລກະທດັ ປະຖມົ ບຮານ ໄດສູ້ ະແດງອອກໃນບນັ ດາເລ່ ອງເທບນຍິ າຍ, ນທິ ານ ເຊ່ ງິ ມກີ ານພວົ ພນັ ລະຫວ່ າງຈດິ ໃຈ ແລະ ຄວາມເຂາົູ້ ໃຈ, ຄວາມເຂາົູ້ ໃຈກບັ ຄວາມເຊ່ ອ, ຄວາມຈງິ ກບັ ຄວາມສານກຶ , ສ່ ງິ ທ່ ມີ ຈີ ງິ ກບັ ຄວາມໄຝ່ ຝັນ, ເທວະດາຟາູ້ ແຖນກບັ ຄນົ ... ບດົ ເລ່ ອງແຕ່ ງຂນຶູ້ ດວູ້ ຍຈດິ ສານກຶ ເພ່ ອອະທບິ າຍກກົ ເຄາົູ້ ຂອງໂລກ: ກກົ ເຄາົູ້ ຂອງຄນົ ກຄສດັ ສາວາສ່ ງິ ຕ່ າງໆ, ປາກດົ ການທາ ມະຊາດ, ການດາລງົ ຊວີ ດິ ແລະ ຄວາມປາຖະໜາູ້ ຂອງຄນົ ບຮານ. ເມ່ ອເຮາົ ເບ່ ງິ ໂລກ ພອູ້ ມທງັ ສງັ ເກດ ເຮາົ ມກັ ຈະຖາມກນັ ວ່ າ: ໂລກເກດີ ມາຈາກໃສ? ທາດແທຂູ້ ອງໂລກແມ່ ນຫຍງັ ? ວດັ ຖຸ ແລະ ສະຕແິ ມ່ ນອນັ ໃດມມີ າກ່ ອນ, ອນັ ໃດຕດັ ສນິ ອນັ ໃດ, ບດົ ບາດຂອງຄນົ (ມະນຸດ) ຢ່ ໃນໂລກມຄີ ແນວໃດ? ຄນົ ເຮາົ ສາມາດຮບັ ຮໂູ້ ລກ ພາວະວໄິ ສໄດູ້ ຫ ບ່ ? ບນັ ດານກັ ປັດຊະຍາໄດອູ້ ະທບິ າຍຄາຖາມ ແລະ ແກໄູ້ ຂບນັ ຫາເຫ່ າົ ນນັູ້ ດວູ້ ຍຫາຍວທິ ເີ ຖງິ ວ່ າໂລກມຫີ າຍຮບຫາຍສທີ ່ ແີ ຕກຕ່ າງ ກນັ . - ຈດິ ຕະນຍິ ມົ ໃຫທູ້ ດັ ສະນະວ່ າ: ແມ່ ນເທວະດາຟາູ້ ແຖນເປັນຜປູ້ ັນູ້ ແຕ່ ງໂລກຂນຶູ້ ມາ, ພະຜເູ້ ປັນເຈາົູ້ ເປັນຜຄູ້ ອບງາຕດັ ສນິ ແລະ ສບັ ຊອູ້ ນໂລກຂອງມະນຸດ. - ໂລກແມ່ ນເກດີ ມາຈາກຈດິ ສານກຶ , ສ່ ວນບນັ ດາປັດຊະຍາວດັ ຖຸນຍິ ມົ ໃຫທູ້ ດັ ສະນະກງົ ກນັ ຂາູ້ ມວ່ າ ທາດແທຂູ້ ອງໂລກແມ່ ນ ວດັ ຖຸ, ບ່ ມໃີ ຜປັນູ້ ແຕ່ ງຂນຶູ້ ແລະ ກບ່ ມຍີ າມສນຫາຍມນັ ຄງົ ຕວົ ຕະຫອດການ.

ເມ່ ອອງີ ໃສຄວາມຮຕູ້ ວົ ຈງິ ຂອງບນັ ດາຂະແໜ່ ງການວທິ ະຍາສາດແລວູ້ ທບິ າຍໂລກະທດັ ຂອງມະນຸດ, ເຊ່ ງິ ຢ່ ພາຍໃຕຮູ້ ບແບບ ລະບບົ ໜ່ ງຶ ຂອງບນັ ດາມາ ເກນລວມ, ກດົ ເກນທ່ ວົ ໄປຂອງການເຄ່ ອນເໜງັ , ການຂະຫຍາຍຕວົ ຂອງທາມະ ແລະ ຈນິ ຕະນາການ, ຊ່ ວຍ ໃຫຄູ້ ນົ ເຮາົ ຮບັ ຮເູ້ ຂາົູ້ ໃຈທາດແທຂູ້ ອງໂລກເພ່ ອພດັ ດດັ ສາູ້ ງໂລກ. ສະນນັູ້ , ໂລກະທດັ ແມ່ ນທດັ ສະນະທງັ ໝດົ ແລະ ຄວາມເຊ່ ອໝນັູ້ ໃນການເຄ່ ອນໄຫວຂອງຄນົ ໃນການດາລງົ ຊວີ ດິ . ດ່ ງັ ນນັູ້ , ບ່ ວ່ າໂລກະທດັ ໃດກລວູ້ ນແຕ່ ພວົ ພນັ ເຖງິ ການແກໄູ້ ຂບນັ ດາຄາຖາມດ່ ງັ . - ໂລກທ່ ຢີ ່ ອອູ້ ມຂາູ້ ງພວກເຮາົ ແມ່ ນຫຍງັ ? - ໂລກນມີູ້ ຈີ ງິ ຫ ໃຝຝັນ? - ໂລກນມີູ້ ຈີ ດຸ ເລ່ ມີ ຕນົູ້ ຫ ຈດຸ ສນິູ້ ສຸດບ? - ມະນດຸ (ຄນົ ) ກາເນດີ ມາຈາກໃສ ແລະ ມະນຸດສາມາດຮບັ ຮໂູ້ ລກໄດູ້ ຫ ບ່ ? ບນັ ດາຄາຖາມຂາູ້ ງເທງິ ນນັູ້ ລວູ້ ນແຕ່ ກ່ ຽວພນັ ເຖງິ ການພວົ ພນັ ລະຫວ່ າງວດັ ຖຸ ແລະ ສະ ຕິ (ຈດິ ໃຈ) ລະຫວ່ າງຈດິ ສານກຶ ແລະ ການ ຄງົ ຕວົ ເຊ່ ງິ ເປັນບນັ ຫາພນູ້ ຖານຂອງບນັ ດາລະບບົ ໂລກະທດັ , ທງັ ເປັນບນັ ຫາພນູ້ ຖານຂອງປັດຊະຍາ. ບນັ ຫາພນູ້ ຖານຂອງປັດຊະຍາລວມມເີ ນອູ້ ໃນສອງດາູ້ ນ: ດາູ້ ນທໜີ ່ ງຶ : ແມ່ ນຕອບຄາຖາມລະຫວ່ າງວດັ ຖຸ (ການຄງົ ຕວົ , ທາມະຊາດ) ແລະ ສະຕ(ິ ຈດິ ໃຈ, ຈນິ ຕະນາການ), ອນັ ໃດມມີ າກ່ ອນ, ອນັ ໃດມມີ າຕາມຫງັ , ອນັ ໃດ ຕດັ ສນິ ອນັ ໃດ?(ລດັ ທຈິ ດິ ຕະນຍິ ມົ ). ດາູ້ ນທສີ ອງ: ແມ່ ນຕອບຄາຖາມມະນຸດສາມາດຮບັ ຮໂູ້ ລກພາວະວໄິ ສໄດູ້ ຫ ບ່ ?ໂດຍຂນຶູ້ ກບັ ການຕອບບນັ ຫາພນູ້ ຖານໃນດາູ້ ນທ່ ໜີ ່ ງຶ ຂອງ ປັດຊະຍາຂາູ້ ງເທງິ ນນັູ້ , ຈ່ ງຶ ໄດແູ້ ບ່ ງອອກເປັນສອງ ຝ່ າຍຕນົູ້ ຕຄ: ຝ່ າຍວດັ ຖຸນຍິ ມົ (ລດັ ທວິ ດັ ຖຸນຍິ ມົ ) ແລະ ຝ່ າຍຈດິ ຕະນຍິ ມົ (ລດັ ທຈິ ດິ ຕະນຍິ ມົ ).

2.ປັດຊະຍາມາກ - ເລນນິ ແລະ ບດົ ບາດໃນຊວີ ດິ ສງັ ຄມົ 2.1. ເປົາູ້ ໝາຍຄນົູ້ ຄວູ້ າ ແລະ ການພວົ ພນັ ກບັ ວທິ ະຍາສາດອ່ ນຂອງປັດຊະຍາມາກ - ເລນນິ ປັດຊະຍາ ມປີ ະຫວດັ ສາດແຫ່ ງການຂະຫຍາຍຕວົ ອນັ ຍາວນານໄປພອູ້ ມໆກບັ ການຂະຫຍາຍຕວົ ຂອງ ປະຫວດັ ສາດປັດຊະຍານນັູ້ , ເປົາູ້ ໝາຍການຄນົູ້ ຄວາູ້ ຂອງປັດຊະຍາກ່ໄດມູ້ ກີ ານປ່ ຽນແປງ ແລະ ການດົ ຂອບ ເຂດນບັ ມນູ້ ບັ ຈະແຈງູ້ ຂນຶູ້ ຄ ຂະແໜ່ ງວທິ ະຍາສາດອ່ ນໆບ່ ທນັ ສາມາດທດົ ລອງໄດເູ້ ຂາົ ເຈາົູ້ ໄດອູ້ ງີ ໃສ່ ປັດຊະຍາ ເພ່ ອສງັ ເກດ, ອະທບິ າຍໂລກ ແລະ ໄລຍະນນັູ້ ປັດຊະຍາບ່ ພຽງແຕ່ ຄນົູ້ ຄວູ້ າໂລກໂດຍສງັ ເຂບເທ່ າົ ນນັູ້ ແຕ່ ຍງັ ໄດູ້ ຄົນູ້ ຄວາູ້ ບັນດາປະກດົ ການອັນລະອຽດຂອງທາມະຊາດ ແລະ ສັງຄມົ . ໃນເວລາຕ່ ມາເມ່ ອການຜະລດິ ຂະຫຍາຍຕວົ ຂນຶູ້ ໃນລະດບັ ໃດໜ່ ງຶ ບນັ ດາຂະແໜ່ ງວທິ ະຍາສາດຕ່ າງໆສາມາດຄນົູ້ ຄວູ້ າ ແລະ ທດົ ລອງໄດູ້ ເວລານນັູ້ ວທິ ະຍາສາດຂະແໜ່ ງຕ່ າງໆ ໄດຂູ້ ະຫຍາຍຕວົ ແບບເອກະລາດ ແລວູ້ ຈາກນນັູ້ ຄນົ ເຮາົ ຈ່ ງິ ບ່ ຕອູ້ ງການ ສ່ ງິ ນນັູ້ ເອນີູ້ ວ່ າ ວທິ ະຍາສາດຂອງວທິ ະຍາສາດ”. ຈນົ ມາຮອດສະໄໝຂອງທ່ ານ ກາກມາກ, ທ່ ານ ອງັ ແກນ ຈ່ ງຶ ສາມາດການດົ ແຈງູ້ ເຖງິ ເປົາູ້ ໝາຍຄນົູ້ ຄວູ້ າຂອງປັດຊະຍາ. ສະນນັູ້ , ເປົາູ້ ໝາຍຄນົູ້ ຄວາູ້ ປັດຊະຍາແມ່ ນບນັ ດາ ກດົ ເກນລວມທ່ ີສຸ ດຂອງການເຄ່ ອນເໜ່ ງັ ແລະ ການຂະຫຍາຍຕົວຂອງໂລກທາມະຊາດ, ສັງຄົມ ແລະ ຈນິ ຕະນາການບນົ ພນູ້ ຖານການແກໄູ້ ຂບນັ ຫາພນູ້ ຖານຂອງປັດຊະຍາຢ່ າງຖກຕອູ້ ງ.

2.2. ຈດຸ ພເິ ສດພນູ້ ຖານຂອງປັດຊະຍາມາກ - ເລນນິ ຈດຸ ພເິ ສດພນູ້ ຖານຂອງປັດຊະຍາມາກ - ເລນນິ ແມ່ ນມນັ ຕດິ ພນັ ກບັ ການເຄ່ ອນໄຫວປະຕວິ ດັ , ເຄ່ ອນໄຫວ ຕວົ ຈງິ ຂອງຊນົ ຊນັູ້ ກາມະກອນ ແລະ ມະຫາຊນົ ຜອູ້ ອກແຮງງານ, ມນັ ແມ່ ນອາວຸດທ່ ແີ ຫມຄມົ ຂອງຊນົ ຊນັູ້ ນໃີູ້ ນການ ຕ່ ສເູ້ ພ່ ອປັດປອຍຕນົ ເອງ ແລະ ຊາວຜອູ້ ອກແຮງງານອອກຈາກການກດົ ຂ່ ຂີ ດຮດີ . ກາລງັ ແຮງປະດດິ ສາູ້ ງຂອງປັດຊະຍາມາກ-ເລນນິ ແມ່ ນຢ່ ບ່ ອນວ່ າມນັ ມວີ ທິ ສີ ດັ ຈະວພິ າກວດັ ຖຸນຍິ ມົ , ປະຫວດັ ວພິ າກນຍິ ມົ ອນັ ຊ່ ວຍໃຫຄູ້ ນົ ເຮາົ ແກໄູ້ ຂບນັ ຫາໃນສາຍພວົ ພນັ ແລະ ຂະຫຍາຍຕວົ , ເບ່ ງິ ບນັ ຫາໃຫລູ້ ະອຽດ ແລະ ແທດເໝາະຕວົ ຈງິ . ໃນພດຶ ຕກິ າການກາເນດີ ປັດຊະຍາມາກ-ເລນນິ ໄດພູ້ ວົ ພນັ ຕດິ ແໜນູ້ ກບັ ຂະບວນການຕ່ ສຂູ້ ອງຊນົ ຊນັູ້ ກາມະກອນ ແລະ ມະຫາຊນົ ຜອູ້ ອກແຮງງານໃນທຸກຂງົ ເຂດ. ດ່ ງັ ນນັູ້ , ປັດຊະຍາມາກ - ເລນນິ ຈ່ ງຶ ແມ່ ນສະຫຸບ ສງັ ລວມໃນລະດບັ ສງກ່ ຽວກບັ ບດົ ຮຽນພດຶ ຕກິ າແຫ່ ງການຕ່ ສຂູ້ ອງຊນົ ຊນັູ້ ກາມະກອນ ແລະ ຊາວຜອູ້ ອກແຮງງານ ແລະ ບນັ ດາຜນົ ສາເລດັ ຂອງຂະແໜງການວທິ ະຍາສາດຕ່ າງໆເປັນທດິ ສະດີ, ຍອູ້ ນແນວນນັູ້ ສງັ ຄມົ ຈ່ ງຶ ມກີ ານ ຂະຫຍາຍຕວົ ຢ່ າງບ່ ຢຸດຢັງູ້ .

3. ວດັ ຖຸ ແລະ ຈດິ ໃຈ 3.1.ວດັ ຖຸ ແລະ ບນັ ດາຮບການຄງົ ຕວົ ຂອງວດັ ຖຸ ກ. ວດັ ຖຸ ທ່ ານ ເລນນິ ໄດໃູ້ ຫນູ້ ຍິ າມວ່ າ: “ວດັ ຖຸແມ່ ນມາດຕາເກນໜ່ ງຶ ຂອງປັດຊະຍາທ່ ໃີ ຊເູ້ ພ່ ອຊບີູ້ ອກບນັ ດາສ່ ງິ ທ່ ຄີ ງົ ຕວົ ພາວະວໄິ ສສ່ ງິ ຄນົ ເຮາົ ສາມາດຮບັ ຮໄູ້ ດໂູ້ ດຍຜ່ ານການສາພດັ ອນິ ຊຂີ ອງຄນົ ເຮາົ ຈດົ ກ່ າຍຖ່ າຍທອດແລະສ່ ອງແສງ ຄນ, ສ່ ງິ ເຫ່ າົ ນນັູ້ ມນັ ຄງົ ຕວົ ຢ່ າງພາວະວໄິ ສແລະເອກະລາດບ່ ຂນຶູ້ ກບັ ຈດິ ໃຈຂອງຄນົ ເຮາົ ”. ຄານຍິ າມນມີູ້ ຄີ ວາມໝາຍອນັ ໃຫຍ່ ຫວງ ແລະ ມວີ ທິ ະຍາສາດທ່ ສີ ຸດເຊ່ ງິ ຊບີູ້ ອກໃຫພູ້ ວກເຮາົ ເຫນັ ວ່ າໂລກຢ່ ອອູ້ ມຂາູ້ ງພວກເຮາົ ມຫີ າຍຮບຫາຍສເີ ຊ່ ງິ ມະນຸດເຮາົ ບ່ ສາມສາດພນັ ລະນາໄດຢູ້ ່ າງຄບົ ຖວູ້ ນໃນຍາມໜ່ ງຶ ຍາມດຽວ. ພວກມນັ ຄງົ ຕວົ ຢ່ ໃນພາວະທ່ ແີ ຕກຕ່ າງກນັ , ມບີ າງອນັ ຄງົ ຕວົ ຢ່ ໃນພາວະທ່ ເີ ປັນທາດແຫວ, ເປັນທາດແຂງ, ເປັນທາດ ອາຍ, ມບີ າງອນັ ນອູ້ ຍທ່ ສີ ຸດ ແລະ ບາງອນັ ໃຫຍ່ ທ່ ສີ ຸດມບີ າງອນັ ມຊີ ວີ ດິ ແລະ ມບີ າງອນັ ບ່ ມຊີ ວີ ດິ ແຕ່ ທງັ ໝດົ ນນັູ້ ລວູ້ ນແຕ່ ເປັນວດັ ຖຸ. ຄານຍິ າມດ່ ງັ ກ່ າວເປັນການຕາູ້ ນທຸກທດັ ສະນະທ່ ຝີ ນວທິ ະຍາສາດ, ເປັນການປຸກລະດມົ ບນັ ດານກັ ວທິ ະຍາສາດ ໃຫເູ້ ຂາົູ້ ສ່ ເລກິ ໃນການຄນົູ້ ຄວູ້ າໂລກວດັ ຖຸ, ຊອກໃຫເູ້ ຫນັ ບນັ ດາລດັ ສະນະ ແລະ ໂຄງປະກອບອນັ ແທຈູ້ ງິ ໃຫນູ້ ບັ ມນູ້ ບັ ຂນຶູ້ ເລອູ້ ຍໆ. ສະຫຸບແລວູ້ ວດັ ຖຸແມ່ ນຄວາມເປັນຈງິ ພາວະວໄິ ສ, ຄງົ ຕວົ ຢ່ າງເອກະລາດຕ່ ສະຕິ ແລະ ສ່ ອງແສງເຂາົູ້ ສະຕຂິ ອງ ຄນົ ເຮາົ .

ຂ. ການເຄ່ ອນເໜງັ ຂອງວດັ ຖຸ ທ່ ານ ອງັ ແກນຢັງູ້ ຢນວ່ າ ການເຄ່ ອນເໜງັ ແມ່ ນແບບວທິ ກີ ານຄງົ ຕວົ ຂອງສ່ ງິ ວດັ ຖຸ, ແມ່ ນລກັ ສະນະປະຈາຕວົ ມາແຕ່ ເດມີ ຂອງສ່ ງິ ວດັ ຖຸ, ການເຄ່ ອນເໜງັ ແມ່ ນລວມທງັ ໝດົ ຂອງຂະບວນການປ່ ຽນແປງ ແລະ ທຸກວວິ ດັ ທ່ ສີ ະແດງ ໃນຈກັ ກະວານ ນບັ ທງັ ການປ່ ຽນແປງທາງດາູ້ ນທ່ ຕີ ງັູ້ ແບບງ່າຍດາຍຈນັ ເຖງິ ການປ່ ຽນແປງທທາງດາູ້ ນຈນິ ຕະນາການ. ບນັ ດາຜົນສາເລດັ ຂອງວທິ ະຍາສາດ ແລະ ພດຶ ຕກິ າແຫ່ ງຊີວດິ ໄດພູ້ ສິ ດໃຫເູ້ ຫນັ ວ່ າ: ບ່ ອາດມວີ ດັ ຖຸ ໃດໆທ່ ີ ປາສະຈາກຈາກການເຄ່ ອນເໜງັ ແລະ ບ່ ມກີ ານເຄ່ ອນເໜງັ ໃດໆທ່ ຈີ ະບ່ ແມ່ ນການເຄ່ ອນເໜງັ ຂອງວດັ ຖຸ , ວດັ ຖຸມີ ການຄງົ ຕວົ ຢ່ ໃນກການເຄ່ ອນເໜງັ ເທ່ າົ ນນັູ້ . ສະນນັູ້ , ການເຄ່ ອນເໜງັ ແມ່ ນວທິ ກີ ານຄງົ ຕວົ ຂອງສ່ ງິ ວດັ ຖຸແມ່ ນລກັ ສະນະປະຈາຕວົ ທ່ ບີ ່ ອາດຕດັ ແຍອອກຈາກວດັ ຖຸ , ທ່ ານ ອງັ ແກນຂຽນວ່ າ “ບ່ ມວີ ດັ ຖຸໃດບ່ ມກີ ານເຄ່ ອນເໜງັ ກຄບ່ ມກີ ານເຄ່ ອນເໜງັ ໃດໆຈະບ່ ແມ່ ນການເຄ່ ອນເໜງັ ຂອງວດັ ຖຸ”. ດ່ ງັ ນນັູ້ , ການເຄ່ ອນເໜງັ ຂອງວດັ ຖຸເປັນລກັ ສະນະປະຈາຕວົ ທ່ ມີ ຢີ ່ ຕະຫອດການ(ອະມະຕະ)ບ່ ໄດປູ້ ະດດິ ສາູ້ ງ ແລະ ບ່ ມໃີ ຜດບັ ສນມນັ ໃດ ຍອູ້ ນວ່ າກະໂຕສ່ ງິ ວດັ ຖຸນນັູ້ ບ່ ມໃີ ຜສາູ້ ງຂນຶູ້ , ມນັ ພຽງແຕ່ ຮບການນໄີູ້ ປສ່ ຮບການອ່ ນ ແລະ ປ່ ຽນຮບການເຄ່ ອນເໜງັ ນດີູ້ ວູ້ ຍຮບການເຄ່ ອນເໜງັ ອ່ ນເທ່ າົ ນນັູ້ .

ຄ. ບນັ ດາຮບແບບການເຄ່ ອນເໜງັ ຂອງວດັ ຖຸ ຢ່ ໃນໂລກພາວະວໄິ ສມຫີ າຍຮບການເຄ່ ອນເໜງັ ຂອງວດັ ຖຸທ່ ແີ ຕກຕ່ າງກນັ ແຕ່ ໃນນນັູ້ ທ່ ານ ອງັ ແກນ ໄດສູ້ ງັ ລວມ ແລວູ້ ແມ່ ນມີ 5 ຮບແບບທ່ ເີ ປັນພນູ້ ຖານຄ: - ການເຄ່ ອນເໜງັ ແບບກນົ ຈກັ ( ການຍາູ້ ຍທ່ ຕີ ງັູ້ ຂອງວດັ ຖຸ) - ການເຄ່ ອນແບບຟີຊກິ ( ການເຄ່ ອນທຂີ ອງຄວາມຮອູ້ ນ, ໄຟຟາູ້ ) - ການເຄ່ ອນເໜງັ ແບບເຄມີ ( ການສງັ ເຄາະ ແລະ ການປະສມົ ທາດ) - ການເຄ່ ອນເໜງັ ແບບຊວີ ະ ( ການເຄ່ ອນໄຫວຂອງສ່ ງິ ທ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ແລະ ການຈະເລນີ ເຕບີ ໂຕຂອງຮ່ າງກາຍ) - ການເຄ່ ອນເໜງັ ແບບສງັ ຄມົ ( ຂະບວນວວິ ດັ ແຫ່ ງການພດັ ທະນາສງັ ຄມົ ແລະ ການປ່ ຽນແທນຮບຖານ ເສດຖະກດິ ສງັ ຄມົ ). ຕວົ ຢ່ າງ: ຢ່ ໃນສງັ ຄມົ ມກີ ານເຄ່ ອນເໜງັ ກນົ ລະສາດ, ການເຄ່ ອນເໜງັ ເຄມ,ີ ການເຄ່ ອນເໜງັ ຊວີ ະສາດ ແລະ ການ ເຄ່ ອນເໜງັ ສງັ ຄມົ ໃນຮບການເຄ່ ອນເໜງັ ສງັ ຄມົ ເປັນພນູ້ ຖານ ແລະ ເປັນສນັ ຍາລກັ . ບນັ ດານກັ ວດັ ຖຸ ນຍິ ມົ ໃນສະຕະວດັ ທີ 17-18 ເຂາົູ້ ໃນວ່ າທຸກໆຮບການເຄ່ ອນເໜງັ ກ່ ລວູ້ ນແຕ່ ແມ່ ນຮບການ ເຄ່ ອນເໜງັ ກນົ ລະສາດ (ກນົ ຈກັ ), ດວູ້ ຍເຫດນນັູ້ ເຂາົ ເຈາົູ້ ຈ່ ງຶ ເວາົູ້ ວ່ າຄນົ ແລະ ສດັ ລວູ້ ນແຕ່ ມກີ ານເຄ່ ອນເໜງັ ແບບກນົ ຈກັ .

ງ. ການເຄ່ ອນເໜງັ ແລະ ການຢຸດນງິູ້ ທດິ ສະດວີ ດັ ຖຸນຍິ ມົ ສດັ ຈະວພິ າກຢັງູ້ ຢນວ່ າທຸກໆສ່ ງິ ວດັ ຖຸແລະປະກດົ ການລວູ້ ນແຕ່ ມກີ ານເຄ່ ອນເໜງັ ແລະ ການປ່ ຽນແປງ, ຫນັ ປ່ ຽນ ແລະ ຂະຫຍາຍຕວົ ຢ່ າງບ່ ຢຸດຢັງູ້ . ແຕ່ ການເຄ່ ອນເໜງັ ຂອງບນັ ດາສ່ ງິ ວດັ ຖຸແລະປະກດົ ການ ລວູ້ ນແຕ່ ບນັ ຈກຸ ານຢຸດນງິູ້ ແບບສາພດັ , ຖາູ້ ບ່ ມກີ ານຢຸດນງິ ເດດັ ຂາດຈະບ່ ມວີ ດັ ຖຸໄດຄູ້ ງົ ຕວົ ຢ່ ໄດ.ູ້ ການເຄ່ ອນເໜງັ ແມ່ ນສາບນ ( ຕະຫອດການ ) ແລະ ການຢຸດນງິູ້ ແມ່ ນສາພດັ (ຊ່ ວົ ຄາວ ຫ ທຽບຖານ). ການເຄ່ ອນເໜງັ ແມ່ ນສາບນຍອູ້ ນວ່ າການເຄ່ ອນເໜງັ ມນັ ຕດິ ພນັ ກບັ ວດັ ຖຸ ແລະ ບ່ ມວີ ດັ ຖຸໃດທ່ ບີ ່ ມກີ ານເຄ່ ອນເ ໜງັ ແລະ ບ່ ມກີ ານເຄ່ ອນເໜງັ ໃດທ່ ປີ ະສະຈາກວດັ ຖຸ, ວດັ ຖຸມແີ ຕ່ ຄງົ ຕວົ ຢ່ ໃນວດັ ຖຸ. ການຢຸດນງິູ້ ແມ່ ນສາພດັ ຍອູ້ ນວ່ າປະກດົ ການຢຸດນງິູ້ ພຽງແຕ່ ປະກດົ ຕວົ ຂນຶູ້ ຢ່ ໃນການພວົ ພນັ ອນັ ແນ່ ນອນໃດ ໜ່ ງຶ ເທ່ າົ ນນັູ້ . ບ່ ແມ່ ນປະກດົ ຂນຶູ້ ໃນທຸກການພວົ ພນັ ໃນເວລາອນັ ດຽວກນັ . ຕວົ ຢ່ າງ: ກາປັນລາໜ່ ງຶ ຈອດຢ່ ແຄມທ່ າເຮ່ ອເຮາົ ວ່ າ ກາປັນຢ່ ໃນພາວະຢຸດນງິູ້ ເມ່ ອທຽບກບັ ໄປນນັູ້ ໃສ່ ທ່ າເຮ່ ອ ແຕ່ ຖາູ້ ທຽບ ກາປັນນນັູ້ ໃສ່ ດວງຕາເວນັ , ດາວພະເຄາະອ່ ນໆມນັ ພວມຢ່ ໃນພາວະຢຸດນງິູ້ ທາງດາູ້ ນກນົ ລະສາດເທ່ າົ ນນັູ້ , ແຕ່ ໃນເວລາ ດຽວກນັ ນນັູ້ ການເຄ່ ອນເໜງັ ທາງດາູ້ ນຟີຊກິ ສາດ, ເຄມສີ າດພວມສະແດງຢ່ ໃນກະໂຕມນັ ເອງ.

ຈ. ວດັ ຖຸເຄ່ ອນເໜງັ ໃນກາລະ ແລະ ເທສະ ທດິ ສະດວີ ດັ ຖຸນຍິ ມົ ສດັ ຈະວພິ າກຢັງູ້ ຢນວ່ າວດັ ຖຸເຄ່ ອນເໜງັ ໃນກາລະ ແລະ ເທສະ. ເທສະແມ່ ນຄວາມສານກຶ ຂອງປັດຊະຍາທ່ ໃີ ຊເູ້ ພ່ ອຊບີູ້ ອກເຖງີ ຄຸນລກັ ສະນະປະຈາຕວົ ທ່ ແີ ຜ່ ຫາຍຂອງ ບນັ ດາສ່ ງິ ວດັ ຖຸທ່ ມີ ຂີ ະໜາດ, ຂອບເຂດ (ໃຫຍ່ , ນອູ້ ຍ, ຍາວ, ສນັູ້ , ຕ່ າ, ສງ) ມທີ ່ ຕີ ງັູ້ ແລະ ບລມິ າດອນັ ແນ່ ນອນ. ກາລະແມ່ ນຄວາມສານກຶ ຂອງປັດຊະຍາທ່ ໃີ ຊເູ້ ພ່ ອຊບີູ້ ອກເຖງິ ຄຸນລກັ ສະນະປະຈາຕວົ ທ່ ແີ ຜ່ ຫາຍຂອງ ສ່ ງິ ວດັ ຖຸ ແລະ ປະກດົ ການ, ຂະບວນວວິ ດັ ທ່ ຜີ ນັ ແປໄວ ຫ ຊາູ້ ສບຕ່ ໄປຕາມລາດບັ ອນັ ແນ່ ນອນໂດຍຜ່ ານ ບນັ ດາໄລຍະບນັ ດາສະໄໝແຫ່ ງການຂະຫຍາຍຕວົ . ກາລະ ແລະ ເທສະແມ່ ນມກີ ານພວົ ພນັ ກນັ ຢ່ າງສະໜດິ ເເໜນູ້ ແລະ ມລີ ກັ ສະນະພາວະວໄິ ສຄ ກບັ ວດັ ຖຸດ ກາລະ ແລະ ເທສະມແີ ມ່ ນລກັ ສະນະປະຈາຕວົ ສອງຢ່ າງທ່ ແີ ຕກຕ່ າງກນັ ແລະ ບ່ ຕດັ ແຍກອອກຈາກ ວດັ ຖຸ ເທສະມຂີ ະໜາດຄ ລວງຍາວ, ລວງກວາູ້ ງ, ລວງສງ ສ່ ວນກາລະ ແມ່ ນເວາົູ້ ເຖງິ ອາດດີ , ປັດຈບຸ ນັ ແລະ ອະນາຄດົ . ກາລະແມ່ ນລກັ ສະນະຕະຫອດການ ແລະ ເທສະ ແມ່ ນລກັ ສະນະບ່ ມຂີ ອບເຂດທງັ ສອງ ລວູ້ ນແຕ່ ຕດິ ພນັ ກບັ ວດັ ຖຸ ແລະ ແມ່ ນທາດແທຂູ້ ອງວດັ ຖຸນນັູ້ ເອງເປັນປັດໄຈຕດັ ສນິ .

3.2. ຈດິ ໃຈ ແລະ ໂຄງປະກອບສາູ້ ງຂອງຈດິ ໃຈ ກ. ຈດິ ໃຈ (ສະຕ)ິ ຄາຖາມຄນົູ້ ຄວູ້ າ 1. ສະຕແິ ມ່ ນຫຍງັ ? 2. ມຕີ ນົູ້ ກາເນດີ ມາຈາກໃສ່ ? 3. ທາດແທຂູ້ ອງສະຕແິ ມ່ ນແນວໃດ? 4. ມນັ ມຄີ ຸນປະໂຫຍດແນວໃດ? ສະຕແິ ມ່ ນລກັ ສະນະພເິ ສດຂອງຮບຊງົ ໜ່ ງຶ ທ່ ມີ ກີ ານຈດັ ຕງັູ້ ສງນນັູ້ ແມ່ ນມນັ ສະໝອງຂອງຄນົ ເຮາົ . ຕາມການຄານວນຂອງວທິ ະຍາສາດທນັ ສະໄໝໃຫຮູ້ ວູ້ ່ າໜ່ ວຍໂລກຄງົ ຕວົ ຢ່ ໃນຖານະເປັນດວງດາວ ນບັ ເປັນເວລາລະຫວ່ າງ 4-6 ພນັ ລາູ້ ນປີດຊວີ ດິ ເທ່ ງິ ໜ່ ວຍໂລກໄດກູ້ າເນດີ ຂນຶູ້ ມາ 1,5 ພນັ ລາູ້ ນປີກວ່ າ ແລະ ຄນົ ເລ່ ມີ ຕນົູ້ ແຍກອອກຈາກສດັ ນນັູ້ ພຽງແຕ່ ລະຫວ່ າງ 2-3 ລາູ້ ນປີກ່ ອນໜາູ້ ນເີູ້ ທ່ າົ ນນັູ້ .

ສະຕແິ ມ່ ນລກັ ສະນະປະຈາຕວົ ຂອງສ່ ງິ ວດັ ຖຸ ແຕ່ ບ່ ແມ່ ນທງັ ໝດົ ທຸກໆວດັ ຖຸ , ມນັ ພຽງແຕ່ ແມ່ ນ ລກັ ສະນະປະຈາສະເພາະຂອງວດັ ຖຸໜ່ ງຶ ທ່ ມີ ກີ ານຈດັ ຕງັູ້ ສງນນັູ້ ແມ່ ນມນັ ສະມອງຂອງຄນົ ເຮາົ . ມນັ ສະໝອງຂອງຄນົ ເຮາົ ແມ່ ນລະບບົ ປະສາດພເິ ສດທ່ ມີ ຢີ ່ 15 ຕຈູ້ ລຸ ງັ , ບນັ ດາຈລຸ ງັ ດງັ ກ່ າວມກີ ານ ພວົ ພນັ ກນັ ຢ່ າງສະໜດິ ແໜນູ້ ແລະ ພວົ ພນັ ກນັ ກບັ ການສາພດັ ອນິ ຊກີ າຍເປັນລະບບົ ການພວົ ພນັ ຮບັ ແລະ ສ່ ງົ ບນັ ຊາການເຄ່ ອນໄຫວຂອງຮ່ າງກາຍກບັ ໂລກພາຍນອກໂດຍຜ່ ານການສະທອນູ້ ທ່ ມີ ເີ ງ່ອນໄຂ ແລະ ການ ສະທອູ້ ນທ່ ບີ ່ ມເີ ງ່ອນໄຂ. ຂ.ໂຄງປະກອບສາູ້ ງຂອງສະຕິ ລວມຄວາມວ່ າ ສະຕິແມ່ ນຜະລິດຕະພັນຂອງການຂະຫຍາຍຕົວທາງດາູ້ ນຊີວະສາດ ແລະ ທາງ ປະຫວດັ ສາດ - ສງັ ຄມົ ອນັ ຍາວນານ, ແມ່ ນລກັ ສະນະສະເພາະລະດບັ ສງຂອງມນັ ສະໝອງຄນົ ເຮາົ , ແມ່ ນ ການສ່ ອງແສງລບົ ໄປລບົ ມາຫາຍເທ່ ອຂອງໂລກພາວະວໄິ ສ, ແມ່ ນເຄ່ ອງບນັ ຊາການການເຄ່ ອນໄຫວຂອງຄນົ ເຮາົ . ສະຕ(ິ ຈນິ ຕະນາການ) ແລະ ພາສາມກີ ານພວົ ພນັ ກນັ ຢ່ າງສະໜດິ ແໜນູ້ , ພາສາເກດີ ຂນຶູ້ ມາແມ່ ນ ການສະແດງອອກເປັນວດັ ຖຸຂອງແນວຄດິ , ແມ່ ນຮບແບບຄງົ ຕວົ ຂອງມນັ ທາມະຊາດເປັນວດັ ຖຸຂອງພາສາ ນນັູ້ ຢ່ ບ່ ອນວ່ າ ພາສາເວາົູ້ ແມ່ ນການສ່ ນັ ສະເທອນຂອງອາກາດ ໝາຍຄວາມວ່ າແມ່ ນສຽງທ່ ຄີ ນົ ເຮາົ ສາມາດ ຮບັ ເອາົ ດວູ້ ຍຄວາມຮສູ້ ກຶ ໄດ.ູ້

ສະຕກິ າເນດີ ມາຈາກ 4 ປັດໄຈຄ: - ສະຕເິ ກດີ ມາຈາກມນັ ສະໝອງຂອງຄນົ : ມນັ ສະໝອງແມ່ ນສນກາງບນັ ຊາການເຄ່ ອນໄຫວຂອງຄນົ ເຮາົ . - ສະຕເິ ກດີ ຈາກໂລກວາວະວໄິ ສ: ໂລກພາວະວໄິ ສສ່ ອງແສງເຂາົູ້ ເຖິງມນັ ສະໝອງຂອງຄນົ ເຮາົ ໃຫເູ້ ກດີ ສະຕ.ິ - ສະຕເິ ກດີ ຈາກການອອກແຮງງານ: ຜ່ ານການອອກແຮງງານຂອງຄນົ ເຮາົ ເປັນເວລາດນົ ນານຈງິ ເຮດັ ໃຫູ້ ສະຕຂິ ອງຄນົ ເຮາົ ອຸດມົ ສມົ ບນຂນຶູ້ . - ສະຕກິ າເນດີ ຈາກຄາເວາົູ້ ພາສາຄາເວາົູ້ ແມ່ ນເປອກຂອງສະຕ.ິ 3.3. ສາຍພວົ ພນັ ລະຫວ່ າງວດັ ຖຸ ແລະ ສະຕິ ກ. ບດົ ບາດຕດັ ສນິ ຂອງວດັ ຖຸຕ່ ສະຕິ ໃນການພວົ ພນັ ສດັ ຈະວພິ າກລະຫວ່ າງວດັ ຖຸ ແລະ ສະຕ,ິ ທດິ ສດິ ວີ ດັ ຖຸ ນຍິ ມົ ເວາົູ້ ວ່ າວດັ ຖຸ ມກີ ່ ອນ ວດັ ຖຸຕດັ ສນິ ສະຕິ ແລະ ສະຕແິ ມ່ ນຜະລດິ ຕະພນັ ຂອງວດັ ຖຸໜ່ ງຶ ທ່ ມີ ກີ ານຈດັ ຕງັູ້ ສງນນັູ້ ມນັ ແມ່ ນມນັ ສະໝ ອງຂອງຄນົ ເຮາົ , ແມ່ ນສອ່ ງແສງໂລກພາວະວໄິ ສ, ແຕ່ ໃນເມ່ ອສະຕກິ າເນດີ ຂນຶູ້ ແລວູ້ ມນັ ມຄີ ຸນປະໂຫຍດ ກະທບົ ຄນໃສ່ ວດັ ຖຸຢ່ າງຕງັູ້ ໜາູ້ ກງົ ກນັ ຂາູ້ ມທດິ ສະດວີ ດັ ຖຸນຍິ ມົ ກ່ ອນມາກພດັ ເຫນັ ແຕ່ ບດົ ບາດຕດັ ສນິ ຂອງ ວດັ ຖຸຕ່ ສະຕແິ ຕ່ ດາູ້ ນດຽວ ແລະ ປະຕເິ ສດບດົ ບາດການກະທບົ ຄນຂອງສະຕຕິ ່ ວດັ ຖຸ. ໝາຍຄວາມວ່ າມນັ ູ້

ຂ. ບດົ ບາດກະທບົ ຄນຂອງສະຕຕິ ່ ວດັ ຖຸ ການຮບັ ຮສູ້ າຍພວົ ພນັ ສດັ ຈະວພິ າກລະຫວ່ າງວດັ ຖຸ ກບັ ສະຕຢິ ່ າງຖກຕອູ້ ງຕາມທດັ ສະນະຂອງ ວດັ ຖຸນຍິ ມົ ສດັ ຈະວພິ າກຈະຊວ່ ຍໃຫພູ້ ວກເຮາົ ຮກູ້ ່ ສາູ້ ງໂລກກະທດັ ແລະ ວທິ ສີ ດັ ຈະວພິ າກອນັ ຖກຕອູ້ ງ ດວູ້ ຍເວລານນັູ້ ໃນເວລາຄນົູ້ ຄດິ ກ່ ຄເວລາການເຄ່ ອນໄຫວພດຶ ຕກິ າຕວົ ຈງິ ຂອງພວກເຮາົ ຕອູ້ ງເລ່ ມີ ຈາກພາວະ ວໄິ ສ, ຕາູ້ ນທດັ ສະນະອດັ ຕະວໄິ ສເກນີ ເຫດ, ຕາູ້ ນທດິ ສະດວີ ດັ ຖຸນຍິ ມົ ກນົ ຈກັ ພອູ້ ມກນັ ນນັູ້ ກຕອູ້ ງຖເປັນ ສາຄນັ ກ່ ຽວກບັ ບດົ ບາດຂອງສະຕ,ິ ທດິ ສະດວີ ທິ ະຍາສາດ ແລະ ຄວາມສາມາດເຄ່ ອນໄຫວຕວົ ຈງິ ຂອງຄນົ ເຮາົ . ສະນນັູ້ , ການຮບັ ຮສູ້ າຍພວົ ພນັ ສດັ ຈະວພິ າກລະຫວ່ າງວດັ ຖຸກບັ ສະຕຢິ ່ າງຖກຕອູ້ ງຕາມທດັ ສະນະ ວດັ ຖຸນຍິ ມົ ສດັ ວພິ າກ ຈະຊ່ ວຍໃຫພູ້ ວກເຮາົ ຮກູ້ ່ ສາູ້ ງໂລກະທດັ ແລະ ວທິ ສີ ດັ ຈະວພິ າກອນັ ຖກຕອູ້ ງດວູ້ ຍ ເຫດນນັູ້ ໃນເວລາຄນົູ້ ຄດິ ກຄການເຄ່ ອນໄຫວພດຶ ຕກິ າຕວົ ຈງິ ແລະ ພວກເຮາົ ຕອູ້ ງເລ່ ມີ ຈາກຄວາມເປັນຈງິ ພາວະວໄິ ສ, ຕາູ້ ນທດັ ສະນະອດັ ຕະວໄິ ສເກນີ ເຫດ, ຕາູ້ ນທດິ ສະດວີ ດັ ຖຸນຍິ ມົ ກນົ ຈກັ ພອູ້ ມນນັູ້ ກ່ ຕອູ້ ງຖ ເປັນຄວາມສາຄນັ ກ່ ຽວກບັ ບດົ ບາດສະຕດິ ທດິ ສະດວີ ທິ ະຍາສາດ ແລະ ຄວາມສາມາດເຄ່ ອນໄຫວຕວົ ຈງິ ຂອງຄນົ ເຮາົ . ເພາະສະນນັູ້ ຢ່ ໃນພາລະກດິ ແຫ່ ງການປົກປັກຮກັ ສາ ແລະ ກ່ ສາູ້ ງປະເທດຊາດຢ່ ໃນປະເທດ ເຮາົ ໃນປັດຈບຸ ນັ , ຖເອາົ ວຽກງານບາລຸງ, ຍກົ ລະດບັ ຄວາມຮກູ້ ່ ຽວກບັ ທດິ ສະດມີ າກ-ເລນນິ , ເປັນແນວທາງ

ນະໂຍບາຍຂອງພກັ , ວດັ ທະນະທາ, ວຊິ າສະເພາ, ວທິ ະຍາສາດ-ເຕກັ ນກິ ແລະ ມະນະຈດິ ປະຕວິ ດັ ໃຫແູ້ ກ່ ພະນກັ ງານ. ສະມາຊກິ ພກັ ແລະ ປະຊາຊນົ ລາວຜອູ້ ອກແຮງງານແມ່ ນບນັ ຫາທ່ ມີ ຄີ ວາມໝາຍຕດັ ສນິ ໄຊຊະນະຂອງພະລະກດິ ດ່ ງັ ກ່ າວ. ດ່ ງັ ນນັູ້ , ທາດແທຂູ້ ອງສະຕແິ ມ່ ນສ່ ອງແສງຄວາມເປັນຈງິ ພາວະວໄິ ສ, ແຕ່ ແມ່ ນຮບການສ່ ອງແສງສງ ສຸດທ່ ມີ ີ ລກັ ສະນະສງັ ເຂບ ແລະ ຕ່ ນຕວົ , ມແີ ຕ່ ຄນົ ເຮາົ ເທ່ າົ ນນັູ້ ຈ່ ງິ ມສີ ່ ງິ ດ່ ງັ ວກ່ າວ, ສ່ ວນສດັ ເດຍລະສານແມ່ ນບ່ ມ.ີ 4. ເນອູ້ ໃນຂອງບນັ ດາກດົ ເກນພນູ້ ຖານຂອງວທິ ສີ ດັ ຈະວພິ າກວດັ ຖຸນຍິ ມົ 4.1. ທ່ ຕີ ງັູ້ ຂອງກດົ ເກນ ແລະ ຂະບວນການຮບັ ຮກູ້ ດົ ເກນ 4.1.1. ກດົ ເກນ ແມ່ ນການພວົ ພນັ ທາດແທ,ູ້ ແນ່ ນອນແຜ່ ຫ່ າຍ ແລະ ຊາູ້ ໄປຊາູ້ ມາຂອງບນັ ດາສ່ ງິ ວດັ ຖຸ ແລະ ປະກດົ ການ, ການພວົ ພນັ ດ່ ງັ ດ່ າວມກີ ານປ່ ຽນແປງໄດຍູ້ າກ. ກດົ ເກນມຫີ າຍປະເພດຍອູ້ ນລກັ ສະນະ ແລະ ຂອບເຂດການເຄ່ ອນໄຫວຂອງມນັ ຕາງກນັ . ສະນນັູ້ , ຈ່ ງຶ ມບີ ນັ ດາກດົ ເກນທ່ ເີ ຄ່ ອນໄຫວໃນຂງົ ເຂດອນັ ແນ່ ນອນ, ເປັນກດົ ເກນສະເພາະຂອງຂງົ ເຂດນນັູ້ .

ຕວົ ຢ່ າງ: ກດົ ເກນມນຄ່ າ ແມ່ ນກດົ ເກນໃນຂງົ ເຂດເສດຖະກດິ , ກດົ ເກນສບເຊອູ້ ແລະ ແນວພນັ ແມ່ ນ ກົດເກນຂອງຊີວະສາດ. ສ່ ວນກົດເກນຂອງວິທີສັດຈະວິພາກວັດຖຸ ນິຍົມ ແມ່ ນບັນດາກົດເກນ ການເຄ່ ອນໄຫວກວມລວມໃນທຸກຂງົ ເຂດທາມະຊາດ, ສງັ ຄມົ ແລະ ຈນິ ຕະນາການ. ກ. ກດົ ເກນເອກະພາບ ແລະ ຕ່ ສລູ້ ະຫວ່ າງກນັ ຂອງບນັ ດາດາູ້ ນກງົ ກນັ ຂາູ້ ມ ແມ່ ນໜ່ ງຶ ໃນສາມກດົ ເກນພນູ້ ຖານຂອງວທິ ສີ ດັ ຈະວພິ າກວດັ ຖຸນຍິ ມົ . ມນັ ຊໃີູ້ ຫເູ້ ຫນັ ຕນົູ້ ກາເນດີ , ກາລງັ ດນັ ຕນົູ້ ຕຂອງທຸກໆການເຄ່ ອນເໜງັ ແລະ ການຂະຫຍາຍຕວົ ຂອງສ່ ງິ ວດັ ຖຸ ແລະ ປະກດົ ການ. ດ່ ງັ ນນັູ້ ທ່ ານເລນິ ຈ່ ງຶ ເອນີູ້ ວ່ າກດົ ເກນເອກະພາບ ແລະ ຕ່ ສລູ້ ະຫວ່ າງກນັ ຂອງບນັ ດາດາູ້ ນກງົ ກນັ ຂາູ້ ມແມ່ ນແກ່ ນສານຂອງວທິ ີ ສດັ ຈະວພິ າກ. ກດົ ເກນນຊີູ້ ໃີູ້ ຫເູ້ ຫນັ ວ່ າທຸກໆການປ່ ຽນແປງ ແລະ ຂະຫຍາຍຕວົ ຂອງສ່ ງິ ວດັ ຖຸ ແລະ ປະກດົ ການລວນ ແຕ່ ມສີ າເຫດຈາກການກາເນດີ ແລະ ຂະຫຍາຍຕວົ ຂອງຄວາມຂດັ ແຍ່ ງພາຍໃນສ່ ງິ ວດັ ຖຸ ແລະ ປະກດົ ການ ນນັູ້ ເອງ. ຄວາມຂດັ ແຍງູ້ ການພວົ ພນັ ລະຫວ່ າງບນັ ດາດາູ້ ນກງົ ກນັ ຂາູ້ ມ, ສະເພາະນນັູ້ ຄນົູ້ ຄວູ້ າກດົ ເກນນມີູ້ ີ ຄວາມໝາຍວ່ າຄນົູ້ ຄວູ້ າກດົ ເກນແຫ່ ງການເຄ່ ອນເໜງັ ຂອງຄວາມຂດັ ແຍ່ ງ, ຄນົູ້ ຄວູ້ າການເຄ່ ອນເໜງັ ຂອງ ການກະທບົ ເຊ່ ງິ ກນັ ແລະ ກນັ ລະຫວ່ າງບນັ ດາດາູ້ ນທ່ ກີ ງົ ກນັ ຂາູ້ ມໃນສ່ ງິ ວດັ ຖຸ ແລະ ປະກດົ ການຕ່ າງໆນນັູ້ ເອງ.

❖ ການຕ່ ສຂູ້ ອງບນັ ດາດາູ້ ນກງົ ກນັ ຂາູ້ ມ ແມ່ ນຂະບວນວວິ ດັ ທ່ ດີ າເນນີ ໄປຢ່ າງສບັ ສນົ ໂດຍສະເພາະແມ່ ນຢ່ ໃນຂງົ ເຂດສງັ ຄມົ ຂະບວນວວິ ນັ ນັູ້ ແບ່ ງອອກ ເປັນຫາຍໄລຍະເຊ່ ງິ ແຕ່ ລະໄລຍະສາພດັ ມຈີ ດຸ ພເິ ສດສະພາະຂອງມນັ , ໃນເບອູ້ ງຕນົູ້ ສອງດາູ້ ນກງົ ກນັ ຂາູ້ ມອາດຈະຍງັ ບ່ ທນັ ຕ່ ສກູ້ ນັ ຢ່ າງຂຽູ້ ວຂາດ, ໃນຂະບວນວວິ ດັ ແຫ່ ງການຂະຫຍາຍຕວົ ຂອງຂຂູ້ ດັ ແຍ່ ງ, ການຕ່ ສກູ້ ນັ ຂອງບນັ ດາດາູ້ ນ ກງົ ກນັ ຂາູ້ ມນບັ ມນູ້ ບັ ດຸເດອດ ແລະໃນທ່ ສີ ຸດກ່ ກາູ້ ວຂນຶູ້ ຜນັ ປ່ ຽນເຊ່ ງິ ກນັ ແລະ ກນັ ໃນບນັ ດາເງ່ອນໄຂອນັ ໃໝ່ . ໃນ ເວລນາັູ້ ນຄວາມຂດັ ແຍ່ ງໄດຮູ້ ບັ ການແກໄູ້ ຂສ່ ງິ ວດັ ຖຸເກ່ າົ ໝດົ ໄປ, ສ່ ງິ ວດັ ຖຸໃໝ່ ກາເນດີ ຂນຶູ້ ມາ. ❖ ລກັ ສະນະເອກະພາບຂອງບນັ ດາດາູ້ ນກງົ ກນັ ຂາູ້ ມ ໄດສູ້ ະແດງອອກຢ່ ບ່ ອນວ່ າບນັ ດາດາູ້ ນກງົ ກນັ ຂາູ້ ມຢ່ ໃນຕວົ ສ່ ງິ ວດັ ຖຸ ແລະ ປະກດົ ການ ຫ ຢ່ ໃນລະບບົ ສ່ ງິ ວດັ ຖຸ ແລະ ປະກດົ ການໃດໜ່ ງຶ , ເຖງິ ວ່ າພວກມນັ ຈະເປັນບນັ ດາດາູ້ ນທ່ ກີ ງົ ກນັ ຂາູ້ ມກນັ ກຕາມ ແຕ່ ພວກມນັ ບ່ ສາມາດຄງົ ຕວົ ຢ່ ຢ່ າງເອກະລາດ ແລະ ຕດັ ແຍກອອກຈາກກນັ ໄດ.ູ້ ດາູ້ ນກງົ ກນັ ຂາູ້ ມນມີູ້ ນັ ຕອູ້ ງອງີ ໃສ່ ດາູ້ ນກງົ ກນັ ຂາູ້ ມອ່ ນເປັນ ເງ່ອນໄຂຄງົ ຕວົ ໃຫແູ້ ກ່ ຕນົ . ການຕ່ ສຂູ້ ອງບນັ ດາດາູ້ ນກງົ ກນັ ຂາູ້ ມແມ່ ນການກາຈດັ ປັດເຂ່ ຍ ແລະ ປະຕເິ ສດເຊ່ ງິ ກນັ ແລະ ກນັ ລະຫວ່ າງທ່ າອ່ ຽງ, ລກັ ສະນະກາລງັ ແຕກຕ່ າງກນັ ໃນສ່ ງິ ວດັ ຖຸ ແລະ ປະກດົ ການໜ່ ງຶ ຫ ໃນລະບບົ ສ່ ງິ ວດັ ຖຸ ແລະ ປະກດົ ການ.

 ຂຂູ້ ດັ ແຍງູ້ ປະເພດຕ່ າງໆ ວທິ ສີ ດັ ຈະວພິ າກຂອງ ລດັ ທມິ າກ - ເລນນິ ໄດສູ້ ກຶ ສາຄນົູ້ ຄວູ້ າ ແລະ ຈດັ ປະເພດຂອງຂຂູ້ ດັ ແຍ່ ງລ່ ມນ:ີູ້ - ຂຂູ້ ດັ ແຍງູ້ ພາຍໃນ ແລະ ພາຍນອກ ຂຂູ້ ດັ ແຍ່ ງພາຍໃນ: ແມ່ ນການກະທບົ ເຊ່ ງິ ກນັ ແລະ ກນັ ຂອງບນັ ດາດາູ້ ນທ່ ຄີ ງົ ຕວົ ຢ່ ໃນສ່ ງິ ວດັ ຖຸ ແລະ ປະກດົ ການນນັູ້ ເອງ. ຂງູ້ ຂດັ ແຍງູ້ ພາຍໃນເປັນບ່ ເກດີ ຂອງການຂະຫຍາຍຕວົ ເພາະມນັ ການດົ ຮບໂສມທາມະຊາດຂອງສ່ ງິ ວດັ ຖຸນນັູ້ ໆ. ຂຂູ້ ດັ ແຍງູ້ ພາຍນອກ: ແມ່ ນຂຂູ້ ດັ ແຍງູ້ ລະຫວ່ າງສ່ ງິ ວດັ ຖຸນກີູ້ ບັ ສ່ ງິ ແວດລອູ້ ມອອູ້ ມຂາູ້ ງຂອງມນັ . - ຂຂູ້ ດັ ແຍ່ ງທ່ ເີ ປັນປລະປັກ ແລະ ບ່ ເປັນປລະປັກ ຂຂູ້ ດັ ແຍງູ້ ທ່ ເີ ປັນປລະປັກ:ແມ່ ນຂຂູ້ ດັ ແຍງູ້ ລະຫວ່ າງມນັ ດາກາລງັ ສງັ ຄມົ ແລະ ຊນົ ຊນັູ້ ທ່ ມີ ຜີ ນົ ປະໂຫຍດອນັ ພນູ້ ຖານແຕກຕ່ າງກນັ , ມລີ ກັ ສະນະເປັນສດັ ຕກູ້ ນັ ຢ່ າງຈະແຈງູ້ ເດດັ ຂາດເປັນຂຂູ້ ດັ ແຍ່ ງທາງດາູ້ ນຈດຸ ປະສງົ ແລະ ອຸດມົ ການ, ພາລະໜາູ້ ທ່ .ີ ຂຂູ້ ດັ ແຍງູ້ ທ່ ບີ ່ ປລະປັກ: ແມ່ ນຂຂູ້ ດັ ແຍ່ ງລະຫວ່ າງກາລງັ ສງັ ຄມົ ແລະ ຊນົ ຊນັູ້ ທ່ ມີ ຈີ ດຸ ໝາຍ, ມຜີ ນົ ປະໂຫຍດອນັ ເປັນພນູ້ ຖານ ແລະ ເປັນເອກະພາບກນັ ຂຂູ້ ດັ ແຍ່ ງນນັູ້ ມລີ ກັ ສະນະຊ່ ວົ ຄາວ, ແມ່ ນຂຂູ້ ດັ ແຍ່ ງໃນໝ່ ປະຊາຊນົ ຜູ້ ອອກແຮງງານ.

- ຂຂູ້ ດັ ແຍງູ້ ພນູ້ ຖານ ແລະ ຂຂູ້ ດັ ແຍງູ້ ຕນົູ້ ຕ o ຂຂູ້ ດັ ແຍງູ້ ພນູ້ ຖານ: ແມ່ ນຂຂູ້ ດັ ແຍງູ້ ທ່ ກີ ະທບົ ເຊ່ ງິ ກນັ ແລະ ກນັ ໄປມາຂອງບນັ ດາດາູ້ ນທ່ ເີ ປັນພນູ້ ຖານທ່ ກີ ງົ ກນັ ຂາູ້ ມກນັ ຢ່ ພາຍໃນສ່ ງິ ວດັ ຖຸ ແລະ ປະກດົ ການນນັູ້ . ມນັ ການດົ ທາດແທູ້ ແລະ ທດິ ທາງຂະບວນການວວິ ດັ ແຫ່ ງ ການຂະຫຍາຍຕວົ ຂອງສ່ ງິ ວດັ ຖຸ ແລະ ປະກດົ ການ. ຂຂູ້ ດັ ແຍ່ ງພນູ້ ຖານເປັນພນູ້ ຖານໃຫແູ້ ກ່ ການກ່ ຮ່ າງສາູ້ ງຕວົ , ຂະຫຍາຍຕວົ ຂອງຂຂູ້ ດັ ແຍ່ ງອ່ ນໆໃນສ່ ງິ ວດັ ຖຸ ແລະ ປະກດົ ການ. ເມ່ ອເວລາຂຂູ້ ດັ ແຍງູ້ ພນູ້ ຖານໄດຮູ້ ບັ ການແກໄູ້ ຂ ແລວູ້ ຈະເຮດັ ໃຫຂູ້ ຂູ້ ດັ ແຍງູ້ ຄ່ ອຍໆສນຫາຍໄປ ແລະ ສ່ ງິ ວດັ ຖຸ ແລະ ປະກດົ ການກ່ ປ່ ຽນໃໝ່ , ຂຂູ້ ດັ ແຍງູ້ ພນູ້ ຖານໃໝ່ ກ່ ເກດີ ຂນຶູ້ . o ຂຂູ້ ັດແຍງູ້ ຕົນູ້ ຕ: ແມ່ ນຂຂູ້ ັດແຍງູ້ ທ່ ີພົນູ້ ເດ່ ັນໃນໄລຍະໃດໜ່ ຶງທ່ ີແນ່ ນອນໃນຂະບວນວິວັດແຫ່ ງການປ່ ຽນ ຂະຫຍາຍຕວົ ຂອງສ່ ງິ ວດັ ຖຸ ແລະ ປະກດົ ການ, ມນັ ມຄີ ຸນປະໂຫຍດຕດັ ສນິ ໃຈຕ່ ໄລຍະຂະຫຍາຍຕວົ ດ່ ງັ ກ່ າວ ແລະ ຄອບງາບນັ ດາຂຂູ້ ດັ ແຍງູ້ ອ່ ນໆໃນໄລຍະດຽວກນັ ນນັູ້ . ຕວົ ຢ່ າງ ຂຂູ້ ັດແຍ່ ງຕົນູ້ ຕໃນໂລກປັດຈຸບັນ ແມ່ ນຂຂູ້ ັດແຍ່ ງລະຫວ່ າງການຮັກຫອມສັນຕິພາບກບັ ພວກຈກັ ກະພດັ ກະຫາຍສງົ ຄາມ, ລະຫວ່ າງການພດັ ທະນາກບັ ການຮກັ ສາສ່ ງິ ແວດລອູ້ ມ.

ຂ. ກດົ ເກນການຫນັ ປ່ ຽນແຕ່ ການປ່ ຽນແປງທາງດາູ້ ນປະລມິ ານກາຍເປັນການປ່ ຽນແປງທາງດາູ້ ນຄຸນນະພາບ ແລະ ກງົ ກນັ ຂາູ້ ມ o ຄຸນນະພາບ ແມ່ ນຄວາມສານກຶ ທ່ ຊີ ບີູ້ ອກລກັ ສະນະການດົ ພາຍໃນທ່ ມີ ມີ າແຕ່ ເດມີ ຂອງສ່ ງິ ວດັ ຖຸ ແລະ ປະກດົ ການ,ແມ່ ນການ ສງັ ລວມບນັ ດາລກັ ສະນະປະຈາຕວົ ທ່ ມີ ມີ າແຕ່ ເດມີ ເພ່ ອຈາແນກສ່ ງິ ວດັ ຖຸ ຫ ປະກດົ ການນກີູ້ ບັ ສ່ ງິ ວດັ ຖຸ ແລະ ປະກດົ ການອ່ ນ. ຕວົ ຢ່ າງ: ຄຸນນະພາບຂອງຄາບ່ ເປັນໝຽູ້ ງ, ອ່ ອນໜຽວແໜນູ້ , ສ່ ງົ ກະແສໄຟຟາູ້ ໄດດູ້ .ີ o ປະລມິ ານ ແມ່ ນຄວາມສານກຶ ທ່ ຊີ ບີູ້ ອກລກັ ສະນະປະຈາຕວົ ທ່ ມີ າແຕ່ ເດມີ ຂອງສ່ ງິ ວດັ ຖຸ ແລະ ປະກດົ ການ, ປະລມິ ານບ່ ໄດເູ້ ວາົູ້ ແຈງູ້ ຄວາມແຕກຕ່ າງກນັ ທາງດາູ້ ນພນູ້ ຖານລະຫວ່ າງສ່ ງິ ວດັ ຖຸນກີູ້ ບັ ສ່ ງິ ວດັ ຖຸອ່ ນຶ , ມນັ ມແີ ຕ່ ເວາົູ້ ເຖງິ ຂອບເຂດໃຫຍ່ , ນອູ້ ຍ, ຕ່ າ, ສງ,ຈານວນໜອູ້ ຍ ຫ ຫາຍຂອງສ່ ງິ ວດັ ຖຸ ແລະ ປະກດົ ການເທ່ າົ ນນັູ້ .

o ການພວົ ພນັ ສດັ ຈະວພິ າກລະຫວ່ າງຄຸນນະພາບ ແລະ ປະລມິ ານ ປະລມິ ານ ແລະ ຄຸນນະພາບມກີ ານພວົ ພນັ ນາກນັ ແບບສດັ ຈະວພິ າກ, ພວກມນັ ຄງົ ຕວົ ຢ່ ໃນວດັ ຖຸດຽວກນັ ສ່ ງົ ຜນົ ສະທອູ້ ນເຊ່ ງິ ກນັ ແລະ ກນັ ຢ່ ສະເໝ.ີ ການພວົ ພນັ ດ່ ງັ ກ່ າວ ສະແດງອອກດ່ ງັ ນ:ີູ້ ຄຸນນະພາບໄດຄູ້ ງົ ຕວົ ຢ່ ໄດນູ້ ນັູ້ ຍອູ້ ນມຜີ ະລມິ ານໃດໜ່ ງຶ ທ່ ສີ ອດຄອງກບັ ມນັ , ປະລມິ ານໃດໜ່ ງຶ ກ່ ຕອູ້ ງແມ່ ນປະລມິ ານຂອງຄຸນນະພາບໃດໜ່ ງຶ ທ່ ີ ແນ່ ນອນ, ທຸກສ່ ງິ ວດັ ຖຸ ແລະ ປະກດົ ການລວູ້ ນແຕ່ ມຄີ ວາມເປັນເອກະພາບລະຫວ່ າງປະລມິ ານ ແລະ ຄຸນນະພາບ. ຄ. ກດົ ເກນປະຕເິ ສດຊອູ້ ນປະຕເິ ສດ (ປະຕເິ ສດຂອງປະຕເິ ສດ) o ການປະຕເິ ສດ ການປະຕເິ ສດແມ່ ນການປ່ ຽນແທນອນັ ເກາົູ້ ດວູ້ ຍອນັ ໃໝ່ , ການປະຕເິ ສດແມ່ ນຄວາມຈາເປັນສາລບັ ສ່ ງິ ວດັ ຖຸແລະ ປະກດົ ການ. ໝາຍຄວາມວ່ າບ່ ອາດຈະຫກີ ເວນັູ້ ໄປໄດເູ້ ຊ່ ງິ ມນັ ມຢີ ່ ທຸກການເຄ່ ອນເໜງັ ແລະ ການຂະຫຍາຍຕວົ ຂອງ ສ່ ິງວັດຖຸ ຕົນູ້ ກາເນນີ ຫ ສາເຫດທ່ ີເຮັດໃຫມູ້ ກີ ານປະຕິເສດແມ່ ນມາຈາກການກະທົບລະຫວ່ າງບັນດາດາູ້ ນທ່ ີ ກງົ ກນັ ຂາູ້ ມທ່ ນີ ອນຢ່ ພາຍໃນສ່ ງິ ວດັ ຖຸນນັູ້ ເອງ; ແຕ່ ລະສ່ ງິ ວດັ ຖຸເຖງິ ຈະຄງົ ຕວົ ແຕ່ ຢ່ ເບອູ້ ງໃນເກດີ ມປີ ັດໄຈອນັ ໃໝ່ , ບນັ ດາປັດໄຈໃໝ່ ສະແດງເປັນດາູ້ ນກງົ ກນັ ຂາູ້ ມກະທບົ ຄນໃສ່ ປັດໄຈອນັ ເກ່ າົ ທ່ ສີ ະແດງເຖງິ ດາູ້ ນຄອງເດມີ . ດາູ້ ນຮກັ ສາ ຄອງເດມີ ເປັນດາູ້ ນຖກປະຕເິ ສດ, ດາູ້ ນກາູ້ ວໜາູ້ ເປັນດາູ້ ນປະຕເິ ສດ ເຊ່ ນັ ໃນສງັ ຄມົ ທນຶ ນຍິ ມົ , ຊນົ ຊນັູ້ ນາຍທນຶ ເປັນ ດາູ້ ນຮກັ ສາເດມີ ດາູ້ ນຖກປະຕເິ ສດ, ຊນົ ຊນັູ້ ກາມະກອນ ເປັນດາູ້ ນກາູ້ ວໜາູ້ ດາູ້ ນປະຕເິ ສດ, ສອງດາູ້ ນນຕີູ້ ່ ສກູ້ ນັ ແລະ ແນ່ ນອນຊນົ ຊນັູ້ ກາມະກອນ ແລະ ຊາວຜອູ້ ອກແຮງງານຈະຖກປະຕເິ ສດຊນົ ຊນັູ້ ນາຍທນຶ ແລະ ໃນທ່ ສີ ຸ ດສງັ ຄມົ ນຍິ ມົ ກກາເນດີ ເກດີ ຂນຶູ້ .

o ການປະຕເິ ສດແບບສດັ ຈະວພິ າກ ການປະຕເິ ສດແບບສດັ ຈະວພິ າກແມ່ ນການປ່ ຽນແທນອນັ ເກາົູ້ ດວູ້ ຍອນັ ໃໝ່ , ໂດຍຜ່ ານການເຄ່ ອນເໜງັ ດວູ້ ຍກະ ໂຕຂອງສ່ ງິ ວດັ ຖຸນນັູ້ ເອງ, ໝາຍຄວາມວ່ າຍອູ້ ນການກະທບົ ເຊ່ ງີ ກນັ ແລະ ກນັ ຂອງບນັ ດາດາູ້ ນກງົ ກນັ ຂາູ້ ມທ່ ຢີ ່ ພາຍໃນ ກະໂຕສ່ ງິ ວດັ ຖຸນນັູ້ ກ່ ຂນູ້ , ເວາົູ້ ແບບອ່ ນການປະຕເິ ສດສດັ ຈະວພິ າກແມ່ ນການປະຕເິ ສດດວູ້ ຍກະໂຕມນັ ເອງ ສະນນັູ້ , ການປະຕເິ ສດແບບສດັ ຈະວພິ າກແມ່ ນຄວາມຈາເປັນພາວະວໄິ ສທ່ ບີ ່ ອາດຈະຫກີ ເວນັູ້ ໄດເູ້ ຊ່ ງິ ມຢີ ່ ໃນການ ເຄ່ ອນເໜງັ ແລະ ການຂະຫຍາຍຕວົ ຂອງທາມະຊາດ, ສງັ ຄມົ ແລະ ຈນິ ຕະນາການ. ຕວົ ຢ່ າງ: ເຮາົ ເອາົ ໄຂ່ ໄກ່ ໄປຟັກແລວູ້ ແຕກອອກມາເປັນໂຕໄກ່ ນອູ້ ຍ, ນແີູ້ ມ່ ນການປະຕເິ ສດແບບສດັ ຈະວພິ າກ. ການປະຕເິ ສດແບບສດັ ຈະວພິ າກມທີ ງັ ການສບທອດບນັ ດາປັດໄຈທ່ ຕີ ງັູ້ ໜາູ້ ຂອງສ່ ງິ ວດັ ຖຸເກ່ າົ , ປັດໄຈເຫ່ າົ ນນັູ້ ເຂາົູ້ ແລະ ດດັ ແປງໃຫສູ້ ອດຄ່ ອງກບັ ສ່ ງິ ວດັ ຖຸໃໝ່ ເຊ່ ນັ ເຕກັ ນກິ ທ່ ທີ ນັ ສະໄໝ, ແບບແຜນການດາລງົ ຊວີ ດິ ແບບອຸດ ສະຫະກາ, ວດັ ທະນະທາທ່ ເີ ປັນມນເຊອູ້ ອນັ ດງີ າມຂອງຊາດ ແລະ ອ່ ນໆ... ຕວົ ຢ່ າງ: ສງັ ຄມົ ນຍີ ມົ ເຖງິ ວ່ າຈະປະຕເິ ສດທນຶ ນຍິ ມົ ກຕາມ ແຕ່ ບນັ ດາຜນົ ສາເລດັ ທ່ ດີ ຂີ ອງນກັ ວທິ ະຍາສາດເຕກັ ນກິ ເຊ່ ງິ ນາຍທນຶ ໄດຄູ້ ນົູ້ ພບົ ນນັູ້ ຈະໄດຮູ້ ກັ ສາໝນໃຊູ້ ແລະ ຂະຫຍາຍຕ່ໄປ.

ສະນນັູ້ , ກດົ ເກນປະຕເິ ສດຊອູ້ ນປະຕເິ ສດຂອງວທິ ສີ ດັ ຈະວພິ າກວດັ ຖຸນຍິ ມົ ນນັູ້ ໂດຍສງັ ເຂດລກັ ສະນະກາູ້ ວ ຂນຶູ້ ຂອງການຂະຫຍາຍຕວົ ແຕ່ ຕ່ າຫາສງ. ແຕ່ ງ່າຍເຖງິ ສບັ ສນົ ຈາກບ່ ອນບ່ ທນັ ບລບິ ນໄປຫາບ່ ອນບລບິ ນກວ່ ານນັູ້ ແມ່ ນ ທ່ າອ່ ຽງທ່ ວົ ໄປຂອງບນັ ດາສ່ ງິ ວດັ ຖຸ ແລະ ປະກດົ ການໃນຄວາມເປັນຈງິ ພາວະວໄິ ສ. ທ່ ານ ເລນນິ ຂຽນວ່ າ “ການຂະຫຍາຍຕໄວໃດໜ່ ງຶ ຄຈ່ ງັ ວ່ າ ໄດສູ້ ະແດງຄນໄລຍະຕ່ າງໆທ່ ຜີ ່ ານມາແລວູ້ ແຕ່ ຢ່ ໃນ ຮບການອ່ ນ ແລະ ຢ່ ໃນລະດບັ ສງກວ່ າ (ປະຕເິ ສດຊອູ້ ນປະຕເິ ສດ)ການຂະຫຍາຍຕວົ ທ່ ອີ າດຈະເວາົູ້ ໄດວູ້ ່ າໄປ ຕາມເສນັູ້ ທາງກຽູ້ ວກນົູ້ ຫອູ້ ຍແຕ່ ຫາກບ່ ແມ່ ນຕາມທາງທ່ ຊີ ່ ”. 5. ບນັ ດາຄ່ ມາດຕະເກນພນູ້ ຖານຂອງວທິ ສີ ດັ ຈະວພິ າກວດັ ຖຸນຍິ ມົ 5.1.ຄວາມສານກຶ ກ່ ຽວກບັ ມາດຕະເກນ ມາດຕະເກນຂອງປັດຊະຍາແມ່ ນບນັ ດາຄວາມສານກຶ ລວມທ່ ສີ ຸ ດເຊ່ ງິ ສ່ ອງແສງເຖິງບນັ ດາດນູ້ , ລກັ ສະນະ ປະຈາຕວົ ທ່ ມີ ມີ າແຕ່ ເດມີ , ບນັ ດາການພວົ ພນັ ພນູ້ ຖານ ແລະ ແຜ່ ຫາຍທ່ ວົ ໄປຂອງໂລກພາວະວໄິ ສ. ຕວົ ຢ່ າງ ຄາສບັ ທ່ ວີ າ “ມນເຫດ” ແມ່ ນມາດຕະເກນໜ່ ງຶ ຂອງປັດຊະຍາ, ມາດຕະເກນນມີ ນັ ສ່ ອງແສງເຖງິ ການກະທບົ ເຊ່ ງິ ກນັ ແລະ ກນັ ລະຫວ່ າງບນັ ດາດາູ້ ນຕ່ າງໆທ່ ປີ ະກອບສາູ້ ງເປັນສ່ ງິ ວດັ ຖຸອນັ ໜ່ ງຶ ຫ ລະຫວ່ າງວດັ ຖຸນາກນັ ການກະທບົ ນນັູ້ ແມ່ ນແມ່ ນເຮດັ ໃຫສູ້ ່ ງິ ວດັ ຖຸມກີ ານປ່ ຽນແປງ.

ມາດຕາເກນກາເນດີ ມາຈາກພດຶ ຕກິ າຂອງຄນົ ເຮາົ ເຊ່ ງິ ໃນນນັູ້ ພດຶ ຕກິ າສາມາດສງັ ລວມຮບັ ຮກູ້ ່ ຽວກບັ ໂລກ ແລະ ການກະທບົ ໃສ່ ໂລກ; ຂະບວນວວິ ດັ ແຫ່ ງການສາູ້ ງຄວາມຮບັ ຮກູ້ ່ ຽວກບັ ໂລກ ແລະ ການກະທບົ ໃສ່ ໂລກນນັູ້ ແມ່ ນ ຂະບວນວວິ ດັ ແຫ່ ງການກສາູ້ ງຄວາມສານກຶ ລວມ. ມາດຕະເກນ ພດຶ ຕກິ າ ຄວາມຮບັ ຮູ້ ຄວາມສານນກຶ ມາດຕະເກນ 5.2. ເນອູ້ ໃນຂອງຄ່ ມາດຕະເກນພນູ້ ຖານຂອງສດັ ຈະວພິ າກວດັ ຖຸນຍິ ມົ ກ. ອນັ ລວມ ແລະ ອນັ ສະເພາະ ອນັ ລວມແມ່ ນມາດຕະເກນໜ່ ງຶ ທ່ ໃີ ສຊບີູ້ ອກບນັ ດາດາູ້ ນ, ບນັ ດາລກັ ສະນະປະຈາຕວົ , ບນັ ດາການພວົ ພນັ ຊາູ້ ໄປ ຊາູ້ ມາຄາູ້ ຍຄກນັ ຂອງຫາຍສ່ ງິ ວດັ ຖຸແລະປະກດົ ການໃນຂະບວນວວິ ດັ . ຕວົ ຢ່ າງ: ອນັ ລວມຂອງຄນົ , ສດັ ແລະພດຶ ເປັນການແລກປ່ ຽນທາດລະຫວ່ າງຮ່ າງກບັ ສະພາບແວດລອູ້ ມ. ອນັ ສະເພາະແມ່ ນມາດຕະເກນໜ່ ງຶ ເພ່ ອໃຊຊູ້ ບີູ້ ອກສ່ ງິ ວດັ ຖຸ ແລະ ປະກດົ ດານຫຂະບວນວວິ ດັ ໃດໜ່ ງຶ ຢ່ ໃນໂລກ ພາວະວໄິ ສ, ມນັ ສ່ ອງແສງເຖງິ ຈດຸ ພເິ ສດສະເພາະຂອງແຕ່ ລະວດັ ຖຸ ແລະ ປະກດົ ການໃນຂະບວນວວິ ດັ . ຕວົ ຢ່ າງ: ສດັ ຕວົ ໜ່ ງຶ , ຄນົ ຜໜູ້ ່ ງຶ , ໜ່ ວຍໂລກ ແລະ ອ່ ນໆ.

o ການພວົ ພນັ ສດັ ຈະວພິ າກລະຫວ່ າງອນັ ລວມ ແລະ ອນັ ສະເພາະ ໃນປະຫວດັ ສາດປັດຊະຍາມທີ ດັ ສະນະສອງຢ່ າງທ່ ກີ ງົ ກນັ ຂາູ້ ມກນັ ໃນການແກໄູ້ ຂການພວົ ພນັ ລະຫວ່ າງ ອນັ ລວມ ແລະ ອນັ ສະເພາະ ເຊ່ ນັ : - ຝ່ າຍເປັນຈງິ : ຢັງູ້ ຢຶນວ່ າອນັ ລວງຄງົ ຕວົ ຢ່ າງເອກະລາດບ່ ຂນຶູ້ ກບັ ອນັ ສະເພາະມແີ ຕ່ ອນັ ສະເພາະເທ່ າົ ນນັູ້ ທ່ ຄີ ງົ ຕວົ ຂນຶູ້ ກບັ ອນັ ລວມ ໂດຍອນັ ລວມປະດດິ ສາູ້ ງອອກມາ. - ຝ່ າຍລດັ ທນິ າມນຍິ ມົ : ຢັງູ້ ຢຶນວ່ າອນັ ລວງບ່ ຄງົ ຕວົ ຢ່ າງປະຈກັ ຕາ, ມແີ ຕ່ ອນັ ສະເພາະເທ່ າົ ນນັູ້ ທ່ ຄີ ງົ ຕວົ ຢ່ າງ ປະຈກັ ຕາ, ອນັ ລວມພຽງແຕ່ ຄງົ ຕວົ ໃນຈດິ ສານກຶ ໃນຄວາມຮບັ ຮມູ້ ນັ ພຽງແຕ່ ແມ່ ນຊ່ ເອນິູ້ ຂອງອນັ ສະເພາະ ເທ່ າົ ນນັູ້ . ທ່ ານ ເລນນິ ໄດຊູ້ ໃີູ້ ຫເູ້ ຫນັ ວ່ າການພວົ ພນັ ແບບສດັ ຈະວພິ າກລະຫວ່ າງອນັ ລວມແລະອນັ ສະເພາະເຊ່ ງິ ສະແດງອອກດ່ ງັ ນ:ີູ້ - ອນັ ສະເພາະມແີ ຕ່ ຄງົ ຕວົ ຢ່ ໃນການພວົ ພນັ ອນັ ລວມ, ບ່ ວ່ າອນັ ສະເພາະໃດໆກລວູ້ ນແຕ່ ມອີ ນັ ລວມ. - ອນັ ລວມພຽງແຕ່ ຄງົ ຕວົ ຢ່ ໃນອນັ ສະເພາະ ແລະ ສະແດງອອກຜ່ ານອນັ ສະເພາະ. - ອນັ ລວມແມ່ ນພາກສ່ ວນໜ່ ງຶ ຂອງອນັ ສະເພາະ, ອນັ ສະເພາະບ່ ໄດສູ້ ງັ ລວມຢ່ ໃນອນັ ລວມຢ່ າງສມົ ບນ.

ຂ. ສາເຫດ ແລະ ໝາກຜນົ ສາເຫດແມ່ ນມາດຕະເກນໜ່ ງຶ ເພ່ ອໃຊຊູ້ ບີູ້ ອກການກະທບົ ເຊ່ ງິ ກນັ ແລະ ກນັ ລະຫວ່ າງບນັ ດາດາູ້ ນພາຍ ໃນຂອງສ່ ງິ ວດັ ຖຸອນັ ໜ່ ງຶ , ປະກດົ ການໜ່ ງຶ ຫ ລະຫວ່ າງວດັ ຖຸໜ່ ງຶ ແລະ ປະກດົ ການນາກນັ ພາຫໃຫມູ້ ກີ ານ ປ່ ຽນແປງຢ່ າງແນ່ ນອນ. ຕວົ ຢ່ າງ - ໃນສງັ ຄມົ ທ່ ມີ ຊີ ນົ ຊນັູ້ ມຄີ ວາມຂດັ ແຍ່ ງກນັ ຕ່ ສກູ້ ນັ ລະຫວ່ າງຊນົ ຊນັູ້ ທ່ ມີ ຜີ ນົ ປະໂຫຍດພນູ້ ຖານແຕກ ຕ່ າງກນັ ນແີູ້ ມ່ ນສາເຫດພາໄປເຖງີ ໝາກຜນົ . - ການຕ່ ສຊູ້ ນົ ຊນົູ້ ທ່ ມີ ສີ ດິ ຜນົ ປະໂຫຍດອນັ ພນູ້ ຖານປລະປັກນນັູ້ ແມ່ ນເສເຫດພາໄປເຖງິ ການປະຕວິ ດັ ສງັ ຄມົ . ການໝທ່ ຫາີ ກາຜກນົປແະມກ່ ດນົ ຍມອາູ້ ດນຕໜະ່ ງຶເກຫນໜຫ່າງຶ ຍເພສ່ ອາເໃຫຊດຊູ້ .ບີູ້ ອກບນັ ດາດາູ້ ນການຫນັ ປ່ ຽນຂອງສ່ ງິ ວດັ ຖຸ ແລະ ປະກດົ ຕວົ ຢ່ າງ: ການປະຕວິ ດັ ສງັ ຄມົ ເກດີ ຂນຶູ້ ແມ່ ນໝາກຜນົ ຂອງຄວາມຂດັ ແຍ່ ງ ແລະ ຕ່ ສກູ້ ນັ ລະຫວ່ າງຊນົ ຊນັູ້ ໃນສງັ ຄມົ . - ລະບອບປະຊາທປິ ະໄຕປະຊາຊນົ ລາວກາເນດີ ຂນຶູ້ ແມ່ ນໝາກຜນົ ຂອງການຕ່ ສຂູ້ ອງປະຊາຊນົ ລາວພາຍ ໃຕກູ້ ານນາພາຂອງພກັ .

o ຄວາມແຕກຕ່ າງລະຫ່ ວາງສາເຫດຂອູ້ າູ້ ງ ແລະ ເງ່ອຶ ນໄຂ - ສາເຫດຕ່ າງກບັ ຂອູ້ າູ້ ງຢ່ ບ່ ອນວ່ າຂອູ້ າູ້ ງແມ່ ນພຽງແຕ່ ປະກດົ ການພາຍນອກບ່ ເປັນພນຶູ້ ຖານ, ຊາູ້ ບ່ ໜາຍງັ ມລີ ກັ ສະນະປອມແປງອກີ (ບ່ ຕດັ ສນິ ) ພຽງແຕ່ ແມ່ ນຂອູ້ າູ້ ງເພ່ ອປິດບງັ ເຫດທ່ ແີ ທຈູ້ ງິ . ສ່ ວນສາເຫດນນັູ້ ມີ ການພວົ ພນັ ພາຍໃນທ່ ມີ ຄີ ວາມໝາກຜນົ . - ສາເຫດຕ່ າງກບັ ເງ່ອນໄຂສາລບັ ເງ່ອນໄຂແມ່ ນບ່ ພາໃຫເູ້ ກດີ ໝາກຜນົ ດວູ້ ຍຕວົ ມນັ ເອງໄດແູ້ ຕ່ ມນັ ຈະຄຽງ ຄ່ ກບັ ສາເຫດໃນກາລະເທສະ, ມນັ ມຜີ ນົ ສະທອູ້ ນອນັ ແນ່ ນອນເຖງິ ເຫດ, ການເຮດັ ໃຫສູ້ າເຫດ ຂະຫຍາຍຕວົ ເພ່ ອກາເນດີ ໝາກຜນົ ອອກມາຢ່ າງແນ່ ນອນ.ດ່ ງັ ນນັູ້ , ເງ່ອນໄຂກແມ່ ນສ່ ງິ ຈາເປັນຂາດບ່ໄດ.ູ້ ຕວົ ຢ່ າງ: ໃນວຽກງານກະສກີ າຖາູ້ ຝົນຕກົ ດີ (ນແີູ້ ມ່ ນເງ່ອນໄຂ), ແນວປກດີ ແລະ ບວົ ລະບດັ ດ(ີ ສາເຫດ) ຜນົ ເກບັ ກຽວກ່ ຈະໄດດູ້ ນີ ແີູ້ ມ່ ນໝາກຜນົ . o ການພວົ ພນັ ສດັ ຈະວພິ າກລະຫວ່ າງສາເຫດ ແລະ ໝາກຜນົ - ສາເຫດພາໃຫເູ້ ກດີ ໝາກຜນົ ເມ່ ອໝາກຜນົ ປະກດົ ຕວົ ຂນູ້ ແລວູ້ ມນັ ໄດສູ້ ່ ງົ ຜນົ ກະທບົ ກບັ ຄນໃສ່ ສາ ເເຫດສາມາດດດັ ສາູ້ ງ ແລະ ປ່ ຽນແປງສາເຫດຖາູ້ ວ່ າສາເຫດນນັູ້ ຫາກຍງັ ຄງົ ຕວົ ຢ່ .

ຄ. ທາດແທູ້ ແລະ ປະກດົ ການ ທາດແທແູ້ ມ່ ນການລວບລວມບນັ ດາດາູ້ ນບນັ ດາການພວົ ພນັ ທ່ ຈີ າເປັນ, ທ່ ປີ ົກກະຕສິ າພດັ ຢ່ ເບອູ້ ງໃນ ປຂະອກງສດົ ່ ງິ ກວາດັ ນຖນຸ ນັູ້ແ.ລະປະກດົ ການ.ມນັ ກາການເຄ່ ອນເໜງັ ແລະ ການຂະຫຍາຍຕວົ ຂອງສ່ ງິ ວດັ ຖຸ ແລະ ຕວົ ຢາງ ໃນທາມະຊາດທຸກສ່ ງິ ວດັ ຖຸທ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ລວູ້ ນແຕ່ ມກີ ານແລກປ່ ຽນທາດລະຫວ່ າງຮ່ າງກາຍ ກບັ ສະພາບແວດລອູ້ ມ - ປທະາດກແດົ ທກຂາູ້ ນອແງສມ່ຽນງມແາດມ່ ຕນະກເາກນນສໜນັ ່ສງູ້ ທະ່ ເຊີ ທບີູ້່ ອ່ ອນກຂບອນັ ງດອາາດກາູ້ານດ,. ໃນສງັ ຄມົ ທ່ ມີ ຊີ ນົ ຊນົູ້ ແມ່ ນມຄີ ນົ ຂດຮດີ ຄນົ . ບນັ ດາການພວົ ພນັ ທ່ ສີ ະແດງອອກພາຍນອກ ບ່ ເປັນປົກກະຕຂິ ອງສ່ ງິ ວດັ ຖຸ, ຂະບວນວວິ ດັ ມນັ ແມ່ ນຮບການສະແດງອອກເບອູ້ ງນອກຂອງທາດແທທູ້ ່ ີ ຄນົ ເຮາົ ສາມາດຮບັ ຮດູ້ ວູ້ ຍອນິ ຊີ ຕວົ ຢ່ າງ - ສຽງຄ່ ອຍສຽງແຮງແມ່ ນປະກດົ ການຂອງສຽງ - ໃນສງັ ຄມົ ທ່ ມີ ຊີ ນົ ຊນັູ້ ປະກດົ ມຜີ ທູ້ ຸກຍາກ ແລະ ຮ່ ງັ ມນີ ນັູ້ ແມ່ ນປະກດົ ການ

o ການພວົ ພນັ ສດັ ຈະວພິ າກລະຫວ່ າງທາດແທູ້ ແລະ ປະກດົ ການ ທາດແທ ູ້ ແລະ ປະກດົ ການ ມນັ ນອນຢ່ ໃນສ່ ງິ ວດັ ຖຸອນັ ດ່ ຽວກນັ ແລະ ມກີ ານກະທບົ ກນັ , ມກີ ານພວົ ພນັ ກນັ ສະແດງອອກດ່ ງັ ນ:ີູ້ - ຄວາມເປັນເອກະພາບລະຫ່ ວາງທາດແທ ູ້ ແລະ ປະກດົ ການ, ທາດແທເູ້ ວລາໃດກເຜຍີ ອອກໂດຍຜ່ ານ ປະກດົ ການ, ສ່ ວນປະກດົ ການເວລາໃດກສະແດງອອກຂອງທາດແທ,ູ້ ທາດແທູ້ ແລະ ປະກດົ ການ ລວູ້ ນແຕ່ ຄງົ ຕວົ ພາວະວໄິ ສມນັ ພວົ ພນັ ນາກນັ ຢ່ າງສະໜດິ ແໜນູ້ . ງ. ເນອີູ້ ໃນ ແລະ ຮບການ ເນອູ້ ໃນ ແມ່ ນມາດຕະເກນໜ່ ງຶ ເພ່ ອໃຊຊູ້ ບີູ້ ອກບນັ ດາດາູ້ ນ, ບນັ ດາປັດໄຈ, ຂະບວນວວິ ດັ ທງັ ໝດົ ທ່ ີ ປະກອບເປັນພນູ້ ຖານການຄງົ ຕວົ ແລະ ການຂະຫຍາຍຂອງສ່ ງິ ວດັ ຖຸ ແລະ ປະກດົ ການ. ຕງົ ຢ່ າງ: ເນອູ້ ໃນຂອງຮບວທິ ກີ ານຜະລດິ ຂອງສງັ ຄມົ ໃດໜ່ ງຶ ແມ່ ນເວາົູ້ ເຖງິ ກາລງັ ການຜະລດິ , ຢ່ ໃນກາລງັ ການ ຜະລດິ ປະກອບດວູ້ ຍຄນົ ຜອູ້ ອກແຮງງານການຜະລດິ , ພາຫະນະການຜະລດິ ແລະ ເປົາູ້ ໝາຍການຜະລດິ . ປະກຮອບບກຂາອນງແເນມອີູ້່ ນໃແນບ. ບວທິ ກີ ານຄງົ ຕວົ ຂອງສ່ ງິ ວດັ ຖຸ ແລະ ປະກດົ ການແມ່ ນວທິ ຈີ ດັ ຕງັູ້ , ແມ່ ນໂຄງ

ຕວົ ຢ່ າງ: ຮບການຜະລດິ ຂອງສງັ ຄມົ ໃດໜ່ ງຶ ແມ່ ນເວາົູ້ ເຖງີ ການພວົ ພນັ ແຫ່ ງການຜະລດິ ຢ່ ໃນການພວົ ພນັ ແຫ່ ງ ການຜະລດິ ຈະປະກອບດວູ້ ຍຮບການກາມະນດິ ກ່ ຽວກບັ ພາຫະນະການຜະລດິ , ການພວົ ພນັ ລະຫວ່ າງຄນົ ກບັ ຄນົ ຢ່ ໃນຂະບວນວວິ ດັ ແຫ່ ງການຜະລດິ ຮບການແຈກຢາຍຜະລດິ . ການພວົ ພນັ ວທິ ່ ສີ ດັ ຈະວພິ າກລະຫວ່ າງເນອູ້ ໃນ ແລະ ຮບການ ເ-ອກທະພຸກາສບ່ ງິ ລວະດັ ຫຖວຸ ່ແາງລເນະອູ້ ປໃະນກແດົ ລກະານຮລບວູ້ ກນາແນຕ.່ ມເີ ນອູ້ ໃນ ແລະ ຮບການຂອງຕນົ , ລວູ້ ນແຕ່ ມຄີ ວາມເປັນ ຕວົ ຢ່ າງ: ການຜະລດິ ອຸດສະຫະກາ ແລະ ກະສກີ າຕ່ າງກ່ ມເີ ນອູ້ ໃນ ແລະ ຮບການຂອງໃຜມນັ ແລະ ກມີ ຄວາມເປັນ ແລະພາບລະຫວ່ າງເນອູ້ ໃນ ແລະ ຮບການຂອງຕນົ , ຈ່ ງຶ ເຮດັ ໃຫກູ້ ານຜະລດິ ກະສກີ າ, ອຸດ ສະຫະກາຄງົ ຕວົ ແລະ ຂະຫຍາຍຕວົ ໄວ. - ລະຫວ່ າງເນອູ້ ໃນ ແລະ ຮບການມກີ ານພວົ ພນັ ກນັ ກະທບົ ໄປມາເຊ່ ງິ ກນັ ແລະ ກນັ ແຕ່ ເນອູ້ ໃນເວລາກ່ ມບີ ດົ ບາດຕດັ ສນິ . ຕວົ ຢ່ າງ: ການວ່ າງຮບພາບສສີ ນັ ໃສ່ ໜາູ້ ປົກຂອງປຶມູ້ ບດົ ປະພນັ ເຫມັູ້ ໜ່ ງຶ ກມກີ ານພວົ ພນັ ເຖງິ ເນອູ້ ໃນເລ່ ອງ , ໂຄງປະກອບຂອງເນອູ້ ໃນເລ່ ອງທ່ ຈີ ດັ ວ່ າງຢ່ ເບອູ້ ງໃນ, ແຕ່ ບນັ ຫາທ່ ສີ າຄນັ ແມ່ ນເນອູ້ ໃນຂອງເລ່ ອງທ່ ຈີ ດັ ວ່ າງຢ່ ເບອູ້ ງໃນຕດັ ສນິ ວ່ າມຄີ ວາມຢາກອ່ ານບ່ ?ປມູ້ ຫວົ ນນັູ້ . - ການປ່ ຽນແປງຂອງສ່ ງິ ວດັ ຖຸ ແລະ ປະກດົ ການເລ່ ມີ ຈາກການປ່ ຽນແປວທາງດາູ້ ນເນອູ້ ໃນ, ເນອູ້ ໃນ ປ່ ຽນແປງຈະເຮດັ ໃຫຮູ້ ບການປ່ ຽນແປງໄປນາ.

ຈ. ອນັ ແນ່ ນອນ ແລະ ອນັ ບງັ ເອນີ ຕກວາົ ນຢອ່ພານັງວົ :ແພນນເັ ່ ຮນພາົອາເອຍນາໃົ ແເນມມຂດ່ັ ນອເມຂງສາາົູ້ ່ປດງິ ວກຕດັະແຖເມກຸ່ ນນແເລໜມະ່ດັງຶ ເເປພຂ່ະອາົູ້ ກທໃ່ດົຊເີ ປກຊູ້ ັນາບີູ້ ນເອມຢ່ກດັໃທຕນ່ ງເເຶີ ລງດ່ອ່ ມີໄີ ນປອໄປອຂກກອລຈນັ ງົ າແດກນນິ ່ທນທາອ່ ດງີ ນອແ.ກທງຂູ້າມອ,ງສມ່ ງິ ອີວຸນດັ ຫຖຸະ, ພມມາຈເໝາກາະ ສມົ ແລະ ນາູ້ ພຽງພຜ່ ານໄລຍະເວລາອນັ ແນ່ ນອນ, ເມດັ ເຂາົູ້ ຈະແຕກອອກມາເປັນໜ່ ເຂາົູ້ , ຈະບ່ ເກດີ ເປັນ ພດຶ ຊະນດິ ອ່ ນແມ່ ນເລ່ ອງທ່ ແີ ນ່ ນອນ. ອນັ ບງັ ເອນີ ແມ່ ນມາດຕະເກນໜ່ ງຶ ເພ່ ອໃຊຊູ້ ບີູ້ ອກອນັ ທ່ ເີ ລ່ ມີ ຕນົູ້ ອອກຈາກບນັ ດາການພວົ ພນັ ພາຍ ນອກ, ດ່ ງັ ນນັູ້ , ມນັ ອາດຈະເກດີ ຂນຶູ້ ຄແນວນີູ້ ຫ ເກດີ ຂນຶູ້ ຄແນວນນັູ້ ຫ ບ່ ອາດເກດີ ຂນຶູ້ ເປັນໄດ.ູ້ ຕວົ ຢ່ າງ: ເຮາົ ເອາົ ແນວເຂາົູ້ ປກແມ່ ນເມດັ ເຂາົູ້ ທ່ ຕີ ງຶ ດໄີ ປປກ, ບງັ ເອນີ ໄພແຫງູ້ ແລງູ້ ເມດັ ເຂາົູ້ ບ່ ເກດີ ໜ່ , ນີູ້ ແມ່ ນເລ່ ອງບງັ ເອນີ . ຢັງູ້ ຢກນາວນ່ າພອວົ ນັ ພແນັ ນສ່ ນດັ ອຈນະວແພິລາະກອລນັະບຫງັວເ່ ອາງນີ ອລນັ ວູ້ແນນ່ແນຕອ່ ຄນງົ ຕແວລົ ຢະ່ າອງພນັ າບວງັ ະເອວນີໄິ ສວ,ອທິ ນັ ສີ ແດັ ນຈ່ ນະອວນພິ າແກລວະດັ ອຖນັ ຖບຸນງັ ຍິເອມົ ນີ ແມ່ ນສອງດາູ້ ນທ່ ກີ ງົ ກນັ ຂາູ້ ມກນັ ແລະ ເປັນເອກະພາບກນັ , ບ່ ມອີ ນັ ແນ່ ນອນອອູ້ ຍຕອູ້ ຍ ແລະ ກ່ ບ່ ມອີ ນັ ບງັ ເອນີ ອອູ້ ນຕອູ້ ຍ.

ສ. ຄວາມອາດສາມາດ ແລະ ຄວາມເປັນຈງິ ຄວາມອາດສາມາດ ແມ່ ນມາດຕະເກນໜ່ ງຶ ເພ່ ອໃຊຊູ້ ບີູ້ ອກບນັ ດາເງ່ອນໄຂໃໝ່ , ບນັ ດາທ່ າອຽງແຫ່ ງການ ຂຍະງົ ບຫ່ ທຍນັາຍປຕະວກົ ມດົ ຕນັ ວແົ ມຂ່ ນນຶູ້ ອແນັ ລທະ່ ບີ ກ່ ເ່ ປາຍັນເໜປັ່ນແຄໜວງາຢມ່ ໃຈນງິ ສໃ່ ນງິ ວເວດັ ລຖາຸ ມແເລີ ງ່ະອນປໄະຂກອດົ ນັ ກເໝານາະແສລມົະ.ຢ່ ໃນຂະບວນວວິ ດັ ມນັ ຕວົ ຢ່ າງ: ປະເທດມຄີ ວາມອາສາມາດຈະພດັ ທະນາເຂ່ ອນໄຟຟາູ້ ນາູ້ ຕກົ ຫາຍແຫ່ ງ. ຄວາມເປັນຈງິ ແມ່ ນອນັ ທ່ ຄີ ງົ ຕວົ ຢ່ າງແທຈູ້ ງິ ແມ່ ນອນັ ພວມໄປຮອດ ແລະ ອນັ ພວມປະກດົ ຕວົ ອອກ ມາ. ຕວົ ຢ່ າງ: ປະເທດເຮາົ ມແີ ມ່ ນາູ້ ລາູ້ ເຊຫາຍແຫ່ ງນແີູ້ ມ່ ນຄວາມເປັນຈງິ . ແມ່ ນນາູ້ ລາູ້ ເຊເຫ່ າົ ນມີູ້ ຄີ ວາມເໝາະ ສມົ ສາລບັ ການສາູ້ ງເຂ່ ອນໄຟຟາູ້ ພະລງັ ງານໄດຫູ້ າຍແຫ່ ງ. ການພວົ ພນັ ສດັ ຈະວພິ າກລະຫວ່ າງຄວາມອາດສາມາດ ແລະ ຄວາມເປັນຈງິ ແມ່ ນມລີ ກັ ສະນະເປັນເຫດ ແລະ ຜນົ ໃຫກູ້ ນັ ແລະ ກນັ ຄວາມອາດສາມາດຈະເກດີ ດວູ້ ຍຜ່ ານຄວາມຈງິ ສ່ ວນຄວາມຈງິ ກ່ ສາມາດເກດີ ຂນຶູ້ ໄດຈູ້ າກຄວາມອາດສາມາດໃນພດຶ ຕກີ າພວກເຮາົ ຕອູ້ ງກາແໜນູ້ ສອງດາູ້ ນ ອນັ ໃດມເີ ງ່ອນໄຂຄວາມເປັນຈງິ ພອູ້ ມແລວູ້ ຕອູ້ ງສຊູ້ ນົ ເຮດັ ໃຫເູ້ ກດີ ຄວາມເປັນຈງິ ເຮດັ ໃຫຄູ້ ວາມສາມາດກ່ າຍ ເປັນຄວາມເປັນຈງິ ແຕ່ ຫາກເງ່ອນໄຂ ແລະ ສະພາບຄວາມເປັນຈງິ ບ່ ທນັ ອານວຍກບ່ ຄວນຮອູ້ ນຮນົ ຟາູ້ ວຟັງ ເກນີ ຄວາມສາມາດຕວົ ຈງິ ເພາະຈະເຮດັ ແນວນນັູ້ ຈະຕກົ ເຂາົູ້ ສ່ ການສຽງໄພ ຫ ທດັ ສະນະຂວາຈດັ .

6. ທດິ ສະດວີ ່ າດວູ້ ຍຄວາມຮບັ ຮຂູ້ ອງລດັ ທສິ ດັ ຈະວພິ າກວດັ ຖຸນຍິ ມົ 6.1. ຄວາມຮບັ ຮແູ້ ມ່ ນຂະບວນວວິ ດັ ການສ່ ອງແສງຄວາມເປັນຈງິ ພາວະວໄິ ສ ກ. ຄວາມຮບັ ຮູ້ ແມ່ ນຂະບວນວວິ ດັ ການສ່ ອງແສງຂອງໂລກພາວະວໄິ ສເຂາົູ້ ໃນມນັ ສະໝອງຂອງຄນົ ເຮາົ ແລວູ້ ເກດີ ມີ ຄວາມຮສູ້ ກຶ ( ຮບັ ຮ)ູ້ . ມະນຸດເຮາົ ຕງັູ້ ແຕ່ ກາເນດີ ມາຈາກທອູ້ ງແມ່ ຈນົ ກ່ າຍເປັນຜໃູ້ ຫຍ່ ສາມາດຮບັ ຮໂູ້ ລກ ຫ ສ່ ງິ ຕ່ າງໆທ່ ຢີ ່ ອອູ້ ມ ຕວົ ໂດຍຜ່ ານຂະບວນວວິ ດັ ອນັ ສະຫບັ ຊບັ ຊອູ້ ນໂດຍເລ່ ມີ ຈາກການຮບັ ຮແູ້ ບບສາພດັ ຈາກການຄນົູ້ ຄວາູ້ ຮ່ າ ຮຽນຈາກການຄນົູ້ ຄດິ - ຈນິ ຕະນາການ ແລະ ດວູ້ ຍວທິ ອີ ່ ນໆ. ຂ. ທາດແທຂູ້ ອງຄວາມຮບັ ຮູ້ ວພວະິ ວດັ ທະຄດິວນົ ສໄິ ຢສະນດໂຢດກີ່ ນຍ່ ຽອຜວ່ ກາກນສບັ ກ່ ງິຄວາວນດັ າເຖຄມ່ ຸອຮແນບັລໄຮະຫູ້ ຂວປອພະກງດຶ ລດຕົ ດັ ກກິ ທາານຕວິ ເວດົັ ພຈຖ່ ອງຸິນສເ່ພຍິອ່ ອມົງແຮສສບັດັ ງຮຈ,ໂູ້ະມລວນັກພິ ແາແມກລ່ ນບະ່ໄວດດວິ ຖູ້ດັດັ ວສຄ່ າານູ້ົ ງວເໂຮລວິ າົກດັ ລ.ຄງົ ເວລາກິມເຮຂບັາົູ້ ສຮ່ ໂບູ້ ລ່ ແກມ່ ນ ທ່ ານ ກາກມາກ ຂຽນວ່ າ “ປັດຊະຍາໃນເມ່ ອກ່ ອນ ມແີ ຕ່ ອະທບິ າຍໂລກດວູ້ ຍຫາຍວທິ ທີ ່ ແີ ຕກຕ່ າງກນັ , ແຕ່ ບນັ ຫາຂອງມນັ ຢ່ ບ່ ອນດດັ ສາູ້ ງໂລກ”. ພນູ້ ຖທາດິນສ, ະກດາລກີ ່ ງຽັ ຊວຸດກນັ ບັ ,ຄຈວດຸ າມປະຮສບັ ່ ງົຮຂູ້ ອຂງອຄງວລາດັ ມທຮວິ ບັ ດັ ຮຖູ້ ແຸນລຍິ ະມົ ເສປດັ ັນຈມະາວດພິ ຖາາກນເຖພ່ເອອກາົ ພວດຶດຕກກິ າຄາຕວວົ າມຈຖງິ ເປກປຕັນອູ້ ງຊດັ ເຈນຂອງຄວາມຮບັ ຮ.ູ້

ທ່ ານ ເລນນິ ຂຽນວ່ າ ທດັ ສະນະກ່ ຽວກຍັ ຊວີ ດິ ການເປັນຢ່ ກ່ ຽວກບັ ພດຶ ຕກິ າຕວົ ຈງິ ຕອູ້ ງແມ່ ນທດັ ສະນະ ອນັ ດບັ ໜ່ ງຶ ແລະ ເປັນພນູ້ ຂອງທດິ ສະດຮີ ບັ ຮ.ູ້ ລວມຄວາມວ່ າ ທາດແທຂູ້ ອງຄວາມຮບັ ຮູ້ ແມ່ ນວວິ ດັ ການສ່ ອງແສງຄວາມເປັນຈງິ ພາວະວໄິ ສຢ່ າງ ສດັ ຈະວພິ າກ, ຕງັູ້ ໜາູ້ , ແຕ່ ປະກດົ ການເຖງີ ທາດແທຜູ້ ່ ານການເຄ່ ອນໄຫວພດຶ ຕກິ າຕວົ ຈງິ ເພ່ ອຮບັ ຮູ້ ແລະ ດດັ ສາູ້ ງໂລກ. 6.2. ພດຶ ຕກິ າ ແລະ ບດົ ບາດຂອງຄວາມຮບັ ຮູ້ ກ. ພດຶ ຕກິ າ ແມ່ ນທງັ ໝດົ ການເຄ່ ອນໄຫວທາງດາູ້ ນວດັ ຖຸທ່ ມີ ລີ ກັ ສະນະສງັ ຄມົ , ລກັ ສະນະປະຫວດັ ສາດ ເຊ່ ງິ ແນ່ ໃສ່ ດດັ ສາູ້ ງໂລພາວະວໄິ ສ. ການພສດຶ ງັ ເຕກກິ ດາຂແອລງະມກະນານຸດຄລນົູ້ ວຄມວູ້ ທາທງັ ກດົ າລນອເຄງ່ ວອທິນໄະຫຍວາສອາອດກແແລຮະງງອາ່ນນຜໆະ.ລດິ ວດັ ຖຸ, ການຕ່ ສ່ ຊນົ ຊນັູ້ ໃນສງັ ຄມົ ,

ຂ. ບດົ ບາດຂອງຄວາມຮບັ ຮູ້ - ພດຶ ຕກິ າເປັນພນູ້ ຖານຂອງຄວາມຮບັ ຮູ້ - ພດຶ ຕກິ າເປັນກາລງັ ດນັ ຂອງຄວາມຮູ້ ພດຶ ຕກິ າແມ່ ນຈດຸ ປະສງົ ຂອງຄວາມຮູ້ ລວມຄວາມວ່ າ ພດຶ ຕກິ າເປັນພນູ້ ຖານອນັ ຕນົູ້ ຕກວ່ າໝ່ ແລະ ໂດຍກງົ ກວ່ າໝ່ ຂອງຄວາມຮບັ ຮເູ້ ປັນກາ ລແມງັ ຊ່ ນຸກບດ່ ອນັ າດແມລຄີ ະວເາປມັນຮຈບັ ດຸ ຮປທູ້ ະ່ ຖີສກງົ ຂຕອອູ້ ງງຄບວ່ ອາາມດຮມບັ ຄີ ຮວ,ູ້ າຖມຮາູ້ ບວູ້່ ເທິລ່ ມີະຍຈາາສກາພດດຶໄດຕບກູ້ິ ່ ອາ າແດລອະະທບ່ ອບິ ງາີ ໃຍສວພວິ ດຶດັ ຕກກິານາແກລາເວູ້ ນດີ ການຂະຫຍາຍຕວົ ຂອງຄວາມຮບັ ຮໄູ້ ດ.ູ້ 6.3. ບນັ ດາໄລຍະແຫ່ ງການຂະຫຍາຍຕວົ ຂອງຂະບວນວວິ ດັ ແຫ່ ງຄວາມຮບັ ຮູ້ ກ. ການສາພດັ ອນິ ຊໂີ ດຍກງົ ທ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ຊວີ າ ( ສາພດັ ຖານ) ການສາພດັ ອນິ ຊໂີ ດຍກງົ ທ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ຊວີ າ ແມ່ ນການສ່ ອງແສງການກະທບົ ໂດຍກງົ ທ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ຊວີ າຂອງ ຄວາມເປັນຈງິ ພາວະວໄິ ສເຂາົູ້ ໃສ່ ມນັ ສະໝອງຂອງຄນົ ເຮາົ ໂດຍຜ່ ານບນັ ດາອນິ ຊ,ີ ຜ່ ານການເຄ່ ອນໄຫວຂອງ ບນັ ດາອນິ ຊີ ຄນົ ເຮາົ ຈ່ ງຶ ມຄີ ວາມຮສູ້ ກຶ ອນັ ແນ່ ນອນໃດໜ່ ງຶ ທ່ ເີ ປັນພນູ້ ຖານໃຫແູ້ ກ່ ຄວາມຮບັ ຮ.ູ້ ເຊ່ ງິ ປະກອບດວູ້ ຍ: 1.ຄວາມຮສູ້ ກຶ 2. ເຈຕະສກຶ ( ການຮບັ ຮ)ູ້ 3. ຮບລາູ້ ລກຶ ( ມະໂນພາບ). ຄວາມຮສູ້ ກຶ ແມ່ ນຮບການທາອດິ ຂອງການສ່ ອງແສງເປັນຈງິ ພາວະວໄິ ສເຂາົູ້ ໃນມນັ ສະໝອງຂອງຄນົ ເຮາົ , ຜ່ ານການເຄ່ ອນໄຫວຂອງອນິ ຊຂີ ອງຄນົ ເຮາົ ຈ່ ງຶ ເກດີ ມຄີ ວາມຮສູ້ ກຶ ກບັ ກ່ ນິ , ສ,ີ ລດົ ຊາດ, ສຽງ ແລະ ອ່ ນໆ.

ເຈຕະສກຶ ( ການຮບັ ຮ)ູ້ ແມ່ ນໄລຍະຄວາມຮບັ ຮທູ້ ່ ເີ ກດີ ຂນຶູ້ ບນົ ພນູ້ ຖານຄວາມຮສູ້ ກຶ , ມນັ ສ່ ອງແສງ ຮເມຖວນັ ງິ ໄບສດ່ຮງິ ປູ້ວວະດັມກຖເດອົ ຸໃຕາົ ນທວົ ທງັຂຄຸກນຶູ້ ວດໃາາູ້ ນມນຈຮແດິສູ້ ລສກຶ ະາ,ນທມກຶ ຸກນັຂລສອ່ ກັອງຄສງແນະົ ສນເຮງະເາົຂຖ. ອງິ ສງ່ມງິ ວນັ ດັ ແຖລຸໃະນທສາຸກູ້ ງດເປາູ້ ັນນຄແວລາະມຮຄບັວຮາມທູ້ ່ຮເີ ປບັ ັເຮອໂູ້ກດະຍພສາະບເມພນັາະ ຮບລາູ້ ລກຶ ( ມະໂນພາບ) ແມ່ ນຄວາມຮບັ ຮໄູ້ ລຍະສງຂອງການສ່ ອງແສງອະໄວຍະວະຄວາມຮສູ້ ກຶ ນນັູ້ ແມ່ ນການວາດພາບ. ການວາດພາບແມ່ ນການສ່ ອງແສງຄນຮບພາບຂອງສ່ ງິ ວດັ ຖຸທ່ ໄີ ດຮູ້ ບັ ຮແູ້ ລວູ້ (ໄດກູ້ ະ ທບົ ມາແລວູ້ ). ຂ. ຈນິ ຕະນາການນາມມະທາ ( ຕກັ ກະຖານ ) ຈນິ ຕະນາການນາມມະທາ ແມ່ ນບາວກາູ້ ວຄວາມຮບັ ຮລູ້ ະດບັ ສງສຸດ ທ່ ເີ ກດີ ຂນຶູ້ ໂດຍອງີ ໃສ່ ຂມູ້ ນທ່ໄີ ດສູ້ ະ ສມົ ໄວໃູ້ ນໄລຍະຄວາມຮບັ ຮທູ້ າງດາູ້ ນການສາພດັ ດວູ້ ຍອນິ ຊ.ີ ຈນິ ຕະນາມການນາມມະທາປະກອບມີ 3 ໄລຍະຄ: 1. ຄວາມສານກຶ 2ແ.ມ່ກນາຮນບສແນັ ບນບຖິ ພານນູ້ ຖ3າ.ນກຂານອສງແະນຫວຸບຄໄຕດິ ່ ຕ, ຄອວງ.າມສານກຶ ເກດີ ຂນຶູ້ ຄວາມສານກຶ ແມ່ ນບາດກາູ້ ວກະໂດດຂນັູ້ ຂອງຄວາມຮບັ ຮ,ູ້ ຄວາມສານກຶ ໄດສູ້ ່ ອງແສງລກັ ສະນະທ່ ສີ າຄນັ , ອນັ ເປັນທາດແທ,ູ້ ອນັ ລວມຂອງສ່ ງິ ວດັ ຖກຸ າແນລສະນັ ປນະຖິ ການດົ ກແາມນ່ ນ.ຮບແບບວທິ ຂີ ອງແນວຄດິ ອນັ ໃດໜ່ ງຶ ເຊ່ ງິ ຖກຢັງູ້ ຢນ ຫ ຖກປະຕເິ ສດລກັ ສະນະ ທາດແທ,ູ້ ການພວົ ພນັ ພາຍໃນສ່ ງິ ວດັ ຖຸ, ການສນັ ນຖິ ານມກີ ານຖອນໂຮມເອາົ ສອງ ຫ ຫາຍຄວາມສານກຶ .

ຖ່ າຍທອກດາເນອສາົ ຂະສູ້ຫະຸບຫໄຕບ່ ຕອອອງກເມປາັນ. ກກາານນສສາູ້ະງຫກຸບານແພບວົ ບພອນັ ະລນະຸມຫານວ່ າງແ2ມ່ ນຫກຫານາສຍະກຫານຸບສແນັບນບຖິສາະນເພນາາະກຖນັ ອເພດ່ ອຖອນ ອອກຈາກການສນັ ນຖິ ານ. ກງົ ກນັ ຂາູ້ ມກບັ ການສະຫຸບແບບອຸປະມານ ແມ່ ນການສະຫຸບລວມຖອດຖອນ ຈາກການສນັ ນຖິ ານສະເພາະ. ຄ. ຈາກຈນິ ຕະນາການນາມມະທາໄປເຖງິ ພດຶ ຕກິ າ ເສນັູ້ ທາງສດັ ຈະວພິ າກແຫ່ ງຄວາມຮບັ ຮຈູ້ ະບ່ ຢຸດຢ່ ບ່ ອນຈນິ ຕະນາການນາມມະທາຍອູ້ ນວ່ າຄວາມຮບັ ຮດູ້ ວູ້ ຍຈນິ ຕະນາການນາມມະທາບ່ ທນັ ຮວູ້ ່ າຖກ ຫ ຜດິ . ສະນນັູ້ , ຄວາມຮບັ ຮນູ້ ນັູ້ ຈະຕອູ້ ງໄດຮູ້ ບັ ການທດົ ສອບກວດກາຈາກພດຶ ຕກິ າ, ພດຶ ຕກິ າແມ່ ນມາດຖານຂອງຄວາມຮບັ ຮູ້ ຄວາມຮບັ ຮຂູ້ ອງຄນົ ເຮາົ ບ່ ພຽງແຕ່ ເພ່ ອອະທບິ າຍໂລກ ແຕ່ ບນັ ຫາສາຄນັ ແມ່ ນແນໃສ່ ດດັ ສາູ້ ງໂລກທາມະຊາດ, ສງັ ຄມົ , ຍອູ້ ນແນວນນັູ້ ທດິ ສະ ດຕີ ອູ້ ງກບັ ຄນໄປສ່ ພດຶ ຕກິ າຕວົ ຈງິ ຮບັ ໃຊໃູ້ ຫແູ້ ກ່ ພດຶ ຕກິ າຊໃີູ້ ຫແູ້ ກ່ ພດຶ ຕກິ າ ແລະ ຕອູ້ ງຫນັ ເປັນ ການເຄ່ ອນໄຫວຕວົ ຈງິ ຂອງມະຫາຊນົ ຢ່ າງກວາູ້ ງຂວາງ. 7. ຊາດ, ການພວົ ພນັ ຊາດ ແລະ ຊນົ ຊນັູ້ 7.1. ຄວາມສານກຶ ່ ຽວກບັ ຊາດ ຄາວ່ າ “ຊາດ” ໝາຍເຖງິ ກ່ ຸມຄນົ ທ່ ດີ າລງົ ຊວີ ດິ ຢ່ ຮ່ ວມກນັ ຢ່ າງໝນັູ້ ຄງົ ດວູ້ ຍການພວົ ພນັ ເຊ່ ງິ ກນັ ແລະ ກນັ ທາງດາູ້ ນເສດຖະກດິ , ດນິ ແດນ, ພາສາ, ວທັ ະນະທາຂະນບົ ທານຽມປະເພນີ ແລະ ຈດິ ຕະສາດ.

ຕວົ ຢ່ າງ: ຊາວລາວເຮາົ ແມ່ ນປະກອບດວູ້ ຍບຸກຄນົ ລາວຫາຍເຜ່ າົ ທ່ ດີ າລງົ ຊວີ ດິ ຢ່ ຮ່ ວມກນັ ແລະ ຄວາມຜກ ພນັ ກນັ ຢ່ າງໝນັູ້ ຄງົ ດວູ້ ຍການດາລງົ ຊວີ ດິ ທາມາຫາກນິ , ສາູ້ ງສາພດັ ທະນາປະເທດຊາດ ບນົ ດນິ ແດນຂອງ ປະເທດລາວລາູ້ ນຊາູ້ ງອນັ ກວູ້ າງໃຫຍ່ໄພສານ, ມພີ າສາລາວເປັນສ່ ໃນການສາູ້ ງຄວາມເຂາົູ້ ໃຈ. ຄນົ ຊາດລາວ ເຖງິ ຈະແມ່ ນເຜ່ າົ ໃດກ່ ລວູ້ ນແຕ່ ມຄີ າມຮກັ ໄຄ່ ໄມຕຈີ ດິ ແລະ ຄວາມເປັນປຶກແປ່ ນອນັ ໜ່ ງຶ ອນັ ດຽວກນັ ; ສະນນັູ້ ກ່ ມວີ ດັ ທະນະທາອນັ ມມີ ນເຊອູ້ ຂອງຊາດ ແລະ ເປັນເອກະລກັ ຂອງແຕ່ ລະເຜ່ າົ . ຊາດລາວ ແມ່ ນຊານທ່ ປີ ະກອບດວູ້ ຍຫາຍເຜ່ າົ ຫາຍຊນັູ້ ຄນົ ທ່ໄີ ດຮູ້ ບັ ຊະຕາການາກນັ ຢ່ າງລະອດິ ລະ ອຽູ້ ວໃນປະຫວດັ ສາດອນັ ຍາວນານ ແລະ ມອີ ຸດມົ ການ - ຈດຸ ໝາຍປາຍທາງແຫ່ ງການພດັ ທະນາປະເທດ ຊາດອນັ ດຽວກນັ . ຄາວ່ າ “ຊາດ”ມຄີ ວາມໝາຍກວູ້ າງຂວາງເຊ່ ງິ ກວມເອາົ ໝດົ ທຸກຊນັູ້ ຄນົ , ຊນົ ເຜ່ າົ , ຊນົ ຊນັູ້ , ສາສະໜາ ແລະ ເພດໄວທ່ ດີ າລງົ ຊວີ ດິ ຮ່ ວມກນັ ຢ່ າງໝນັູ້ ຄງົ ບນົ ພນູ້ ແຜ່ ນດນິ ແລະ ຜກພນັ ກນັ ດວູ້ ຍລະບອບເສດ ຖະກດິ , ພາສາ ແລະ ວດັ ທະນະທາລວມຂອງຊາດ. ສະຫບ: ຊນົ ຊນັູ້ , ລດັ ແລະ ຊາດ ແມ່ ນບນັ ຫາທ່ ມີ ສີ າຍພວົ ພນັ ກນັ ຢ່ າງສະໜດິ ແໜນູ້ . ສະນນັູ້ ຈ່ ງຶ ບ່ ຄວນເຂາົູ້ ໃຈບນັ ຫາແບບຕດັ ແຍກອອກຈາກກນັ .

8. ບຸກຄນົ ແລະ ມະຫາຊນົ ໃນປະຫວດັ ສາດ 8.1. ມະຫາຊນົ ເປັນຜສູ້ າູ້ ງໃຫສູ້ ງັ ຄມົ ຄງົ ຕວົ ແລະ ຂະຫຍາຍຕວົ ການຜະລດິ ວດັ ຖຸສ່ ງິ ຂອງເປັນເງ່ອນໄຂພນູ້ ຖານຕດັ ສນິ ການຄງົ ຕວົ ແລະ ຫານຂະຫຍາຍຕວົ ຂອງ ສງັ ຄມົ . ຄນົ ເຮາົ ຢາກມຊີ ວີ ດິ ຢ່ ໄດກູ້ ່ ອນອ່ ນໝດົ ຕອູ້ ງມອີ າຫານການກນິ , ມເີ ຄ່ ອງນຸງຫ່ ມົ , ເຮອນຊານສະຖານທ່ ີ ອາໄສ. ບນັ ດາການເຄ່ ອນໄຫວການຜະລດິ , ການສະສມົ ບດົ ຮຽນໃນການຜະລດິ ມນັ ບ່ ແມ່ ນການເຄ່ ອນໄຫວ ເອກະເທດຂອງບຸກຄນົ ໃດໜ່ ງຶ ແຕ່ ຫາກແມ່ ນການກາທາຂອງມະຫາຊນົ ຜອູ້ ອກແຮງງານທ່ ຫີ ວງຫາຍເທ່ າົ ນນັູ້ . ການຄນົູ້ ພບົ ວທິ ະຍາສາດ ແລະ ການດດັ ແປງເຕກັ ນກິ ການຜະລດິ ລວູ້ ນແລວູ້ ແຕ່ ເລ່ ມີ ຈາກລດົ ຮຽນ ການຜະລດິ ແລະ ຢ່ ໃນການຜະລດິ ຕວົ ຈງິ ຂອງມະຫາຊນົ ຜອູ້ ອກແຮງງານ. 8.2. ມະຫາຊນົ ເປັນຜປູ້ ະດດິ ແຕ່ ງຄຸນຄ່ າທາງດາູ້ ນວດັ ທະນະທາ ບດົ ບາມດອະຫນັ ໃາຫຊນົຍ່ ບຫ່ ເວປງັນໃພນຽກງາມນບີຂດົະຫບາຍດາຕຍດັຕສວົ ນິກ່ໃຽນວກກາບັ ນກຜາະນລຜດິ ະໃລນດິ ກຄາຸນນຄຜ່ າະທລາດິ ງວດດາັູ້ ນຖຈຸສດິ່ ງິ ໃຂຈອນງເນັູ້ ທແ່ າົ ມນ່ ວນັູ້ ນັຫນາກະຄຍະງັ ມດີີ , ສລີ ະປະກາ ແລະ ວທິ ະຍາສາດ…

ປັດຈບຸ ນັ ປະຊາຊນົ ຜອູ້ ອກແຮງງານບນັ ດາປະຊາຊາດໄດຄູ້ ຽງບາຄຽງໄຫ່ ໃນການເປັນເຈາົູ້ ການສງັ ຄມົ , ເປັນເຈາົູ້ ຂອງປະເທດຊາດ ແລະ ສບຕ່ ເຮດັ ໃຫບູ້ ນັ ດາຄຸນຄ່ າທາງດາູ້ ນວດັ ຖຸກຄຈດິ ໃຈຂອງສງັ ຄມົ ຮ່ ງັ ມຂີ ນຶູ້ ຢາງບ່ ຢຸດຢັງູ້ . ມະຫາຊນົ ເປັນຜສູ້ າູ້ ງວດັ ມທະນະທາທາງດາູ້ ນຈດິ ໃຈ, ຍອູ້ ນຊວີ ດິ ຂອງມະຫາຊນົ ໄດສູ້ ະໜອງເນອູ້ ໃນ ແກ່ ການປະດດິ ສາູ້ ງສລີ ະປະກາຍອູ້ ນກະໂຕຂອງມະຫາຊນົ ເອງເປັນຜປູ້ ະດດິ ສາູ້ ງສ່ ວນປະກອບສາຄນັ ຂອງ ວດັ ທະນະທານນັູ້ ຄພາສາເວາົູ້ , ການຂຽນກະວ,ີ ນພີ ນົ , ດນົ ຕ,ີ ບດົ ຟອູ້ ນ ແລະ ສຸດທາູ້ ຍມະຫາຊນົ ເປັນຜູ້ ຕນົູ້ ຕໃນການຕດັ ສນິ ບນັ ດາຜນົ ງານດາູ້ ນສລີ ະປະກາບນັ ດານກັ ເຄ່ ອນໄຫວດາູ້ ນວດັ ທະນະທາທ່ ຍີ ່ ງິ ໃຫຍ່ ເອງ ເປັນຜຊູ້ ແີູ້ ຈງູ້ ບດົ ບາດຂອງມະຫາຊນົ ວ່ າເປັນຜປູ້ ະດດິ ສາູ້ ງທ່ ມີ ຄີ ຸນຄ່ າທາງດາູ້ ນຈດິ ໃຈ. 8.3. ມະຫາຊນົ ເປັນກາລງັ ແຮງຂອງທຸກການປະຕວິ ດັ ໃປນະກຕວາິ ນດັ ຕສ່ ສງັ ຊຄູ້ ນມົົ ຊ, ນມັູ້ ມແີ ຕນັ ່ ມເປະັນຫກາານລທງັ ່ ແໄີ ດຮຮງູ້ ຊບັ ຸກກດານນັ ນໃຫາພສູ້ າງັຂຄອມົ ງທຊ່ ນົມີ ຊຊີ ນັູ້ນົ ທຊ່ ກີນັູ້ າຂູ້ ວະໜຫຍາູ້ ປາຍະຕຕວິວົ ດໂັ ດເທຍ່ າົຜນ່ ານັນູ້ ເຂປະັນບກວານລກງັ ພານນູ້ ຖານຂອງ ການປະຕວິ ດັ ສງັ ຄມົ . ການຕ່ ສຊູ້ ນົ ຊນັູ້ ຂອງມະຫາຊນົ ຜອູ້ ອກແຮງງານທ່ ຖີ ກກດົ ຂ່ ຂີ ດຮດີ ຕາູ້ ນຊນົ ຊນັູ້ ປົກຄອງໄດູ້ ຂະຫຍາຍແຕ່ ຕ່ າຫາສງ, ແຕ່ ນອູ້ ຍຫາໃຫຍ່ ໂດຍຜ່ ານຂະບວນວວິ ດັ ອນັ ຍາວນານຂອງການຕ່ ສຊູ້ ນົ ຊນັູ້ ນນັູ້ , ມະຫາຊນົ ຜອູ້ ອກແຮງງານນບັ ມນູ້ ບັ ຕ່ ນຕວົ ແລະມກີ ານຈດັ ຕງັູ້ ແໜນູ້ ແກ່ ນ, ກາລງັ ກ່ ນບັ ມນູ້ ບັ ຂະຫຍາຍຕວົ ຕວົ ຮອດໄລຍະທ່ ີ ແນ່ ນອນໃດໜ່ ງຶ ເມ່ ອຂຂູ້ ດັ ແຍ່ ງລະຊນົ ຊນັູ້ ປົກຄອງ ແລະ ຊນົ ຊນັູ້ ທ່ ຖີ ກປົກຄອງກບັ ກາຍເປັນຂຂູ້ ດັ ແຍ່ ງປລະປັກ, ດຸເດອດຂຽູ້ ວຂາດ ເມ່ ອໂອກາດປະຕວິ ດັ ມາເຖງິ , ການຕ່ ສຊູ້ ນົ ຊນັູ້ ຂອງປະຊາຊນົ ຜອູ້ ອກແຮງງານ ໄດກູ້ ່ າຍເປັນກາລງັ ປະຕວິ ດັ ສງັ ຄມົ , ທ່ ສີ າມາດເຮດັ ໃຫລູ້ ະບອບສງັ ຄມົ ເກ່ າົ ຖກລບົ ລາູ້ ງ ແລະ ສງັ ຄມົ ໃໝ່ ທ່ ກີ າູ້ ວໜາູ້ ໄດຖູ້ ກສາູ້ ງຕງັູ້ ຂນຶູ້ .

ພກັ ປະຊາຊນົ ປະຕວິ ດັ ລາວໄດວູ້ າງແນວທາງສງົ ຄາມປະຊາຊນົ ໃນນນັູ້ ແມ່ ນເຂາົູ້ ໃຈເຖງິ ບດົ ບາດຂອງ ມະຫາຊນົ . ພກັ ເຮາົ ຖວ່ າຊາວຜອູ້ ອກແຮງງານແມ່ ນກາລງັ ຫວງຂອງການປະຕວິ ດັ ໃນແນວທາງຍກົ ສງ ຄນັ ທ່ ຸງຊາດປະຊາທປິ ະໄຕເນອູ້ ໃນແທແູ້ ມ່ ນການເຕາົູ້ ໂຮມບນັ ດາຊນັູ້ ຄນົ ບນັ ດາເຜ່ າົ ໃນລາວເພ່ ອເປັນກອູ້ ນ ກາລງັ ອນັ ດຽວທ່ ໜີ ຽວແກນຢ່ ພາຍໃຕກູ້ ານນາພາຂອງພກັ ເຊ່ ງິ ແມ່ ນການຈດັ ຕງັູ້ ທ່ ເີ ປັນຕວົ ແທນອນັ ແທຈູ້ ງິ ຂອງຊນົ ຊນັູ້ ກາມະກອນແລະຊາວຜອູ້ ອກແຮງງານທຸກຊນົ ເຜ່ າົ ໃນລາວ. ທດັ ສະນະຂອງພກັ ເຮາົ ໄດເູ້ ວາົູ້ ແຈງູ້ ກ່ ຽວກບັ ບດົ ບາດຂອງມະຫາຊນົ ໃນການປະຕວິ ດັ ສງັ ຄມົ ນຍິ ມົ , ເຕາົູ້ ໄຮມຄວາມສາມກັ ຄີ ແລະ ການເສມີ ຂະຫຍາຍບດົ ບາດຂອງການເປັນເຈາົູ້ ຕນົ ເອງຂອງປະຊາຊນົ ຜູ້ ອອກແຮງງານພາຍໃຕກູ້ ານນາພາຂອງພກັ ແມ່ ນແຮງຕດັ ສນິ ການສາເລດັ ຜນົ ຂອງພາລະກດິ ການປະຕວິ ດັ . ການປະຕວິ ດັ ແມ່ ນພາລະກດິ ຂອງມະຫາຊນົ ບ່ ມກີ ານເຂາົູ້ ຮ່ ວມຂອງມະຫາຊນົ ແລວູ້ ການປະຕວິ ດັ ກ່ ຈະ ບ່ ມກີ າລງັ ແຮງ ແລະ ໄຊຊະນະ, ທ່ ານ ເລນນິ ເວາົູ້ ວ່ າ ການປະຕວິ ດັ ແມ່ ນວນັ ບນໃຫຍ່ ຂອງຜຖູ້ ກກດົ ຂ່ ຂີ ດ ຮດີ ທງັ ຫາຍໃນສະພາວະແບບນນັູ້ ມະຫາຊນົ ສາມາດສາູ້ ງສ່ ງິ ມະຫາສະຈນັ ຂນຶູ້ ໄດ.ູ້ 8.4. ບດົ ບາດຂອງບຸກຄນົ ໃນປະຫວດັ ສາດ ກ. ຄຸນປະໂຫຍດຂອງຜນູ້ າ ແລະ ບຸກຄນົ ໃນປະຫວດັ ສາດ

ໃນຂງົ ເຂດການເຄ່ ອນໄຫວການເມອງ, ບດົ ບາດຂອງບຸຄນົ , ຜນູ້ າໂດຍສະເພາະແມ່ ນບດົ ບາດຂອງຜນູ້ າ ຍ່ ງິ ມຄີ ວາມຈາເປັນບ່ ອາດຂາດໄດນູ້ ນັູ້ ແມ່ ນການຈດັ ຕງັູ້ ນາພາມະຫາຊນົ ນບັ ເປັນລາູ້ ນໆຄນົ ຕ່ ສເູ້ ພ່ ອກ່ ສາູ້ ງ ສງັ ຄມົ ໃໝ່ ໂດຍສະເພາະແມ່ ນຂະບວນການປະຕວິ ດັ ຂອງຊນົ ຊນັູ້ ກາມະກອນ ແລະ ຊນົ ຊນັູ້ ຜອູ້ ອກແຮງ ງານຜອູ້ ່ ນໆທ່ ຖີ ກກດົ ຂ່ ຂີ ດຮດີ , ແນ່ ໃສ່ ຈດຸ ປະສງົ ເພ່ ອລບົ ລາູ້ ງລດັ ທນິ າຍທນຶ ດກ່ ສາູ້ ງສງັ ຄມົ ໃໝ່ ພດັ ໃຫມູ້ ີ ການນາພາຂອງພກັ ມາກ-ເລນນິ ແລະ ຜນູ້ າທ່ ດີ ເີ ລດີ ຂອງພກັ ດທ່ ມີ ບີ ດົ ຮຽນຫາຍໃນການຕສ,ູ້ ສາມາດເບ່ ງິ ກວາູ້ ງເຫນັ ໄກເພ່ ອຈດັ ຕງັູ້ ນາພາມະຫາຊນົ ເຮດັ ການປະຕວິ ດັ ກາມະຊບີ ໃຫໄູ້ ດຮູ້ ບັ ການຜະຕວິ ດັ . ຂ. ຜນູ້ າຂອງຊນົ ຊນັູ້ ກາມະຊບີ ຜນູ້ າຂອງຊນົ ຊນັູ້ ກາມະຊບີ ແມ່ ນເປັນຕວົ ແທນທ່ ແີ ທຈູ້ ງິ ໃຫແູ້ ກ່ ສດິ ຜນົ ປະໂຫຍດຂອງມະຫາຊນົ ຜູ້ ອອກແຮງງານ. ຄ. ຕນົູ້ ກາເນດີ , ກາລງັ ແຮງຂອງຜນູ້ າ ແລະ ວລິ ະຊນົ ວລິ ະຊນົ , ຜນູ້ າ ແມ່ ນກາເນດີ ມາຈາກຂະບວນການຂອງມະຫາຊນົ ແມ່ ນລກຫານຂອງຂະບວນການ ມະຫາຊນົ ດວູ້ ຍເຫດນນັູ້ ກາລງັ ແຮງຂອງຜນູ້ າ, ວລິ ະຊນົ ຈ່ ງຶ ເລ່ ມີ ມາຈາກການພວົ ພນັ ຢ່ າງສະໜດິ ແໜນູ້ ກບັ ຂະບວນການມະຫາຊນົ ໄດຮູ້ ບັ ຄວາມໄວເູ້ ນອູ້ ເຊ່ ອໃຈ ແລະ ໄດຮູ້ ບັ ການສະໜບັ ສະໜນຢ່ າງຕງັູ້ ໜາູ້ ຈາກ ມະຫາຊນົ , ຖຕນົ ເອງສງກວ່ າມະຫາຊນົ , ຖຕນົ ເອງສງກວ່ າມະຫາຊນົ , ຫ່ າງເຫນີ ຂະບວນການມະຫາຊນົ ແມ່ ນແນ່ ນອນຈະຖກຕກົ ເຮ່ ຍໄປ ແລະ ຖກປະຫວດັ ສາດປະປ່ ອຍ. ຖາູ້ ບ່ ມມີ ະຫາຊນົ ສະໜບັ ສະໜນ ເຖງິ ຈະມຄີ ວາມສາມາດປານໃດກຕາມ ກບ່ ສາມາດເສມີ ຂະຫຍາຍຄຸນປະໂຫຍດຂອງຕນົ ເອງໄດ.ູ້

ຜນູ້ າແມ່ ນມບີ ດົ ບາດສາຄນັ ເພາະວ່ າຜນູ້ າເປັນຜທູ້ ່ ກີ າແໜນູ້ ກດົ ເກນ ການຂະຫຍາຍຕວົ ແລະ ສະພາວະຄວາມເປັນຈງິ ຂອງສງັ ຄມົ , ຮຄູ້ ວາມມ່ ຸງມາດປາດຖະໜາຂອງປະຊາຊນົ , ມຄີ ວາມສາມາດຈດັ ຕງັູ້ ແລະ ນາພາກາລງັ ມະຫາຊນົ ຕ່ ສໃູ້ ຫບູ້ ນັ ລຸຈດຸ ໝາຍຂອງການປະຕວິ ດັ ; ພອູ້ ມນນັູ້ ກ່ ຄວາມສາມາດ ປຸກລະດມົ ແລະ ຈດັ ຕງັູ້ ນາພາທ່ ວົ ປວງຊນົ ປົກປັກຮກັ ສາລະບອບບໃໝ່ , ສາູ້ ງພດັ ທະນາປະເທດຊາດໃຫ ູ້ ຈະເລນີ ກາູ້ ວໜາູ້ ຂນຶູ້ ເລອູ້ ຍໆ. ສະຫບ: ບດົ ບາດຂອງມະຫາຊນົ ແລະ ບຸກຄນົ ໃນປະຫວດັ ສາດ ແລະ ສງັ ຄມົ ; ເວລາໃດກ່ ຕດິ ພນັ ກບັ ການອອກແຮງງານຜະລດິ ວດັ ຖຸສ່ ງິ ຂອງຮບັ ໃຊຊູ້ ວີ ດິ ການເປັນຢ່ ແລະ ຂະບວນການຕສ,ູ້ ສາູ້ ງສາເພ່ ອ ສແລດິ ະແຈລດິະໃຜຈນົຂປອະງສໂຫງັ ຄຍມົ ດ,ຂບອຸກງມຄະນົ ຫທ່າມີ ຊບີນົ ດົເຂບາົູ້າໃດນສຂາະຄບນັ ວໂດນຍກຕານດິ ຜພະນັ ລກດິ ບັ ບແດລົ ບະາປດະຂດອດິ ງມສາະູ້ ງຫຄາຸນຊຄນົ່ າທເພາງາດະວາູ້ ນ່ າມວດາັ ຖຸ ຫາຊນົ ແມ່ ນຜສູ້ າູ້ ງປະຫວດັ ສາດ; ການເຄ່ ອນໄຫວຂອງມະຫາຊນົ ເວລາໃດກ່ ເລ່ ງັ ທວງໃຫມູ້ ກີ ານຈດັ ຕງັູ້ - ນາພາຊ່ ງຶ ໃນນນັູ້ ບຸກຄນົ ກ່ ຍ່ ອມມບີ ດົ ບາດສາຄນັ . 9. ສະຕສິ ງັ ຄມົ ແລະ ການຄງົ ຕວົ ຂອງສງັ ຄມົ 9.1. ຄວາມສານກຶ ກ່ ຽວກບັ ການຄງົ ຕວົ ສງັ ຄມົ . ການຄງົ ຕວົ ສງັ ຄມົ ແມ່ ນການດາລງົ ຊວີ ດິ ທາງດາູ້ ນວດັ ຖຸ ແລະ ບນັ ດາເງ່ອນໄຂການດາລງົ ຊວີ ດິ ທາງດາູ້ ນ ວແລດັ ະຖຸຂກອານງສພງັວົ ຄພມົ ນັ .ວໃດັ ນຖບຸລນັ ະດຫງກວ່ າານງຄພນົ ວົ ກພບັນັ ຄວນົດັ ຖແຸມສ່ ງັນຄສມົ ອແງມປ່ ະນເ,ພກດາກນາພນວົ ພພວົ ນັ ພລນັ ະພຫນູ້ ວຖ່ າາງນຄ.ນົ ກບັ ທາມະຊາດ

ການຄງົ ຕວົ ສງັ ຄມົ ລວມມບີ ນັ ດາປັດໄຈສາຄນັ ຕນົູ້ ຕ່ ນນັູ້ ແມ່ ນແບບວທິ ກີ ານຜະລດິ ວດັ ຖຸ, ເງ່ອນໄຂທາ ມະຊາດ, ສະພາບແວດລອູ້ ມພມສາດ, ປະຊາກອນ ແລະ ລະດບັ ຄວາມໜາູ້ ແໜນູ້ ຂອງພນົ ລະເມອງໃນນນັູ້ , ແບບວທິ ກີ ານຜະລດິ ວດັ ຖຸເປັນປັດໄຈພນູ້ ຖານທ່ ສີ ຸດ. 9.2. ຄວາມສານກຶ ກ່ ຽວກບັ ສະຕສິ ງັ ຄມົ ແລະ ໂຄງປະກອບຂອງມນັ . ມແຫນ່ ງເຊກສອູ້າະນຕແຂສິລະງັະຫຄອຍມົ ່ ນາແຍໆມຕ່.ນ.ວົ .ຈທກດິ່ ແີາໃເນນຈ່ ນດຂີ ອຂອນນງຶູ້ .ຊມວີ າດຈິ ສາກງັ ຄກມົານລຄວງົ ຕມວົ ມສບີ ງັ ນັຄດມົ າທແລດັ ະສະສນ່ ອະງ,ແແສນງກວາຄນດິ ຄ,ງົ ຄຕວວົ າສມງັ ຮຄສມູ້ົ ໃກຶ ນ, ແມຕະ່ ລໂະນໄພລາຍບະ, ຫາກນັ ສແະລຕະສິ ງັເຄຮມົດັ ໃແຫລອູ້ ະຸດມສົ ະສຕມົ ບິ ບຸກນຄເຊນົ ່ ງິຄກງົ ນັຕວົ ແຢລ່ ໃະນກກນັານ.”ສາພນັ ແບບກາຍອນິ ຊ,ີ ສດັ ຈະວພິ າກນາກນັ , ແຊກຊມເຂາົູ້ ສະຕສິ ງັ ຄມົ ລວມມບີ ນັ ດາປະກດົ ການທາງດາູ້ ນຈດິ ໃຈ, ບນັ ດາພາກສ່ ວນ, ບນັ ດາຮບຖານຕ່ າງກນັ ທ່ ສີ ່ ອງແສງ ເຖງິ ການຄງົ ຕວົ ສງັ ຄມົ ດວູ້ ຍບນັ ດາແບບວທິ ກີ ານຕ່ າງກນັ , ໂດຍອງີ ຕາມລະດບັ ໃນການພຈິ າລະນາພວກເຮາົ ອາດຈະ ແບ່ ງສະຕສິ ງັ ຄມົ ເປັນບນັ ດາຮບແບບດ່ ງັ ລ່ ຸມນ:ີູ້ ກ. ສະຕສິ ງັ ຄມົ ແບບທາມະດາ ແລະ ສະຕສິ ງັ ຄມົ ທດິ ສະດ.ີ - ສະຕສິ ງັ ຄມົ ແບບທາມະດາ ແມ່ ນບນັ ດາຄວາມຮ,ູ້ ບນັ ດາທດັ ສານກຶ ຂອງຄນົ ກາເນດີ ຂນຶູ້ ມາ ຈາກ ການເຄ່ ອນໄຫວພດຶ ຕກິ າແຕ່ ລະວນັ ໂດຍກງົ ທ່ ຍີ ງັ ບ່ ທນັ ໄດຫູ້ ນັ ເປັນລະບບົ ແລະ ຫນັ ເປັນການສງັ ເຂບລວມ. - ສະຕທິ າງສງັ ຄມົ ດາູ້ ນທດິ ສະດີ ແມ່ ນບນັ ດາແນວຄດິ , ທດັ ສະນະທ່ ໄີ ດຫູ້ ນັ ເປັນລະບບົ , ຫນັ ເປັນການສງັ ເຂບ ກາຍເປັນທດິ ສະດສີ ງັ ຄມົ , ໄດບູ້ ນັ ລະຍາຍພາຍໃຕຮູ້ ບການຂອງບນັ ດາຄວາມສານກຶ , ມາດຕະເກນ, ກດົ ເກນ.

ສະຕສິ ງັ ຄມົ ທາມະດາເຄຍີ ສ່ ອງແສງການເຄ່ ອນໄຫວຢ່ າງມຊີ ວີ ດິ ຊວີ າ, ໂດຍກງົ ຫາຍດາູ້ ນໃນຊີ ວດິ ປະ ຈາວນັ ຂອງຄນົ , ຄອບງາການດາລງົ ຊວີ ດິ ນນັູ້ ຢ່ າງເປັນປົກກະຕ,ິ ລະດບັ ສະຕສິ ງັ ຄມົ ທາມະດາ ເຖງິ ວ່ າຈະ ຕ່ າກວ່ າ ຖາູ້ ທຽບກບັ ສະຕສິ ງັ ຄມົ ທາງດາູ້ ນທດິ ສະດ,ີ ແຕ່ ບນັ ດາຄວາມຮ,ູ້ ບດົ ຮຽນອນັ ອຸດມົ ສມົ ບນ ຂອງ ມນັ ເປັນປະຖມົ ປັດໄຈທ່ ສີ າຄນັ ໃຫແູ້ ກ່ ການກາເນດີ ບນັ ດາຫກັ ມນທາງດາູ້ ນວທິ ະຍາສາດ. ສະຕສິ ງັ ຄມົ ທາງດາູ້ ນທດິ ສະດີ (ທດິ ສະດວີ ທິ ະຍາສາດ) ມຄີ ວາມອາດສາມາດສ່ ອງແສງຄວາມເປັນຈງິ ພາວະວໄິ ສ, ຢ່ າງສງັ ລວມ, ເລກິ ເຊ່ ງິ ແລະ ຊດັ ເຈນ, ສະແດງເຖງິ ບນັ ດາສາຍກ່ ຽວພນັ ທາງດາູ້ ນທາດແທ ູ້ ຂອງບນັ ດາສ່ ງິ ວດັ ຖຸ ແລະ ປະກດົ ການ. ຂ. ຈດິ ຕະສາດສງັ ຄມົ ແລະ ລະບບົ ແນວຄດິ ສງັ ຄມົ . ຈດິ ຕະສາດສງັ ຄມົ ລວມມທີ ງັ ໝດົ ຄວາມຮສູ້ ກຶ , ຄວາມມ່ ຸງຫວງັ , ຄວາມຊນິ ເຄຍີ , ຮດີ ຄອງປະເພນີ ແລະ ອ່ ນໆຂອງຄນົ , ຂອງພາກສ່ ວນໜ່ ງຶ ຂອງສງັ ຄມົ ຫ ວ່ າຂອງທງັ ໝດົ ສງັ ຄມົ ທ່ ກີ າເນດີ ຂນຶູ້ ພາຍໃຕຜູ້ ນົ ສະທອູ້ ນໂດຍກງົ ຂອງຊວີ ດິ ປະຈາວນັ ຂອງເຂາົ ເຈາົູ້ ແລະ ການສ່ ອງແສເຂາົູ້ ຊວີ ດິ ່ ງັ ກ່ າວ. ຈດຸ ພເິ ສດຂອງຈດິ ຕະສາດສງັ ຄມົ ແມ່ ນການສ່ ອງແສງໂດຍກງົ ເຖງິ ເງ່ອນໄຂດາລງົ ຊວີ ດິ ປະຈາຄນົ ແມ່ ນ ການສ່ ອງແສງທ່ ມີ ລີ ກັ ສະນະເກດີ ຂນຶູ້ ເອງ, ເຄຍີ ຈດົ ກ່ າຍຖ່ າຍທອດຄນກ່ ຽວກບັ ເບອູ້ ງ ນອກຂອງການຄງົ ຕວົ ສງັ ຄມົ , ມນັ ບ່ ມຄີ ວາມສາມາດຈະສະແດງອອກໄດຢູ້ ່ າງພຽງພ, ຈະແຈງູ້ , ເລກິ ເຊ່ ງິ ທາງດາູ້ ນທາດແທ ູ້ ຂອງບນັ ດາການພວົ ພນັ ທາງສງັ ຄມົ ຂອງຄນົ . ບນັ ດາທດັ ສານກຶ ຂອງຄນົ ຢ່ ໃນລະດບັ ຈດິ ສາດສງັ ຄມົ ຍງັ ມີ ລກັ ສະນະບດົ ຮຽນທ່ ຍີ ງັ ບ່ ທນັ ໄດສູ້ ະແດງອອກທາງດາູ້ ນທດິ ສະດ,ີ ສ່ ວນປັດໄຈສະຕິ ປັນຍາອາດຈະປະປົນ ກບັ ປັດໄຈເວທະກາ.

ຂະຫຍດາວຍູ້ ຍຕຖວົ ຂານອະງທວ່ ເທີິ ປະັນຍພາາສກາສດ່ ວ. ປນະໜຫ່ ງຶ ວຂດັອສງສາດະຂຕອສິ ງງັ ບຄນມັົ ດ, າລວະທິ ບະບົ ຍແານສວາດຄທດິ ມາມຜີ ະນົ ຊສາະດທໄດອູ້ ໃູ້ນຫຢ່ ເູ້າຫງໃນັ ຫຄຍຸນ່ ຫປວະໂງຕຫ່ ກຍາດນທ່ ສີ າຄນັ ຂອງລະບບົ ແນວຄດິ , ພເິ ສດແມ່ ນແນວຄດິ ປັດຊະຍາ, ຕ່ ກບັ ຂະບວນວວິ ດັ ການສງັ ເຂບບນັ ດາເອກະສານ ວທິ ະຍາສາດ. ແສມະ່ຕນຈສິກດິ ງັາຕຄນະມົຄສ,ງົ ຕາແດວົຕສ່ ສມງັ ງັ ຄນັ ຄມກົ ມົ ່ ມ,ແກີລລາວະູ້ ນນພລແະວົ ຕບພ່ ສບົນັ່ ອແ,ງນກແວະສຄທງເດິບົຖສຄງິ ງັກນຄາເມົຊນ່ ງິຄເກຖງົ ນຕັ ງິ ວວົ ແ່ ສາລແງັ ະມຄ່ ມົນກສ,ນັ ຈອ. ດງພິ ລຕວະະກບມສບົ ນາັ,ດມສສອຕີ ງັ ງນົູ້ຄແກມົ ບາສບເນາູ້ວງດີ ເທິ ງມ່ອສີ າ່ ນອຈໄງາຂແກສສອະງນັ ຕດດ່ າວງຽກກວນັກຫຂນັ ອກນງດົນັູ້ ຫເວນທ່ ວະງກໃຫາຂແູ້ ອກງ່ ກຊານົ ນຊກນັູ້ າເແນມດີ ່ ນ, ກເງ່າອນນເໄຜຂຍີ ສແະຜດ່ ,ວກກາໃນຫຮບັູ້ ແເກອ່ ບລົ ນັະບດບາົ ສແະນມວາຄຊດິ ກິ ທຮ່ ແີບັ ນເ່ອນາົ ອລນະຂບອບົ ງແຄນນົ ວ.ຄຕດິ ວົ ຂຢ່ອາງງຊ: ຈນົ ດຊິ ຕນັູ້ ະ. ສກາາດນ, ພວົ ພນັ ຢ່ າງສະຫນດິ ແໜນູ້ ລະຫວ່ າງລະບບົ ແນວຄດິ (ພເິ ສດແມ່ ນແນວຄດິ ວທິ ະຍາສາດ, ກາູ້ ວໜາູ້ ). ຕ່ ກບັ ຈໃຫດິ ທຕູ້ ະດິ ສສາະດດສຜີ ງັ່ ອຄນມົ ຄ, ວຕ່ າກມບັ ແບຂນັ ງດກາພະດດຶ າຕູ້ ງກິ, ຫແຸດຫຜງ່ ອກນານຄດວາາລມງົ ຜຊດິວີ .ດິ ກທງ່ົ ອີກຸດນັ ມົ ຂສາູ້ ມມົ ,ບລນະທບ່ ສີ ບົ ຸດແຈນະວຊຄ່ ວດິ ຍ,ໃທຫດິ ລູ້ ສະະບດບົ ສີ ແງັນຄວມົ ຄເສພິ ່ ງມັີ ຄປມົ ັດ, ໄຈຈດິ ຄະຕໃິ ຫແູ້ ກຈດິ ຕະສາດສງັ ຄມົ . ລະບບົ ແນວຄດິ ວທິ ະຍາສາດກະຕຸກຊຸກຍຈູ້ ດິ ຕະສາດສງັ ຄມົ ຂະຫຍາຍຕວົ ໄປຕາມທດິ ທຖີ ກຕອູ້ ງ, ມປີ ະໂຫຍດໃຫແູ້ ກ່ ຄວາມກາູ້ ວໜາູ້ ສງັ ຄມົ . ລະບບົ ແນວຄດິ ຝນວທິ ະຍາສາດ, ປະຕກິ ານ ກະທບົ ບນັ ດາປັດໄຈຫຍທູ້ ເູ້ ຖງິ ການຂະຫຍາຍຕວົ ຂອງຈດິ ຕະສາດສງັ ຄມົ . ແຕ່ ເຖງິ ຢ່ າງໃດກ່ ຕາມ, ລະບບົ ແນວຄດິ ບ່ ເກດີ ຂນຶູ້ ໂດຍກງົ ຈາກຈດິ ຕະສາດສງັ ຄມົ , ບ່ ແມ່ ນການສະແດງອອກໂດຍ ກງົ ຂອງຈດິ ຕະສາດສງັ ຄມົ .

9.3. ການພວົ ພນັ ສດັ ຈະວພິ າກລະຫວ່ າງການຄງົ ຕວົ ສງັ ຄມົ ແລະ ສະຕສິ ງັ ຄມົ . 9.3.1. ສະຕສິ ງັ ຄມົ ສ່ ອງແສງການຄງົ ຕວົ ສງັ ຄມົ ໂດຍແມ່ ນການຄງົ ຕວົ ສງັ ຄມົ ຕດັ ສນີ . ຜນົ ງານອນັ ໃຫຍ່ ຫວງຂອງ ທ່ ານ ກ. ມາກ ແລະ ທ່ ານ ຟ. ອງັ ແກນ ແມ່ ນການຂະຫຍາຍລດັ ທິ ວດັ ຖຸນຍິ ມົ ຂນຶູ້ ສ່ ຍອດ ກສງາ,ນສຂາະູ້ ງຫທຍດັ າສຍະຕນວົ ະຂວອດັ ງຖສຸນະຕຍິ ສິມົ ງັກຄ່ ຽມົ ວຢກ່ າບັງມປວະີ ຫທິ ວະຍດັ າສສາາດດແ. ລພະວກເປເພັນ່ ນິຄໄງັູ້ ດທພູ້າອສິ ດິດໃວນ່ າກຊານວີ ແດິ ກທໄູ້າຂງດບາູ້ນັ ນດຈາດິ ບໃນັ ຈຫຂາອກງາສນງັ ກຄາມົ ເນກດີາເນແດີລະ ແລະ ຂະຫຍາຍຕວົ ບນົ ພນູ້ ຖານຂອງຊວີ ດິ ທາງດາູ້ ນວດັ ຖຸ, ແລວູ້ ຍງັ ເວາົູ້ ອກີ ວ່ າບ່ ອາດຈະຊອກຕນົູ້ ກາເນດີ ຂອງແນວຄດິ , ຈດິ ຕະສາດສງັ ຄມົ ຢ່ ໃນກະໂຕມນັ ເອງ, ໝາຍຄວາມວ່ າ ບ່ ອາດຈະຊອກຍ່ ໃນມນັ ສະໝອງຂອງຄນົ ແຕ່ ຫາກວ່ າຕອູ້ ງຊອກຢ່ ຍໃນຸກຄສວະໄາມໝເນປນັນັູ້ ,ຈທງິ ຂ່ າອນງກວ.ດັ ມຖຸາ,ກກຂາຽນນປ່ ວຽ່ ານ:ແ“ປບ່ ງອຂາອດງຈຍະຸກກສານະໄດົ ໝໄດໃກດູ້ ່ ຽໜວ່ ງຶ ກນບັ ນັູ້ ຍກຸກ່ ອສາດະຈໄະໝບ່ ຕອ່ າະວທປບິ ີນູ້ າຄຍໄແດນູ້ ຖວານູ້ ອນັູ້ ງີ ອໃສງີ ໃ່ ສແ່ ສຕ່ະສຕະຂິຕອຂິ ງອຍງຸກ ສະໄໝນນັູ້ . ກງົ ກນັ ຂາູ້ ມຕອູ້ ງອະທບິ າຍສະຕນິ ນັູ້ ດວູ້ ຍບນັ ດາຂຂູ້ ດັ ແຍ່ ງຂອງຊວີ ດິ ວດັ ຖຸ, ດວູ້ ຍການປະທະກນັ ທ່ ເີ ກດີ ຂນຶູ້ ລະຫວ່ າງບນັ ດາກາລງັ ການຜະລດິ ສງັ ຄມົ ແລະ ບນັ ດາ ການພວົ ພນັ ການຜະລດິ ສງັ ຄມົ ”. ບນັ ດາທດິ ສະດເີ ທງິ ນນັູ້ ແມ່ ນໄດປູ້ ອກປັດທດັ ສານກຶ ທ່ ຜີ ດິ ພາດຂອງລດັ ທຈິ ດິ ຕະນຍິ ມົ ທ່ ຢີ າກຊອກຕນົູ້ ກາເນດີ ຂອງ ສະຕແິ ນວຄດິ ຢ່ ໃນກະໂຕສະຕແິ ນວຄດິ , ເບ່ ງິ ຈດິ ໃຈ, ແນວຄດິ ແມ່ ນຕນົູ້ ກາເນດີ ຂອງທຸກໆປະກດົ ການສງັ ຄມົ , ຕດັ ສນີ ການຂະຫຍາຍຕວົ ຂອງສງັ ຄມົ ແລະ ການບນັ ລະຍາຍປະຫວດັ ສາດ ບນັ ດາຮບການສະຕສິ ງັ ຄມົ ຕດັ ແຍກອອກຈາກ ພສະນູ້ ຕຖສິ ານງັ ຄເສມົ ດແຖມະ່ ນກກດິ າ-ນສສງ່ັ ອຄງມົ ແ,ສລງຂດັ ອທງວິ ກດັ ານຖຄຸນງົຍິ ຕມົ ວົ ປສະງັ ຫຄມວົ ດັ, ສຂານຶູ້ ດກໄບັ ດກຊູ້ານແີູ້ ຄຈງງົ ຕວ່ ວາົ :ສກງັ ຄານມົ ຄ.ງົ ບຕາວົ ງຂເທອ່ ອງສກງັາຄນມົຄງຕົ ຕດັ ວົ ສສນີ ງັ ສຄະມົ ຕ,ສິ ເປງັ ຄັນມົ ຕ,ນົູ້ ແມ່ ນແບບວທິ ກີ ານຜະລດິ ປ່ ຽນແປງຈະເຮດັ ໃຫບູ້ ນັ ດາແນວຄດິ ແລະ ທດິ ສະດສີ ງັ ຄມົ , ບນັ ດາທດັ ສະນະການເມອງ, ອາ ນາດກດົ ໝາຍ, ປັດຊະຍາ, ຄຸນສມົ ບດັ , ວດັ ທະນະທາ, ສລີ ະປະກາ ແລະ ອ່ ນໆ. ບ່ໄວກ່ ຊາູ້ ກ່ ຕອູ້ ງປ່ ຽນໄປ. ເພາະສະນນັູ້ ຢ່ ໃນບນັ ດາໄລຍະປະຫວດັ ສາດທ່ ຕີ ່ າງກນັ , ພວກເຮາົ ຫາກເຫນັ ວ່ າມທີ ດິ ສະດ,ີ ທດັ ສະນະ

ບນັ ດາຕວົ ຢ່ າງເທງິ ນີູ້ ໄດພູ້ ສິ ດໃຫເູ້ ຫນັ ແຈງູ້ ວ່ າ: “ມນັ ບ່ ແມ່ ນສະຕຂິ ອງຄນົ ຕດັ ສນິ ການຄງົ ຕວົ ຂອງ ເຂາົ , ເກນງົ ດີກຂນັ ອຂງາູ້ ສມະ,ຕກສິ າງນັ ຄຄມົ ງົ ຕບວົ່ ແສມງັ່ ນຄຢມົ ຸດຂຢອ່ ບງ່ ເອຂນາົ ຕວ່ ດັາກສານີ ນສດົ ະກຕາຂິນອຂງນຶູ້ ເຂກາບົັ ”ຂທອດັ ງສສະະຕນສິະວງັ ຄດັ ມົ ຖເຸນຂຍິາົູ້ ໃມົ ນປກະາຫນວຄດງັົ ຕສວົ າດສກງັ ຄ່ ຽມົວເກທບັ່ າົ ຕນນົູນ້ັູ້ ກ, າແຕ່ ຫາກຍງັ ໄດຊູ້ ອີູ້ ອກໃຫເູ້ ຫນັ ຢ່ າງຈະແຈງູ້ ວ່ າ: ການຄງົ ຕວົ ສງັ ຄມົ ຕດັ ສນີ ສະຕສິ ງັ ຄມົ ບ່ ແມ່ ນເປນັ ໄປແບບງ່າຍດາຍ, ໂດຍ ກງົ , ແຕ່ ເປັນສ່ ງິ ທາມະດາມນັ ຍງັ ຜ່ ານບນັ ດາຂອດລະຫວ່ າງກາງ, ຫາກບ່ ແມ່ ນແນວຄດິ , ທດັ ສານກຶ , ທດິ ສະດີ ຮບ ການສ່ ອງແສງເສດຖະກດິ -ສງັ ຄມົ ໃດກ່ ຕອູ້ ງສ່ ອງແສງຈະແຈງູ້ ແລະ ໂດຍກງົ ບນັ ດງການພວົ ພນັ ເສດຖະກດິ ຂອງຍຸກ ສະໄໝ, ເຊ່ ງິ ໃນທ່ ສີ ຸດພວກເຮາົ ຈ່ ງິ ເຫນັ ແຈງູ້ ບນັ ດາການພວົ ພນັ ເສດຖະກດິ ໄດສູ້ ່ ອງແສງດວູ້ ຍວິ ທນີ ີູ້ ຫລ ວທິ ອີ ່ ນຢ່ ໃນບນັ ດາແນວຄດິ ນນັູ້ . ດ່ ງັ ນນັູ້ , ປັດຊະຍາມາກ-ເລນນິ ໄດຮູ້ ຽກຮອູ້ ງວ່ າຕອູ້ ງມທີ ່ າທສີ ດັ ຈະວພິ າກໃນເວລາພຈິ າລະນາສ່ ອງແສງການຄງົ ຕວົ ສງັ ຄມົ ຂອງສະຕສິ ງັ ຄມົ . 9.3.2. ລກັ ສະນະເອກະລາດທຽບຖານຂອງສະຕສິ ງັ ຄມົ . ເມ່ ອຢັງູ້ ຢນບດົ ບາດຕດັ ສນີ ການຄງົ ຕວົ ສງັ ຄມົ ຕ່ ກບັ ສະຕສິ ງັ ຄມົ , ສະຕສິ ງັ ຄມົ ແມ່ ນການສ່ ອງແສງການຄງົ ຕວົ ສງັ ຄມົ , ຂກນງຶ້ົູ ກກນັ ບັ ຂກາູ້ າມນຄຍງົງັ ຕເນວົ ນັູ້ສໜງັ ຄກັ ມົ ຄ,ຸນລປດັ ະທໂວຫິ ດັຍຖດຸນທ່ຍິຕີ ມົງັູ້ ໜປະາູ້ ຂຫອວງດັ ສສະາຕດສິ ບງ່ັ ເຄບ່ມົງິ ສຕ່ະກຕບັ ສິ ຊງັ ວີຄດິມົ ໄຄປກຢ່ ບັາງປຍັດາໄວຈນໜານ່ ງຶ ທທ່ ່ສີຕີ ຸດກົ ,ຢ່ແໃຕນ່ ສທະ່ າຕຮສິບັ ງັ,ຄມົ . ເປັນຢ່ ດາູ້ ນເສດຖະກດິ -ສງັ ຄມົ , ເນນັູ້ ໜກັ ລກັ ສະນະເອກະລາດທຽບຖານຂອງສະຕສິ ງັ ຄມົ ໃນການພວົ ພນັ ກບັ ການຄງົ ຕວົ ສງັ ຄມົ . ລກັ ສະນະເອກະລາດທຽບຖານດ່ ງັ ກ່ າວນນັູ້ ໄດສູ້ ະແດງອອກດ່ ງັ ນ:ີູ້