✍️ ตำรับยาจากบุดขาว หมอลอย มุกดา หมอวงศ์ พิมท่าทอง

๑๐๐ ตำรับท่ี ๖ ยำแกเ้ ด็กไอ สว่ นประกอบ เอากรามช้าง ๑ หอยนางรม ๑ หอยมุก ๑ พริก ๗ ข่าเล็ก ขา่ ใหญ่ ดีปลี ๑ ขมนิ้ อ้อย ๑ ขิง ๑ หวั หอม ๑ หวั เปราะ ๑ น้าประสานทอง ๑ สรรพคุณ แก้ไอ แก้ซางแดง วิธีเตรยี ม วิธีใช้ กวาดด้วยน้ามะนาว ละลายน้าจนั ทน์ กิน ตำรับท่ี ๗ ยำตม้ แก้เดก็ เป็นป้ำง เปน็ เดือน เป็นจักผำน สว่ นประกอบ เลบ็ มอื นาง ๑ รากขอบชะนาง ๑ รากเถาคนั ๑ สรรพคุณ แก้เดก็ เป็นป้าง เปน็ เดือน เปน็ จักผาน วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ต้ม ๓ เอา ๑ กินแล ตำรับท่ี ๘ ยำแกเ้ ด็กกำเนิดเป็นลมกำเนิดใหช้ ักหน้ำเขียวให้นำลำยไหล สว่ นประกอบ กระดกู งูเหลือม ๑ หวายตะค้า ๑ ลกู ประคาดคี วาย ๑ สรรพคุณ แก้เดก็ กาเนิดเป็นลมกาเนิดให้ชักหน้าเขียวใหน้ ้าลายไหล วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ฝนพ่นแล ถ้าใหก้ ินยกกระดกู งูเสีย ดีงูแทรกลงตม้ กิน ตำรับท่ี ๙ ยำสมุ กระหมอ่ มเดก็ สว่ นประกอบ ลูกฝา้ ยไทย ๑ ข่าใบ ๑ เทียนดา ๑ มะขามเปียก ๑ สรรพคุณ แก้ตานซาง ตานขโมยเป็นไส้เดือนเป็นหมอกขึน้ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ บดสมุ กระหม่อมแก้ตานซางขึน้ ในตาดีนัก ตำรบั ที่ ๑๐ ยำแกเ้ ด็กเปน็ สะพนั สว่ นประกอบ แก่นฝาง ๑ ไพล ๑ ลาพนั ๑ หัวขม้ิน ๑ หวั หอม ๑ ปนู ผง ๑ ขิง ๑ สรรพคุณ แก้เดก็ เปน็ สะพนั วิธีเตรยี ม วิธีใช้ บดทา

๑๐๑ ๕. กลุ่มยำแก้โรคในปำกในคอ สาหรับโรคในปากในคอนี้ คัมภีร์มุกขโรค๑ได้กล่าวถึงไว้ว่า โรคที่เกิดขึ้นในปากในคอเกิดจาก โลหิตเป็นสาคัญ ซึ่งตารับยาส่วนใหญ่จะมีวิธีการใช้ด้วยการอมบ้วน หรือการนาตัวยาไปกวาดใน ปาก เช่น บดละลายน้าทองหลางใบมน กวาดกาฬ หรอื น้าประสานทองเอาใส่ลงละลายน้า ชุบสาลี อม เปน็ ต้น แยกตำรับยำ กลมุ่ ยำโรคในปำกในคอ ๕. กลุ่มยาแก้โรคในปากในคอ ๕.๑ กลุ่มยาแก้โรคทางปาก ๕.๒ กลุ่มยาแก้โรคทางคอ ๕.๓ กลุ่มยาแก้โรคทางฟนั ๕.๔ กลุ่มยาแก้โรคทางล้ิน ๕.๕ กลุ่มยาแก้โรคไอ ๕.๑ กลุม่ ยำแก้โรคทำงปำก ตำรับท่ี ๑ ยำแก้กำฬ สว่ นประกอบ มี ๒ ขนาน ขนำน (๑) น้าประสานทองสะตุไฟ ๑ หางปลาช่อนเผาไฟ ๑ หวายตะค้าเผาไฟ ๑ ลูก มะกอกเผา ๑ ปากกาดินเผา ๑ แววนกยงู เผา ๑ ขนำน (๒) หวายตะค้าเผาไฟ ๑ หนังแรดเผาไฟ ๑ หางปลาช่อนเผา ๑ ลูกมะคาดคี วาย เผา ๑ ลูกมะกอกเผา ๑ รากดินเผา ๑ สรรพคุณ แก้ไข้กาฬ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ บดละลายน้าทองหลางใบมน กวาดกาฬ ๑กองการประกอบโรคศลิ ปะ สานักงานปลดั กระทรวงสาธารณสุข. ตาราแพทย์แผนโบราณทั่วไป สาขาเวชกรรม ไทยเล่ม ๑. มปป. (อัดสาเนา).

๑๐๒ ตำรับท่ี ๒ ยำแกห้ ละกำฬ สว่ นประกอบ มี ๒ ขนาน ขนำน (๑) ลกู มะกอกเผา ๑ ราชพฤกษ์ ๑ เกลือตัวผู้ ๑ ขนำน (๒) ลกู มะคาดคี วายเผา ๑ ลูกมะกอกเผา ๑ พิมเสน ๑ การบูร ๑ สรรพคุณ แก้หละ กาฬ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ๑. ขนาน (๑) ละลายน้าขีก้ ลาอม ๒. ขนาน (๒) ละลายน้าทองหลางใบมนกวาด ตำรับท่ี ๓ ยำมหำกำฬ สว่ นประกอบ ลกู มะกอกเผา ๑ มะคาดคี วายเผา ๑ หวายตะค้าเผา ๑ เบญกานีเผา ๑ แทรก การบรู ๑ พิมเสนเผา ๑ สรรพคุณ แก้ไข้กาฬ ข้องบง่ ใช้ บดละลายน้าทองหลาง ตำรบั ท่ี ๔ ยำแก้เจ็บปำก อกเย็น สว่ นประกอบ เอาน้ามะนาว ๑ น้ามะกรูด ๑ น้าผงึ้ รวง ๑ เอาสิง่ ละจอก สรรพคุณ แก้เจ็บปาก อกเย็น วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ละลายผสมกนั กิน ตำรับท่ี ๕ ยำซำง ส่วนประกอบ เอากรามช้าง ๑ จนั แดง ๑ สรรพคุณ แก้ซางในปากในคอ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ฝนด้วยกันเอานา้ ประสานทองเผาไฟแล้วบดคุลิกานเข้าด้วยกัน ทา หายแล ๕.๒ กล่มุ ยำแก้โรคทำงคอ ตำรับท่ี ๑ ยำแก้คอแห้ง สว่ นประกอบ เปลือกมะกอก ๑ รากบวั หลวง ๑ ข้าวสารคั่ว ๑ แช่นา้ กไ็ ด้ สรรพคุณ แก้คอแหง้ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ทาแท่งไว้ ละลายน้าข้าวสารกไ็ ด้

๑๐๓ ตำรับท่ี ๒ ยำแกก้ ำฬในคอ ในอก ฟกบวม ส่วนประกอบ มี ๒ ขนาน ขนำน (๑) กระดองเต่าย่าง ๑ กระดกู เสือ ๑ ลกู มะคาดีวาย ๑ ขนำน (๒) หางปลาช่อน ๑ กระดองปนู าเผาไฟ ๑ สรรพคุณ แก้กาฬในคอ ในอก ฟกบวม วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ๑. ขนาน (๑) เผาให้ไหม้ บดละลายน้าครามกไ็ ด้ น้าเกลือก็ได้ ชุบสาลีอมก็ได้กิน ก็ได้ ๒. ขนาน (๒) น้าประสานทองเอาใส่ลงละลายน้าชุบสาลีอม ตำรับท่ี ๓ ยำแก้กำฬขึนในคอ สว่ นประกอบ มี ๒ ขนาน ขนำน (๑) รากน้าข้าว ๑ รากน้าเต้าผา ๑ รากย่านาง ๑ รากสับชับ ๑ ราก ไม้เท้ายายม่อม ๑ ขนำน (๒) เขากวาง ๑ ลกู สวาด ๑ สรรพคุณ แก้กาฬขึน้ ในคอ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ๑. ขนาน (๑) ต้มกิน ๒. ขนาน (๒) ฝนด้วยน้าแล้วหยอดคอ ตำรบั ท่ี ๔ ยำนตั ถุ์ ส่วนประกอบ ขิง ๑ ดีปลี ๑ เกลือกรวด ๑ สรรพคุณ แก้อาการเจ็บขาหนง่ึ เจ็บแขนหน่ึง เจบ็ หัวหนึง่ เจบ็ ท้องหนึ่ง เจบ็ หูหนึง่ เจ็บจมกู หน่งึ เจบ็ คางหน่ึง เจ็บลิน้ หนง่ึ เจ็บคอหนึ่ง วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ตาผงคุลิการนา้ ผ้งึ น้าอ้อยแดง สาหรับนตั ถุ์ ๕.๓ กลุม่ ยำแก้โรคทำงฟนั ตำรับท่ี ๑ ยำอม ส่วนประกอบ รากกล้วยตีบ ๑ รากโตนด ๑ สรรพคุณ อมฟัน วิธีเตรยี ม วิธีใช้ สาหรบั อม

๑๐๔ ๕.๔ กลุ่มยำแกโ้ รคทำงลนิ ตำรบั ท่ี ๑ ยาลิน้ แตกลิ้นหด สว่ นประกอบ ทองหลางใบมน ๑ ลกู มะกอก ๑ เผาไฟ สรรพคุณ แก้ลิน้ กระดา้ งคางแข็ง ลิน้ แตกลิน้ หด วิธีเตรยี ม วิธีใช้ บดเป็นแท่งไว้ ฝนด้วยน้าซาวเข้า ทั้งกินท้ังชโลม ๕.๕ กลุ่มยำแกไ้ อ ตำรับท่ี ๑ ยำแกไ้ อ ส่วนประกอบ ใบเฟื่องฟ้า ๑ ส่วน พริก ๑ ส่วน ขงิ ๓ ส่วน สรรพคุณ แก้ไอ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ตาเอาน้าองคลุ ี แล้วเอาน้าผงึ้ รวง เท่าน้ายาละลายกิน ตำรบั ท่ี ๒ ยำแก้ไอ ส่วนประกอบ แหว้ หมู ๑ ขมนิ้ อ้อย ๑ ใบมะกรดู ๑ รากชมุ เห็ด ๑ เปลือกสาโรง ๑ สรรพคุณ แก้ไอ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ บดละลายน้าผ้งึ รวง ตำรับท่ี ๓ ยำแกไ้ อ สว่ นประกอบ น้าส้มซ่า ๑ น้าผ้ึงรวง ๑ น้ามะขามเปียก ๑ น้าพลูแก ๑ น้าขัณฑสกร ๑ เกลือนอ้ ย ๑ สรรพคุณ แก้ไอ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ บดอุ่นไฟกินหายแล ตำรบั ท่ี ๔ ยำแก้ไอ สว่ นประกอบ เลือดแรด เผาไฟให้ไหม้ การบรู ๑ เกลือเทศ ๑ น้าประสานทอง ๑ หวายตะค้า สรรพคุณ แก้ไอ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ เผาไฟ บดละลายน้ามะนาวกิน

๑๐๕ ตำรับที่ ๕ ยำแกไ้ อ ส่วนประกอบ มะนาว ๑ รากสวาด ๑ รากคันทรง ๑ รากช้าพลู ๑ เนื้อจกั จน่ั ๑ พริก ๑ ขิง ๑ กระเทียม ๑ สรรพคุณ แก้ไอ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ เอาเท่ากันทาผงใส่ในมะเขืออมหายไอ ตำรบั ท่ี ๖ ยำแกไ้ อ สว่ นประกอบ เอาลูกหมากฝนกับน้าผงึ้ รวง สรรพคุณ แก้ไอ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ สาหรับอม ตำรบั ท่ี ๗ ยำแก้ไอแก้หอบ สว่ นประกอบ กระเทียม ๑ มหาหิงคุ์ ๑ ข่าทั้ง ๒ ดีปลีเชอื ก ๑ พริก ๑ สรรพคุณ แก้ไอหอบ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ บดละลายน้ามะนาว ตำรับท่ี ๘ ยำแก้ไอตวั รอ้ น ส่วนประกอบ ขิงสด สรรพคุณ แก้ไอตัวร้อน วิธีเตรยี ม วิธีใช้ บดละลายน้ากิน ตำรับท่ี ๙ ยำแกไ้ อและอำเจยี น ส่วนประกอบ รากมะกล่าเครือ ๑ รากสลิด ๑ การบูร ๑ สรรพคุณ แก้ไอและอาเจียน วิธีเตรยี ม วิธีใช้ บดพอกกระหม่อม ตำรบั ท่ี ๑๐ ยำแก้เสลดในคอ ส่วนประกอบ น้าส้มซ่า ๑ น้ามะนาว ๑ น้าผ้ึงรวง ๑ ขัณฑสกร ๑ เกลือ ๗ สรรพคุณ แก้เสลดในคอ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ตาผงกิน

๑๐๖ ๖. กล่มุ ยำแกซ้ ำงและตำนขโมย ซำง หมายถึง โรคเด็กประเภทหนึง่ มกั เกิดในเด็กเลก็ ทาให้มีอาการตัวร้อน เชื่อมซึม ปากแห้ง อาเจียน กินอาหารไม่ได้ ท้องเดิน มีเม็ดข้ึนในปาก ในคอ ล้ินเปน็ ฝา้ เป็นต้น แบ่งเปน็ ๒ ประเภท คือ ซางเจ้าเรือน และซางจร ท้ังซางเจ้าเรือนและซางจร จะทาให้มอี าการแตกต่างกัน ตามวันเกิดของ เดก็ ตำนขโมย/ตำนโจร หมายถึง ตานที่เกิดกบั เด็กที่มอี ายตุ ้ังแต่ ๕ – ๖ ขวบ เปน็ ต้นไปจนถึง ๗ ขวบ เช่อื ว่ามักเกิดจากการกินอาหารอันทาให้เกิดพยาธิในรา่ งกาย มีอาการหลายอย่าง เช่น ลง ท้อง ธาตวุ ปิ ริต เม่อื เปน็ นานประมาณ ๓ เดือน จะมีอาการลงท้อง ตกเลือดดัง่ น้าล้างเน้ือ ปวดมวน เป็นมูกเลือด ดากออก และตัวผอมเหลือง สาหรับกลุ่มยาแก้ซางและตานขโมยนั้น จะมีวิธีการใชย้ าหลากหลาย เช่น ต้มกิน บดละลายน้า กระสายยา หรอื นาไปบดทาตามอวัยวะต่าง ๆ แยกตำรบั ยำ กลมุ่ ยำแก้ซำงและตำนขโมย ๖. กลุ่มยาแก้ซางและตานขโมย ๖.๑ กลุ่มยาแก้ซาง ๖.๒ กลุ่มยาแก้ตานขโมย ๖.๑ กลุ่มยำแก้ซำง ตำรบั ท่ี ๑ ยำแก้ซำง สว่ นประกอบ มี ๑๑ ขนาน ขนำน (๑) แก้ซำงปำกเปื่อย หนงั แรดเผา ๑ หางปลาช่อนเผา ๑ เมล็ดมะนาวเผา ๑ น้า ประสานทองเผา ๑ ขนำน (๒) แก้ซำงปำกเปื่อย เปลือกไม้ไผ่ ๑ ขคี้ วายเผา ๑ น้าประสานทองเผา ๑ ขนำน (๓) ยำแก้ซำงขัดเบำมิออก ลูกมะคาดีควาย ๑ เปลือกทองหลางใบมน ๑ เบี้ย จกั จ่ัน ๑ ขนำน (๔) โกฐพุงปลา ๑ ลูกโหระพา ๑ ลูกผักชี ๑ สมอเทศ ๑ สมอพิเภก ๑ น้า ประสานทอง ๑ สารส้ม ๑

๑๐๗ ขนำน (๕) ยำแก้ไข้เพื่อตำลซำง ตาลดา ๑ ตาลแดง ๑ ตาลช่อ ๑ ตาลหมอน ๑ ตาล เสี้ยน ๑ ขนำน (๖) ยำแก้ไข้เพื่อตำลซำง จันทน์ท้ัง ๒ แฝก ๑ ชะนูด ๑ ตาไม้ไผ่ ๗ กระเทียม ๗ ดีปลี ๗ พริก ๓๓ เม็ด รากกะรังตงั กวาง ๗ รากหล่ม ๑ น้านมราชสีห์ ๑ ตะขบทราย ๑ เบยี้ จักจั่น ๓ ตวั ยาดา๑ ว่านน้า ๗ แว่น ฝาง ๑ ครัง่ ๑ บอระเพด็ ๑ ขิง ๑ เจตมูลเพลิง ๑ ขนำน (๗) ยำแก้ซำงกินข้ำวไม่ได้ รากทับทิม ๑ รากหมาก ๑ ลูกมะตูมอ่อน ๑ ดินประ สิว ๑ ขนำน (๘) ยำแก้ซำงกินข้ำวไม่ได้ ดีงูเหลือม ๑ ชะเอมเทศ ๑ น้าประสานทอง ๑ ลูก มะคาดคี วายเผา ๑ ขนำน (๙) ยำแก้ซำงเปื่อยท้ังตวั กัญชาเผา ๑ แมงลักค่า ๑ ขมนิ้ อ้อย ๑ เขาวัว ๑ ขนำน (๑๐) ยำแก้ซำงทรวงอกใหท้ ำพิษ ให้หอบ หดื บวม ใบชิงช้าชาลี ๑ ใบกะเพรา ๑ หัวหอม ๑ หวั เปราะ ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ น้าประสานทอง ๑ ขนำน (๑๑) ยำแก้ซำงทั้งปวง หัวกระชาย ๑ ลิน้ ทะเล ๑ น้าประสานทอง ๑ ขี้ แมลงสาบ ๑ ขนำน (๑๒) ยำพอกกระหม่อมเดก็ ดับพิษซำงท้ังปวง ยอดขนนุ ๑ ยอดน้าสะเดา ๑ ขมนิ้ อ้อย ๑ ขนำน (๑๓) ยำแกซ้ ำงให้ชกั สารส้ม ๑ ขิง ๑ รากช้าพลู ๑ สลอดน้า ๑ สรรพคณุ แก้อาการตา่ งๆ ที่เกิดจากซาง วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ๑. ขนาน (๑) (๒) บดละลายน้ามะนาวกวาด ๒. ขนาน (๓) บดทาหัวเหน่า ๓. ขนาน (๔) บดเหล้าครึ่งนา้ ครึ่ง ทาแท่งแก้เชอ่ื มมนึ ละลายน้าจนั ทน์ ถ้าจะถ่าย ละลายน้าขมนิ้ อ้อย ให้ชืน่ ใจเอาเกสรบวั หลวงตม้ ละลายกิน ชโลมกไ็ ด้ ๔. ขนาน (๕) ต้มกิน ๕. ขนาน (๖) ต้มกินเสกอาการ ๓๒ ๖. ขนาน (๗) บดละลายน้าผ้งึ รวงกิน ๗. ขนาน (๘) บดละลายน้ามะนาวกวาด ๘. ขนาน (๙) โขลกละลายสุรา ถ้าเด็กวนั อาทิตย์ละลายน้ากะทือ ๙. ขนาน (๑๐) บดกิน ดีงเู ป็นกระสาย ๑๐. ขนาน (๑๑) บดละเอียดเอานา้ มันดิบ ๑ น้าผ้งึ รวง ๑ คญุ ลีการกนั กิน ๑๑. ขนาน (๑๒) บดโพกแล สุม ๓ วัน สุม ๓ วัน ดบั พิษซางท้ังปวง ๑๒. ขนาน (๑๓) ต้มกินแก้ซางให้ชัก

๑๐๘ ตำรับท่ี ๒ ยำซำงขโมย สว่ นประกอบ ตาลเลือด ๑ ตาลชอ่ ๑ ตาลดา ๑ ตาลเสี้ยน ๑ ตาลแดง ๑ ตาลหมอ่ น ๑ ตาลโตนด ๑ หัวกระเทียม ๑ หวั หอม ๑ รากชะพลู ๑ ดีปลี ๑ ขิง ๑ ข่า ๑ สลอดน้า ๑ รากแมงลักค่า ๑ ขมนิ้ อ้อย ๑ หวั กระชาย ๑ หวั คล้า ๑ ลูกสมอ ๑ สะแก ๑ ลกู คล้า ๑ สารส้ม ๑ ยาดา ๑ สรรพคุณ แก้ซางขโมย วิธีเตรยี ม วิธีใช้ เหล้าและน้าอย่างละครึง่ ตม้ กิน ตำรบั ท่ี ๓ ยำแก้ซำงไฟ ส่วนประกอบ ก้างปลาแดง ๑ เปลือกมะเดื่อ ๑ รากเล็บมือนาง ๑ รากชุมเห็ดใหญ่ ๑ ใบแพงพวย ๑ เปลือกพุทรา ๑ เปลือกท่อมขี้หมู ๑ สลอดน้า ๑ ตาลดา ๑ ตานหม่อน ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ โคกกระออม ๑ จนั ทน์ท้ัง ๒ ใบมะคาไก่ ๑ ใบชิงช้าชาลี ๑ ยาทั้งน้ีเอาเท่ากัน สรรพคุณ แก้ซางไฟ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ บด ทาแท่ง (ไม่ปรากฏวิธีใช้) ตำรบั ท่ี ๔ ยำซำงขึนลิน ส่วนประกอบ มี ๒ ขนาน ขนำน (๑) ลูกเบญกานี ๑ ลกู มะคาดคี วาย ๑ น้าประสานทองเท่ายาท้ังปวง ขนำน (๒) ลิน้ ทะเลใหเ้ กรียม ๑ รากดินเผา ๑ น้าประสานทองสะตุ ๑ ก้นหมอ้ แกง ๑ สรรพคุณ แก้ซางขึน้ ลิน้ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ๑. ขนาน (๑) บดด้วยน้าส้มซ่าทาลิ้น ๒. ขนาน (๒) บดละลายน้ามะนาวเอาน้าเกลือกวาด ตำรบั ท่ี ๕ ยำแก้ซำงลงท้อง ส่วนประกอบ มี ๕ ขนาน ขนำน (๑) รากตาลโตนด ๑ ตานหม่อน ๑ เปลือกตานเสี้ยน ๑ เปลือกตานขโมย ๑ รากก้างปลาแดง ๑ เปลือกขนุน ๑ รากเลบ็ มอื นาง ๑ ขนำน (๒) เอารากทบั ทิม ๑ รากเทียนไม้ ๑ รากกะเพราแดง ๑ ตาลดา ๑ รากสะแก ๑ ขนำน (๓) เอาตาลขโมย ๑ ตาลดา ๑ ตาลโตนด ๑ เปลือกไข่เน่า ๑ เปลือกทองหลาง ๑ ก้างปลาท้ัง ๒ รากขี้กาแดง ๑ เล็บมอื นาง ๑ พริก ๗ กระเทียม ๗ ขนำน (๔) เอาขมิ้นอ้อย ๑ ตาลเลือด เปลือกมะเดื่อ ๑ ขิง ๑ ข่า ๑ กระชาย ๑ สารส้ม ๑ ลกู สมอ ๑ สลอดน้า ๑ ดีปลี ๑ หัวตะไคร้ ๑ รากเทียนไข ๑ ทบั ทิม ๑ สะแก ๑

๑๐๙ ขนำน (๕) เล็บมอื นาง ๑ ตาลเลือด ๑ ตาลหมอ่ น ๑ ตานขโมย ๑ ตาลดา ๑ หัวหอม ๑ ขิง ๑ กระชาย ๑ ลูกสมอ ๑ กระเพราะแดง ๑ ยาดา ๑ หวั คล้า ๑ สรรพคณุ แก้ซางลงท้อง วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ๑. ขนาน (๑) ต้ม ๓ เอา ๑ กิน ๓. ขนาน (๒) ต้มกิน ๔. ขนาน (๓) ต้มกิน เสกสพั โรค เงนิ ติดเทียน ๑ สลึง ๕. ขนาน (๔) เคีย่ วให้งวด กิน ๖. ขนาน (๕) เหล้าและน้า อย่างละครึ่ง ถ้าเด็กอ่อนเหล้าหนึ่งส่วนน้าสามส่วน ถ้าเดก็ ใหญ่แทรกลูกขีก้ าลง ต้มกินเถิด ตำรับท่ี ๖ ยำเหลืองสมทุ ร สว่ นประกอบ เมลด็ ม่วงครวญ ๑ น้าประสานทองเผา ๑ ชะเอมเทศ ๑ พิมเสน ๑ สรรพคุณ แก้ซางขมุ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ผสมโรยลงที่ลิน้ ตำรับท่ี ๗ ยำมหำสมมิตร ส่วนประกอบ ดอกพิกุล ๑ ดอกบุนนาค ๑ ดอกสารภี ๑ จันขาว ๑ กระลาพัก ๑ ชะลูด อบเชย ๑ พิมเสน ๑ แฝก ๑ แก่นซาง ๑ เปลือกไข่เน่า ๑ ชะเอมเทศ ๑ ชะมดเชยี ง ๑ สรรพคุณ แก้ซางเดก็ ผใู้ หญ่กไ็ ด้ แก้ไข้รอ้ นในอกทุรนทุราย แก้ไข้เหนอื กไ็ ด้ แก้ไข้เยน็ ในทรวง แก้ ตาน ซางเป็นบิดตกมกู ตกเลือด แก้ลงแก้เชือ่ ม ไข้เหนอื แก้ซางในอกให้กลุ้มใจ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ บดทาแท่งไว้ละลายน้าจนั ทน์กิน ๖.๒ กลมุ่ ยำแกต้ ำนขโมย ตำรบั ท่ี ๑ ยำต้มแกต้ ำนแหง้ ผอมเหลือง ส่วนประกอบ เจ็บกินข้าวมิได้เอากะเพราแดงทั้ง ๕ รากไข่เน่า ๑ ใบมะกา ๑ บอระเพ็ด ๑ ขมิ้น อ้อย ๑ มะกรดู ๓ ลกู พรกิ ไทย ๑ กิน สรรพคณุ ยาตม้ แก้ตานแห้งผอมเหลือง วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ต้มกิน

๑๑๐ ตำรบั ท่ี ๒ ยำแก้ตำนขโมย สว่ นประกอบ มี ๘ ขนาน ขนำน (๑) เอาใบไข่เน่าท้ังห้า ๑ ใบมะกา ๑ รากอีเหนียว ๑ หัวไพล ๑ บอระเพ็ด ๑ ขมนิ้ อ้อย ๑ ลูกขีก้ าแดงผา่ ๓ เอา ๑ ยาดา ๑ บาท ขนำน (๒) เอาเกลือท้ัง ๕ เพกาท้ัง ๕ มะกาท้ัง ๕ สาโรงทั้ง ๕ แหว้ หมทู ้ังห้า ๑ ขนำน (๓) แก้ตกมูกเลือด(เพื่อตาน) เอากระพังโหม ๑ ใบสมอเทศ ๑ เปลือกไข่เน่า ๑ แหว้ หมู ๑ แก่นขนนุ ๑ บอระเพด็ ๗ ท่อน ลกู รศู ผาลาม(อินทผลัม) ๑ ขมนิ้ อ้อย ๗ ชนิ้ ขนำน (๔) เอาน้าตาลทราย ๑ ใบมะกา ๑ จันทน์ทั้ง ๒ ยาดา ๑ บาท ดีงูเหลือม ๑ ดีงู ต้น ๑ สลึง ข้ีกาแดง ๑ ขมิ้นอ้อย ๗ แว่น ฝักราชพฤกษ์ ๑ แห้วหมู ๑ เปลือกไข่เน่า ๑ ตาลเสี้ยน ๑ ตาลดา ๑ ตานขโมย ๑ ตาลโตนด ๑ ตานหมอ่ น ๑ บอระเพ็ด ขนำน (๕) แก้ผอมเหลอื ง(เพื่อตาน) เอารากอีเหนียว ๑ ลกู มะกรูดผ่า ๔ เอา ๓ น้าอ้อย งบผา่ ๔ เอา ๓ บอระเพด็ ๗ ชิน้ ขม้นิ ออ้ ย ๗ แว่น หญ้าแพรกกามอื ๑ ลกู ขีก้ าผ่า ๔ เอา ๓ ขนำน (๖) เอาตานดา ๑ ตานแดง ๑ ตาลขโมย ๑ ตานเสี้ยน ๑ ตานหมอ่ น ๑ ตาลโตนด ๑ ขิง ๑ ข่า ๑ ไพล ๑ กะทือ ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ กะเพราแดง ๑ แมงลัก ๑ ผักชีล้อม ๑ พริก ๑ กระเทียม ๑ หวั หอม ๑ ดีปลี ๑ ลุกจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ ช้าพลู ๑ เจตมูล ๑ ยาดา ๑ หญ้ายองไฟ ๑ ลูกกระดอม ๑ บอระเพ็ด ๑ แห้วหมู ๑ ลูกมะตูม ๑ ลูกขี้กา ๑ ราก ชุมเห็ดไทย ๑ ยานี้เอาเท่ากนั เอาสมอท้ัง ๓ ดีงูต้น ๑ รากทับทิม ๑ รากเทียนไม้ ๑ ยานี้เอาเหล้า ครึง่ น้าครึง่ ขนำน (๗) เอากะเพรากามือ ๑ เปลือกแพงพวย ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ไพล ๑ กะทือ ๑ หัว หอม ๑ ข่า ๑ ใบเทียน ๑ ใบทบั ทิม ๑ ขนำน (๘) เอาสะแกทั้ง ๕ เล็บมือนาง ๑ หญ้าใต้ใบ ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ไพล ๑ พริก ๗ กระเทียม ๑ หัวหอม ๑ ดีปลี ๑ ใบทับทิม ๑ สรรพคุณ แก้อาการต่างๆ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ๑. ขนาน (๑) (๒) (๓) (๔) ต้มกิน ๒. ขนาน (๕) ต้มกิน ถ้าใหถ้ ่ายแทรกดีเกลือถ่าย ๓. ขนาน (๖) เอาเหล้าครึ่งนา้ ครึ่ง ต้มกิน ๔. ขนาน (๗) ต้มด้วยครามน้าครึง่ กิน ๕. ขนาน (๘) ต้มกิน

๑๑๑ ตำรบั ท่ี ๓ ยำแกต้ ำนขโมย ส่วนประกอบ เอาสมอไทย ๙ ลกู ชะลูด ๑ จนั ทั้งสอง ยาหน่งึ ลกู ตะบูน ๑ ต้นหนาด ๑ สรรพคุณ แก้ตานขโมย วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ต้มกิน เปน็ ยาชดุ ๙ ชดุ รวม วันละ ๓ ชุด ตำรับที่ ๔ ยำแกต้ ำนขโมย ให้กินเนือ้ เย็นบริบูรณ์ดังตะโพน สว่ นประกอบ เอาบอระเพด็ ยาวรอบหัวเดก็ ๗ ท่อน หัวหอมโทน ๓ หวั ขมนิ้ อ้อย ๗ ชนิ้ นา้ อ้อย เคีย่ ว ๑ สรรพคุณ แก้ตานขโมย วิธีเตรยี ม วิธีใช้ กินวนั ละ ๑ เม็ด ๒ วนั ๒ เม็ด ๗ วัน ๗ เม็ด ๗ วัน อาบน้าหนหนง่ึ ตำรบั ที่ ๕ ยำซำงขโมยทุกสัดนักมิปรกติ ส่วนประกอบ เอาใบกะเพราท้ัง ๕ หญ้าใต้ใบท้ัง ๕ รากตาลโตนด ๑ สรรพคุณ แก้ตานขโมย วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ต้ม ๓ เอา ๑ กิน ๗. กลุ่มยำแก้ริดสีดวง รดิ สีดวง หมายถึง โรคกลุ่มหนง่ึ เกิดได้กบั อวัยวะต่าง ๆ ของร่างกาย ตามคัมภีร์ฤศดวง กล่าวไว้ว่า รดิ สีดวงมี ๑๘ ชนิด ดังน้ี ๑. ษาบะติญาณะโรค (ริดสดี วงที่สมอง) ๒. วิตานะโรค (ริดสดี วงทีน่ ัยน์ตา) ๓. ฆานะโรค (ริดสดี วงที่จมกู ) ๔. โรหินโี รค (ริดสดี วงที่ลาคอ) ๕. อะภิระนะโรค (ริดสดี วงทีใ่ นปากในลนิ้ ) ๖. วิชิกามะโรค (ริดสดี วงทีด่ วงจิต (แสบอก)) ๗. อุระปัศโรค (ริดสดี วงที่ทรวงอก)

๑๑๒ ๘. อันตะวิศโรค (ริดสดี วงที่ลาไส้ใหญ่) ๙. อัตะคณุ ะโรค (ริดสดี วงที่ลาไส้น้อย) ๑๐. ตาระสะกะโรค (ริดสดี วงที่หัวเหน่าและท้องน้อย) ๑๑. อกั คนิโชตโรค (ริดสดี วงทีช่ อ่ งเดินปสั สาวะ) ๑๒. วาตะสุตะโรค (ริดสดี วงที่สันหลัง) ๑๓. อุระวันณะโรค (ริดสดี วงในทรวงอก) ๑๔. ศักการะโรค (ริดสดี วงทีท่ วารหนกั ) ๑๕. สุวิชิกาโรค (ริดสดี วงที่ขอบทวารหนัก) ๑๖. สกาถานะโรค (ริดสดี วงเดือยไก่) ๑๗. บานทะโรค (ริดสดี วงทีร่ ิมขอบทวารหนกั ) ๑๘. กาละสุกะโรค (ริดสดี วงที่เกิดในลาทรวง) สาหรบั กลุ่มยาแก้ริดสีดวงนนั้ มกี ารใชส้ มุนไพรมากมาย หลายตารบั นิยมนาน้าผงึ้ มาดอง สมุนไพร หรอื นามาทาเป็นน้ากระสาย จึงอยู่ที่ผใู้ ช้สมุนไพรว่าจะนาตารบั ใดมาใช้รักษา ตำรบั ท่ี ๑ ยำรดิ สีดวง สว่ นประกอบ มี ๒ ขนาน ขนำน (๑) ให้ผอมเหลืองให้ไอเปน็ เพือ่ ลมเปล่ำ เปล้าท้ัง ๒ รากส้มกุ้ง ๑ รากหัสคุณทั้ง ๒ รากมะเขอื ขื่น ๑ เถาวลั ย์เปรียง ๑ รากตองแตก ๑ ไพล ๑ รากเจตมูลเพลิง ๑ รากมะแว้งท้ัง ๒ บอระเพด็ รากมะนาว ๑ ข้าวสาร ข้าวเหนียวค่วั ให้เกรียม เกลือ ๑ ลูกคดั เค้า ๑ ขมนิ้ อ้อย ๑ พริก ๑ ขิงสด ๑ ยาทั้งน้ีเสมอภาค ขนำน (๒) เจตมูลเพลิง ๑ หัวดองดึง ๑ หัวบุกรอ ๑ หัวกลอย ๑ หัวอุตพิต ๑ ราก มะเขือข่นื ๑ รากมะแว้งทั้งสอง ยาทั้งน้ีเอาสิง่ ละทะนาน ๑ ลูกจนั ทน์ ๑ ดอกจนั ทน์๑ สรรพคุณ แก้รดิ สีดวง วิธีเตรียม วิธีใช้ ๑. ขนาน (๑) ดองด้วยน้าผ้ึงรวง ฝังข้าวเปลือกไว้ ๗ วัน ๗ คืน เสกสรรพลี ๗ คาบ กิน ๒. ขนาน (๒) ดองด้วยเหล้าที่ดี ๕ ทะนานแล้วฝงั ข้าวเปลือกไว้ ๗ วนั ๗ คืน แล้วเมอ่ื จะกินให้เทศนาด้วยปลงอาบัติ ทั้งผอู้ ่อนผแู้ ก่ ๗ คาบ กิน

๑๑๓ ตำรับท่ี ๒ ยำแกร้ ิดสีดวง ส่วนประกอบ พริก ๑ บาท ขิง ๒ บาท สารส้ม ๑ บาท ดีปลี ๒ บาท ฝักส้มป่อยเท่ายาทั้งหลาย สรรพคุณ แก้รดิ สีดวงไอ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ คั่วใหไ้ หม้ตาผง ละลายน้ามะนาว เกลือราหดั กิน ตำรับท่ี ๓ ยำรดิ สีดวงหอบไอ ส่วนประกอบ มี ๓ ขนาน ขนำน (๑) น้ามันงาทะนาน ๑ น้าเกลือทะนาน ๑ น้าบอระเพ็ดทะนาน ๑ น้าผ้ึงรวงสอง ทะนาน ขนำน (๒) ฝักราชพฤกษ์ ๑ ใบทิ้งถ่อน ๑ ใบเปล้าท้ังสอง หญ้าแซมไซร ๑ หัวไพล ๑ หัวหญ้าชันกาด ๑ ข่าตาแดง ๑ หญ้าคา ๑ ใบพิลังกาสา ๑ ใบปีบ ๑ พริก ๑ ขิง ๑ กระเทียม ๑ เกลือ ๑ เอาสิง่ ละ ๑ บาท ขนำน (๓) เอานา้ มันยางทะนาน ๑ น้าเกลือทะนาน ๑ น้าผ้งึ รวงทะนาน ๑ สรรพคุณ แก้ริดสีดวงหอบไอมองคร่อ ผอมเหลือง ให้ลงเสมหะพิการต่างๆ เป็นฝีในท้องทั้ง ๕ ประการ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ๑. ขนาน (๑) ยาท้ังน้คี ญุ ลีการเข้าด้วยกัน ดองแล้วให้บูชาเทวดา เสกสรรพโรค ๗ คาบกิน ๒. ขนาน (๒) ทาผงละลายน้าร้อนน้าผ้ึงรวงกไ็ ด้ ๓. ขนาน (๓) ยาท้ังน้คี ุญลีการเข้าด้วยเสกสรรพโรคกินเสก ๗ คาบ ตำรับท่ี ๔ ยำหดื ไอรดิ สีดวง (ให้ผอมเหลอื ง ไอออกเลือด) สว่ นประกอบ มี ๒ ขนำน ขนำน (๑) ใบเสนียด ๑ ใบคนทีสอ ๑ ใบเจตมูลเพลิง ๑ สมอ ๑ ขนำน (๒) ใบสลิด ๑ พริก ๑ สรรพคุณ แก้หดื ไอริดสดี วง วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ๑. ขนาน (๑) ตาเอาน้า หรอื ทากลอนกินเท่าลูกพุทรากิน ๓ เวลา ๒. ขนาน (๒) บดละลายน้ามะนาว พอกกระหม่อม ตำรับท่ี ๕ ยำแก้ไอรดิ สีดวงแห้ง สว่ นประกอบ พริกไทย ๑ มะเขือขนื่ ๑ บอระเพด็ ๑ สรรพคุณ แก้ไอริดสีดวงแหง้

๑๑๔ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ตาผงละลายน้าผ้งึ กิน ตำรบั ท่ี ๖ ยำแกร้ ิดสีดวงในคอ สว่ นประกอบ บอระเพ็ด ๑ ขมนิ้ อ้อย ๑ ผวิ มะกรดู ๑ เจตมูล ๑ ดินประสิว ๑ สารส้ม ๑ เปลือก ราชพฤกษ์ ๑ สรรพคุณ แก้รดิ สีดวงในคอ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ดองด้วยเหล้า กิน ตำรบั ท่ี ๗ ยำนตั ถ์ุรดิ สีดวง ส่วนประกอบ มี ๒ ขนาน ขนำน (๑) ใบพรมมิ ๑ ชะเอม ๑ ส้มกุ้ง สง่ิ ละ ๒ สลึง สารส้ม ๑ สลึง พิมเสน ๑ เฟื้อง ขนำน (๒) พริก ๓๓ เมด็ ไพลเท่าพริก เอาเกลือทาใหแ้ หง้ สรรพคุณ แก้รดิ สีดวงในจมูก ในคอ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ตาผงสาหรับนตั ถุ์ ตำรบั ท่ี ๘ ยำแกม้ ะเรง็ คดุ ทะรำชรดิ สีดวงจมูก ส่วนประกอบ หัวยาจีนเทศ ๑๐ ตาลึง หัวข้าวเย็นไทย ๑๐ ตาลึง เปลือกปีบ ๑ ช่ัง ราก(เหงือก) ปลาหมอ ๑๐ ตาลึง รากกะตังใบ ๑๐ ตาลึง กระดูกควายขาว ๑๐ ตาลึง มะพร้าวงอกลูก ๑ พริก ถ้วย ๑ กามะถันเหลอื ง ๕ บาท กระเทียมถ้วย ๑ สรรพคุณ แก้มะเร็งคดุ ทะราชริดสดี วงจมูก วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ต้มกิน ตำรบั ท่ี ๙ ยำแกร้ ิดสีดวงปำก คอ จมกู สว่ นประกอบ มี ๑๖ ขนาน ขนำน (๑) ยำสุมกระหม่อม เปลือกฆ้องกลอง ๑ ไพลแดง ๑ หัวดองดึง ๑ ราก เจตมูลเพลิง ๑ ขี้กาแดง ๑ เทียนดา ๑ เทียนขาว ๑ ลูกผักกาด ๑ ลูกผักชีท้ัง ๒ เปลือกสลอด ๑ ขมนิ้ อ้อย ๑ สารหนู ๑ ยาทั้งนี้ สิ่งละ ๒ สลึง ขนำน (๒) ยำน้ำนัตถ์ุให้ได้ ๗ วัน ลูกมะแว้งเครือ ๑ ต้มเอาน้า ๗ จอก น้ามันงา ๑ จอก พิมเสน ๑ เฟื้อง ขนำน (๓) ยำสูบแก้รดิ สีดวง หรดาลกลีบทอง ๑ รงทอง ๑ รากทองตน้ ๑ รากสลิด ๑ รากเจตมลู เพลิง ๑ แก่นแสมสาร ๑ แก่นสน ๑ แก่นสัก ๑ แก่นประดู่ ๑ รากมะเขอื ขน่ื ๑ มะอึกทั้ง

๑๑๕ ราก ใบ หัวกระดาดท้ัง ๒ ลูกสะบ้า ๑ เมลด็ ส้มป่อย ๑ รากพานไฉน ๑ ขนำน (๔) หวั กลอย ๑ บาท หัวกระดาดแดง ๑ บาท โกฐสอ ๑ บาท หัวอตุ พิต ๑ บาท ดีปลี ๒ บาท หัวดองดึง ๒ สลึง ดอกจันทน์ ๒ สลึง กระวาน ๒ สลึง กานพลู ๒ สลึง ลกู จงิ จอ้ หลวง ๒ บาท พิมเสน ๑ เฟื้อง พรกิ หอมเท่ายาท้ังหลาย ขนำน (๕) หัวบุก ๑ หัวกลอย ๑ พริก ๑ ดองดึง ๑ หัวอุตพิต ๑ กระดาดทั้งสอง ๑ เจตมูลเพลิง ๑ ขิงแหง้ ๑ ดีปลี ๑ ลกู สะคา้ น ๑ รากส้มกุ้ง ๑ รากหัสคณุ ท้ังสอง เปล้าทั้งสอง ข่า ๑ กะทือ ๑ ไพล ๑ กระชาย ๑ หวั หอม ๑ ลูกจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ โกฐสอ ๑ โกฐเขมา ๑ โกฐก้านพร้าว ๑ เทียนดา เทียนแดง ๑ เทียนขาว ๑ การบรู ๑ พิมเสน ๑ เอาเสมอภาค พริกเท่ายาทั้งลาย ขนำน (๖) น้าไพลจอกหนึง่ น้ากะทือจอกหนง่ึ น้าข่าจอกหนึ่ง น้ากระชายจอกหน่งึ น้า ขมนิ้ อ้อยจอกหนึง่ น้าหัวดองดงึ จอกหนึง่ น้ามนั งาจอกหน่งึ ขนำน (๗) ยำน้ำมนั เอาจนุ สี ๑ ลกู เบญกานี ๑ การบูร ๑ พิมเสน ๑ ขีผ้ ้งึ แหง้ ๑ น้ามันงา สีเสียดเทศ ๑ ชันเคียน ๑ ดีงเู หลือม ๑ ยาดา ขนำน (๘) การบูร ๑ พิมเสน ๑ ขีผ้ ้งึ แหง้ ๑ น้ามันงา ๑ สีเสียดเทศ ๑ ชันเคียน ๑ ดีงู เหลือม ๑ ยาดา ขนำน (๙) น้ามันงา ๑ จอก นา้ ผ้งึ รวง ๓ จอก ลูกจันทน์ ๑ บาท ดอกจันทน์ ๑ บาท กระวาน ๑ บาท กานพลู ๑ บาท ใบกะเพราแดง ๑ บาท ใบพรมมิ ๑ บาท ดีปลี ๑ บาท พริก ๑ บาท ขิง ๑ บาท ตาผงใส่ในน้ามนั (งา) หุงใหค้ งแต่น้ามัน เอาการบรู ๑ เฟื้อง กายาน ๑ เฟือ้ ง พิมเสน ๑ เฟือ้ ง ขนำน (๑๐) เอารากกาแพง ๗ ช้ัน ๑ หัวข้าวเยน็ เทศ ๑ ช่งั น้าตาลกรวด ๑ ชั่ง ขนำน (๑๑) เอารากก้างปลาท้ัง ๒ ขอบชะนางทั้ง ๒ หัวยาจีน ๑ รากขอบด้ง ๑ สิ่งละ ๑ ชงั่ กามะถันเหลอื ง ๕ ตาลึง มะพร้าวงอก ๑ สารหนู ๑ สลึง ขนำน (๑๒) ยำเขียวแก้ริดสีดวงทวำรให้ผอมเหลือง เอาพริก ๑ ขิง ๑ ดีปลี ๑ หัวหอม ๑ กระเทียม ๑ รากเจตมูลเพลิง ๑ เถาสะค้าน ๑ กะทือ ๑ ไพล ๑ ข่า ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ กระชาย ๑ ลูกช้าพลู ๑ บอระเพด็ ๑ แหว้ หมู ๑ เอาสิ่งละ ๑ ตาลึง ขนำน (๑๓) ยำตม้ กินแก้ริดสีดวงจมูก เอาไคลโพธิ์ ๑ ชัง่ ๑ ตาลึง ยาหนตู ้น ๑ ช่ัง ราก ปลาไหลเผอื ก ๑ ช่ัง หัวยาจีน ๑ ช่งั ใบพังกะลา ๗ ใบ ขนำน (๑๔) รากกล้วยตีบ ๑ ช่งั รากกล้วยพงั ลา ๑ ชงั่ รากกล้วยน้า ๑ ชงั่ หัวข้าวเยน็ ไทย ๑ ช่ัง หัวยาจนี ๑ ช่งั กามะถนั เหลือง ๕ บาท ลูกกระวานถ้วย ๑ พริกถ้วย ๑ กระเทียมถ้วย ๑ ชะเอมเทศ ๗ องคุลี มะพร้าวงอก ๑ ขนำน (๑๕) ตาลแดง ๑ ตาลขโมย ๑ ตานเสี้ยน ๑ ตาลชอ่ ๑ ตาดา ๑ ตานหมอ่ น ๑

๑๑๖ ตาลโตนด ๑ เถาคยุ ๑ กามะถันเหลอื ง ๑ ตาลึง ๓ บาท กามะถนั แดง ๑ บาท ๑ สลึง ลกู กระวาน ๑ พริก ๑ กระเทียม ๑ หัวข้าวเยน็ ไทย ๑ ชงั่ หวั ข้าวเย็นเทศ ๑ ชั่ง ขนำน (๑๖) แก้ริดสดี วงจมกู มนั กินอยู่ทีเ่ พดำน ไม่รู้หำย โกฐทั้ง ๕ เทียนทั้ง ๕ ลูก จนั ทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ สิง่ ละ ๑ บาท หวั ข้าวเยน็ เทศ ๑ ชั่ง หัวข้าวเยน็ ไทย ๑ ชง่ั มะพร้าวงอกลกู ๑ กามะถนั เหลอื ง ๕ บาท นา้ ตาลกรวด ๕ ตาลึง สรรพคุณ แก้รดิ สีดวงในคอ ในจมกู ในปาก วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ๑. ขนาน (๑) บดด้วยน้ามะนาวเป็นกระสาย สุมกระหมอ่ ม ตัดรากริดสีดวง หา้ ม ๗ วัน อย่ากินของแสลง ๒. ขนาน (๒) ยาน้ีหงุ ให้คงแต่น้ามนั งาแล้วเสกด้วยสักกตั วา ให้นตั ถุ์ ๗ วัน ๓. ขนาน (๓) ทาผง ห่อกระดาดเหลอื ง ฝน้ั เป็นชุดจุดไฟ สูบ ๔. ขนาน (๔) ตาผงละลายน้าผ้งึ รวงพลีจงดี เอาบายศรที ุกวนั ๕. ขนาน (๕) ทาผงทาลิน้ กินบ้าง ๖. ขนาน (๖) หงุ ให้คงแต่นา้ มันงา หย่อนคอ จมกู หวั ริดสีดวงหลดุ ๗. ขนาน (๗) (๘) (๙) ตาให้ละเอียดใส่ลงในน้ามันงา เคีย่ วให้คงแต่นา้ มันงา เสก สรรพโรค ๗ คาบ ใส่จมกู ๘. ขนาน (๑๐) ยาน้ีตม้ กินหายแล เสกสัขโรค ๑๐๘ คาบ ๙. ขนาน (๑๑) ต้มกิน ๑๐. ขนาน (๑๒) ทาผงใส่น้าผ้ึงรวง เคี่ยวพอเป็นก้อน กินวนั ละ ๓ เวลา ๒ ถึง ๓ กลอน ๑๑. ขนาน (๑๓) ลงพระเจา้ ๑๖ เสกอาการมหาเถรตาแย ๑๘ คาบกิน ๑๒. ขนาน (๑๔) ต้มกินเสกธรณีสาร ๗ คาบ กิน ๑๓. ขนาน (๑๕) ต้มกินเสกด้วยคาถาอาวธุ พระเจ้าทั้งสี่ ๑๐๘ คาบ ๑๔. ขนาน (๑๖) ต้มกิน ตำรับท่ี ๑๐ ยำแกร้ ิดสีดวงงอกทังปวง ส่วนประกอบ หัวบุกรอ ๑ กระดาดทั้งสอง ๑ หัวกลอย ๑ หัวอุตพิต ๑ หัวดองดึง ๑ พริก ๑ ดีปลี ๑ กระเทียม ๑ ข่า ๑ ขิง ๑ กะทือ ๑ ไพล ๑ กระชาย ๑ ขมนิ้ อ้อย ๑ บอระเพด็ ๑ เกลือ ๑ มหาหงิ คุ์ ๑ ยาดา ๑ ลกู เร่ว ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ สรรพคณุ แก้รดิ สีดวงผอมเหลอื ง เปน็ เพือ่ เลือดตก วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ทาผงละลายน้ามะนาว น้าส้มซ่า กิน

๑๑๗ ตำรบั ท่ี ๑๑ ยำนัตถ์ุรดิ สีดวง สว่ นประกอบ พริก ๑ ขิง ๑ ข่า ๑ ดีปลี ๑ ไพล ๑ เปลือกไข่ไก่ฟกั ๑ เบีย้ ตวั ผู้ ๑ สรรพคุณ แก้รดิ สีดวงในจมกู แก้รดิ สีดวงทั้งปวง วิธีเตรยี ม วิธีใช้ สาหรบั นัตถุ์ ตำรบั ท่ี ๑๒ ยำดองเหล้ำแก้ริดสีดวง สว่ นประกอบ มี ๒ ขนาน ขนำน (๑) รากขอบชะนางแดง ๑ เจตมูลเพลิง ๑ รากตูมกาแดง ๑ รากกระถินแดง ๑ รากมะตูม ๑ ลกู มะคาดคี วาย ๑ รากนมแมว ๑ แก่นสน ๑ รากตะไคร้ ๑ เอาสิ่งละ ๑ บาท ขนำน (๒) แก้ริดสีดวงให้หอบไอ ให้ผอมเห่ียวแห้ง ฝักส้มป่อย ๑ รากส้มกุ้ง ๑ พริก ๑ ขิง ๑ เกลือ ๑ ยาทั้งน้ีเอาสิง่ ละ ๑ บาท สลดั ไดเอาเท่ายาทั้งหลาย สรรพคณุ แก้รดิ สีดวง วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ๑. ขนาน (๑) ดองฝังขา้ วเปลือกไว้ ๗ วัน เสกสกั กตั วา ๗ คาบ กิน ๒. ขนาน (๒) ดองด้วยน้าผ้ึง รวง ๓ ทะนาน ฝงั ข้าวเปลือกไว้ ๗ วัน สวดด้วยนะ โมเมสขัง ๑๘ คาบ ให้กิน ตำรบั ท่ี ๑๓ ยำตม้ แกร้ ดิ สีดวงทวำร สว่ นประกอบ เปลือกสะเดา ๑ เปลือกขนุนน้า ๑ เปลือกมะเดือ่ ชมุ พร ๑ รากเอือ้ งน้า ๑ ก้างปลาท้ัง ๒ เปลือกสะแก ๑ บอระเพ็ด ๑ ยาขา้ วเยน็ ๑ ยาฝิ่น ๑ เฟื้อง สรรพคณุ แก้รดิ สีดวงทวาร วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ต้มสามเอาหน่งึ กิน ตำรบั ท่ี ๑๔ ยำเขียวแกร้ ดิ สีดวง ๙ จำพวก สว่ นประกอบ น้าทองหลางท้ังสอง นา้ มะรุม ๑ น้าผักเป็ดแดง ๑ น้าใบสลอด ๑ น้าใบขิง ๑ น้าใบ ดีปลี ๑ น้าไพล ๑ น้าเถาวัลย์เปรียงโค ๑ น้าข่า ๑ น้าผ้ึงรวงทะนาน ๑ น้าท้ังนี้เอาสิ่งละทะนาน เคี่ยวให้งวดแล้ว เอาโกฐสอ ๑ บาท โกฐเขมา ๑ บาท โกฐพุงปลา ๑ บาท เทียนดา ๑ บาท เทียน แดง ๑ บาท เทียนขาว ๑ บาท ลูกจันทร์ ๑ บาท ดอกจันทน์ ๑ บาท กระวาน ๑ บาท กานพลู ๑ บาท สมอเทศ ๑ บาท สมอไทย ๑ บาท ดปี ลี ๑ บาท ขงิ แหง้ ๑ บาท กานน ๑ บาท สารส้ม ๑ บาท มหาหงิ ค์ุ ๑ บาท ยาดา ๒ บาท ๒ สลึง ปรุงบดลงด้วยกนั สรรพคณุ ให้กินแก้รดิ สีดวงแห้งผอมเหลือง ให้ไอหอบ ยอกแทงในทรวงอก วิธีเตรยี ม วิธีใช้ เคี่ยวให้พอป้ันลูกกลอนได้ กิน

๑๑๘ ตำรับท่ี ๑๕ ยำแก้ริดสีดวง ๑๒ จำพวก สว่ นประกอบ มี ๒ ขนาน ขนำน (๑) โกฐท้ัง ๕ เทียนทั้ง ๕ ลูกจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ เคร่ืองเทศเอาสิ่งละ ๑ บาท โกฐทั้ง ๕ เอาสิ่งละ ๕ ตาลึง รากไม้ค้อนตีหมา ๕ ตาลึง ยาข้าวเย็นท้ัง สองสิ่งละ ๑ ชัง่ ขนำน (๒) น้าไพลทะนาน ๑ รากส้มกุ้งท้ังสองสิ่งทะนาน ๑ น้าคัดเค้าทะนาน ๑ น้า ลกู ยอทะนาน ๑ เถาคันท้ัง ๒ สิ่งละทะนาน ๑ เถาวัลย์เปรียงทะนาน ๑ บอระเพ็ดทะนาน ๑ รากหัส คุณทั้ง ๒ เปล้าท้ัง ๒ สิ่งละทะนาน ๑ หวั ดองดึงทะนาน ๑ หัวบกุ รอทะนาน ๑ หัวอุตพิดทะนาน ๑ หัวดาดทั้ง ๒ สิ่งละทะนาน ๑ หัวกลอยทะนาน ๑ ขิงทะนาน ๑ เถาสะค้านทะนาน ๑ ราก เจตมูลเพลิงทะนาน ๑ รากมะเขือขื่นทะนาน ๑ ลูกช้าพลูทะนาน ๑ กระชายทะนาน ๑ มะกรูด ทะนาน ๑ มะนาวทะนาน ๑ ดีปลีทะนาน ๑ กะทือทะนาน ๑ พริกทะนาน ๑ มะขามเปียกทะนาน ๑ ขมนิ้ อ้อยทะนาน ๑ แก่นข้ีเหล็กทะนาน ๑ แก่นแสมท้ังสองส่ิงทะนาน ๑ หัวหอมทะนาน ๑ ยาดา ๑ ตาลึง เกลือทะนาน ๑ เกลือสนิ เธาว์ทะนาน ๑ สรรพคุณ แก้รดิ สีดวงทวาร ๑๒ จาพวก วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ๑. ขนาน (๑) ต้มกิน ๒. ขนาน (๒) ดองดว้ ยน้าส้มสายชู ตากแดดตากน้าค้างไว้ ๓ วัน ๓ คืน เสกสัม พทุ เธ ๑๐๘ คาบ กิน ตำรบั ท่ี ๑๖ ยำผงแก้รดิ สีดวง สว่ นประกอบ มี ๒ ขนาน ขนำน (๑) ให้ไอ ให้เสลดกลัด เจ็บในทรวงอก ฝักส้มป่อยค่ัวให้เกรียม ๑ กระเทียม กรอบ ๑ ลูกสมอไทคั่ว ๑ ยาดา ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๑ บาท พริกเท่ายาท้ังหลาย ตาผงละลายน้าผ้ึง รวง กินเท่าลูกพุทรา ขนำน (๒) กินจำเพำะที่ลงเสลด แก้เสมหะและโลหิต บำรุงธำตุและหืดไอ แก้มองคร่อ แก้โลหิตสตรี แห้งก็ไม่ปรกติแล กระวาน ๑ อบเชย ๑ ชะเอมเทศ ๑ พริก ๑ ลูกเอ็น ๑ จันทน์ทั้ง ๒ ขิงแห้ง ๑ ดีปลี ๑ สมอไทย ๑ ลูกสะค้าน ๑ ลูกจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กานพลู ๑ เนระพูสี ๑ การบูร ๑ เสมอภาคทาผงกินหนกั ๑ เฟื้อง สรรพคุณ แก้รดิ สีดวง วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ๑. ขนาน (๑) ดองฝังขา้ วเปลือกไว้ ๗ วนั เสกสักกตั วา ๗ คาบ กิน ๒. ขนาน (๒) แทรกน้าตาลทรายกิน น้าดอกไม้ น้าจนั กไ็ ด้กิน

๑๑๙ ๘. กลมุ่ ยำแกม้ ำ้ มยอ้ ย มำ้ มโต (ปำ้ ง) ปำ้ ง หมายถึง อาการมา้ มโต มกั เกิดในเด็ก จากสาเหตุต่าง ๆ ได้หลายอย่าง เช่น ไข้จบั สัน่ เรือ้ รงั โรคทาลสั ซีเมยี ผปู้ ่วยมกั มีไข้คลุมเครือ เรือ้ รังรว่ มด้วย จงึ มักเรียก ไข้ป้าง สาหรบั ตารับยาในกลุ่มยาแก้ม้ามย้อยนี้ สว่ นใหญ่จะมีวิธีเตรียม วิธีใช้ยาด้วยวิธีการต้มกิน แตม่ ีบางตารบั ที่แตกต่าง เช่น ในขนานที่ ๕ จะมีการตาผงพอกป้าง ตำรับท่ี ๑ ยำมำ้ มบำงย้อย สว่ นประกอบ จุกกระเทียม ๑ จกุ หอม ๑ รากมะกล่าเครือ ๑ ขมนิ้ อ้อย ๑ หญ้าใต้ใบ ๑ พริก ๑ สรรพคุณ แก้มา้ มบางย้อย วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ต้มกิน ตำรับท่ี ๒ ยำม้ำมบำงยอ้ ย สว่ นประกอบ เปลือกต้นมะกรดู ๑ เปลือกมะรุม ๑ ผิวมะกรดู ๑ ยาท้ังนเ้ี อาเท่ากัน สรรพคุณ แก้มา้ มบางย้อย วิธีเตรยี ม วิธีใช้ บดละลายน้ามะกรูดกิน ตำรับท่ี ๓ ยำไข้ป้ำง ส่วนประกอบ มี ๓ ขนาน ขนำน (๑) ผกั เสี้ยนผี ๑ เจตมูลเพลิงแดง เจตมลู เพลิงขาว หวั ว่านน้า ๑ ขมนิ้ อ้อย ๑ ขนำน (๒) เอามะแว้ง ๑ หัวไพล ๑ รากคนทีสอ ๑ ขเี้ หลก็ ๑ พริก ๑ กระเทียม ๑ ขนำน (๓) เอาคนทา ๑ หญ้าแพรก ๑ รากแฝก ๑ หวายตะค้า ๑ บอระเพด็ ๑ เถา สะคา้ น ๑ รากช้าพลู ๑ เปลือกสะเดา ๑ หนงั แรด ๑ สรรพคุณ แก้ไข้ป้าง วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ๑. ขนาน (๑) ต้มเหล้าครึ่งน้าครึ่ง เสกด้วยพุทธจกั แล ๒. ขนาน (๒) (๓) ต้มกิน ตำรับท่ี ๔ ยำป้ำง ส่วนประกอบ เปลือกพิกลุ ๑ หวั ผักหนาม ๑ หัวคล้า ๑ รากย่านาง ๑ หัวยาจนี ๑ สรรพคุณ แก้ป้าง

๑๒๐ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ต้มกิน ตำรับท่ี ๕ ยำป้ำง ส่วนประกอบ มี ๒ ขนำน ขนาน (๑) แขนงสีสุก ๑ ลูกเผ็ด ๑ ขนาน (๒) ใบรักขาว ๕ ใบ ลงพระเจ้า ๕ พระองค์ เกลือ ๕ เมล็ด ขว้ั ให้แหง้ สรรพคุณ แก้ป้าง วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ๑. ขนาน (๑) ตาผงละลายน้าเขียวกินแล ๒. ขนาน (๒) ตาผงละลายน้าตาลกินแก้ป้างแล ตำรบั ท่ี ๖ ยำพอกป้ำง สว่ นประกอบ ใบยอ ๑ พริก ๑ กระเทียม ๑ กนใต้ ๑ สรรพคุณ พอกป้าง วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ตาผงพอกหัวป้าง ตำรับท่ี ๗ ยำไข้จับเปน็ ป้ำง ส่วนประกอบ รากกระท่อมนา้ ๑ รากเขาเครือ ๑ รากอ้อยแดง ๑ ขมนิ้ อ้อย ๑ หัวเปราะ ๑ หัว หอม ๑ กระเทียม ๑ พริก ๑ สรรพคุณ แก้ไข้จบั เป็นป้าง วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ต้มกิน ๙. กล่มุ ยำแก้อำกำรร้อนในกระหำยนำ อาการรอ้ นในกระหายน้า เป็นภาวะที่ร่างกายมีอุณหภมู ิสงู และต้องการน้าในร่างกายเพื่อลด อุณหภมู ิและแก้กระหาย แยกตำรบั ยำ กลุ่มยำแกอ้ ำกำรร้อนในกระหำยนำ ๙. กลุ่มยาแก้อาการรอ้ นในกระหายน้า

๑๒๑ ๙.๑ กลุ่มยาแก้อาการรอ้ นในกระหายน้า ๙.๒ กลุ่มยาแก้รอ้ นจากอาการไข้ ๙.๑ กล่มุ ยำแกร้ ้อนในกระหำยนำ ตำรบั ที่ ๑ ยำแก้กระหำยนำ สว่ นประกอบ รากขดั มอญ ๑ รากฝกั ข้าว ๑ ชะเอม ๑ เปลือกทองหลาง ๑ สรรพคุณ แก้กระหายน้า วิธีเตรยี ม วิธีใช้ แช่น้ากิน ตำรบั ที่ ๒ ยำแกก้ ระหำยนำ สว่ นประกอบ ผกั ชี ๑ น้าตาลทราย ๑ สรรพคุณ แก้กระหายน้า วิธีเตรยี ม วิธีใช้ บดละลายน้ากิน ตำรบั ท่ี ๓ ยำแก้กระหำยนำ ส่วนประกอบ รากบัวหลวง ๑ ขณั ฑสกร ๑ ดอกเหนียวดาน ๑ สรรพคุณ แก้กระหายน้า วิธีเตรยี ม วิธีใช้ แช่น้ากิน ตำรับท่ี ๔ ยำเขียวนอ้ ย เขียวใหญ่ ส่วนประกอบ ใบมะเฟือง ๑ ใบมะปราง ๑ ใบมะนาว ๑ ใบฟักข้าว ๑ ใบส้มโอ ๑ ใบผกั หวาน ๑ ผักเป็ด ๑ ใบทบั ทิม ๑ ใบขมนิ้ อ้อย ๑ ใบชุมเหด็ ทั้ง ๓ ใบไพล ๑ ใบย่านาง ๑ ใบมะหาด ๑ ใบระงบั ทั้ง ๓ สรรพคุณ แก้ไข้ รอ้ นใน กระหายน้า วิธีเตรยี ม วิธีใช้ บดทาแท่งไว้ ๑. ถ้าร้อนเหนื่อยใหห้ วิ น้า ละลายน้าดอกไม้ ๒. ถ้าลงท้องละลายน้าทบั ทิม ๓. ถ้าปวดมวน ละลายน้าขมนิ้ อ้อย น้ากะทิ ดินประสวิ ราหดั กิน ๔. แก้ตานซาง ทั้งล้อมตบั ดับพิษหายแล

๑๒๒ ตำรบั ท่ี ๕ ยำทองแนบเนือ สว่ นประกอบ จนั ทน์ท้ัง ๒ กฤษณา ๑ กะลาพัก๑ ขอนดอก ๑ กรุงเขมา ๑ อาพนั ๑ อาพนั ทอง ๑ ชะมดเชียง ๑ พิมเสน ๑ เปราะหอม ๑ เกสรบัวท้ัง ๒ ดอกมะลิ ๑ ดอกจาปา ๑ ดอกกระดังงา ๑ ดอกพิกุล ๑ ดอกสารภี ๑ ดอกจันทน์ ๑ ดอกบุนนาค ๑ ลูกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ ตรี กฎุก ๑ ตรผี ลา ๑ ยาทั้งน้ีเอาเสมอภาค สรรพคุณ แก้กระหายน้า แก้สลบ แก้ไข้สัมประชวร โบราณชวร แก้ไข้เพื่อดี เพื่อเลือด สันนิบาต ปลกู เลือดให้งามด้วยกนั แล วิธีเตรยี ม วิธีใช้ บดด้วยน้าดอกไม้ ๑. กินแก้กระหายน้าแก้ไข้ ละลายน้าดอกไม้ ๒. ถ้าลงละลายน้าจนั ทน์ ๓. เจบ็ ท้องน้อย ละลายน้าฝางปลกู เลือดให้งาม ๙.๒ กลมุ่ ยำแก้รอ้ นจำกอำกำรไข้ ตำรับท่ี ๑ ยำแกร้ ้อน สว่ นประกอบ ใบแพงพวย ๑ ใบสลอดน้า ๑ ลูกเบญกานี ๑ สรรพคุณ แก้รอ้ น วิธีเตรยี ม วิธีใช้ บดละลายน้ากิน ตำรบั ท่ี ๒ ยำแก้รอ้ น ส่วนประกอบ รากมะตูม ๑ เจตพังคี ๑ รากฟกั ข้าว ๑ รากน้านอง ๑ สรรพคุณ แก้รอ้ น วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ฝนด้วยน้าข้าวสาร ท้ังกิน ทั้งชโลม ตำรับท่ี ๓ ยำแก้ร้อน สว่ นประกอบ หัวกะบุดเล็ก ๑ หญ้าตีนกา ๑ หญ้าปราบ ๑ เปลือกทองหลาง ๑ สรรพคุณ แก้รอ้ น วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ละลายน้าข้าวสารท้ังกิน ท้ังพ่น ตำรบั ที่ ๔ ยำแก้ร้อน สว่ นประกอบ รากหญ้าคา ๑ รากย่านาง ๑ รากผักหวาน ๑ รากกล้วยตีบ ๑ รากน้าเต้าผา ๑

๑๒๓ สรรพคุณ แก้รอ้ น วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ฝนด้วยน้าข้าวสาร พ่นร่างกาย ตำรบั ท่ี ๕ ยำกลบั ไขย้ ำแกร้ อ้ น สว่ นประกอบ เปลือกหอยแครง ๑ หอยขม ๑ ใบผักตาลึง ๑ ยอดกล้วยทอง ๑ สรรพคุณ แก้รอ้ น วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ๑. แก้ท้องเสีย ละลายน้าเปลือกมังคดุ หรอื น้าปนู กไ็ ด้ ๒. แก้ไข้ ละลายน้าข้าวสาร ตำรบั ท่ี ๖ ยำแกร้ อ้ นใน ส่วนประกอบ หนอ่ กล้วยน้า ๑ หนอ่ กล้วยตีบ ๑ ยอดออกดา ๑ สรรพคุณ แก้รอ้ น วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ตา ปน้ั เอาน้ากิน ตำรับท่ี ๗ ยำตม้ แก้ร้อนภำยใน ส่วนประกอบ รากหวายลิง ๑ รากหวายขม ๑ รากปีบ ๑ รากบวบ ๑ หัวถัว่ พู ๑ สรรพคุณ แก้รอ้ นภายใน วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ต้ม ๓ เอา ๑ กิน ตำรบั ที่ ๘ ยำแกไ้ ขใ้ ห้รอ้ นภำยนอกภำยใน ส่วนประกอบ มี ๒ ขนาน ขนาน (๑) รากตีนกา รากลงั ตงั ไก่ ๑ หัวคล้า ๑ มะพร้าวอ่อน ๑ ขมนิ้ อ้อย ๑ ขนาน (๒) น้านอง ๑ เอารากมะปราง รากมะเฟือง ๑ รากน้าข้าว ๑ รากมะละกอ ๑ สรรพคุณ แก้รอ้ น วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ๑. ขนาน (๑) บดทาแท่งไว้ละลายน้าข้าวสาร ๒. ขนาน (๒) ฝนทา ตำรับท่ี ๙ ยำแกร้ ้อนใน กินของผิด ส่วนประกอบ รากมะปราง ๑ รากมะเฟือง ๑ รากมะกรูด ๑ รากมะนาว ๑ รากคนทา ๑ ราก ไม้เท้ายายม่อม ๑ รากย่านาง ๑

๑๒๔ สรรพคุณ แก้รอ้ นใน ถอนพิษไข้ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ฝนด้วยน้าข้าวสาร ท้ังกินท้ังชโลม ตำรบั ท่ี ๑๐ ยำแกร้ ้อนในไส้ ส่วนประกอบ น้าหวายขม ๑ ก้างปลาแดง ๑ รากมกู มัน ๑ เปลือกสาโรง ๑ แหว้ หมู ๑ ฝาง ๑ เปลือกมะตมู ๑ น้าตานโตนด ๑ สรรพคุณ แก้รอ้ นในไส้ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ หอ่ ผา้ ขาว เคี่ยว ๓ เอา ๑ กิน ตำรับท่ี ๑๑ ยำแกร้ อ้ นทุรนทรุ ำย สว่ นประกอบ มี ๒ ขนาน ขนาน (๑) ผักหวาน ๑ รากจิงจ้อ ๑ หวั คล้า ๑ หญ้าแพรก ๑ รากพุงลาย ๑ รากคันทรง ๑ ขนาน (๒) รากน้านอง ๑ รากมะตูม ๑ สรรพคุณ แก้รอ้ น วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ๑. ขนาน (๑) บดล้อม ๒. ขนาน (๒) ฝนด้วยน้า ตำรับท่ี ๑๒ ยำหอมต้ม ส่วนประกอบ แฝก ๑ ชะนูด ๑ จนั ทั้งสอง ๑ หัวคล้า ๑ ย่านาง ๑ สรรพคุณ ต้มกินแก้รอ้ นกระวนกระวายภายใน เป็นยาชูใจ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ต้มกิน ตำรบั ท่ี ๑๓ ยำหงึ ท่ำนด้วน ส่วนประกอบ เหง้าเทียนทั้ง ๕ โกฐท้ัง ๕ ตรีผลา ๑ จันทน์ท้ัง ๒ ว่านนางคา ๑ พันธุ์ผักกาด ๑ ชะอมท้ัง ๒ ใบไผ่แดง ๑ เปลือกเฉียงพรา้ นางแอ ๑ เปลือกมะรุม ๑ ยาดา ๓ บาท มหาหงิ ค์ุ ๑ บาท ๒ สลึง การบูร ๑ บาท ๑ สลึง เขี้ยวเสือ ๑ เขี้ยวหมู ๑ เขี้ยวแรด ๑ เขี้ยวจระเข้ ๑ กรามแรด ๑ กรามช้าง ๑ เขากวาง ๑ งาช้าง ๑ กระดูกเสือ กระดูกแรด กระดูกงูทั้ง ๕ กระดูกงูเหลือม งูทาทา ๑ บอระเพ็ด ๑ สรรพคุณ แก้รอ้ น แก้บิด ผิดสาแดง จกุ เสียด

๑๒๕ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ บดทาเปน็ แท่ง ไว้ ๑. ถ้าร้อนละลายน้าซาวข้าว ๒. ถ้าลงบิดละลายน้าไพล ๓. ถ้ากมุ ารละลายน้าดอกไม้ให้กิน ๔. ถ้าผิดสาแดงละลายน้าบอระเพด็ กิน ๕. ถ้าจกุ เสียดละลายน้าขิงกิน ๖. ถ้าฝดี าษละลายน้าเหล้าครึง่ นาครึ่ง ๗. ถ้าจะให้ถ่าย น้ามะขาม ๑ น้าส้มป่อย ๑ ต้มแทรกดีเกลือเปน็ กระสายยา ๑๐. กลุ่มยำแก้อำกำรปวดศีรษะ ตารับยาสาหรบั แก้อาการปวดศีรษะสว่ นใหญ่ จะใช้วธิ ีการบดและพอกไปทีศ่ ีรษะเพือ่ แก้ ปวดศีรษะ และดบั ร้อนในร่างกายโดยจะใช้ยาทีม่ รี สเย็นในการพอกศรี ษะ ตำรบั ท่ี ๑ ยำแกป้ วดหัว ส่วนประกอบ มี ๒ ขนาน ขนาน (๑) ใบตาลึง ๑ ใบชิงช้าชาลี ๑ ใบถว่ั พู ๑ ใบเอือ้ งลาย ๑ แพงพวย ๑ ปูนขาว ๑ ขนาน (๒) ใบเสนียดท้ัง ๒ ใบสลอดทั้ง ๒ พริก ๗ ขิง ๗ ดีปลี ๗ กระเทียม ๗ สรรพคุณ แก้ปวดหัว วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ๑. ขนาน (๑) บดสมุ กระหม่อม ๒. ขนาน (๒) บดละเอียดทาหนา้ อย่าให้หนกั แล ตำรบั ท่ี ๒ ยำแก้ปวดหัว ส่วนประกอบ รากฝกั ข้าว ๑ รากคนทา ๑ รากย่านาง ๑ รากไม้เท้ายายม่อม ๑ สรรพคุณ แก้ปวดหวั วิธีเตรยี ม วิธีใช้ บดพอกกระหม่อม

๑๒๖ ตำรบั ท่ี ๓ ยำแก้ปวดหัว ส่วนประกอบ ดินประสวิ ขาว ดินประสิวทอง น้าในลกู ฟกั รากฟักข้าว สรรพคุณ แก้ปวดหวั วิธีเตรยี ม วิธีใช้ บดพอกกระหม่อม ตำรบั ท่ี ๔ ยำแกป้ วดหวั สว่ นประกอบ หัวเปราะ ๑ ฝาง ๑ ตาสีสกุ ๑ สรรพคุณ แก้ปวดหัว วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ฝนกบั น้าปูนทาหวั ตำรบั ที่ ๕ ยำนตั ถส์ุ ำรพัดเจบ็ หัว ส่วนประกอบ แมงมมุ ตายซาก ๑ ข้าวสารแดง ๑ บอระเพ็ด ๑ พริก ๑ ขิง ๑ ดีปลี ๑ การบรู ๑ สรรพคุณ แก้เจ็บหวั แลเลือดลมทั้งปวง วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ตาผงนัตถุ์ ตำรับท่ี ๖ ยำแก้ระส่ำระสำยให้เวียนหัว ส่วนประกอบ แฝก ๑ จนั ๑ขิง ๑ ขนั ฑสกร ๑ ดอกบุนนาค ๑ สรรพคุณ แก้ระส่าระสายใหเ้ วียนหวั วิธีเตรยี ม วิธีใช้ บดละลายน้าประสานทอง น้าจนั ชโลมแล ตำรบั ท่ี ๗ ยำแกเ้ ชือ่ มมึน ส่วนประกอบ ลกู มะกอกเผา ๑ ลกู คาดคี วายเอาข้าวพอก เผาให้ไหม้ ใบทองหลางใบมน สรรพคุณ แก้อาการเช่อื มมึน วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ยาท้ังน้ีบดผงเอาพันงแู ดงเป็นน้ากระสาย ตำรบั ท่ี ๘ ยำมหำโหสถทิจัน ส่วนประกอบ ขิงแหง้ ๑ ดีปลี ๑ กานพลู ๑ รากมะกล่าเครือ ๑ ลูกจัน ๑ หญ้าตีนนก ๑ จฬุ าลมั พา ๑ ลูกผกั ชี ๑ ลูกเอ็น ๑ ชะเอม ๑ รากเสนียด ๑ รากแฝก ๑ รากไม้เท้ายายม่อม ๑ ดอกบนุ นาค ๑ กรุงเขมา ๑ พริก ๑ เทียนดา ๑ รากขี้กาแดง ๑ ยาทั้งนีเ้ อาสิ่ง ๑ สลึง สรรพคุณ แก้ไข้ปวดหวั แก้ไข้สะบัดร้อนหนาว แก้กระหาย สะอกึ แลสนั นบิ าตทั้งปวงแลท่าน วิธีเตรยี ม วิธีใช้ บดทาแท่งไว้ละลายน้าร้อน ละลายเหล้ากไ็ ด้

๑๒๗ ตำรบั ที่ ๙ ยำชือ่ มหำนิลน้อย ส่วนประกอบ หัวหวายขม ๑ งวงตาลเผาไฟให้ไหม้ เอาผมคน ๑ ผักกระเฉด ๑ แพงพวย ๑ ใบไผ่ แดง ๑ เอาเท่ากัน สรรพคุณ แก้ปวดหัว แก้คางแข็ง วิธีเตรยี ม วิธีใช้ บดแท่งไว้ ๑. แก้ปวดหัว ละลายน้าดอกไม้ ท้ังกินท้ังทา ๒. แก้คางแข็ง ละลายด้วยขันทศกรกิน ๑๑. กลมุ่ ยำแกอ้ ำกำรนอนไมห่ ลบั ตำรับท่ี ๑ ยำแกอ้ ำกำรนอนไม่หลบั สว่ นประกอบ รากมะตมู ๑ รากเพกา ๑ รากกะเพราท้ัง ๒ รากจับบก ๑ รากขี้เหล็ก ๑ ราก มะแว้งท้ัง ๒ สรรพคุณ แก้อาการนอนไม่หลบั แก้ดีเดือด วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ต้ม ๓ เอา ๑ กิน ตำรับท่ี ๒ ยำแกอ้ ำกำรนอนไม่หลับ ส่วนประกอบ ใบมะขาม ๑ ใบกระเทียม ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ สรรพคุณ แก้อาการนอนไม่หลับ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ต้มเอาน้าทาหลังตาบนนอนหลับแล ตำรบั ที่ ๓ ยำแกอ้ ำกำรนอนไมห่ ลับ สว่ นประกอบ อบเชย ๑ ชะเอมไทย ชะเอมเทศ เปลือกคนทา จนั ทน์ขาว ๑ โลด ๑ สรรพคุณ แก้อาการนอนไม่หลบั วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ต้ม ๓ เอา ๑ กิน

๑๒๘ ตำรบั ท่ี ๔ ยำแกอ้ ำกำรนอนไมห่ ลบั ส่วนประกอบ รากคนทีสอ ๑ รากเสนียด ๑ ลกู มะตูม ๑ ขิงแหง้ ๑ สรรพคุณ แก้อาการนอนไม่หลบั วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ต้ม ๔ เอา ๑ ๑๒. กลมุ่ ยำโรคผิวหนงั ตำรับท่ี ๑ ยำบวมพอง ส่วนประกอบ ผกั กระเฉด ๑ แขนงไม้ไผส่ ีสกุ ๑ ปนู หนิ ๑ เปลือกมะรุม ๑ ฝักกรอ ๑ สรรพคุณ ตาผงละลายน้า วิธีเตรยี ม วิธีใช้ สาหรบั ทา ตำรับท่ี ๒ ยำตม้ แกไ้ ฟลำมทุ่ง สว่ นประกอบ มี ๒ ขนาน ขนาน (๑) หัวยาจนี ๑ ชงั่ รากภมู ิสามง่าม ๑ ชัง่ เน้ือกวาง ๓ ชิ้น ใส่เกลือกไ็ ด้ ย่างกไ็ ด้ น้าประสานทองหนกั ๒ ตาลึง กามะถันขาวหนัก ๒ บาท ขนาน (๒) ยาจนี ๑ ช่งั น้าตาลทรายครึง่ ช่ัง ๑ น้าตานกรวด ๑ เฟื้อง กานพลหู กสิบ ดอก สรรพคุณ แก้ไฟลามทุ่ง วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ๑. ขนาน (๑) ต้มกิน ๒. ขนาน (๒) ต้มนา้ ครึ่ง เหล้าครึ่งกิน ตำรับท่ี ๓ ยำตม้ แกเ้ ปื่อย สว่ นประกอบ หวั ยาจีน ๑ รากมะขามป้อม ๑ รากภูมิสามง่าม ๑ รากตาลึง ๑ รากกล้วยน้า ๑ โคกกระสุน ๑ สรรพคุณ กลากกห็ าย ฝไี ม้ก็หาย เปื่อยก็หาย วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ต้มน้าครึ่ง เหล้าครึง่ ชโลม

๑๒๙ ตำรับท่ี ๔ ยำแกฝ้ ี ส่วนประกอบ ขมนิ้ อ้อย ๑ ใบผกั แวน่ ๑ พริก ๑ กระเทียม ๑ สีเสียดเทศ ๑ สรรพคุณ แก้ฝี วิธีเตรยี ม วิธีใช้ หุงน้ามันมะพร้าวใส่ฝี ตำรับท่ี ๕ ยำหำ้ มเลือด เป็นยำหนองค่กู ัน ส่วนประกอบ ทบั ทิม ๑ เทียนใบท้ัง ๕ บอระเพด็ ๑ ขมนิ้ อ้อย ๑ รากตะไคร้ ๑ สรรพคณุ หา้ มเลือดและหนอง วิธีเตรยี ม วิธีใช้ บดทาแท่ง ละลายน้าเบญกานี ต้มเอานา้ ละลายกิน ๑๓. กลุ่มยำระบบทำงเดนิ อำหำร แยกตำรบั ยำกลุ่มยำระบบทำงเดินอำหำร ๑๓. กลุ่มยาระบบทางเดินอาหาร ๑๓.๑ กลุ่มยาแก้อาเจียน ๑๓.๒ กลุ่มยาช่วยเจริญอาหาร ๑๓.๓ กลุ่มยาแก้อาการปวดท้อง ๑๓.๔ กลุ่มยาแก้อาการฝใี นท้อง ๑๓.๑ กลุ่มยำแก้อำเจียน ตำรบั ท่ี ๑ ยำแก้อำเจยี น สว่ นประกอบ เอาพริก ๑ ขิงแหง้ ๑ สรรพคุณ แก้อาเจยี น วิธีเตรยี ม วิธีใช้ บดละลายน้าข้าวสกุ กิน

๑๓๐ ตำรับท่ี ๒ ยำแก้อำเจยี น ส่วนประกอบ น้าข่า ๑ จอก น้ามะนาว ๑ จอก พริก ๑ กระเทียม ๗ เกลือ ๗ สรรพคุณ แก้อาเจยี น วิธีเตรยี ม วิธีใช้ บด กิน ๑๓.๒ กลุ่มยำชว่ ยกำรเจริญอำหำร สาหรบั ยากลุ่มเจริญอาหารจะเน้นการใส่ตวั ยารสขม ลงไปในตารับ เช่น ใบสะเดา บอระเพ็ด กระดอม เปน็ ต้น ตำรับท่ี ๑ ยำแกเ้ บื่อข้ำว สว่ นประกอบ มี ๓ ขนาน ขนาน (๑) ใบพงุ ดอ ๑ ลูกกระดอม ๑ ขิง ๑ กระเทียม ๑ ขนาน (๒) ลูกยอ ๑ กญั ชา ๑ ขิง ๑ กระเทียม ๑ ขนาน (๓) หญ้างวงช้าง ๑ ผักขวง ๑ สรรพคุณ ช่วยในการเจรญิ อาหาร วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ๑. ขนาน (๑) (๒) ตา อมแล ๒. ขนาน (๓) ตาเอาน้ากิน ตำรับท่ี ๒ ยำแกเ้ บื่อข้ำว สว่ นประกอบ มี ๒ ขนาน ขนำน (๑) ใบกาจัด ๑ แหว้ หมู ๑ ลูกยอ ๑ ลกู กาบินหนี ๑ ลูกมะคาดีควาย ๑ ขนำน (๒) ลกู ผักชี ๑ สรรพคุณ ช่วยในการเจรญิ อาหาร วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ๑. ขนาน (๑) บดละลายน้าข้าวสุกกิน ๒. ขนาน (๒) บดกบั เขาฟอก ใบไผ่อบไฟกิน ตำรบั ท่ี ๓ ยำแก้เบื่อข้ำว ส่วนประกอบ จุกบัวหลวง ๑ ชะเอม ๑ ลกู เบญกานี ๑ แหว้ หมู ๑ พิมเสน ๑ สรรพคุณ ช่วยในการเจรญิ อาหาร วิธีเตรยี ม วิธีใช้ บดละลายน้าข้าวสุกกิน

๑๓๑ ตำรับท่ี ๔ ยำแกเ้ บือ่ ข้ำว สว่ นประกอบ ใบสะเดา ๑ ขมนิ้ อ้อย ๑ บอระเพด็ ๑ สรรพคุณ ช่วยในการเจรญิ อาหาร วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ตาผงละลายน้าตาลทรายกินขา้ วได้ ตำรบั ท่ี ๕ ยำแกเ้ บือ่ ข้ำว สว่ นประกอบ ใบสมอไทย ๑ ใบสมอเทศ ๑ บอระเพด็ ๑ สรรพคุณ ช่วยในการเจรญิ อาหาร วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ต้มกิน ตำรับท่ี ๖ ยำแก้เบือ่ ขำ้ ว ส่วนประกอบ ลูกยอ ๑ ขัณฑสกร ๑ ลูกเบญกานี ๑ น้าประสานทอง ๑ ชะเอม ๑ สน ๑ แหว้ หมู ๑ เมลด็ บวั หลวง ๑ พิมเสน ๑ การบูร ๑ สรรพคุณ ช่วยในการเจรญิ อาหาร แก้ทรงทราย วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ตาผงละลายน้าดอกไม้กิน ๑๓.๓ กลุม่ ยำแกอ้ ำกำรปวดทอ้ ง ตำรับท่ี ๑ ยำแก้ปวดทอ้ งแห้ง ส่วนประกอบ ใบลบ ๑ จนั หอม ๑ สรรพคุณ แก้ปวดท้องแหง้ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ต้มกิน ตำรับท่ี ๒ ยำแก้ปวดทอ้ งแหง้ ส่วนประกอบ งวงตะโหนด ๑ เปลือกโด ๑ เปลือกมะขาม ๑ ชงโคท้ัง ๒ รากคนทีสอ ๑ กะเพราท้ัง ๒ รากนนทรี ๑ สรรพคุณ แก้ปวดท้อง วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ต้มกิน

๑๓๒ ตำรับท่ี ๓ ยำแกป้ วดทอ้ งพันไส้ ส่วนประกอบ ขิงแหง้ ๑ พริก ๑ เปลือกหอยขมเผาไฟ ๑ สรรพคุณ แก้ปวดท้องพันไส้ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ตาละลายเหล้า น้าร้อนก็ได้ ตำรับท่ี ๔ ยำแกเ้ จ็บทอ้ ง ส่วนประกอบ มี ๒ ขนาน ขนาน (๑) รากมะนาว ๑ ดินสอดา ๑ ดินสอขาว ๑ ขีใ้ ต้ ๑ มะขามเปียก ๑ ขนาน (๒) เปลือกกระดังงา ๑ สรรพคุณ แก้เจบ็ ท้อง วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ๑. ขนาน (๑) บดละลายน้ากระดังงาทา ๒. ขนาน (๒) ฝนด้วยน้าซาวข้าว น้ามะนาวทา ๑๓.๔ กลมุ่ ยำแก้อำกำรฝีในท้อง ตำรับท่ี ๑ แก้อำกำรฝีในทอ้ ง สว่ นประกอบ ชิงช้าชาลี ๑ เถาวลั ย์เปรียง ๑ ลกู ตะบนู ๑ มะคาดคี วาย ๑ รากมะนาว ๑ สรรพคุณ แก้อาการฝีในท้อง วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ต้มกิน ตำรบั ท่ี ๒ ยำตม้ ฝีภำยใน สว่ นประกอบ เอารากมะแว้งทั้ง ๒ แก่นแสมทั้ง ๒ ขเี้ หล็กท้ัง ๕ รากมะเขือข่นื ๑ รากมะกรดู ๑ รากมะนาว ๑ คนทีสอ ๑ เจตมูล ๑ รากตองแตก ๑ รากช้าพลู ๑ ราชพฤกษ์ ๑ มะซาง ๑ เชอื กเขา ไฟ ๑ เปลือกพิกลุ ๑ สะค้าน ๑ พริก ๑ ดินประสิว ๑ กระเทียม ๑ รง ๑ สรรพคุณ เป็นยาฝีในท้องแล วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ต้มกิน

๑๓๓ ๑๔. กลมุ่ ยำระบบทำงเดินหำยใจ สาหรับกลุ่มยาในระบบทางเดินหายใจ ส่วนใหญ่จะมีการใช้ยาโดยวิธีการ “นัตถ์ุผงยา” คือ การเป่า หรือ สูดผงยา ที่บรรจุในหลอดและโค้งเข้าในจมูก เช่น ยานัตถุ์ ในขนานที่ ๑ จะมีการตา เอานา้ นตั ถุ์ เพือ่ รักษาโรค ตำรับท่ี ๑ ยำนัตถ์ุ สว่ นประกอบ มี ๒ ขนาน ขนาน (๑) พริก ๑ ขิง ๑ ดีปลี ๑ ดีจระเข้ ๑ ชะเอม ๑ ขนาน (๒) ถ้ำคล่ังลมแลเสลด มันประชมุ ขึ้นมำให้เจบ็ หวั ทั้ง ๒ ท้ังขนึ้ ปลำบ ๒ ร้องดัง ถกู สตั ว์ไล่ให้ใน ๓ ๕ ๗ วันพ้นแต่นนั้ มิตำย พริก ๑ ขิง ๑ ดีปลี ๑ พลูแก ๑ เปลือกกุ่ม ๑ ใบแคแดง ๑ รากจิ้งจ้อหลวง ๒ สรรพคุณ แก้ลมแลเสลด วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ๑. ขนาน (๑) ตาผงนตั ถ์ุให้เกรงใน ๓ ๕ ๗ วันทีหนง่ึ ถ้าพ้นแต่นั้นมิตาย ๒. ขนาน (๒) ใส่แต่ละน้อยตาเอาน้านตั ถุ์หาย ตำรบั ท่ี ๒ ยำแก้หืด ส่วนประกอบ ปลาทู ๓ หัว มะนาวลูก ๑ บีบน้าลงในท้อง หัก ๓ ท่อน ทงิ้ เสีย ๑ สรรพคุณ แก้หดื วิธีเตรยี ม วิธีใช้ เอา ๒ ต้ม ด้วยสรุ าครึ่งน้าครึ่ง ต้มด้วยหม้อใหมม่ าก ๓ คา่ เปื่อย ๓ เปื่อย เท ข้าวสารสามหยิบ เทียนเล่มหน่งึ คานบั ครู ๑๕. กลมุ่ ยำระบบกลำ้ มเนือและกระดูก สาหรับกลุ่มยาระบบกล้ามเนื้อและกระดูกนี้ จะมีการใช้ยาสมุนไพรที่หลากหลาย โดยใน บางตารบั มีการใช้ยารสเผ็ดร้อน เชน่ เจตมูลเพลิง พริก ขิง หรอื บางตารบั ก็มีการใช้สมุนไพรขม จดื เชน่ หญ้าตีนนก เป็นต้น

๑๓๔ ตำรับท่ี ๑ แก้เมื่อย (แก้เลือด แก้ไข้หน้าไฟ แก้ไข้ท้ังปวง คุดทะราดริดสีดวง) ส่วนประกอบ หวั ยาจีน ๑ ช่ัง ให้ลงใบกล้วยน้า ๗ อนั รองก้นหม้อ ๔ อนั ปิดปากหมอ้ ๓ อนั ต่อ หม้อ สรรพคุณ แก้เม่อื ย แก้เลือด แก้ไข้หนา้ ไฟ แก้ไข้ทั้งปวง คดุ ทะราดริดสดี วง วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ต้มกิน กินหายแล้ว ของไหว้ครูสิบสองถ้วย ตำรบั ท่ี ๒ ยำแกน้ อนหนักกด็ ีเหนื่อยก็ดี เมื่อย มือเทำ้ ส่วนประกอบ เจตมูนเพลิง ๑ ชะงัว่ ๑ พริก ๑ ขิง ๑ สรรพคุณ แก้นอนหนกั กด็ ีเหน่อื ยก็ดี เมือ่ ยมอื เท้า วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ทาแท่งก็ได้ ทาผงกไ็ ด้ ละลายน้าร้อนกิน ตำรับท่ี ๓ ยำแก้ปวดข้อ ส่วนประกอบ ส้มกุ้งช้าง ๑ หญ้าตีนนก ๑ รากโพบาย ๑ สรรพคุณ แก้ปวดข้อ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ฝนด้วยน้าดอกไม้ทาข้อ ๑๖. กลุม่ ยำระบบทำงเดินปัสสำวะ สาหรับกลุ่มยาระบบทางเดินปสั สาวะ จะเน้นการใชย้ ารสขม เย็น จดื เช่น ขเี้ หล็ก ยอดอ้อย ฟกั เขียว แตงกวา เป็นต้น ตำรับท่ี ๑ ยำต้มแก้มตู รแดงเหลือง ส่วนประกอบ เทียน ๑ ดีปลี ๑ หวั กะทิ ๑ หวั กระชาย ๑ หวั ไพล ๑ พริก ๑ กระเทียม ๑ สรรพคุณ แก้มูตรแดงเหลือง วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ต้ม ๓ เอา ๑ กิน

๑๓๕ ตำรบั ท่ี ๒ ยำแก้เบำเป็น ส่วนประกอบ น้าประสานทอง สรรพคุณ แก้เบาเปน็ ออกมา วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ยดั เข้าในแตงกวา หมกไฟ ขยาน้ากิน ตำรบั ท่ี ๓ ยำแกข้ ัดเบำ สว่ นประกอบ มี ๖ ขนาน ขนาน (๑) ยำแก้ขดั เบำหนักผใู้ หญ่แลเดก็ อญั ชันทั้ง ๒ แกลบกล้อง ๑ ขนาน (๒) ขีเ้ หลก็ ๓ ท่อน อ้อย ๓ ยอด เถาส้มกุ้ง ๓ ท่อน ดินประสวิ ๑ ขนาน (๓) ยอดอ้อย ๓ ยอด หวั สบั ปะรด ๓ ท่อน หญ้าใต้ใบ ๑ รากหญ้าคา ๑ รากหลุม นก ๑ ดินประสวิ ๑ สารส้ม ๑ ขนาน (๔) ลูกสลอด ๗ เม็ด ขนาน (๕) ฟกั เขียวผ่า ขูดเอานา้ แล้วเอาสารส้ม ๑ ดินประสวิ ๑ น้าประสานทอง ๑ ขนาน (๖) ลูกสลอด ๑ ใบพันงูแดง ๑ รงทอง ๑ สรรพคณุ แก้ขดั เบาในเด็กและผใู้ หญ่ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ต้ม ๓ เอา ๑ ๑. ขนาน (๑) ต้มให้สุกเม่อื จะกินน้าครึง่ เหล้าครึ่งกินแล ถ้ามิหายแทรกดินประสิว ๒. ขนาน (๒) (๓) ต้ม กิน ๓. ขนาน (๔) ประจุเข้าในลาอ้อยแดงเผาไฟสุกบิดนา้ ๔. ขนาน (๕) ปรงุ ตงั้ ไฟใหส้ ุกกิน ๕. ขนาน (๖) เอาเท่ากันบดพอกท้องน้อย ๑๗. กลุ่มยำระบบกำรขบั ถำ่ ย สาหรบั กลุ่มยาระบบขับถ่ายนี้ ลกั ษณะการใชย้ าในตารบั จะแตกต่างกนั ทีร่ สยาเมื่อแยกตาม กลุ่มอาการ เช่น กลุ่มยาแก้ท้องเสียจะเน้นยารสฝาดสมาน ได้แก่ ใบฝร่ัง เปลือกมังคุด เปลือกจิก ส่วนกลุ่มยาแก้ท้องผูกจะเน้นยารสเปรยี้ วหรือยารสขมบางชนิด เพือ่ ขบั ถ่าย ได้แก่ มะขามเปียก (รส เปรยี้ ว) ใบขีเ้ หล็ก (รสขม) เปน็ ต้น

๑๓๖ แยกตำรบั ยำ กลมุ่ ยำระบบกำรขบั ถำ่ ย ๑๗. กลุ่มยาระบบการขบั ถ่าย ๑๗.๑ กลุ่มยาแก้อาการท้องเสีย ๑๗.๒ กลุ่มยาแก้อาการท้องผกู ๑๗.๓ กลุ่มยาเกีย่ วกับโรคทางทวาร ๑๗.๑ กลุ่มยำแกอ้ ำกำรท้องเสีย ตำรบั ท่ี ๑ ยำลง ส่วนประกอบ มี ๒ ขนำน ขนาน (๑) เทียนดา ๑ สารส้ม ๑ กระเทียม ๑ น้าตาลทราย ๑ ใบทบั ทิม ๑ ขนาน (๒) ใบมะขาม ๑ ใบฝร่งั ๑ ใบทับทิม ๑ ใบทองหลาง ๑ ใบคนทีสอ ๑ เหมง มะพร้าว (กะลามะพร้าวอ่อน) ๑ สรรพคุณ แก้อาการท้องเสีย วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ๑. ขนาน (๑) หมกไฟบดละลายน้าปูนกิน ๒. ขนาน (๒) เสกด้วยปิตตะบตุ แล ละลายน้าปูนกิน ตำรับท่ี ๒ ยำลงทอ้ ง สว่ นประกอบ เปลือกมะม่วงทั้ง ๒ เปลือกจกิ ๑ เปลือกมะขาม ๑ เปลือกสะท้อน ๑ เปลือกพทุ รา ๑ สรรพคณุ แก้ลงท้อง วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ๑. ต้มกิน ๒. ถ้าบิดมวนเอาเปลือกหว้า ๑ ตาน้าหยันใหก้ ินแล ตำรบั ท่ี ๓ ยำแกล้ งท้อง สว่ นประกอบ กระเทียม ๑ ใบทับทิม ๑ แพงพวยแดง ๑ ผักกระเฉด ๑ ใบเสนียด ๑ สรรพคุณ แก้อาการท้องเสีย แก้ลงแดง วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ต้มกิน ตำรับท่ี ๔ ยำแก้ลงทอ้ ง ส่วนประกอบ มี ๔ ขนาน ขนาน (๑) พริก ๑ ครงั่ ๑ ลกู จนั ทน์ ๑ ขมนิ้ อ้อย ๑ กระเทียม ๑

๑๓๗ ขนาน (๒) ใบกระพังโหม ๑ ใบนมแมว ๑ กามอื กล้วยน้า ๓ ลูก ขนาน (๓) ใบโขน ๑ ใบฝรง่ั ๑ กามอื ๑ ใบแก่นเคียม ๑ หอมแดง ๑ ขนาน (๔) ฝาง ๑ สารส้ม ๑ สรรพคุณ แก้ลงท้อง วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ๑. ขนาน (๑) บดละลายน้าขมิ้นอ้อย น้ากระเทียมก็ได้ ๒. ขนาน (๒) ตาละลายน้าปนู ใสใหก้ ิน ๓. ขนาน (๓) ต้มกินแก้ตกมูกเลือด ๔. ขนาน (๔) ต้มกิน ตำรับท่ี ๕ ยำต้มแกล้ งทอ้ ง (ทอ้ งเสีย) สว่ นประกอบ เปลือกมะกอก ๑ มะตูม ๑ ขมนิ้ อ้อย ๑ สรรพคุณ แก้อาการท้องเสีย วิธีเตรยี ม วิธีใช้ บดละลายน้าเหล้ากินแก้ลงแดง ตำรับท่ี ๖ ยำแก้ลงท้อง ตกมกู เลือด สว่ นประกอบ ยาดา ๗ กระเทียม ๗ สรรพคุณ แก้ลงท้อง วิธีเตรยี ม วิธีใช้ บดละเอียดลายน้าร้อนกิน ตำรบั ท่ี ๗ ยำแก้ลงทำกลอน ส่วนประกอบ หวั กะทือ ๑ หมากเกราะ ๑ กะพด (เปลือกผลมะพร้าว) เผาไฟ สรรพคุณ แก้อาการท้องเสีย วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ทากลอน กิน ตำรบั ท่ี ๘ ยำชื่อมหำคงคำน้อย ส่วนประกอบ ลูกจันทน์เทศ ๑ คร่ัง ๑ ลูกเบญกานี ๑ ยาฝ่ิน ๑ ขัณฑสกร ๑ ดีงูเห่า ๑ ดีงูเหลือม ๑ ดินกิน ๑ เปลือกมะขามขม ๑ สรรพคุณ แก้ลงบิดลงเลือดลงเสลด วิธีเตรยี ม วิธีใช้ บดทาแท่งไว้ ละลายน้าปนู ใส ท่านตีคา่ ไว้ ๑ บาททอง

๑๓๘ ตำรบั ท่ี ๙ ยำไขต้ กมูกเลอื ด ลงเป็นหนอง สว่ นประกอบ หญ้าปากควาย ๑ เปลือกลูกทบั ทิม ๑ รากขดั มอญ ๑ รากมะเดื่อดิน ๑ พริก ๑ ขิง ๑ กระเทียม ๑ เกลือ ๑ สรรพคุณ แก้ไข้ตกมกู เลือด ลงเปน็ หนอง วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ต้ม ๓ เอา ๑ กิน ตำรบั ท่ี ๑๐ ยำครูระงบั สว่ นประกอบ เอาตรกี ฏกุ ๑ กะทือ ๑ ไพล ๑ ขมนิ้ อ้อย ๑ ข่า ๑ กระชาย ๑ หวั หอม ๑ กระเทียม ๑ ดีปลี ๑ สรรพคุณ แก้ตกมกู เลือด ยาครรู ะงับแก้ปวดมวนก็ได้ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ทาแท่งละลายเหล้ากิน ตำรับท่ี ๑๑ ยำขี (ท้องเสีย) สว่ นประกอบ เปลือกมงั คดุ ๑ พทุ รา ๑ เปลือกกระท้อน ๑ เปลือกจกิ ๑ สรรพคุณ แก้อาการท้องเสีย วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ต้มกิน ๑๗.๒ กลุ่มยำแก้อำกำรผกู ตำรบั ท่ี ๑ ยำต้มทกุ กะสักหนักเบำมิออก ส่วนประกอบ มี ๒ ขนาน ขนาน (๑) ขีเ้ หล็ก ๑ ใบหางกระรอก ๑ ขนาน (๒) ใบหางกระรอก ๑ แหว้ หมู ๑ ใบราชพฤกษ์ ๑ ใบสะเดา ๑ สรรพคุณ แก้อาการหนักเบามิออก วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ต้มกิน

๑๓๙ ๑๗.๓ กลุม่ ยำเกี่ยวกบั โรคทำงทวำร ตำรบั ท่ี ๑ ยำแกเ้ ลือดตกในทวำร ส่วนประกอบ แก่นข้ีเหล็ก ๑ รากจิงจ้อ ๑ หวั แหว้ หมู ๑ กะเพราท้ัง ๕ เทียนดา ๑ สรรพคุณ แก้เลือดตกในทวาร ลงบิด วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ต้ม ๓ เอา ๑ ๑๘. กลุม่ ยำบำรุงกำลัง ตำรบั ท่ี ๑ ยำชือ่ ตรที ริ ำวำด (แพทย์พิจารณาในเวลาไก่ขัน เวลารงุ่ เช้าไปถึงเวลา ๓ โมง) ส่วนประกอบ ตรผี ลา ๑ ใบมดั กา ๑ ก้านสะเดา ๑ ฝกั ราชพฤกษ์ ๑ สรรพคุณ แก้ธาตยุ ังไม่มกี าลัง แก้เสมหะเวลารุ่งจวน ๓ โมง วิธีเตรยี ม วิธีใช้ แทรกยาดา ต้มกิน ตำรับท่ี ๒ ยำสรรพคณุ ส่วนประกอบ ใบมะตูม ๔ บาท ใบสะเดา ๔ บาท ใบคนทีสอ ๔ บาท บอระเพ็ด ๔ บาท หัววัว ๔ บาท ขม้นิ ออ้ ย ๔ บาท พริกเท่ายาท้ังหลาย สรรพคุณ บารุงกาลงั แก้ป่วง แก้อยู่ไฟไม่ได้ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ เสกสกั กตั ติ วา่ ๓ ที ๗ ที ๑. ถ้ากินใหม้ ีกาลัง ละลายน้านมโคกไ็ ด้ ละลายน้าผ้งึ ก็ได้ ๒. ถ้าหญิงละลายน้าอ้อยแดง ๓. ถ้าเปน็ ป่วงละลายน้าส้มสา่ ๔. ถ้าหญิงคลอดลูก เอานา้ ขิงละลายใหพ้ กั อยู่ไฟ

๑๔๐ ๑๙. กลมุ่ ยำแก้สะอกึ ตำรับท่ี ๑ ยำแกส้ ะอึก ส่วนประกอบ มี ๒ ขนาน ขนาน (๑) พริก ๗ กระเทียม ๗ ขนาน (๒) ชะเอม ๑ พริก ๑ ดีงเู หลอื ม สรรพคุณ แก้สะอึก วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ๑. ขนาน (๑) เผาไฟบดละลายเหล้ากินแล ๒. ขนาน (๒) บดละลายเหล้ากิน ตำรับท่ี ๒ ยำแกส้ ะอึก สว่ นประกอบ หวั แห้วหมู ๑ หัวหอม ๑ เจตมูลเพลิง ๑ ชะเอม ๑ สรรพคุณ แก้สะอึก วิธีเตรยี ม วิธีใช้ บดละลายขัณฑสกร กินอม ตำรับท่ี ๓ ยำแก้สะอึก ส่วนประกอบ แมงลัก สรรพคุณ แก้สะอึก วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ตาผงละลายเหล้าตะบันเอาจอก ๑ ตำรบั ท่ี ๔ ยำแกส้ ะอึก สว่ นประกอบ เมลด็ มะกอก ๑ แววนกยงู ๑ น้าประสานทอง ๑ สรรพคุณ แก้สะอึก วิธีเตรยี ม วิธีใช้ เผาให้ไหม้ทาแท่งไว้ละลายน้าข้าวสาร ตำรับที่ ๕ ยำแกส้ ะอึก ส่วนประกอบ ยอดผักไห่ ๑ ใบน้าเต้า ๑ สรรพคุณ แก้สะอึก วิธีเตรยี ม วิธีใช้ บดละลายน้าเหล้าแทรกดีงู

๑๔๑ ตำรบั ที่ ๖ ยำแกส้ ะอึก ส่วนประกอบ แววนกยงู ๑ ขนเม่น ๑ เปลือกไข่ไก่ ๑ สรรพคุณ แก้สะอึก วิธีเตรยี ม วิธีใช้ เผาให้ไหม้บดละลายน้าร้อน ตำรบั ท่ี ๗ ยำแกส้ ะอึก สว่ นประกอบ แกลบกล้อง สรรพคุณ แก้สะอึก วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ล้างสากคายให้หมดต้มกิน ตำรับท่ี ๘ ยำแกส้ ะอึก สว่ นประกอบ พริก ๑ ขิง ๑ กระเทียม ๑ กระชาย ๑ พนั ผักกาด ๑ เกลือราหดั สรรพคุณ แก้สะอึก วิธีเตรยี ม วิธีใช้ บดลายน้าหวั งอกไ็ ด้ มะนาวกไ็ ด้ ตำรบั ที่ ๙ ยำแกส้ ะอึก สว่ นประกอบ รากขี้กาแดง ๑ พริก ๑ ขิง ๑ กระเทียม ๑ สรรพคุณ แก้สะอึก แก้เสลด แก้ระคายคอ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ บดละลายน้ากิน ตำรับที่ ๑๐ ยำแกส้ ะอึก ส่วนประกอบ อ้อยแดง ๑ ขัดมอน ๑ เถาวัลย์เปรียง ๑ มะอึก ๑ สรรพคุณ แก้สะอึก วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ต้ม ๓ เอา ๑ ตำรับที่ ๑๑ ยำแกส้ ะอึก สว่ นประกอบ เชอื กเขา ๑ ย่านาง ๑ ขัดมอน ๑ อ้อยแดง สรรพคุณ แก้หลบั แก้สะอึก วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ต้มกิน

๑๔๒ ตำรับท่ี ๑๒ ยำแกส้ ะอึก ส่วนประกอบ พริก ๑ รากหวายขม ๑ กระเทียม ๑ สรรพคุณ แก้สะอึก วิธีเตรยี ม วิธีใช้ บดละลายน้ากิน ๒๐. กลุ่มยำแกพ้ ยำธิ ตำรบั ท่ี ๑ ยำต้มกินแกพ้ ยำธิไสเ้ ดือน ส่วนประกอบ ชมุ เห็ดทั้ง ๒ เล็บมอื นาง ๑ สะแกบ้าน ๑ ขมนิ้ อ้อย ๑ กะไฟ ๑ เปลือกมะเกลือ ๑ สรรพคุณ แก้พยาธิไส้เดือน วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ต้มกิน ตำรบั ที่ ๒ ยำตม้ กินแก้พยำธิไส้เดือน สว่ นประกอบ เปลือกมะเกลือ ๑ สะแกบ้าน ๑ กะเพราแดง ๑ ขมนิ้ อ้อย ๑ ชุมเห็ดสักน้อยหนง่ึ รากเลบ็ มอื นาง ๑ สรรพคุณ แก้พยาธิไส้เดือน วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ต้มกิน เสกด้วยพทุ ธจกั ร ๒๑. กลุ่มยำโรคอืน่ ๆ แยกตำรับยำ กลมุ่ ยำโรคอื่น ๆ ๒๑. กลุ่มยาโรคอืน่ ๆ ๒๑.๑ กลุ่มยาโรคอืน่ ๆ ๒๑.๒ กลุ่มยาทีม่ ีน้ากระสายแก้โรคต่าง ๆ

๑๔๓ ๒๑.๑ กลุ่มยำโรคอืน่ ๆ ตำรบั ท่ี ๑ ยำตม้ แกด้ ำน จับหัวใจ สว่ นประกอบ รากมะยมบ้าน ๑ รากมะเดือ่ ๑ รากไม้รวก ๑ รากย่านาง ๑ รากมะเฟือง ๑ พริก ๗ กระเทียม ๗ สรรพคุณ แก้ดาน จับหัวใจ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ต้มกิน กินเสกด้วยธรรมจักร ตำรับท่ี ๒ ยำแกผ้ ีเข้ำเจรจำมิได้ สว่ นประกอบ พริก ๑ ขิง ๑ ข้าวสารตดิ ครก ๗ เมด็ ข้าวสารเก่าใหม่ สรรพคุณ แก้ผีเข้าเจรจามิได้ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ตาผงนตั ถ์ุผอี อก ตำรับท่ี ๓ ยำนัตถุ์ สว่ นประกอบ ขิง ๑ ดีปลี ๑ เกลือกรวด ๑ สรรพคุณ แก้อาการเจบ็ ขาหน่งึ เจบ็ แขนหน่ึง เจบ็ หวั หนึง่ เจ็บท้องหนึง่ เจ็บหูหนึง่ เจ็บจมูกหน่งึ เจ็บคางหน่ึง เจบ็ ลิน้ หน่งึ เจ็บคอหนึง่ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ตาผงคุลิการนา้ ผ้งึ น้าอ้อยแดง สาหรับนตั ถุ์ ตำรบั ท่ี ๔ ยำแก้ เกล็ดกระดี่ขนึ ตำ สว่ นประกอบ ตาลแดง ๑ ตาลดา ๑ ตาลขโมย ๑ ตาลเลือด ๑ ตานหม่อน ๑ ตาลชอ่ ๑ ตาลเสี้ยน ๑ ยาดา ๑ ดีปลี ๑ แมลงลักค่า ๑ หวั หอม ๑ หัวกระเทียม ๑ ขิง ๑ ข่า ๑ กระชาย ๑ สรรพคุณ แก้ เกล็ดกระดี่ขึ้นตา วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ต้มเคีย่ วให้งวดกิน

๑๔๔ ๒๑.๒ กล่มุ ยำทม่ี ีนำกระสำยแก้โรคตำ่ ง ๆ ตำรับท่ี ๑ ยำประทำนเพชร ส่วนประกอบ เกสรบวั หลวง ๑ ดอกสารภี ๑ จันทั้งสอง ๒ เฉียงพรา้ นางแอ ๑ ดอกบนุ นาค ๑ ข่า ตาแดง ๑ ไพล ๑ เปราะ ๑ ชุมเหด็ เทศ ๑ พิมเสน ๑ สรรพคุณ แก้อาการตามน้ากระสาย วิธีเตรยี ม วิธีใช้ บดเอานา้ ไพลเป็นกระสาย ๑. ถ้าจกุ อกจุกใจละลายน้าแทรกการบูรเกล็ด ๒. ถ้าถ่าย อาเจียน ล้า ชกั น้าลายไหลแทรกพิมเสนกิน ๓. ถ้าร้อนระส่าระสาย ละลายน้าดอกไม้ทั้งกินท้ังชโลม ๔. ถ้าชักละลายน้าผกั เสี้ยนผี ๕. ถ้าไข้วา่ มิรู้จักว่าไข้อะไร ละลายน้าข้าวสารกินพ้นใชไ้ ด้พลนั ๑ แล ตำรบั ท่ี ๒ ยำดินสอขำว สว่ นประกอบ หยวกกล้วยทอง ๑ ยอดใบตาลึง ๑ เปลอื กหอยแครง ๑ แต่พอควร เปลือกหอยขม ๑ เอาเปน็ กาลัง ดินสอพอง ๑ หอยกาบเปลือก ๑ หอยมกุ ๑ หอยนางรม ๑ เปลือกท้ัง ๓ นี้ ฝน สรรพคุณ แก้อาการตามน้ากระสาย วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ๑. ถ้าไข้รอ้ นนกั ละลายน้าข้าวสารท้ังกินทั้งชโลม ๒. ถ้าแน่นในอก ละลายน้าการบูร ๓. ถ้าอาเจียนละลายน้าลูกยอ ๔. ถ้าถ่ายละลายน้าเปลือกทบั ทิม มังคดุ กไ็ ด้ ๕. ถ้าชกั ละลายน้าขีก้ ลา

๑๔๕ ตำรบั ยำจำกบุดขำวของหมอวงศ์ พมิ ท่ำทอง ๑. ประวตั ิหมอวงศ์ พิมท่ำทอง นายวงศ์ พิมท่าทอง (ภาพที่ ๒) อายุ ๘๘ ปี เกิดเม่ือ พ.ศ. ๒๔๖๖ ปัจจุบันอยู่บ้านเลขที่ ๒๐๗ หมู่ ๕ ตาบล เขาพัง อ.บ้านตาขุน จ.สุราษฏร์ธานี นับถือศาสนาพุทธ นายวงศ์ พิมท่าทอง มี ความรู้และภูมิปัญญาทางด้านการรักษาโรคด้วยยาสมุนไพรร่วมกับคาถาพระและมีตารายา สมุนไพรซึ่งได้รับการถ่ายทอดจากบรรพบุรุษ ทาให้มีความเชี่ยวชาญด้านการปรุงยา และรู้จัก สมุนไพรเป็นอย่างดี ประกอบอาชีพเป็นหมอพื้นบ้านตั้งแต่อายุ ๓๐ ปี จนเป็นที่ยอมรับของ ประชาชนในชุมชนและพื้นที่ใกล้เคียง ว่ามีความสามารถในการรักษาโรคต่าง ๆ ไม่ว่าจะเป็น โรค ซางในเด็ก โรคโลหิตระดูสตรี โรคริดสีดวงทวาร ตลอดจนการใช้สมุนไพรในการบารุงธาตุและการ ดแู ลหญิงหลงั คลอด ภำพที่ ๒ นายวงศ์ พิมท่าทอง

๑๔๖ ๒. ตำรบั ยำจำกหนังสือบุด ของหมอวงศ์ พิมท่ำทอง สำมำรถแยกตำรบั ยำได้ตำมโรคและระบบตำ่ ง ๆ ของร่ำงกำยดงั นี ๑. กลุม่ ยำโรคไข้ ๒. กลมุ่ ยำโรคลม ๓. กลมุ่ ยำโรคเลือด ๔. กลุม่ ยำ มำรดำ และเดก็ ๕. กลุ่มยำโรคปำก คอ จมูก ๖. กลุม่ ยำแก้ซำงและตำนขโมย ๗. กลุ่มยำแก้ริดสีดวง ๘. กลุ่มยำแกร้ อ้ นในกระหำยนำ ๙. กลุ่มยำแก้อำกำรปวดศีรษะ ๑๐. กลุ่มยำนอนหลบั – ยำแกง้ ว่ ง ๑๑. กลุม่ ยำโรคผิวหนงั ๑๒. กล่มุ ยำระบบทำงเดินอำหำร ๑๓. กลมุ่ ยำระบบทำงเดินปสั สำวะ ๑๔. กล่มุ ยำระบบขบั ถ่ำย ๑๕. กล่มุ ยำแกป้ วดเมื่อย ๑๖. กลุ่มยำแกส้ ะอึก ๑๗. กลุ่มยำแก้พยำธิ ๑๘. กลุม่ ยำโรคอื่น ๆ หมำยเหตุ: ควำมหมำยของชื่อโรค/อำกำรต่ำง ๆ ให้ดูจำกคำอธิบำยที่ได้แสดงในตำรับยำหมอลอย

๑๔๗ ๑. กลุม่ ยำโรคไข้ ตำรับยำ กลมุ่ ยำโรคไข้ ๑. กลุ่มยาโรคไข้ ๑.๑ กลุ่มยาแก้ไข้ ๑.๒ กลุ่มยากระทุ้งไข้ ขับพิษไข้ แก้พิษไข้ตา่ ง ๆ ๑.๓ กลุ่มยาแก้ไข้ตัวเย็น มือเย็น ตนี เยน็ ๑.๔ กลุ่มยาแก้ไข้สัมปะชวร ๑.๕ กลุ่มยาแก้ไข้สนั นิบาต ๑.๖ กลุ่มยาแก้ไข้เหนอื ๑.๗ กลุ่มยาแก้ไข้กาฬ ๑.๘ กลุ่มยาแก้ไข้เอกโทษ ทุวนั โทษ (แก้ไข้เพื่อกาเดา เสมหะ โลหิต ลม) ๑.๙ กลุ่มยาแก้ไข้ในฤดูต่าง ๆ ๑.๑๐ กลุ่มยาแก้ไข้อนั เกิดจากธาตุต่าง ๆ ๑.๑๑ กลุ่มยาแก้ไข้ทั้งปวง ๑.๑๒ กลุ่มยาแก้ไข้คล่ังเพ้อ ๑.๑๓ กลุ่มยาแปรไข้ ๑.๑๔ กลุ่มยาแก้ไข้เหง่อื ออก ๑.๑๕ กลุ่มยาแก้ไข้ตวั ร้อน ตัวเย็น ๑.๑๖ กลุ่มยาแก้ไข้อืน่ ๆ ๑.๑ กล่มุ ยำแกไ้ ข้ ตารบั ยาในกลุ่มยาแก้ไข้นี้ จะมุ่งเน้นเพือ่ รกั ษาอาการไข้ลกั ษณะต่าง ๆ ทั้งน้ใี นบางตารบั เชน่ ในขนานที่ ๓ จะมีน้ากระสายทีห่ ลากหลาย เพื่อให้รักษาอาการได้ครอบคลุม ตำรบั ที่ ๑ ยำแกไ้ ข้ ส่วนประกอบ รากอังกาบ ๑ เกสรสัตตบุษย์ ๑ หญ้าตีนนก ๑ เกสรบัวหลวง ๑ ชะลูด ๑ เปลือก โมกมนั ๑ เอาเสมอภาค สรรพคุณ แก้ไข้ให้ขนลุกขนพอง สะบดั ร้อนสะบัดเย็นให้คอแหง้ ปากแหง้ ให้ตวั กระด้างใหม้ ิหลบั ลักษณะ ๖ ประการไข้เพือ่ เดือนร้อนแล แก้สะท้าน แก้ไข้เพื่อคิมหันตฤดู

๑๔๘ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ต้ม ๓ เอา ๑ กิน ตำรบั ท่ี ๒ ยำแก้ไข้ สว่ นประกอบ มี ๒ ขนาน ขนาน (๑) โกฐท้ังห้า ๑ เทียนท้ังห้า ๑ จันทน์เทศ ๑ ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ เนระพูสี ๑ รากมะแว้งท้ัง ๒ ลูกผักชี ๑ ก้างปลาร้า ๑ กรามแรด ๑ เขี้ยวเสือ ๑ กระดูกงูเหลือม ๑ กระดูกกา ๑ หวายตะค้า ๑ ขนาน (๒) รากย่านาง ๑ รากมะนาว ๑ รากมะแว้งทั้ง ๒ รากมะเดื่อ ๑ รากคัดเค้า ๑ รากมะพร้าว ๑ รากหมากผู้หมากเมีย ๑ สรรพคณุ แก้ไข้ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ๑. ขนาน (๑) ยาทั้งน้ีทาแท่งไว้ (๑.๑) แก้คางแขง็ ละลายด้วยน้ามะคาดีควาย (๑.๒) แก้สลบละลายน้าตาลทราย (๑.๓) แก้ลงแดงละลายด้วยน้าสมอไทย (๑.๔) แก้หอบละลายด้วยน้าอ้อยแดง (๑.๕) แก้สะอึกละลายด้วยน้ากล้วยดิบ ๒. ขนาน (๒) ต้มกิน ตำรบั ท่ี ๓ ยำแกไ้ ข้ ส่วนประกอบ มี ๕ ขนาน ขนาน (๑) เปลือกลกู มะตูม ๑ พริก ๑ ขิง ๑ กระเทียม ๑ บดเอาขันทศกร ๑ เกลือ ๑ ขนาน (๒) มะกอก ๑ ข้าวดังก้นหมอ้ ๑ ขนาน (๓) ดอกสารภี ๑ ดอกพิกุล ๑ ดอกบนุ นาค ๑ ข่า ๑ ไพล ๑ เฉียงพรา้ นางแอ ๑ ขนาน (๔) รากตะไคร้หอม ๑ รากขี้กา ๑ ขิง ๑ จันทน์ขาว ๑ ชะเอม ๑ น้าประสานทอง ๑ ฝักราชพฤกษ์ ๑ ดอกบุนนาค ๑ ดอกบวั หลวง ๑ หญ้าตีนนก ๑ เฟื้อง ขนาน (๕) ชิงช้าชาลี ๑ หัวคล้า ๑ สัก ๑ สนทะเล ๑ พริก ๗ แมลงวัน ๗ ตัว ข้าวสาร ๗ เม็ด สรรพคุณ ๑. ขนาน (๑) – (๓) แก้ไข้ที่มีอาการอาเจียนรว่ มด้วย ๒. ขนาน (๔) – (๕) แก้ไข้จับ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ๑. ขนาน (๑) ละลายน้ามะกอกกิน ๒. ขนาน (๒) เผาให้ไหม้ละลายน้ากิน

๑๔๙ ๓. ขนาน (๓) บดตาละลายน้าดอกจันทน์ขาว จันทน์แดง ทุรนทุรายละลาย น้าดอกไม้ให้กินประจาธาตุละลายน้าซาวข้าวกิน ๔. ขนาน (๔) ต้ม ๓ เอา ๑ แทรกน้าตาลทราย น้าผ้งึ รวงกิน ๕. ขนาน (๕) บดทาหลงั ตา ตำรับท่ี ๔ ยำแกไ้ ข้ สว่ นประกอบ ดอกบนุ นาค ๑ ดอกสารภี ๑ พิกลุ ๑ ข่า ๑ ไพล ๑ เปลือกเฉียงพรา้ นางแอ ๑ สรรพคุณ แก้ไข้ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ ๑. ถ้าลงละลายน้าจันทน์แดงจันทน์ขาวกิน ๒. ถ้าทรุ นทุรายละลายน้าดอกไม้ ๓. ประจาธาตลุ ะลายน้าข้าวสารกิน ตำรับท่ี ๕ ยำเขียวแกไ้ ข้ ส่วนประกอบ ดอกนมแมว ๑ น้าข้าว ๑ ดอกจาปา ๑ ดอกกระดังงา ๑ ดอกนางแย้ม ๑ ดอก ส่าเหล้า ๑ ดอกพิกุล ๑ ดอกมะลิ ๑ ดอกส้มโอ ๑ ดอกเล็บมือนาง ๑ ดอกฟักข้าว ๑ ใบย่านาง ๑ ใบขี้กาท้ัง ๒ ใบนมสวรรค์ ๑ ใบฝักเขียว ๑ ใบผักปอด ๑ ใบมะเฟือง ๑ ใบมะยม ๑ ใบเฉียงพร้า ๑ ใบชบา ๑ ใบดาวเรือง ๑ ตาลึงท้ังหัวท้ังใบ ๑ บานเย็นท้ังหัวทั้งใบทั้งดอก แต่ดอกนมแมวเอาสาม ส่วน สรรพคณุ แก้ไข้แก้หอบแก้ไข้ต่างๆ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ เอาจนั ทน์เทศเปน็ กระสาย ทาแท่งไว้ตวั ร้อนละลายน้าข้าวสารท้ังกินท้ังชโลม ตำรับท่ี ๖ ยำเขียวน้อย สว่ นประกอบ เอาใบหมากผู้หมากเมีย ๑ ใบมะพร้าว ๑ ใบเงินใบทอง ๑ ใบชิงช้าชาลี ๑ ใบเจตมูล ทั้งสอง ๑ ใบหญ้าพังกราบ ๑ ใบทับทิม ๑ ใบผักขวง ๑ ใบแมงลักคา ๑ ใบผักปลัง ๑ ใบสวาด ๑ ใบหญ้าใต้ใบ ๑ ใบผักคราดหัวแหวน ๑ ใบหญ้างวงช้าง ๑ ใบพันงูแดง ๑ ใบพันงูขาว ๑ พริก ๑ กระเทียม ๑ ขิง ๑ ไพล ๑ สรรพคณุ แก้ไข้ วิธีเตรยี ม วิธีใช้ บดใหล้ ะเอียด ทาเปน็ แท่งไว้ ถ้าไข้ให้ร้อนละลายน้าข้าวสารกินท้ังชโลม