ครูปล่อยแสง ครูบันดาลใจ จุดไฟการเรียนรู้

ครูปลอ่ ยแสง: ครบู ันดาลใจ จุดไฟการเรียนรู้ ISBN: 978-616-329-109-7 ท่ีปรกึ ษา รศ.ดร.อนุชาติ พวงสำ� ลี / อธิษฐาน์ คงทรัพย์ บรรณาธิการบรหิ าร อธคิ ม คุณาวฒุ ิ บรรณาธกิ ารเล่ม ทิพย์พมิ ล เกยี รติวาทีรัตนะ บรรณาธกิ ารต้นฉบับ อาทิตย์ เคนมี กองบรรณาธกิ าร ณัฐชานนั ท์ กลา้ หาญ / ณิชากร ศรเี พชรดี / รชนีกร ศรฟี า้ วัฒนา / กนกอร แซเ่ บ๊ / ลนี า่ ร์ กาซอ บรรณาธิการศิลปกรรม ณขวญั ศรีอรโุ ณทัย ศลิ ปกรรม บัว ค�ำดี ชา่ งภาพ เฉลิมพล ปัณณานวาสกุล / ธาตรี แสงมอี านภุ าพ / ณฐั ชานนั ท์ กลา้ หาญ / ณัฐกานต์ ตำ� ส�ำสู / พรภวษิ ย์ โพธสิ์ ว่าง พิสูจนอ์ กั ษร ครี ีบูน วงษช์ ื่น ประสานงานการผลิต ปัณฑติ า จนั ทร์อร่าม พิมพค์ ร้ังท่ี 1 เมษายน 2562 จ�ำนวนพิมพ์ 1,000 เลม่ พิมพ์ที่ บริษทั ภาพพิมพ์ จำ� กดั โทรศพั ท์ 0 2879 9154-6 ราคา 180 บาท

จัดพมิ พ์โดย โครงการผนู้ �ำแห่งอนาคต: สร้างเสริมเครอื ข่ายผู้นำ� สวู่ ิถีสุขภาวะทางปญั ญา คณะวิทยาการเรียนรู้และศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลยั ธรรมศาสตร์ ศนู ยร์ งั สติ 99 ต�ำบลคลองหนึง่ อำ� เภอคลองหลวง จงั หวัดปทุมธานี 12121 โทรศพั ท์ 0 2441 5222 website: www.leadershipforfuture.com facebook: โครงการผนู้ ำ� แหง่ อนาคต Leadership for the Future © สงวนลิขสิทธ์โิ ดยโครงการผู้น�ำแหง่ อนาคต ดำ� เนนิ การผลิต เปนไท พับลิชช่ิง โทรศพั ท์ 0 2736 9918 e-mail: [email protected] website: www.waymagazine.org facebook: www.facebook.com/waymagazine twitter: www.twitter.com/way_magazine



คำ�นำ� ‘โครงการผนู้ ำ� แหง่ อนาคต’ เปน็ โครงการภายใตก้ ารดำ� เนนิ งานของคณะวทิ ยาการ เรียนรู้และศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ โดยได้รับการสนับสนุน จากส�ำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) มีจุดมุ่งหมาย เพ่ือหนุนเสริมกระบวนการขับเคลื่อนทางสังคมให้มีความสามารถในการสร้าง การเปล่ยี นแปลงอย่างย่งั ยืนบนฐานสุขภาวะทางปญั ญา ‘โครงการก่อการครู: ครูบันดาลใจ จุดไฟการเรียนรู้’ เป็นส่วนหน่ึงของ โครงการผู้น�ำแห่งอนาคตท่ีมุ่งท�ำงานกับครูในฐานะผู้น�ำการศึกษา ผู้สร้างการ เปล่ียนแปลง (Change Agent) โครงการฯ เช่ือว่าครูคือกลไกส�ำคัญในการ ขับเคลอื่ นการพัฒนาคณุ ภาพการศึกษาในระดบั ฐานราก ซงึ่ จะส่งผลต่อการสรา้ ง พลเมืองทมี่ คี ณุ ภาพและสังคมที่มีสุขภาวะในระยะยาว ครูหนึ่งคนที่เปล่ียนแปลงจากภายในจะส่งผลต่อการเปล่ียนแปลงของเด็ก และเยาวชนอกี นบั พนั นบั หมน่ื คน ซง่ึ จะเตบิ โตไปเปน็ ผดู้ แู ลอนาคตของสงั คมและ ประเทศ โครงการฯ จึงมุ่งเน้นการบ่มเพาะมิติด้านสุขภาวะทางปัญญาให้แก่ครู ผา่ นการสร้างชุมชนการเรยี นรดู้ ้วยการออกแบบกระบวนการเปน็ 4 โมดูล ได้แก่ โมดูลท่ี 1 ครูคอื มนุษย์ สำ� รวจภมู ทิ ศั น์ภายในของความเป็นครู ช่วยใหค้ รู กลับเข้ามาเชื่อมโยงกบั ความเปน็ มนุษยภ์ ายในตัวครู สัมผัสกับจิตวิญญาณความ เป็นครู โมดลู ที่ 2 พฒั นาการเรยี นรู้ (ตลาดวชิ า) เคร่อื งมือและมมุ มองใหม่ทชี่ ่วย

ขยายศักยภาพของครอู ย่างเป็นองค์รวม ผ่านปญั ญา 3 ฐาน คอื สมอง (Head) กาย (Hand) ใจ (Heart) อาทิ การออกแบบประสบการณ์เพื่อการเรียนรู้ผ่าน เกม ครกู ล้าแสดง เวทมนตร์คาถาในการสร้างการเรียนรทู้ เี่ ปี่ยมความหมาย ฯลฯ โมดูลท่ี 3 ครูคือกระบวนกร เรียนรู้หลักพื้นฐานในการออกแบบและการ จดั กระบวนการเรียนรผู้ า่ นประสบการณ์ และโมดลู 4 ครปู ลอ่ ยแสง คอื เวทที ใ่ี หค้ รไู ดม้ าแบง่ ปนั เสน้ ทางแหง่ การสรา้ ง การเปลย่ี นแปลงในมิติตา่ งๆ ทีเ่ กดิ ข้นึ จริง จนก่อเกดิ เปน็ ครูแกนนำ� ผู้ร่วมกอ่ การ เปลยี่ นแปลง สรา้ งแรงบันดาลใจแห่งการเรยี นรู้ในพืน้ ทตี่ ่างๆ ท่วั ประเทศ เร่ืองเล่าจากครูผู้ก่อการเปลี่ยนแปลงเหล่าน้ีจึงถูกรวบรวมข้ึน เพ่ือแสดง ให้เห็นเป็นหลักฐานเชิงประจักษ์ว่า การสร้างการเปล่ียนแปลงทางสังคมและการ ศึกษาไทยเกิดข้นึ ไดจ้ รงิ โดยเรมิ่ ต้นจากหอ้ งเรียนเล็กๆ ขยายออกไปสผู่ ู้คนและ ชุมชน สิ่งเหล่านี้ได้ถูกถ่ายทอดลงในหนังสือเล่มนี้อย่างหลากวิธีคิด หลายหัวใจ สรา้ ง และมากด้วยการลงมือท�ำ เราหวงั เปน็ อยา่ งยง่ิ วา่ หนงั สอื ครปู ลอ่ ยแสง: ครบู นั ดาลใจ จดุ ไฟการเรยี นรู้ เลม่ นจ้ี ะเปน็ สอื่ ทชี่ ว่ ยปลอ่ ยแสง ใหค้ รแู ละชมุ ชนการศกึ ษาในประเทศไทยรว่ มเปน็ อณงู ามทมี่ พี ลงั ยง่ิ ใหญ่ และรว่ มกอ่ การเปลย่ี นแปลงระบบการศกึ ษาและสงั คมไทย ไปด้วยกนั



สารบัญ อกี ปีเดยี วเกษยี ณ แตย่ งั ไมห่ ยุดเรยี นร้ ู 13 ‘ครวู ิลล’่ี อนสุ รณ์ นลิ โฉม 31 47 มากกวา่ การเปลี่ยนแปลง คือสรา้ ง ‘เครอื ข่าย’ บนถนนมิตรภาพคร ู 63 ‘ครสู อญอ’ สัญญา มคั รนิ ทร์ 79 เบื้องหลังการเปลย่ี นแปลงตำ� แหนง่ ผู้เล่น ‘ฝา่ ยบริหาร’ ‘ครอู อ้ ม’ ชตุ ินธร หัตถพนม ห้องเรียนไรผ้ ูค้ มุ ‘ครแู ข’ อัมพกิ า ไกรอ่�ำ ประชาธปิ ไตยเถยี งกันได้ในห้องเรยี น ‘ครูไอซ’์ ศักด์นิ รินทร์ ยาวชิ ัย

ครคู ือคุณอำ� นวย ไม่ใชค่ ุณอำ� นาจ 95 ‘ครยู อรช์ ’ ณัฐพงศ์ อนสุ นธิ์ 111 129 ห้องเรียน: พื้นทกี่ ารเปลี่ยนแปลงท่ีออกแบบได ้ 145 ‘ครูโบว์’ ลดั ดาวรรณ เหลา่ เกียรตกิ ุล 161 ครูกบั นักเรยี น...เคมที ี่เข้ากันได ้ ‘ครตู ุม๋ ’ วิภาวี พลตอ้ื โลกนต้ี อ้ งมคี รูแนะแนว ‘ครูปุ้ย’ วรยี ์ สบื สมุท ถา้ ไมไ่ ดแ้ นะแนวชีวิต ก็ไมร่ ้จู ะเปน็ ครูไปทำ� ไม ‘ครมู ้นิ ’ สรุ สั วดี นาคะวะรัง



ครู ปลอ่ ย แสง ครูบนั ดาลใจ จุดไฟการเรยี นรู้



เรือ่ งและภาพ: ณัฐชานนั ท์ กลา้ หาญ อกี ปเี ดียวเกษยี ณ แตย่ งั ไมห่ ยดุ เรียนรู้ เร่ิมจากการจินตนาการง่ายๆ ก่อนว่า เม่ือเรานึกภาพเด็กที่วิ่งเล่นใน โรงเรียนแถบชนบททีร่ ายรอบไปด้วยภเู ขา ห่างไกลตวั เมอื ง เด็กหญงิ ผมสน้ั ตัดตรง เดก็ ชายไว้ผมรองทรง เจ๊ียวจ๊าวกันอย่ใู นหอ้ งเรียนไม้ ขนาดไมก่ ว้างมาก นนั่ คือเสียงหวั เราะจริง การเรยี นการสอนจรงิ แต่ ลึกลงไปกว่าความสดใสโรแมนติกของธรรมชาติและตัวเด็ก เราต่าง เขา้ ใจดวี ่ามปี ัญหาความเหล่ือมล�้ำซุกอยใู่ ตล้ มออ่ นๆ และรอยยมิ้ ของ ครหู รอื พ่อแมท่ เ่ี ฝ้าดูลกู เดนิ เขา้ โรงเรียนทุกเช้าเสมอ โลกอีกฟากหน่ึงของภูเขาเคล่ือนไหวฉับไว โรงเรียนในเมืองมีอีกภาพท่ี แตกตา่ ง ศตวรรษท่ี 21 นำ� พาความหลากหลายของการเขา้ ถงึ ขอ้ มลู ความรู้ อาชพี และรูปแบบธุรกิจมากมายเกิดขึ้นใหม่ อัตราการแข่งขันทางการศึกษานับวันก้าว เข้าสู่ความไร้ทตี่ จิ นติดตามไม่ทนั ข้ึนเรือ่ ยๆ เรามนี ักเรยี นท่ีเปน็ เลศิ เชิงวิชาการท่ี ไดร้ บั การยอมรบั ในระดบั โลกทกุ ปี แตว่ า่ นนั่ เปน็ เพยี งเสย้ี วเปอรเ์ ซน็ ตข์ องนกั เรยี น ท้ังหมดในประเทศ

ปญั หาใหญข่ องความเหลอื่ มลำ�้ ทางการศกึ ษาคอื ความแตกตา่ งทางสถาบนั การศึกษา (Thaipublica, 2016) แตอ่ ยา่ งไรก็ตาม เวบ็ ไซต์ของสถาบนั วจิ ัยเพอื่ การพัฒนาประเทศไทย (TDRI) ก็ระบุว่ามีบางโรงเรียนในไทยท่ีพัฒนาคุณภาพ การศึกษาจนเขา้ ใกลร้ ูปแบบของโรงเรยี นในฝันบ้างแล้ว หลกั สูตรทีพ่ ฒั นาผเู้ รียน ท้ังภายในและภายนอก รวมถึงการสร้างพ้ืนท่ีแลกเปลี่ยนทางความรู้ระหว่างครู (Professional Learning Community: PLC) เกิดขึน้ จรงิ ได้ ถ้ามีครูทรี่ ู้จักพฒั นา นวัตกรรมการสอนอย่างยั่งยืนและไมห่ ยดุ เรียนรู้ หนงึ่ ในนนั้ คอื ครวู ยั 59 ปที ยี่ งั มคี วามรนุ่ ใหมม่ ากๆ อยา่ ง ‘ครวู ลิ ล’ี่ อนสุ รณ์ นิลโฉม คุณครูโรงเรยี นชมุ ชนบ้านผานกเคา้ จังหวดั เลย 14 ครูปล่อยแสง: ครบู ันดาลใจ จุดไฟการเรียนรู้

แหวกดงไผเ่ ขา้ ไปสอน เมอื่ ราวๆ 34 ปที แ่ี ลว้ หลงั จากครวู ลิ ลจ่ี บการศกึ ษาภาควชิ าวทิ ยาศาสตรก์ าร กฬี า คณะพลศกึ ษา มหาวทิ ยาลยั ศรนี ครนิ ทรวโิ รฒ และทำ� งานบรษิ ทั มาไดส้ กั พกั เขาสอบบรรจขุ า้ ราชการครตู ดิ และเลอื กโรงเรยี นทจ่ี ะไปสอนไดม้ ากมาย โรงเรยี น บ้านซำ� ไฮ อ�ำเภอภกู ระดึง จงั หวัดเลย ก็เป็นหนง่ึ ในตวั เลอื กทน่ี า่ สนใจส�ำหรบั เขา “พอเห็นภกู ระดงึ เรากค็ ิดว่ามันมีสถานทีท่ ่องเท่ียว ต้องเจริญ เอาละ่ ! กูไป เป็นครูได้อยู่ เพ่ือนมาเท่ยี วได้เยอะด้วย แต่วนั แรกที่มาบรรจุ ผมตอ้ งแหวกดงไผ่ เขา้ ไปแลว้ ถงึ เจอทางเดิน ไมม่ นี ำ้� ไม่มไี ฟ ทุกอยา่ งในสมองเราเหมอื นระเบิดออก คดิ อย่างเดียวว่าอยากกลับบา้ น ผมคิดในใจเลยวา่ ‘กูจะไม่เป็นคร’ู (หัวเราะ)” เปิดตัวมาอย่างแรงมาก จากท่ีเคยใช้ชีวิตอยู่ในกรุงเทพฯ มีสิ่งอ�ำนวย ความสะดวกครบครัน ต้องมาอยู่ในพ้ืนท่ีท่ีเทคโนโลยีเข้าไม่ถึงเลย แถมต้อง เดบวิ ตด์ ้วยการสอนครบทุกสาระวชิ า เช่น สปช. กพอ. สลน. ควบไปกบั ต�ำแหน่ง ครูประจำ� ช้นั ด้วย ถึงครูจะเป็นคนตลกแค่ไหน กต็ ้องเงียบกริบในนาทีนนั้ “คร้ังแรกไปสอน ป.1 ต้องไปเช็ดขี้มูก ล้างก้นให้ มันเป็นสิ่งที่โลกแตก พอสมควรใน 3 เดอื นแรก แลว้ โรงเรยี นดนั มแี ตค่ รผู ชู้ าย ไมม่ คี รผู หู้ ญงิ เลย ปรกึ ษา อะไรกไ็ ม่ได้ วิธเี ดยี วคือกินเหล้าตอนเย็น หลบั ไป และตนื่ มาทำ� งาน มันช่วยอะไร กนั ไมไ่ ดเ้ ลย ดที เี่ ดก็ พดู งา่ ย เขา้ ใจงา่ ย กระบวนการสอนไมไ่ ดย้ าก ทยี่ ากคอื สภาพ ภมู ศิ าสตร์ ตกเยน็ มาเราจดุ เทยี น ตอนเชา้ จะอาบนำ�้ กต็ อ้ งเดนิ ไปทลี่ ำ� ธาร เดนิ กลบั ขนึ้ มาแตง่ ตวั จุดไฟ หงุ ข้าว ครตู ้มไข่ ทอดไขก่ ินกัน 5 คน” แนน่ อนวา่ หดหขู่ นาดน้ี ครวู ลิ ลเี่ คยคดิ ทจี่ ะขอยา้ ยกลบั เขา้ ไปสอนในตวั เมอื ง “มอี ยวู่ นั หนงึ่ เดก็ ผหู้ ญงิ ป.2 สองคนใสก่ ระโปรงตวั ใหญๆ่ เสอื้ สขี าวตวั ใหญๆ่ เกา่ ๆ ทไ่ี ดร้ บั บรจิ าคมา แบกจอบแบกเสยี มหลงั จากไปทำ� การเกษตรมา มอื ไมด้ า้ น แตกไปหมด แตด่ ูมีความสุข ทัง้ คเู่ ดินผ่านหนา้ ผมไป ตอนน้นั ตวั ผมเองนัง่ ทอ้ ใจ ทุกวัน อยากกลับบา้ น ไมอ่ ยากสอนหนงั สอื แตเ่ ขาตวั เล็กนิดเดียว เดินแบกจอบ เขายงั หวั เราะชอบใจ เรามโี อกาสดกี วา่ เขา แลว้ ทำ� ไมเราไมท่ ำ� ใหต้ วั เองมคี วามสขุ นัน่ เลยเป็นจดุ เปลีย่ น” อกี ปีเดียวเกษียณ แตย่ ังไมห่ ยุดเรียนรู้ 15

ผ่านมา 30 กว่าปี ครูวิลลี่ยังจ�ำภาพน้ันได้ดีว่า แม้ไฟจะยังไม่มา “แต่เรา ต้องหาตัวตนให้เจอกอ่ น” หลงั จากอยู่โรงเรยี นบา้ นซำ� ไฮมา 23 ปี ไฟฟา้ คอ่ ยเขา้ ถงึ ถนนเรมิ่ ตัดผา่ น แทนทจี่ ะอยใู่ ชน้ ำ้� ไฟใหส้ มใจ ครกู ็ (ดนั ) ยา้ ยมาอยทู่ โ่ี รงเรยี นชมุ ชนบา้ นผานกเคา้ ห่างออกไป 13 กิโลเมตร แต่อยใู่ นเขตอำ� เภอเดียวกัน เด็กตอ้ งมีสทิ ธิในความ ‘ชอบทำ�’ ในศตวรรษที่ 21 โลกทกุ อยา่ งเช่อื มตอ่ ถงึ กันหมด ความรู้เข้าถงึ ได้งา่ ย สิ่ง 16 ครปู ล่อยแสง: ครูบนั ดาลใจ จุดไฟการเรียนรู้

ผมมกั สอนเดก็ วา่ ทเี่ ราอยใู่ นวงกลมขนาดเลก็ เนย่ี เราจะอยใู่ นนไ้ี ปตลอดชวี ติ ไหม เราไมล่ องขา้ มวงไปเรยี นรวู้ งอน่ื บา้ งเหรอ ผมเลยสอนใหเ้ ขากระโดดขา้ มวงไปหลายๆ วง ไมต่ อ้ งเปน็ วงทใ่ี หญม่ ากกไ็ ด้ บางวงเขาดกี วา่ เรา ไมว่ า่ จะกป่ี ผี มกจ็ ะบอกเขาอยา่ งหนงึ่ วา่ การเรยี นรดู้ ว้ ยตวั เองคอื สง่ิ สำ�คญั มากกวา่ ทคี่ รสู อน ที่ท้าทายการเรียนการสอนและการศึกษารูปแบบใหม่ท่ีไม่ตามขนบจึงอยู่ที่ความ สามารถในการคิดวิเคราะห์และน�ำข้อมูลเหล่านั้นไปใช้ได้อย่างมีประสิทธิภาพ และมปี ระโยชน์สูงสดุ ดงั น้ันหากเด็กไดร้ บั การฝกึ ฝนใหม้ ศี ักยภาพในการคดิ เชงิ วิพากษ์ หรอื เรมิ่ จากเรอ่ื งงา่ ยๆ เชน่ การเข้าใจตวั ตนและสิทธิในความ ‘ชอบทำ� ’ ของตัวเอง ไมว่ ่า โรงเรยี นนนั้ จะอยหู่ า่ งไกลความเจรญิ มากแคไ่ หน ชดุ ความรเู้ หลา่ นก้ี จ็ ะตดิ ตวั เดก็ ไปเป็นทกั ษะการใช้ชวี ติ ท่ีใชก้ ารได้ในภายภาคหนา้ “โรงเรียนของเราเป็นโรงเรยี นขนาดกลาง มเี ดก็ 200 คน ตง้ั แต่อนบุ าลถงึ ม.3 เป็นโรงเรยี นขยายโอกาส ซงึ่ เราเรยี กว่าโรงเรียนฉวยโอกาส เด็กส่วนใหญ่จะ มาจากชุมชนแถวน้ีบ้าง หรือมีบ้านอยู่ในป่าบ้าง หลังจากที่ผมได้ไปอบรมเร่ือง กระบวนการเรียนรู้แบบ PBL (Project-based Learning) และพหุปัญญากับ คุณกว๋ ย พฤหัส พหลกลุ บตุ ร ทีม่ ลู นธิ ิสื่อชาวบา้ น (กลมุ่ ละครมะขามปอ้ ม) ในปี 2557 ผมก็เรม่ิ รสู้ ึกว่าหลักสูตรเชิงวิชาการท่ีเราท�ำอยู่ มนั ไมไ่ ด้ท�ำใหเ้ ด็กค้นพบ ตวั เองหรือเรยี นรคู้ นอ่ืน “เลยมาคุยกนั ว่า ไอท้ เี่ ราสอนกนั หลายสาระวชิ าเพือ่ ท่จี ะใหเ้ ดก็ ไปสอบหรอื แข่งขนั ส่งเสรมิ เด็ก 2-3 คน เพ่อื ไปแข่ง แตท่ งิ้ เดก็ อีก 200 คน ไว้ด้านหลังน่ีมนั ตอบโจทยก์ ารศกึ ษาทดี่ ไี หม เราควรเอากระบวนการเรยี นร้โู ดยใชก้ จิ กรรมเปน็ ฐาน (Active-based Learning) การเรยี นรู้โดยใช้โครงงานเป็นฐาน (Project-based Learning) การเรียนรู้โดยใช้ปัญหาเป็นฐาน หรือ (Problem-based Learning) อีกปเี ดยี วเกษียณ แต่ยงั ไมห่ ยดุ เรยี นรู้ 17

มาใชก้ บั เดก็ ดไี หม หรอื ใชจ้ ติ ศึกษาดไี หม” ‘จิตศึกษา’ น่าจะเป็นค�ำตอบเจ๋งๆ ส�ำหรับโรงเรียนสไตล์ผานกเค้า แต่ กระบวนการการเปล่ียนแปลงแรกๆ ท�ำได้ยาก เพราะท้ังตัวครูและบุคลากรที่ โรงเรียนเองก็ไม่รู้จะเริ่มจากตรงไหน ถึงข้ันคุณภาพของผลการศึกษาลดลงจาก มาตรฐานเดิมจนถึงปี 2559 แต่กราฟก็ดีดข้ึนมาในปี 2560 จนปัจจุบันเร่ิมมี โรงเรียนจากที่ตา่ งๆ มาดงู าน “เดก็ ตอ้ งใชเ้ วลาในการปรบั ตวั ชมุ ชน ครดู ว้ ย แตเ่ มอื่ เดก็ เรมิ่ เขา้ ใจ วา่ ทำ� ไม กลับไปบ้านต้องค้นคว้างานท่ีครูให้ ก็คือความรู้ท่ีแลกเปลี่ยนกัน เขาก็เร่ิมเข้าใจ กระบวนการมากขึน้ ถา้ ทกุ ระดับชน้ั ได้รบั การเรียนการสอนทป่ี รับไปคลา้ ยๆ กนั กจ็ ะสามารถพฒั นาไปด้วยกนั ได”้ ‘จิตศกึ ษา’ เอาใจนกั เรียนมาใสใ่ จครู ครวู ลิ ลเ่ี รมิ่ ไปศกึ ษาเพมิ่ เตมิ จากโรงเรยี นลำ� ปลายมาศพฒั นา จงั หวดั บรุ รี มั ย์ ก่อนไปยังหัวเราะกับตัวเองว่า แก่ขนาดนี้แต่ก็ออกไปสังเกตการณ์บ่อยๆ ทุกปี นบั ได้ 8-9 คร้งั โดยออกไปเรียนร้กู ระบวนการตา่ งๆ เช่น เขา้ โครงการของกลุม่ กอ่ การคร,ู inskru, ครูปลอ่ ยของและพลเรยี น เพอ่ื นำ� มาใช้กบั นกั เรยี นและครู “ผมมองวา่ ผมอายุ 59 เนย่ี ไมส่ ามารถถา่ ยทอดให้ใครไดม้ ากกวา่ การซมึ ซบั จากเด็กรุ่นใหม่ ผมว่ายคุ สมัยมนั เปลี่ยนไป เมื่อก่อนครูยุคเก่ายืนสอนหนา้ ชนั้ มา ยืนช้ีกระดาน สะกดต้องได้ ตามหลักการเป๊ะ ซึ่งก็มีข้อดีนะ อย่างเด็กที่ผมสอน ในป่ามจี บดอกเตอรอ์ ยู่ 3 คน เพราะเขามคี วามพร้อมในตวั ทีจ่ ะเดินในเส้นทางนน้ั ตอนนน้ั เรากภ็ ูมิใจ แตพ่ อมามองยอ้ นแลว้ เน่ยี เฮ้ย...มนั ได้แค่ 3 คนเหรอ แลว้ เดก็ อกี ประมาณ 300-400 คนล่ะ เขาก็ยังไปปลูกมนั สำ� ปะหลัง มีชวี ติ วนเวยี นในจดุ เดิม ไมไ่ ดก้ ระโดดออกไปข้างนอกเลย “ผมมักสอนเดก็ วา่ ท่ีเราอยู่ในวงกลมขนาดเลก็ เนย่ี เราจะอยใู่ นนไี้ ปตลอด ชวี ติ ไหม เราไมล่ องขา้ มวงไปเรยี นรวู้ งอน่ื บา้ งเหรอ ผมเลยสอนใหเ้ ขากระโดดขา้ ม วงไปหลายๆ วง ไมต่ อ้ งเป็นวงทีใ่ หญ่มากก็ได้ บางวงเขาดกี ว่าเรา ไม่ว่าจะก่ีปีผม กจ็ ะบอกเขาอย่างหนง่ึ ว่า การเรยี นรูด้ ว้ ยตวั เองคือส่งิ สำ� คัญมากกว่าทค่ี รสู อน” 18 ครปู ล่อยแสง: ครบู นั ดาลใจ จุดไฟการเรยี นรู้

การศึกษาทุกวันนคี้ อื การแขง่ ขัน แข่งขนั เพ่อื เอาตวั เลขไปอวดกัน ผบู้ รหิ ารไดต้ วั เลขดกี ไ็ ด้เลอื่ นสองข้ัน หรอื ครไู ด้ย้ายไปโรงเรยี นท่ใี หญ่ขึน้ กระทรวงฯ ก็จะบอกวา่ ตวั เลขเท่านี้ แสดงวา่ ประเทศพฒั นา แตเ่ มอ่ื ย้อน กลบั มาดูจริงๆ ตวั เลขเหลา่ นไี้ ม่ได้ สะท้อนว่าพฒั นา แต่กลับโกหก ครูวิลล่ียอมรับว่า สมัยกอ่ นยังใช้การสอนแบบเก่า แตห่ ลายปีมาน้รี ะบบถกู ปรับปรงุ ใหม่ ไมไ่ ดเ้ นน้ ให้คะแนนเพื่อไปแข่งขนั “เพราะเราเร่ิมมองเห็นแล้วว่า การศึกษาทุกวันน้ีคือการแข่งขัน แข่งขัน เพ่ือเอาตัวเลขไปอวดกัน ผู้บริหารได้ตัวเลขดีก็ได้เลื่อนสองขั้น หรือครูได้ย้าย ไปโรงเรียนท่ีใหญ่ข้ึน เอาตัวเลขเพื่อไปแข่งกันในระดับเขตว่าตัวเลขใครดีกว่า กระทรวงฯ กจ็ ะบอกวา่ ตัวเลขเทา่ นแี้ สดงวา่ ประเทศพฒั นา แต่เมือ่ ยอ้ นกลับมาดู จรงิ ๆ ตวั เลขเหลา่ นไ้ี มไ่ ด้สะท้อนว่าพฒั นา แตก่ ลบั โกหก” ‘กว๋ ย’ จากกลมุ่ มะขามปอ้ ม เคยกลา่ วไวว้ า่ การศกึ ษาในศตวรรษใหมไ่ มค่ วร ถกู ตคี วามในมติ กิ ารเพม่ิ คณุ ภาพแรงงานเพอื่ ตอบสนองระบบอตุ สาหกรรมเทา่ นนั้ แตค่ วรม่งุ ไปสกู่ ารพฒั นามนุษย์อย่างรอบด้าน ในฐานะพลเมอื งของโลกยคุ ใหม่ ค�ำว่า ‘ยุคใหม่’ ตีความได้หลากหลายแบบ หน่ึงในน้ันน่าจะรวมไปถึงการ สร้างจิตใจที่แข็งแรงให้กับนักเรียน ครูวิลลี่เองก็แข็งแรงสดใสมากในวัยก่อน เกษยี ณ ครรู นุ่ ใหญเ่ หน็ ความสำ� คญั ตอ่ การปลกู ตน้ ไมท้ ร่ี จู้ กั ทนแดดทนฝน จงึ เนน้ การสอดแทรกจิตศึกษาเขา้ ไปในตวั เดก็ ๆ “เมอ่ื ก่อนเราเคยเรียนจติ วิทยาเนอะ แต่เราไมเ่ คยเอาจติ วิทยามาใช้กบั เดก็ ใช้น้อยมาก แต่จิตศึกษาคือการท่ีเราท�ำความเข้าใจจิตใจส่วนลึกของเขา ศึกษา จิตใจทั้งเขาและเรา เพื่อให้เกิดจิตส�ำนึกและเตรียมความพร้อม เช่น วิชาโฮมรูม ครูให้ทำ� อะไรบ้าง มีแต่สง่ิ ทคี่ รอู ยากใหน้ กั เรยี นทำ� แต่ไม่เคยคิดว่านักเรยี นอยาก ทำ� ไหม เมอ่ื ทำ� โฮมรมู เสรจ็ แลว้ นกั เรยี นมสี มาธิ มจี ติ ตะ มคี วามวา่ งทพ่ี อจะเขา้ ไป อีกปีเดยี วเกษยี ณ แต่ยังไม่หยดุ เรยี นรู้ 19

เรียนวชิ าหลกั ไหม” อยา่ งนน้ั แลว้ การทำ� จติ ศกึ ษาจงึ ทำ� เพอื่ ใหน้ กั เรยี นมคี วามพรอ้ มทางรา่ งกาย และจติ ใจ พร้อมกระโจนเขา้ ส่กู ารเรียนรู้ต่อ ครูวลิ ลย่ี กตัวอยา่ งคาบวชิ าคณิตศาสตรท์ ีย่ าวนานถึง 60 นาที ถามว่าเดก็ ๆ จะมีสมาธิไดถ้ งึ 60 นาทไี หม “แค่ 20 นาทีแรกเทา่ นนั้ ท่เี ดก็ จะมีสมาธิ แต่ถา้ เราเตรยี มความพรอ้ มใหเ้ ขา โฟกสั ได้ในชว่ งนั้น คุณสรา้ งความสำ� คญั สร้างจดุ มุ่งหมายให้เขาเรียนรู้ได้ เขาจะ มสี มาธโิ ฟกัสอีกในเวลาท่ีเหลือ คณุ จะใหเ้ ขาท�ำกจิ กรรม ทำ� แบบฝึกหัดกท็ �ำไปสิ” โรงเรยี นชมุ ชนบา้ นผานกเคา้ จะไมเ่ ขยี นแผนการสอนเปน็ เลม่ แตส่ รา้ ง ‘หลกั ความคดิ ’ ในระบบออนไลน์ เพอื่ ใหค้ รนู ำ� ไปใชส้ อนแทนกนั ได้ แผนจติ ศกึ ษาจะได้ รบั การดีไซน์ดว้ ยการปรุงสตู รให้เหมาะกับแต่ละช่วงชน้ั เนอื่ งจากพัฒนาการของ เด็กมีความแตกต่างกนั เม่ือพูดถึงการพัฒนาในแง่จิตใจ อาจฟังดูเหมือนค่อนข้างเป็นเรื่องเชิง นามธรรม ค�ำถามจึงมีอยู่ว่า เกณฑ์ของการออกแบบการสอนจิตศึกษาคืออะไร ค�ำตอบคอื ออกแบบจากตวั เด็กเอง โดยมคี รเู ป็นผสู้ งั เกตการณอ์ ยา่ งใกลช้ ดิ “สปั ดาห์แรก เราจะพาเดก็ ออกไปเรยี นนอกสถานทเ่ี พอื่ สร้างแรงบนั ดาลใจ 20 ครูปลอ่ ยแสง: ครบู นั ดาลใจ จดุ ไฟการเรยี นรู้

ใหเ้ ขาหดั สงั เกต บางเร่ืองทเ่ี ด็กเสนอมากอ็ อกนอกกรอบ แตเ่ ราไม่ได้ปลอ่ ยอิสระ ไปเสียทุกอย่าง ก็ต้องตบเขาเข้ามาว่าเร่ืองน้ีมันน่าเรียนไหม เช่น เธอดูโฆษณา ทุกวัน เธอรู้ไหมว่ามันจริงหรือไม่ คิดว่ายาท่ีทาแล้วตัวขาวราคา 35 บาท ทาแลว้ ขาวจริงไหม ดงั นั้นเรามาเรยี นเรือ่ งส่ือโฆษณาดีไหม “ถา้ เด็กลงความเห็นวา่ เอา เราก็มาแตกหวั ข้อกนั เมอื่ แนะแนวทางเดก็ และ ให้เด็กไปค้นคว้าแล้ว เขาน�ำมาเสนอแล้วยังขาด เราจะเติมเต็มให้ การเรียนการ สอนทเี่ ดก็ ไม่ตอ้ งมาจ่ออยกู่ ับตำ� ราหลายเลม่ เชน่ ไดม้ ีโอกาสไปสัมภาษณค์ นมา ทำ� หนงั ขอความรจู้ ากคน เปน็ การกระตนุ้ สง่ิ ทอ่ี ยนู่ อกหอ้ งสเี่ หลย่ี ม เดก็ จะแบง่ กนั เปน็ ทมี เขยี นสตอรบ่ี อรด์ ทมี สมั ภาษณ์ ตดั ตอ่ แบง่ หนา้ ทก่ี นั การเรยี นถงึ จะสนกุ ” เรยี นใชเ่ ล่นเลย รอบๆ อาคารด้านหน้าโรงเรียนมีกระดาษติดฝาผนังเร่ือง Project-based Learning: PBL พร้อมค�ำอธิบายสั้นๆ ก�ำกับราวกับว่าในตลอดเวลาหลายปีที่ ครวู ิลล่พี ยายามท�ำเรอ่ื งเรยี นให้เป็นเรื่องเล่น จนกลายเป็นเรอื่ งเลน่ ท่ใี ช้ได้ผลจริง โดยทไี่ ม่ติดกบั มาตรฐานตวั ช้วี ัดของกระทรวงศกึ ษาธิการด้วย “เราเขียนแผนของเรา แต่เช่ือมโยงมาตรฐานการเรียนรู้และตัวชี้วัดของ กระทรวงฯ เด็กจะรู้เลยว่าสัปดาห์นี้เขาจะเรียนเรื่องอะไรบ้าง ค้นหาได้ล่วงหน้า เมอื่ เขาคน้ หาได้ ผา่ นกระบวนการยอ่ ยความคดิ เสรจ็ แลว้ เขากม็ าทำ� mind map- ping นำ� เสนอ “อย่าลืมวา่ มาตรฐานหรอื ตวั ชว้ี ดั น้นั เป็นเพยี งสิ่งทีเ่ ขาสมมตุ ขิ ้นึ มา ว่าอยาก ใหเ้ ดก็ มคี วามรคู้ วามเข้าใจเกีย่ วกบั การอา่ น การพูด อา้ ว...ถา้ คณุ รอ้ งคาราโอเกะ ได้ คุณอ่านไม่ได้เหรอ ถ้าเรารู้จักปรับกระบวนการให้เหมาะสมกับเด็ก น�ำสิ่งท่ี เขาสนใจมาสรา้ งเปน็ บทเรยี น เชน่ ไมม่ หี นงั สอื เลม่ ไหนในระดบั มธั ยมทส่ี อนเรอื่ ง สอ่ื นะครบั แตผ่ มสอนใหเ้ ดก็ เรยี นรู้เรือ่ งสือ่ เมื่อคุณดูภาพยนตร์โฆษณาแล้วคุณ วิเคราะห์ได้ไหม ร้สู กึ ว่ามันโกหกไหม แลว้ ค�ำโกหกนนั้ มนั พูดอะไรกับคณุ ให้เดก็ เขียนทัศนะออกมา เราสอนภาษา สอนทักษะการคน้ ควา้ สอนวิทยาศาสตร์ หรือ วิชาการงานอาชีพ สามารถเช่ือมโยงกับสาระวิชาอื่นได้ แล้วค่อยเช่ือมโยงกับ อีกปีเดยี วเกษียณ แตย่ งั ไม่หยุดเรยี นรู้ 21

มาตรฐานตวั ชวี้ ดั อกี ทีหนึ่ง” ครวู ลิ ลแี่ บ่ง PBL เป็น 4P คอื Play, Practice, Project และ Problem ซง่ึ สามารถใช้ได้กบั เด็กทุกระดับช้ัน ตั้งแตอ่ นุบาลไปจนถงึ มธั ยม หลักสูตรก็ free- form มากจนคนเปน็ ครูเองกย็ งั สนุก “เด็กอนุบาลจะเรียนแบบ Play-based เพราะเขายังอ่านหนังสือไม่ออก จากน้ันในล�ำดับชั้นถัดมาค่อยปรับเข้ากับหนังสือวิชาภาษาอังกฤษ ไทย คณิต พอถึงประถม 4-6 บทเรียนก็จะน้อยลง แล้วเร่ิมขยับมาเรียน Project-based มากขนึ้ ไปจนถงึ มธั ยมกค็ อ่ ยเชอ่ื มโยงมาที่ Problem-based ดว้ ย เชน่ ในสว่ นของ Project-based ถ้าเราใช้ส่ือภาพยนตร์เป็นตัวสอน เราตั้งค�ำถามว่าสิ่งที่ได้จาก 22 ครปู ลอ่ ยแสง: ครูบนั ดาลใจ จุดไฟการเรียนรู้

การดูภาพยนตร์คืออะไร สื่อมีท้ังแง่บวกแง่ลบ แต่คุณจะเลือกเสพอะไรให้เกิด ประโยชนก์ ับตัวคุณ “เราให้เด็กเรียนสนุก ไม่มานั่งเครียด ไม่ต้องมีการบ้าน ส่ิงที่ผมสอนให้ เด็กคิด เชน่ วันนีฉ้ ันเรียนอะไรบ้าง แปลกใจเรื่องอะไร สงิ่ ที่มปี ระโยชน์ทีส่ ดุ จาก บทเรียนหรือบทเรียนทชี่ อบมากคืออะไร หรอื เดก็ อาจจะไมแ่ น่ใจว่าได้เรียนอะไร ไปกไ็ ด”้ ครูวิลล่ีอธิบายต่อว่า ถ้าเด็กได้มีโอกาสเรียนจากตัวเอง พวกเขาก็จะสนุก ลกุ นงั่ สบาย พรอ้ มทจ่ี ะตอ่ ยอดจนิ ตนาการ หรอื แมก้ ระทง่ั บอกผู้ใหญไ่ ดว้ า่ ตอ้ งการ อะไรจากการศกึ ษา สำ� หรบั ครวู ยั 59 PBL เกดิ ขนึ้ ทไ่ี หนกไ็ ด้ เดก็ เรยี นร้ไู ดจ้ ากทกุ ที่ ถา้ พาเดก็ เขา้ ปา่ ก็สามารถออกแบบใหเ้ ด็กไปเก็บใบไมม้ า ถ้าจะสอนคณิตศาสตร์ก็ถามเดก็ ว่า ใบไมม้ รี ปู ทรงอยา่ งไร สเ่ี หลยี่ มหรอื สามเหลย่ี ม ถา้ สอนเรอื่ งสกี ไ็ ดว้ ชิ าศลิ ปะ แลว้ คณุ สมบัตทิ ใ่ี บไม้ใบหน่ึงจะทำ� ได้คืออะไรบา้ ง นี่คือวชิ าวิทยาศาสตร์ การเรียนการสอนทุกอย่างเกิดจากแค่ใบไม้ใบเดียวเพียงเท่านั้น – ครูวิลล่ี สรุป แถมใบไม้ชิน้ น้นั กไ็ ม่ไดแ้ บกภาระอนั หนกั หน่วงของการสอบมาใหก้ บั เดก็ “ผมจะไมใ่ ชก้ ารสอบ แตจ่ ะดูจากชน้ิ งาน ลองสงั เกตความตัง้ ใจของเขาและ พูดคยุ ซักถาม คะแนนจะให้ในวัน open house ที่เชญิ ผ้ปู กครองมาตรวจงาน เขา จะได้ดูรปู ถา่ ย หลักฐาน และสงิ่ ที่เดก็ ท�ำไว้ และเด็กเองจะต้องอธิบายผปู้ กครอง ให้ได้ดว้ ยว่าเรียนรอู้ ะไรมาบ้าง” ชุมชนและครอบครัวเองก็มีส่วนเป็นอย่างมากในการศึกษาของเด็กหน่ึงคน เพราะเดก็ อยู่ในโรงเรียน 8 ชั่วโมง แต่ 16 ชวั่ โมงอยกู่ บั ท่ีบ้านและครอบครัว “ท�ำอย่างไรชุมชนถึงจะซึมซับกระบวนการไปกับเราได้ ในเวลาเรียนบาง วัน เราเลยเชิญให้เขามาดูว่าลูกเรียนอะไร เวลาตรวจงานให้พ่อแม่มาตรวจกับ เราสิ น่ีเห็นไหมลูกคุณท�ำช้ินงานเป็นอย่างไรครับ ถ้ามีเกรดถึง 4 ผู้ปกครองให้ เกรดเท่าไหร่ เขามีสิทธิที่จะชื่นชม ให้คะแนนช้ินงาน ไม่ใช่ว่าเรามีสิทธิในการ ตัดสินอยา่ งเดยี ว” ในช่วงแรกอาจเกิดปัญหาผู้ปกครองต่อต้านการเรียนการสอนลักษณะนี้ อยู่บ้าง แต่ทา้ ยสดุ ทุกอย่างจะคลี่คลาย อกี ปีเดียวเกษียณ แตย่ ังไมห่ ยุดเรียนรู้ 23

เราถามเขาเลยวา่ เรียนแบบนี้กับเรยี น แบบเกา่ ตา่ งกนั อยา่ งไร แบบไหนสนกุ กวา่ กนั แบบไหนทอี่ ยากมาเรียน เราตงั้ คำ�ถามใหญท่ กุ ครง้ั วา่ มาเรยี นแลว้ ไดอ้ ะไร นั่นคือส่ิงทเ่ี ราอยากรู้ ซง่ึ เคยมีเด็กท่ตี อบวา่ มาโรงเรยี นไดก้ นิ ขา้ ว มีท่นี อนกลางวัน มาเจอเพ่ือน ไมต่ อ้ งรอ้ งไห้อย่บู า้ น ซึง่ มนั สะเทือนเรานะ แปลว่าสิง่ น้ี มนั มคี ุณค่ามากกวา่ แค่การเปน็ โรงเรียน “เขาก็จะคิดวา่ เฮย้ ...ฉันสง่ ลูกมาเรยี น ฉันไมม่ ีเวลาวา่ งนะ แต่ถ้าเราจงู ใจให้ เขามาดบู อ่ ยๆ และเหน็ วา่ เราใชก้ ระบวนการจติ ศกึ ษา เพอื่ ใหเ้ กดิ การเปลย่ี นแปลง ในตัวเด็กในทางความอ่อนโยนหรือค�ำพูด เช่น พ่อแม่บอกว่าเมื่อก่อนไม่เห็น มากวาดบ้านเลย แต่เดี๋ยวน้ีลกู เร่มิ รู้จกั มาล้างจาน พบั ผ้า “บางทผี มกถ็ ามเขาไปเลยวา่ ผปู้ กครองคดิ เหน็ อยา่ งไร และอธบิ ายวา่ นคี่ อื สง่ิ ที่ผมมอบใหก้ ับลกู เขา มันอาจจะไม่ดีนักในเชิงวชิ าการ แต่จะดกี บั ทักษะชีวิตและ วชิ ากินของเขา เม่อื ชุมชนมีส่วนรว่ มกับกจิ กรรมตรงน้รี อ้ ยละ 80 เขากเ็ ร่มิ เขา้ ใจ เรา เพราะเราทำ� ให้เขาเหน็ วา่ ส่ิงน้ีเกดิ ประโยชน์กับลกู เขา” ครู = เด็ก “บรรยากาศเปน็ ส่ิงทีส่ ำ� คัญนะ ห้องเรยี นท่เี ป็นสีเ่ หลยี่ มนะ่ มหี นา้ ห้อง หลัง หอ้ ง ทำ� ให้มีเดก็ หน้าห้อง เดก็ ท้ายห้อง ทำ� อย่างไรไมใ่ หม้ บี รรยากาศแบบนั้น ครู ก็ต้องเปลี่ยนกระบวนการ การที่เด็กน่ังบนเก้าอ้ีคือการอยู่ในกรอบที่บังคับ เรา อยา่ เรียกมันว่าพน้ื ทป่ี ลอดภยั เลย แตถ่ า้ เรามานัง่ ในพ้ืนท่วี งกลม ทุกคนเสมอกนั คยุ กนั เหน็ หนา้ กนั มนั กจ็ ะเรม่ิ สลายกรอบออกไป” 24 ครูปลอ่ ยแสง: ครบู นั ดาลใจ จดุ ไฟการเรียนรู้

ครูวิลล่ีสลายเสียใหญ่โตจนเด็กในห้องสามารถนอนกลิ้งอ่านหนังสือไปกับ พนื้ ได้ในคาบสงั คมทมี่ เี นอื้ หาไมเ่ บานกั บรรยากาศผอ่ นคลายนนั้ สรา้ งไดจ้ ากเสยี ง หัวเราะและการยกมือถามตอบของเด็กๆ ท่ีนั่งล้อมเป็นวงกลมด้วยท่าทีขี้เล่นปน จรงิ จงั “ผมอยากให้เขารู้ปัจจัยพ้ืนฐานว่า ท่ีเขาอยู่กับปัจจุบัน เขาพอใจไหม ถ้า เขาไม่พอใจในต�ำแหน่งท่ีเขาอยู่ในปัจจุบันมันก็ไม่มีความหมาย ฉันอยู่ได้แม้ฉัน ไม่มีแม่ ไม่มีพ่อ หรือคิดให้ได้ว่าเวลาที่ให้การบ้านไปแล้วไม่ท�ำ แต่ไปดูทีวี ไป ซิ่งข้างนอกแทน เขาพอใจจุดน้ีไหม อยา่ งท่ีสองเขาพอใจในส่ิงที่เขาไดร้ ับไหม ได้ 5 บาท 10 บาทมาโรงเรยี น ไม่พอใจหรือพอใจ เพราะอะไร “เขาต้องรู้ก่อนว่าสาเหตุของปัญหาคืออะไร สุดท้ายการที่เขามาเรียนท่ี โรงเรยี นน้ี เขาพอใจไหม ถา้ ไม่ บอกมาเลยวา่ ทำ� ไม อยากเรยี นแตว่ ชิ าการไหม ได้ ครจู ะเนน้ ให้ เดก็ สามารถเอาแผน่ post it มาเขยี นไดเ้ ลยวา่ พอใจหรอื ไมพ่ อใจอะไร ผมเปิดโอกาสใหเ้ ด็กวิพากษ์ผมได้ วา่ ผมหัวล้าน พุงโยก้ ย็ ังมี ก็มันเป็นเรื่องจริงที่ เขาเห็นน่ี (ยิ้ม)” ครยู มิ้ ให้กบั คำ� ถามกวนประสาทโลกแตกของเดก็ ครูแกลง้ แหย่กลับไปอย่างแนบเนียน ครูไม่เคน้ คำ� ตอบที่ถูกตอ้ งชดั เจนจากเดก็ ครูชว่ ยบบี อัดความแคบของคำ� ถามให้เดก็ ลองคิดอีกแบบ อีกปเี ดยี วเกษียณ แต่ยงั ไมห่ ยดุ เรียนรู้ 25

กลไกการปฏิบัติต่อกันและกันอย่างเป็นมนุษย์ที่ผิดได้ น่ีคือสิ่งที่เรียกว่า ‘ห้องเรียนของครูวลิ ล่’ี ถา้ รวมกจิ กรรมจติ ศกึ ษาทใี่ หเ้ ดก็ นำ� ดอกไม้ ใบไม้ และหลอดจากบา้ นตวั เอง มาทำ� งานศลิ ปะ คำ� ถามทว่ี า่ “เคยมเี ดก็ ๆ มาบอกครบู า้ งไหมวา่ เรยี นแบบนสี้ นกุ จงั เลย” คงจะเกดิ ข้นึ ได้ไมย่ าก “เราถามเขาเลยว่า เรียนแบบน้ีกับเรียนแบบเก่าต่างกันอย่างไร แบบไหน สนกุ กวา่ กนั แบบไหนทอ่ี ยากมาเรยี น เราตงั้ คำ� ถามใหญท่ กุ ครงั้ วา่ มาเรยี นแลว้ ได้ อะไร นั่นคอื สงิ่ ที่เราอยากรู้ ซง่ึ เคยมเี ด็กที่ตอบว่ามาโรงเรียนไดก้ นิ ข้าว มีท่ีนอน กลางวัน มาเจอเพอ่ื น ไม่ต้องร้องไหอ้ ย่บู ้าน ซึ่งมนั สะเทือนเรานะ แปลว่าส่งิ นีม้ ัน มีคุณคา่ มากกว่าแคก่ ารเป็นโรงเรยี น” อยากเปน็ ครจู นตาย แม้จะไม่ไดอ้ ยู่ในโรงเรียน ศาสตราจารย์โจเซฟ สตกิ ลติ ซ์ นกั เศรษฐศาสตรร์ างวลั โนเบล เคยบอกไวว้ า่ “การเลือกที่สำ� คัญทีส่ ุดในชวี ติ ของคนคนหน่ึง คือการเลอื กเกดิ มาในครอบครวั ท่ี พอ่ แมม่ ฐี านะด”ี บรบิ ทของนกั เรยี นสว่ นใหญใ่ นโรงเรยี นผานกเคา้ ทค่ี นเมอื งอยา่ ง เรามองเหน็ ผาสงู ใหญ่ ธรรมชาตเิ ปน็ วอลเปเปอร์ใหก้ บั สนามหญา้ กวา้ ง แลว้ เผลอ คดิ โรแมนตกิ ไปวา่ มนั ชา่ งดงี าม จรงิ ๆ แล้วมีความเจ็บปวดและความอยุตธิ รรมท่ี ซ่อนอย่ใู นตำ� ราเรยี นและสถิติเชงิ วชิ าการ ข้อมูลจากส�ำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่ง ชาติ ช้วี า่ เด็กๆ ท่ีอยใู่ นครัวเรือนทรี่ วยท่สี ดุ 10 เปอร์เซน็ ตแ์ รกของไทย มีอัตรา การเข้าเรียนสุทธิในระดับปริญญาตรีสูงถึง 65.8 เปอร์เซ็นต์ แต่เด็กๆ ท่ีอยู่ใน ครวั เรือนท่จี นที่สดุ 10 เปอรเ์ ซ็นตส์ ุดท้ายของประเทศ มีอัตราการเขา้ เรียนสทุ ธิ ในระดบั มหาวิทยาลัยเพียง 4.2 เปอรเ์ ซน็ ต์ “ตั้งแต่ต้ังโรงเรียนมา มีเด็กท่ีเรียนท่ีน่ีแล้วไปต่อจนจบปริญญาตรี 20 คน เทา่ นน้ั ” ครวู ลิ ลใี่ หข้ อ้ มลู แตส่ ายตาของครอู ายใุ หญใ่ จเดก็ นน้ั มงุ่ มนั่ วา่ จะใชก้ ารเรยี น 26 ครปู ล่อยแสง: ครบู ันดาลใจ จดุ ไฟการเรยี นรู้

การสอนในยคุ ใหมแ่ ละจติ ศึกษาปลอบประโลมหัวใจของเด็กน้อย เด็กอาจจะไม่รู้ด้วยซ้�ำว่า น่ีคือความเหล่ือมล�้ำมหาศาลในด้านอภิสิทธิ์ของ การเขา้ ถงึ การศกึ ษา “บางทีเราปลอบเขาได้แค่ว่า ไมเ่ ปน็ ไรนะ คนเราก็ตอ้ งสูช้ วี ติ ตา่ งกนั เพราะ เราไม่สามารถทำ� ไดม้ ากกวา่ นัน้ ถา้ เขามีปญั หาครอบครวั เชน่ พ่อกบั แมห่ ยา่ กนั พ่อติดคุก อย่กู บั ยาย บา้ นไม่เคยมีไฟฟ้าใช้ และตอ้ งเล้ยี งววั ตลอดชวี ิต “การกอดกเ็ ปน็ การเยยี วยาอย่างหนง่ึ นะ เขาไดม้ าระบายกบั เรา เราก็คดิ ว่า ช่วยได้เท่าท่ีช่วย แต่บางครั้งบางคนแค่กอดก็รู้สึกดีข้ึนแล้ว เราต้องมองเด็กและ ต้องหาเขาให้เจอ” ซ่ึงทั้งครูทงั้ เดก็ กส็ าหสั ไมแ่ พก้ นั “ผมอาจจะเคยเดินบนกองขยะมาก่อนเขา เข้าใจว่าเด็กท่ีเคยเก็บของบน กองขยะมาเลน่ เขารสู้ กึ อยา่ งไร แลว้ เราขา้ มจดุ นน้ั มาถงึ ปจั จบุ นั ไดอ้ ยา่ งไร เรามอง เพอื่ นทม่ี ตี ำ� แหนง่ การงานสงู กวา่ อยา่ งไร ผมเขา้ ใจวา่ เดก็ รสู้ กึ มปี ม เราอธบิ ายและ ปลอบเขาได้ เพราะเรากเ็ คยเป็นเด็กมีปมมากอ่ น อีกปเี ดยี วเกษยี ณ แตย่ ังไมห่ ยดุ เรยี นรู้ 27

“ตอนท่ีเข้าห้องเรียนก่อการครู ‘ห้องเรียนสร้างสรรค์’ ของ ‘ก๋วย’ พฤหัส พหลกลุ บตุ ร จากกลุ่มละครมะขามป้อม ท�ำใหเ้ รารูว้ ่าเรามองตัวเองผดิ นะ ตวั ตน มันคือสิ่งที่อยู่ลึกลงไปมากกว่าน้ันอีก แล้วก็มีความฟูเกิดขึ้นในหัวใจ เราค้นพบ ว่าส่ิงที่เราอยากจะทำ� จริงๆ คืออย่างอ่ืน เม่ือค้นพบส่ิงนี้ เราจึงนำ� กระบวนการนี้ มาใช้กับนกั เรยี น” กับอีกคลาส ‘เข้าไปภายในของตนของคนเป็นครู’ ของ ‘ครูน้อง’ ธนัญธร เปรมใจช่นื บนั ดาลใจสอนให้เด็กทำ� หน้ากากเพอื่ ระบายความในใจ “ถ้าอยู่ดีๆ เราให้เขาพูดความในใจที่กระทบกับเขา ต่อให้อยู่น่ิงๆ เด็ก ก็จะไม่พูด แต่พอมีหน้ากากกระดาษใบเดียว เด็กพูดแล้วน�้ำตาไหลเลย เดก็ 13 คน นั่งอยดู่ ้วยกัน ร้องไห้ 10 คนนะ่ ในบรรยากาศแบบน้ีเราสอนให้เดก็ มีจติ ใจออ่ นโยนลงได้” ตัวครกู ็ตอ้ งเยยี วยาตวั เองไปอย่างตลกและอ่อนโยน ครวู ิลล่ีที่ตอนนี้เหมอื น รบั PBL มาใชก้ บั ตวั เองอย่างเต็มเปี่ยม ค้นพบว่าตวั เองกโ็ ตขึ้นในมิติของมนษุ ย์ และในฐานะครขู องเด็กๆ “หนง่ึ - มนั ทำ� ให้ผมเป็นคนท่ีไมห่ ยุดนิง่ กบั การสอน ต้องหาความรู้มาเติม ตลอดเวลา สอง - ทำ� อย่างไรใหเ้ ดก็ เรียนอยา่ งมคี วามสุข พฒั นาตวั เองไปเร่ือยๆ สาม - ทำ� อยา่ งไรถงึ จะสง่ เสรมิ ใหเ้ ขาไดม้ วี ชิ ากนิ มากกวา่ วชิ าการ และมที กั ษะชวี ติ ทีจ่ ะทำ� ให้เขาอยู่รอดได้ในสังคมปัจจุบัน สุดท้ายคือท�ำอย่างไรที่เราจะช่วยให้เขามองเห็นโลกท่ีกว้างขึ้น ผมมักจะ ไปหาว่าที่ไหนบริจาคหนังสือบ้าง มีทุนหรืออุปกรณ์ส�ำหรับเด็กยากจนหรือไม่มี พ่อแม่ไหม เช่น วันน้ีถ้าเราจะท�ำขนมกินกัน ผมก็จะไปหาครูที่มีความรู้เร่ือง ทำ� ขนมมาสอนใหเ้ ขา เดก็ จะไดก้ นิ ขนมทุกคน” เมอ่ื กอ่ นโรงเรียนอาจจะใช้คำ� วา่ ครูเปลย่ี น นักเรียนเปลีย่ น เหมือนเป็นการ ตดั สนิ เด็กไปกอ่ น ทำ� ไมเด็กต้องเปล่ียน ครูวลิ ลม่ี องวา่ จะไปตดั สินเขาไดอ้ ย่างไร ในเมอื่ เรายงั ไมอ่ ยากให้ใครมาตดั สนิ ตวั เราเลย เขาจงึ มองกระบวนการนว้ี า่ เปน็ การ ‘ปรบั ’ โดยอาศยั การเรยี นรรู้ ว่ มกนั เพราะวา่ ในหอ้ งเรยี น ครไู มไ่ ดม้ หี นา้ ทถ่ี า่ ยทอด อยา่ งเดียว “ผมเรียนรู้เร่ืองปลูกผักหรือเล้ียงสัตว์จากเด็กนะ เพราะผมไม่เก่งเท่าเขา แล้วเขาก็สามารถเป็นครูมาถ่ายทอดความรู้ให้เพื่อนได้ด้วย เด็กใช้มือถือหรือ 28 ครูปล่อยแสง: ครบู ันดาลใจ จดุ ไฟการเรยี นรู้

คอมพิวเตอร์เก่งกว่าผม เข้าโปรแกรมตัดต่อเป็น ไม่ใช่คิดว่าครูเก่งทุกอย่างแล้ว จะต้องเปน็ ผู้นำ� แพ้ไมไ่ ด้ แพ้ไม่เปน็ “ถ้าเขาดูการ์ตูน ผมก็ต้องดูการ์ตูนเหมือนกันนะ วันพีซ โปเกมอน เด็กดู ละครอะไร เรากต็ อ้ งคยุ กบั เขาได้ เพอื่ ใหเ้ ปน็ พวกเดยี วกบั เขา คยุ เรอื่ งการต์ นู เกม หรือกฬี าก็ได้ เด็กเรยี นรอู้ ะไร เรากพ็ ยายามศึกษาใหเ้ ข้าใจเขาก่อน” … โลกอีกฟากฝั่งของภูเขาหรือโลกที่ติดกับภูเขาก็เป็นโลกท่ีต้องต่อสู้ด้วยกัน ทง้ั นน้ั มนั เปน็ เรอ่ื งนา่ โมโหทต่ี น้ ทนุ ทางสงั คมของเดก็ มผี ลตอ่ การเขา้ ถงึ การศกึ ษา และโอกาสในการสร้างอาชีพท่ีดี เพราะความไม่สมเหตุสมผลของการจัดการ การศกึ ษาของรัฐ แตก่ ารแหวกไผ่ไดเ้ กิดขนึ้ แล้ว ครวู ลิ ลท่ี เ่ี คยแนว่ แนว่ า่ จะไมม่ วี นั เปน็ ครู กลบั เปน็ ครมู าถงึ 34 ปี เปน็ สมาชกิ ทีอ่ ายอุ อกจะเกนิ นอ้ งๆ ครูคนอ่นื ในโครงการก่อการครูเสยี ดว้ ยซำ�้ เขาไมไ่ ดเ้ อย่ ถึงความรักในอาชีพนเ้ี ลย เราเองกไ็ มไ่ ดถ้ าม แตม่ ีค�ำตอบสน้ั ๆ ทที่ ำ� ให้คำ� ว่า ‘ครวู ยั เกษียณ’ เป็นหมันไปในทันทที ี่ฟังจบ “อยากเปน็ ครจู นตาย แมจ้ ะไมไ่ ดอ้ ยใู่ นโรงเรียน” อกี ปเี ดียวเกษียณ แตย่ งั ไม่หยุดเรยี นรู้ 29



เร่อื ง: ณชิ ากร ศรีเพชรดี  ภาพ: ณฐั กานต์ ต�ำส�ำสู มากกว่าการเปล่ียนแปลง คือสร้าง ‘เครือข่าย’ บนถนนมติ รภาพครู เขาไม่ใช่ครคู นเดยี วในประเทศทส่ี ร้างแรงกระเพ่อื มในวงการศึกษา แต่ หากต้องระบุให้ชัดว่าเขาทำ�อะไร จึงสร้างขวัญและกำ�ลังใจให้ครูไทย และคนนอกวงการศึกษาหลายคนใจเต้นแรงด้วยความรู้สึกว่า... มีความหวัง สองอย่างท่ีระบุได้ชัด คือ การลงมือทำ� ด้วยความเชื่อ และการแบ่งปันวิชา ในพืน้ ทสี่ าธารณะ แบ่งปนั อย่างละเอียดลออ ถูกย่อยและหบี หอ่ อยา่ งดผี า่ นพืน้ ท่ี เฟซบุค๊ ส่วนตัว ไม่วา่ ใครจะหยิบจบั ไปใช้ อยา่ งน้อยตอ้ งไดผ้ ลในทางใดทางหนงึ่ “เราเชื่อว่าระบบการศึกษาเปลี่ยนแปลงได้ มีความหวัง เราต่างเป็น ส่วนหน่ึงที่สร้างการเปลี่ยนแปลงได้ ไม่ต้องโทษอะไรเพราะไม่เกิดประโยชน์ สูล้ งมอื ทำ� ทำ� ได้คนสองคน หรอื ทำ� ได้นดิ ๆ หน่อยๆ กด็ ีกวา่ ไม่ท�ำอะไรเลย “แต่ท่ีท้าทายกว่าการลงมือท�ำ คือท�ำแล้วแบ่งปัน ไม่ต้องคิดว่าวิธีการ แบบน้จี ะใหม่ เกา่ หรือไปซำ�้ กบั ใครไหม เพราะต้องซ�้ำในแงใ่ ดแง่หน่งึ อย่แู ลว้ แต่

อย่างน้อยให้ทุกคร้ังที่ครูสร้างการเปล่ียนแปลงได้ถูกขยาย แชร์ต่อ ถูกส่องด้วย ไฟสปอตไลท์ แลว้ เราจะไดเ้ ห็นว่ามคี รอู กี เยอะมากทกี่ ำ� ลังลุกขนึ้ เปลีย่ นแปลง” นอ่ี าจเปน็ ทม่ี าของกจิ กรรมจากเครอื ขา่ ยทางการศกึ ษาทเี่ กดิ ขน้ึ กระจายกนั ในหลายพืน้ ที่ ถา้ เปรยี บเปน็ คล่ืนกระทบฝั่ง ก็ทำ� ให้ฝัง่ หรอื ระบบเดิมอันแน่นหนา คอ่ ยๆ กรอ่ นลงไปเร่อื ยๆ ต้ังแต่ Teach One Each One หลาย episode ในนครขอนแก่น ก่อการครู 32 ครปู ล่อยแสง: ครบู ันดาลใจ จดุ ไฟการเรยี นรู้

เชยี งราย-เชยี งใหม-่ ศรสี ะเกษ-นนทบรุ ี และเวริ ค์ ชอ็ ปในพนื้ ทอ่ี น่ื อนั เกดิ ขนึ้ อยา่ ง คึกคกั แบบ ‘งานชนงาน’ สำ� คญั ทสี่ ดุ สงิ่ เหลา่ นเ้ี กิดขน้ึ โดยคนเลก็ คนนอ้ ย คอื ครูท่ี ไม่จำ� นนต่อความแขง็ ท่อื ของระบบ ไม่ใชก่ ารส่ังให้ทำ� จากระบบใหญ่ ทงั้ หมดนคี้ อื สง่ิ ทลี่ งมอื ทำ� การเขา้ ไปเปน็ หนงึ่ ในทมี งานเบอ้ื งหลงั และความ ตัง้ ใจของ ครูสญั ญา มคั รินทร์ หรือท่รี จู้ ักกันในนาม ‘ครสู อญอ’ (ในต�ำนาน) แห่ง โรงเรียนเทศบาลบ้านโนนชัย จังหวัดขอนแก่น โรงเรียนขยายโอกาสท่ีครั้งหนึ่ง คา่ เฉลยี่ การเรยี นของเดก็ เคยอยรู่ ะดบั ทา้ ยๆ ของโรงเรยี นในเขตเทศบาลเดยี วกนั ย�้ำอีกครั้ง ครูสัญญาไม่ใช่ครูคนแรกหรือครูคนเดียวในประเทศที่ยังเช่ือมั่น ในงานการศกึ ษา ไมใ่ ชก่ ระท่งั คนแรกทถ่ี างทางแห่งการเปลีย่ นแปลง หากอา้ งอิง ตามค�ำพดู ของเขา ครูสญั ญาเปน็ เพยี งขา้ ราชการครูคนหนึ่งท่ีเตบิ โตจากผลผลติ การปฏิรูปการศึกษาในพ้ืนท่ี ท่ีบังเอิญได้เติบโตในห้องเรียนโดยครูท่ีมีไฟฝัน อยากพฒั นาการศกึ ษาอีกทอดหนึ่ง เมื่อถงึ เวลาไดเ้ ป็นครู เขาจึงไม่มีทางเลือกอ่ืน นอกจากทำ� ให้เต็มท่ี เรื่องเล่าครูสัญญาอาจสร้างแรงบันดาลใจ ไม่ต่างกับเรื่องเล่ากระทบใจและ ยง่ิ ใหญข่ องครทู า่ นอนื่ แตห่ ากพลงั ของบนั ทกึ ฉบบั นจ้ี ะพาไปได้ สงิ่ ทค่ี รสู ญั ญาแหง่ โรงเรียนเทศบาลบ้านโนนชัยหวงั ใจอยากไปให้ถึงคือ วัฒนธรรมแห่งการแบง่ ปนั “ไม่ต้องรอให้ใครเชิญไปท�ำ แค่หาพ้ืนท่ีชวนกันมาท�ำตามศักยภาพที่เรา มอี ยู่” ครสู ัญญาปิดทา้ ยประโยคไว้เชน่ น้นั นี่อาจเป็นสัญญาณว่า ในอนาคตเราอาจเห็นเครือข่ายการเปล่ียนแปลงของ ครตู วั เล็กตวั นอ้ ยเพิม่ ข้ึนอีกหลายงาน กำ�เนดิ ‘ครสู อญอ’ และหอ้ งเรยี นยดื หยนุ่ อุดมการณ์ที่จะเปล่ียนแปลงการศึกษาไทยไม่ได้ติดตัวครูสัญญามาต้ังแต่ เกิด พดู ให้ถึงทส่ี ดุ เร่อื งทั้งหมดอาจเริ่มจากความ ‘บังเอิญ’ “ตอนเรยี น ม.ปลาย ผมไดเ้ รียนกับครกู ล่มุ หนง่ึ ที่พยายามเปลีย่ นแปลงการ ศกึ ษา ครกู ลมุ่ นที้ ำ� งานรว่ มกบั นกั การเมอื งในพนื้ ที่ ขณะนน้ั นกั การเมอื งเขาเอาดว้ ย เหน็ วา่ การจะพัฒนาคณุ ภาพคนตอ้ งเรมิ่ จากการศกึ ษานแ่ี หละ เราเลยไดเ้ รยี นกบั ครทู พ่ี าเด็กออกไปเรยี นรู้ ไปทำ� กจิ กรรมขา้ งนอกตลอด มากกว่าการเปลย่ี นแปลง คอื สรา้ ง ‘เครือข่าย’ บนถนนมิตรภาพครู 33

บทบาทครมู หี ลายมิติ บางจงั หวะควรสอน บางจงั หวะควรฟงั บางจังหวะใหค้ ำ�แนะนำ� การโคช้ ครูไม่ใช่การเทศน์ แตเ่ ปน็ การ ตัง้ คำ�ถาม ใช้คำ�ถามทีท่ รงพลัง แซะให้เขาเจอตัวเอง เอาเข้าจริงก็คอื ทักษะเดียวกับการฟังอย่างลกึ ซึง้ ฟงั อย่างไม่ตอ้ งรบี ให้คำ�แนะนำ� ซงึ่ เราคิดว่า การเปน็ ครยู คุ ใหมค่ วรมที กั ษะเปน็ ครแู บบโคช้ “นอกจากเหน็ วธิ กี ารสอนในชว่ งทผ่ี มฝกึ สอนทโ่ี รงเรยี นเทศบาลบา้ นโนนชยั เขาคงเห็นว่าเราเป็นคนหนึ่งที่เติบโตจากการปฏิรูปการศึกษาของคนท�ำงานชุด กอ่ นดว้ ย เลยชวนเราเขา้ รว่ มเปน็ หนงึ่ ในทมี ปฏริ ปู การศกึ ษาทขี่ อนแกน่ ” ครสู ญั ญา ย้อนความหลงั ถงึ สาเหตทุ ีไ่ ดเ้ ขา้ มาเปน็ สว่ นหนึง่ ในกลมุ่ ครปู ฏิรูป หลายคนบอกว่าครูสัญญาโชคดีที่ได้อยู่ในระบบนิเวศท่ีเหมาะกับ ครูหนุ่มสาวท่ีมีไฟฝัน เอ้ือให้ได้ออกแบบหลักสูตรเพ่ือเปลี่ยนแปลงการสอน อย่างอิสระและมีข้อจ�ำกัดหลวมกว่าท่ีอ่ืน หากสิ่งท่ีหลายคนไม่รู้ คือการพิสูจน์ ตัวเองอยู่นาน กว่าจะได้จังหวะทใี่ ครหลายคนนยิ ามวา่ ‘โชคดี’ เร่ิมจากการเป็นนักศึกษาฝึกสอนวิชาศิลปะที่โรงเรียนเทศบาลบ้านโนนชัย เปน็ เวลา 1 เทอม แตเ่ ปน็ 1 เทอมทสี่ รา้ งประวตั ศิ าสตร์ใหก้ บั ครฝู กึ สอนและเดก็ ๆ ตงั้ แตก่ ารสอนศลิ ปะแบบ ‘เลน่ ใหญ’่ การจดั คา่ ยศลิ ปนิ นอ้ ย และทอี่ ลงั การทสี่ ดุ คอื ละครเวทสี ่งิ แวดลอ้ ม “เอาจรงิ ๆ เราไมร่ อู้ ะไรเกย่ี วกบั ศาสตรล์ ะครเลยนะ แคอ่ ยากใหเ้ ดก็ ทไี่ มเ่ กง่ วาด ไม่เก่งพูด ได้ท�ำงานร่วมกัน แล้ววิธีคิดของศิลปะเองก็คือการเล่าเร่ืองและ ทำ� งานรว่ มกันอยู่แลว้ เรากับเพ่ือนฝกึ สอนอกี 2 คน เลยมาคดิ กนั ว่าศิลปะไมไ่ ด้ มีแค่วาดและปั้นน่ีนา แต่ยังมีศาสตร์อ่ืนๆ เกี่ยวข้องด้วย จึงชวนเด็กๆ ท�ำละคร ซึ่งละครท่ีเราท�ำจะเป็นละครแบบ ‘เดาๆ’ คือชวนนักเรียนมานั่งคุยกัน อยากท�ำ ละครอะไรกนั ดี นกั เรยี นกบ็ อก ‘เอาฮาๆ ครู ทำ� แบบนไี้ หมคร’ู ทนี เี้ รากฟ็ งั ทกุ เสยี ง แล้วเอามาท�ำละครร่วมกัน แต่ไม่ได้อยากท�ำเอาฮาอย่างเดียว แต่เราใส่ประเด็น 34 ครปู ล่อยแสง: ครบู นั ดาลใจ จดุ ไฟการเรียนรู้

ส่ิงแวดลอ้ มลงไปดว้ ย “ตอนน้ันมีโฆษณาชิ้นหน่ึง ‘โจ๋เรนเจอร์’ เด็กก็บอกว่าอยากเอาแบบนี้ๆ ก็พัฒนาบทกันไปมา จาก พิงค์ แพนเตอร์ เราก็เปล่ียนเป็น เหลือง เออเฮ่อ, แบล็ค เลเบิล ล้อนู่นล้อน่ีกันไป ซึ่งมันฮาและสนุกมาก แสดงหน่ึงครั้งไม่พอ ต้องเปิดรอบอีก ตอนน้ันมีงานวันสิ่งแวดล้อมพอดีก็พากันไปเล่นที่โรงเรียนอื่น ละครเลยกระจายไปไกลในช่วงเวลาน้ัน มีนักศึกษาปริญญาโทด้านการละครขอ มาดดู ว้ ยวา่ เราทำ� อะไรกนั ซงึ่ ตอนทท่ี ำ� เราไมร่ หู้ รอกนะวา่ ในเชงิ หลกั การ ศาสตร์ ของละครจะทำ� อะไรกับ ‘ขา้ งใน’ นกั เรียนบ้าง” ครูสัญญาบอกว่าน่ีคือช่วงเวลาท่ีเขาภูมิใจ และช่วยขีดเส้นใต้ด้วยว่า เขา อยากเปน็ ครจู รงิ ๆ “ถา้ เอง็ อยากเปน็ ครู ต้องแสดงตัว ทำ� ให้เขาเหน็ ว่ามนั คุ้มคา่ ท่เี ขาจะจา้ งเรา ต่อ” คือสิง่ ที่อาจารยท์ ่ปี รกึ ษาของครูสัญญาขณะนน้ั บอกเอาไว้ เพอ่ื แสดงเจตจำ� นงวา่ อยากเปน็ ครทู น่ี จ่ี รงิ ๆ ตามคำ� พดู ของอาจารยท์ เ่ี คารพ เขาใช้เวลาหลังเรียนจบราว 7 เดือน ไปเป็นครูอาสาสมัครที่โรงเรียนเทศบาล บ้านโนนชยั มากกว่าการเปล่ยี นแปลง คอื สร้าง ‘เครือข่าย’ บนถนนมิตรภาพครู 35

ศาสตร์เรอ่ื งการจัดพลังงานในหอ้ งเรียน การจัดโตะ๊ จดั ตำ�แหน่งครู การแสดงตัวตนบางอยา่ งของครู การสบตา การทำ�เปน็ ไม่ได้ยนิ การไมพ่ ดู ทุกอยา่ งมผี ลหมด และวธิ แี บบนี้ยังทำ�ให้ รับรู้พลงั งานของนกั เรยี นได้ แม้กระทง่ั พิธีกรรม การใชเ้ ทียน ใช้สัญญะ กม็ ีผลทัง้ หมด อยทู่ ่เี ราจะทำ�ความเข้าใจ และออกแบบได้มากน้อยแค่ไหน “7 เดือนนนั้ เรามาทำ� ละครเล็กๆ กบั กลุ่มสง่ิ แวดลอ้ มศกึ ษาทโ่ี รงเรยี น จดุ น้ี เขาก็เห็นว่าเราเอาจริงแล้วแหละ แต่ตอนนั้นที่โรงเรียนเทศบาลบ้านโนนชัยยัง ไม่เปดิ รับครู แตเ่ ขาก็หาตำ� แหนง่ และเปิดสอบไปเปน็ ครอู ัตราจ้าง สอนวชิ าศิลปะ ที่โรงเรียนเทศบาลสวนสนุก ท�ำที่น่ันอยู่ 2 ปี โรงเรียนเทศบาลบ้านโนนชัยก็จะ เปิดช้ันเรียน ม.1-3 โดยตั้งใจจะให้เป็นโรงเรียนน�ำร่องปฏิรูปการศึกษา ซึ่งเขา ก�ำลังต้องการคนท�ำงานสไตล์พวกเรา ก็เลยเร่ิมทาบทามคนที่มีแนวคิดคล้ายกัน มารว่ มสรา้ งหลกั สูตร” ‘โรงเรียนขยายโอกาสทางการศึกษา’ คือช่ือโครงการขยายชั้นเรียนท่ี ครูสัญญาบอกว่า ไม่ใช่การออกแบบห้องเรียนท่ียืดหยุ่นได้แบบในรั้วเอกชนตาม วสิ ยั ทศั นเ์ จา้ ของโรงเรยี น แตเ่ ปน็ โรงเรยี นเทศบาลภายใตก้ ระทรวงศกึ ษาธกิ ารทมี่ ี ระบบโครงสรา้ งอนั แนน่ หนา ทวา่ ไดร้ บั โอกาสอนั ดจี ากคณะผบู้ รหิ ารและเทศบาล นครขอนแกน่ ทก่ี ำ� หนดโจทย์ใหเ้ ปน็ พน้ื ทนี่ ำ� รอ่ งปฏริ ปู การศกึ ษา เมอ่ื ผบู้ รหิ ารสงั่ ลยุ ครูรุ่นใหมก่ ็จดั เต็ม “ขอหยุดทกุ วนั พระ เพราะวถิ ีชีวิตส่วนใหญ่ในพนื้ ท่ีเปน็ พทุ ธ เราเช่อื วา่ การ เรียนรู้ต้องเรียนรู้จากด้านในด้วย ขอไม่มีตารางเวลาเหมือนในระบบ ขอไม่ใส่ ชุดนักเรียน แต่ใส่ชุดที่ฟังก์ชั่นจริงๆ เราท�ำแบบหลุดกรอบมาก เพราะผู้บริหาร บอกวา่ เอาใหส้ ดุ เลย แตพ่ อสดุ เรารสู้ กึ วา่ ยากมากเลย เพราะยงั ไงกย็ งั อยใู่ นระบบ การศกึ ษาแบบเก่า” 36 ครูปลอ่ ยแสง: ครบู นั ดาลใจ จดุ ไฟการเรยี นรู้

แม้ไมไ่ ดเ้ ปลย่ี นแปลงทงั้ หมด แตก่ ถ็ อื วา่ พลกิ จากขนบเดมิ ไปไมน่ อ้ ย นนั่ คอื การใช้ ‘ระบบตาม’ เมอื่ นกั เรยี นเลอื่ นชน้ั ครปู ระจำ� ชนั้ จะตามไปดว้ ย รวมถงึ การมี ตารางเวลาทย่ี ดื หยุน่ อยา่ งท่ีครูสัญญาอธบิ ายวา่ “ถ้าเหน็ ว่านักเรียนยังไปได้ เรา รบี ไปต่อเลย ไมป่ ดิ กั้นดว้ ยคาบเรยี น” จนเกดิ เปน็ ‘คาบโฮมรมู โฮมใจ’ เพอ่ื ใหน้ กั เรยี นและครแู บง่ ปนั สารทกุ ขส์ กุ ดบิ ประจำ� วนั หรอื ‘คาบบรู ณาการ’ ทจี่ ะมาคดิ เนอื้ หารว่ มกนั ระหวา่ งครแู ละศษิ ย์ และ ‘คาบคุณธรรมนำ� ชีวิต’ “หนึง่ ปีแรกของการเปิดห้องเรียน ผลลัพธเ์ ปน็ อย่างไร?” เราถาม “เหนื่อย (หัวเราะ) ช่วงปีแรกทุกคนรอคอยปลายทาง ส่วนหน่ึงมาจาก ครูที่กดดันเด็กๆ มาก ‘พวกเอ็งต้องท�ำให้ได้ ปกติเด็กเลิกเรียนบ่ายสามโมง ครึ่ง พวกเอ็งต้องเลิกหกโมงเย็น’ ต้องเอาให้ได้ อยากพิสูจน์ตัวเองแบบเร็วๆ ไม่อยากขายหน้า อยากให้เขาเปลี่ยนแปลงอย่างทันด่วนในมือเรา แต่ตอนนั้น พวกเราไม่รู้นะวา่ สิ่งท่ีทำ� อย่มู นั กดดนั เด็ก ตอนนน้ั ผู้ใหญบ่ อกว่าสงิ่ ทเ่ี ราทำ� อย่คู ือ การ ‘ค้�ำถ่อ’ หมายความว่า ถ้าธรรมชาติของการเติบโตต้องใช้เวลา ต้องค่อยๆ ผ่านประสบการณ์ แต่ส่ิงที่เราท�ำคือให้เด็กขี่หลังแล้วกระโดดไปพร้อมกันเลย (หวั เราะ)” ไมใ่ ชแ่ ค่เหน่ือยแรง แต่ใจกเ็ หนอ่ื ย เพราะความสมั พันธ์ระหวา่ งครทู ที่ �ำงาน มานาน กับครรู นุ่ ใหมท่ ่ีเรง่ อยากเปลยี่ นแปลง กำ� ลังเผชญิ หน้าและคัดง้างกันด้วย วิกฤตคิ วามคดิ ความเชอื่ “ตอนนน้ั เราแบง่ เลยวา่ นเี่ ขานเ่ี รา เราเชอ่ื วา่ สง่ิ ทเี่ ราทำ� มนั ถกู สงิ่ ทเ่ี ขาทำ� มนั ไม่ถูก ขณะทีเ่ ขากม็ องวา่ เราก้าวร้าว ขบถ ไม่เข้าใจวัฒนธรรม กลายเปน็ วา่ ความ สมั พนั ธร์ ะหวา่ งครรู นุ่ ใหมก่ บั เดก็ ดมี าก แตค่ วามสมั พนั ธร์ ะหวา่ งครรู นุ่ ใหมก่ บั ครู ชุดเก่าไม่โอเคเลย สดุ โตง่ มากๆ” ผู้ท่ีเข้าช่วยแก้ไขทันเวลาไม่ใช่ใครอื่น แต่เป็นพี่เล้ียงที่ดูแลทีมครูโรงเรียน เทศบาลบ้านโนนชยั ตงั้ แต่ต้น คอื อาจารยป์ ระชา หุตานุวตั ร อาจารย์ประภาภทั ร นยิ ม และ อาจารยว์ ศิ ษิ ฐ์ วงั วญิ ญู เขา้ มาชว่ ยลำ� ดบั ความคดิ ใหเ้ ครอื่ งมอื และชใี้ ห้ เห็นวิธีคดิ อนื่ ๆ ที่สร้างสรรคแ์ ละเปลืองพลงั น้อยกวา่ ด้วยหลกั คิดท่ีว่า ‘การสรา้ ง ความเขา้ ใจ ไมจ่ ำ� เปน็ ตอ้ งทะเลาะกนั ’ “ประสบการณ์จะค่อยๆ สอนเราว่า บางเร่ืองไม่จ�ำเป็นต้องพูดก็ได้ แต่ใช้ มากกวา่ การเปลีย่ นแปลง คือสรา้ ง ‘เครือขา่ ย’ บนถนนมติ รภาพครู 37

วิธีอ่ืนเพื่อสร้างความเข้าใจกันได้ และยังท�ำให้เราเป็นมิตรกันได้อยู่” ครูสัญญา กลา่ ว ห้องเรียนครสู อญอ ชวนกนั เปลย่ี นวธิ เี รยี น เสียงออดดังล่ันโรงเรียน เตือนว่าได้เวลาเข้าห้องไปเรียนคาบบ่ายอีกครั้ง วันน้ันเป็นวันจันทร์ ตารางเรียนท่ีแปะหน้าห้อง ม.3 บอกว่า นับจากน้ีไปอีก 3 ชว่ั โมง จะเปน็ เวลาของคาบ ‘บรู ณาการ’ อันดับแรกของคาบบรู ณาการยามบ่ายไมใ่ ชอ่ ะไรอื่น – นอน! “หลงั กนิ ขา้ วมนั กจ็ ะงว่ งๆ เนอะ คาบบรู ณาการก็จะให้นกั เรียนเรมิ่ ต้นดว้ ย การนอนหลบั เหมือนตอนอนุบาลเลย เขาจะไดม้ ีพลงั ในการเรียน ระหวา่ งท่เี ดก็ ๆ หลบั ครูก็เอาเวลาตรงน้ีไปประชุมกันวา่ คาบนเ้ี ราจะพดู คุยเร่ืองอะไรดี แตถ่ า้ ไมม่ ี อะไรมาก บางทีครกู น็ อนไปพรอ้ มกบั นักเรียนน่ันแหละ” ครูสัญญาเลา่ ให้ฟงั ก่อน ปลีกตวั ไปประชุมกบั ครูอีก 2 ท่าน น่ีไม่ใช่การนอนเล่นๆ แต่เป็นการนอนอย่างจริงจังชนิดท่ีเมื่อถึงเวลาต่ืน หลายคนมีรอยแดงจากการกดทบั เปน็ เวลานาน ถึงเวลานักเรียนถูกปลุก สีหน้า ตา และรอยแดงที่ข้างแก้มใครหลายคน บง่ บอกวา่ อยากใชเ้ วลานอนกลางวนั นานขนึ้ อกี นดิ แตค่ รสู ญั ญาและครอู กี 2 ทา่ น ไมป่ ลอ่ ยใหน้ กั เรยี นงว่ งซมึ อยอู่ ยา่ งนน้ั แตช่ วนกนั ยนื เปน็ วงกลม ไลค่ วามงว่ งดว้ ย การสะบัดมอื ไหล่ คอ เท้า และคอ่ ยเร่งจงั หวะ ‘กจิ กรรมไลค่ วามง่วง’ ใหเ้ ซ็กซ่ขี ึน้ อกี นดิ จังหวะท่วี ่าคือ ใหค้ รแู ละนักเรียนผลดั กนั วิ่งเขา้ ไปในวงด้วยทา่ ทางตามคำ� บอก มีตั้งแต่ท่าส่งของในจินตนาการ ไปจนถึงท่าตีลังกาเข้าไปในวง จากสีหน้า งว่ งงนุ และบ่นกระปอดกระแปด ค่อยๆ เปล่ียนเปน็ เสยี งหัวเราะกับการหยอกเอิน กิจกรรมไลค่ วามง่วงใช้เวลาราว 10 นาที กเ็ ข้าสู่การเรียนรู้เพอ่ื พดู คุยของจริง กอ่ นจะเรมิ่ คาบเรยี น ครสู ญั ญาเลา่ ใหฟ้ งั กอ่ นแลว้ วา่ “เพราะชว่ งนใ้ี กลจ้ ะปดิ เทอม เดก็ ๆ ม.3 ตอ้ งทำ� หนงั สอื รนุ่ พวกเขาไมอ่ ยากทำ� แบบธรรมดาและทำ� พอเปน็ ประเพณี แต่อยากเขียนเร่ืองราวของพวกเขาลงไปด้วย คาบบูรณาการวันนี้เลย 38 ครูปล่อยแสง: ครบู นั ดาลใจ จดุ ไฟการเรยี นรู้

จะชวนนักเรียนมาสางบันทกึ ท่ีวา่ นีก้ ัน” และเสรมิ วา่ กอ่ นหนา้ นีใ้ หน้ กั เรียนเขยี น บนั ทกึ นท้ี บ่ี า้ น แตเ่ ปน็ ธรรมดาของนกั เรยี น เมอื่ ใหก้ ารบา้ นไปกย็ อ่ มมคี นทส่ี ง่ และ ไม่สง่ เพราะฉะนัน้ ในคาบบรู ณาการวันนี้ จงึ ตั้งใจจะชว่ ยนกั เรยี นพฒั นางานต่อ กลับไปยังภาพบรรยากาศในห้องเรียน หลังครูสัญญาอธิบายกิจกรรมที่จะ ท�ำในวันนี้ให้นักเรียนฟังจบ ก็ขานชื่อนักเรียนกลุ่มท่ีท�ำบันทึกเสร็จเพ่ือแยกออก จากกลุ่มที่ยังไม่ได้ท�ำ เจตนาของการแยกกลุ่มไม่ใช่การลงโทษ แต่แยกเพื่อจะ ทำ� งานไดถ้ กู จุด กลา่ วคอื คนท่ีเขยี นบนั ทึกเสร็จแลว้ จะถกู สง่ ไปพฒั นางานเขียน กับครูกลุ่มหนึ่ง ส่วนคนท่ียังไม่ได้เริ่ม จะให้ท�ำในห้องพร้อมอธิบายเทคนิควิธี การเขียนให้ฟงั อกี รอบ คาบบรู ณาการไมไ่ ด้มขี น้ึ เพอ่ื ให้นกั เรียนทำ� กจิ กรรมในหอ้ งเพยี งอยา่ งเดียว ครสู ญั ญาเลา่ วา่ มกี จิ กรรมหลายอยา่ งเกดิ ขน้ึ ในคาบน้ี เชน่ กจิ กรรมทำ� นา เขา้ คา่ ย ทดลองอาชีพ หรอื ออกไปทำ� กจิ กรรมภาคปฏบิ ัตอิ น่ื ๆ แลว้ แต่การออกแบบแต่ละ ห้อง แต่ละรุ่น วา่ อยากใหค้ าบนีม้ ีกิจกรรมอะไร “อย่างการท�ำนา เนื้อหาก็ไปแตะเร่ืองวิทย์ สังคม เกษตร การงาน การ ออกแบบแปลงนาหรอื หนุ่ ไลก่ า แตะกระทง่ั วชิ าสขุ ศกึ ษาทใ่ี หน้ กั เรยี นไดอ้ อกกำ� ลงั มากกวา่ การเปล่ยี นแปลง คอื สร้าง ‘เครอื ขา่ ย’ บนถนนมติ รภาพครู 39

มนั แตะทงั้ หมดแหละ เพราะโดยตัวตนของการเรยี นรู้ ไม่มีคำ� ว่าแยกส่วน “อีกเร่ืองคือ วิชาบูรณาการของท่ีนี่เน้นภาคปฏิบัติให้เด็กได้มีส่วนร่วมผ่าน กระบวนการและประสบการณ์ จะสำ� เรจ็ หรอื ไมค่ อ่ ยวา่ กนั แตต่ อ้ งใหเ้ ขาได้ไปเจอ ได้เทีย่ ว ได้เล่น เป็นพ้ืนที่ที่ให้ได้มาปฏิสมั พันธก์ นั ไม่ใชแ่ คก่ ารเรยี นในห้องอยา่ ง เดียว” ครสู ัญญาอธบิ าย นอกจากคาบบูรณาการที่ยืดหยุ่นและวิธีเรียนที่เน้นการปฏิบัติ อีกส่ิงหนึ่ง ท่ตี า่ งไปคือ ห้องเรียนของครสู ญั ญาไมม่ ีโตะ๊ ! จะเรียกว่าไมม่ ีโต๊ะก็ไมเ่ ชิง แต่การ จัดโต๊ะนั้นพิสดารมาก คือดันโต๊ะและเก้าอ้ีชิดแนวผนังห้องทั้งหมด เปิดพื้นท่ี ตรงกลางให้โลง่ แลว้ เรยี นดว้ ยการนงั่ กบั พนื้ เมอื่ ตอ้ งการจะใชอ้ ปุ กรณห์ รอื หนงั สอื อะไรคอ่ ยลกุ เดนิ ขนึ้ ไปหยบิ นกั เรยี นจงึ ตอ้ งผดุ ลกุ ผดุ นงั่ และเคลอื่ นไหวไปตามสอ่ื การสอนท่ีครูจัดเขา้ มา ยกตัวอย่างเช่น วิชาสังคมศึกษา วันนั้นครูสัญญาเดินเข้าห้องเรียนพร้อม โน้ตบคุ๊ มอื อีกข้างหอบแผนทโ่ี ลกแบบผนื ผ้าใบขนาดใหญ่มาตรฐาน หลังทักทาย และบอกกล่าวว่าวันนี้ครูสัญญาอยากชวนคุยเร่ืองอะไร ทันใดนั้นเอง เขากาง โน้ตบุ๊คทีแ่ สดงภาพศลิ ปนิ ทช่ี ่ือ บ็อบ มารเ์ ลย์ (Bob Marley) แล้วถามว่า “ชาย ในภาพ เกย่ี วขอ้ งกบั ทวปี อะไร?” ครูสัญญาเปิดหน้าจอพร้อมรอยย้มิ มีเลศนยั “ใครคิดว่า บอ็ บ มาร์เลย์ อย่ทู วปี อเมริกาเหนือใหย้ ืนฝ่ังซา้ ย ใครคดิ วา่ ทวีป อเมริกาใต้ อยฝู่ ัง่ ขวา เริม่ ครับ!” นีอ่ าจเปน็ สาเหตุทที่ ำ� ให้ห้องเรียนของครูสัญญา ต้องไม่มโี ตะ๊ เพราะพ้ืนทีส่ ว่ นใหญเ่ ปดิ ไว้ใหเ้ ดก็ ๆ ว่ิงเล่นกัน กลบั มาทว่ี ธิ กี ารสอน กวา่ ทน่ี กั เรยี นจะรวู้ า่ บอ็ บ มารเ์ ลย์ อยทู่ วปี อะไร กต็ อ้ ง ใบก้ นั สนกุ สนาน เรมิ่ ตงั้ แต่ คำ� สำ� คญั อยา่ ง เขยี ว-เหลอื ง-แดง เรกเก้ ดนตรี เรอ่ื ย ไปกระทง่ั ได้ (หลดุ ) คำ� ตอบวา่ เขาอยปู่ ระเทศจาไมกา พอไดช้ อ่ื ประเทศกถ็ งึ เวลา เฉลยว่า ประเทศนี้ตงั้ อยูท่ ีไ่ หน ในทวีปอะไร เมื่อไดค้ ำ� ตอบ จงึ ให้นักเรียนใช้เวลา 2 นาที บนั ทึกอย่างสั้นว่า... รอู้ ะไรจาก บอ็ บ มารเ์ ลย?์ และเป็นแบบน้อี ีกหลายขอ้ บูรณาการวิชาอะไรบ้างไมร่ ู้ แต่สขุ ศึกษานัน้ ได้ แน่ หลกั ฐานคือหลังช่มุ เหงอื่ ของนักเรียน ว่ากันตามตรง เป็นเร่ืองยากท่ีจะถ่ายทอดวิธีการสอนของครูสัญญา ออกมาเป็นข้อๆ เพราะตลอดการ (เดนิ ) ตดิ ตามครเู กือบ 2 วัน เราไม่เคยเห็นวิธี การสอนทซ่ี ำ้� กนั บางทเี มอ่ื เดก็ และครงู ว่ งกพ็ ากนั เกบ็ กระเปา๋ ลงไปเรยี นทลี่ านพระ 40 ครปู ล่อยแสง: ครูบนั ดาลใจ จุดไฟการเรยี นรู้

ซึ่งเด็กๆ ได้ออกก�ำลังโดยการปัดกวาดเช็ดถูลานไว้ก่อนแล้ว บางครั้งครูสัญญา ตอ้ งไปสอนวชิ าพลศกึ ษาแทนครพู ละที่ตดิ ภารกิจ ทา้ ยวชิ าเขากย็ งั จบั นกั เรยี นมา นง่ั เปน็ กลมุ่ เพอ่ื สรปุ บทเรยี นวา่ วนั นไ้ี ดอ้ ะไร (จากการสง่ บอลแบบซกิ แซกไปมา!?) คำ� ถามไมม่ อี ะไรมาก เพยี งแค่ “มนั ยงั ไงนะ ไหนอธบิ ายใหค้ รแู ละเพอื่ นฟงั ซ”ิ “เฮ้ย น่าสนใจ เพ่มิ เตมิ อกี นิดได้ไหม?” หรือถา้ เด็กๆ เรม่ิ เถยี งกนั จนสมาธหิ ลดุ ครูสัญญาเพียงเคาะน้ิวเบาๆ แล้วบอกว่า “เมื่อก๊ีเพื่อนคนนี้พูดน่าสนใจมากเลย ช่วยพดู ให้เพ่ือนฟังอีกทไี ด้ไหม?” เท่าน้ันทุกคนก็เงียบฟัง หากต้องสรุปแบบคร่าว ครูสัญญาเป็นครูท่ีแทบไม่สอน เพียงแต่ช่วยสร้าง บรรยากาศใหเ้ ดก็ ๆ ไดจ้ ดั ลำ� ดบั ความคดิ ของตวั เอง โดยไรซ้ ง่ึ คำ� วา่ ‘ผดิ ’ และ ‘ถกู ’ ในหอ้ งเรยี น เพราะถ้ากำ�้ ๆ ก่งึ ๆ ว่าผิดหรือถูก ประเด๋ียวครูสัญญาได้จบั มาถกกนั อกี วา่ ผิดหรือถูก หน้าตาเปน็ อยา่ งไร? มากกวา่ การเปลยี่ นแปลง คือสรา้ ง ‘เครอื ข่าย’ บนถนนมิตรภาพครู 41

ก่อการคร:ู แรงบนั ดาลใจ สร้างเครอื ข่ายบนเส้นทางมติ รภาพ ทักษะการโค้ชเพ่ือครู (Coaching Skills for Teachers) และห้องเรียน เวทมนตร์คาถาในการสร้างการเรียนรทู้ ่เี ปี่ยมความหมาย (Magical Classroom: meaningful learning) คอื หอ้ งเรยี นทคี่ รสู ญั ญาเลอื กลงในโมดลู ที่ 2 ของโครงการ กอ่ การครู “เราเลือกห้องเรียนการโค้ชเพ่ือครู เพราะสนใจอยากกลับมาพัฒนาระบบ โคช้ ในโรงเรยี นตอ่ ดว้ ยความทโ่ี รงเรยี นมรี ะบบโคช้ ชงิ่ ครอู ยแู่ ลว้ เลยอยากไปเตมิ ทกั ษะเครอ่ื งมือ ปรากฏวา่ สงิ่ ทไ่ี ปเจอ มนั เปน็ โคช้ ชวี ิต (หวั เราะ)” ครูสัญญาบอกว่า ผิดความต้ังใจของตัวเองไปนิด เพราะหวังอยากได้ เคร่ืองมือกลับมาพัฒนาระบบโค้ชช่ิงครูในโรงเรียนอย่างจริงจัง อย่างไรก็ตาม ครสู ญั ญากลา่ ววา่ เขาเขา้ ใจเจตนารมณข์ องผจู้ ดั ทวี่ า่ การโคช้ ครู เพอ่ื ใหค้ รสู ามารถ โค้ชเด็กในห้องเรียนต่อได้ หากครูด้วยกันเข้าใจวิธีการสื่อสาร รับฟัง และมี 42 ครูปลอ่ ยแสง: ครูบันดาลใจ จุดไฟการเรียนรู้

เคร่อื งมือเพ่อื ชว่ ยชำ� ระจติ ใจเพอื่ นครูดว้ ยกันเอง “บทบาทครูมีหลายมติ ิ บางจงั หวะควรสอน บางจังหวะควรฟัง บางจงั หวะ ใหค้ ำ� แนะนำ� การโคช้ ครไู มใ่ ชก่ ารเทศน์ แตเ่ ปน็ การตง้ั คำ� ถาม ใชค้ ำ� ถามทท่ี รงพลงั แซะให้เขาเจอตัวเอง เอาเข้าจริงก็คือทักษะเดียวกับการฟังอย่างลึกซ้ึง ฟังอย่าง ไมต่ อ้ งรบี ใหค้ ำ� แนะนำ� ซงึ่ เราคดิ วา่ การเปน็ ครยู คุ ใหมค่ วรมที กั ษะเปน็ ครแู บบโคช้ ” ‘ห้องเรียนเวทมนตร์’ คืออีกหน่ึงวิชาท่ีครูสัญญาเลือกเรียนจากโครงการ ก่อการครู เหตุผลหลักๆ เพราะความสนใจในการเล่นแร่แปรธาตุจากพลังงาน ในหอ้ งท่ีมีเป็นทนุ เดิม “เราสนใจเรอ่ื งพลงั งานในชนั้ เรียนอย่แู ลว้ หมายถึงวา่ เราคดิ ว่าเรามคี วาม สามารถจะอา่ นพลงั งานของหอ้ งเรยี นไดน้ ะ รบั รวู้ า่ กลมุ่ ไหนพลงั งานฟบี ชว่ งไหน ที่เด็กไม่มีแรงใจ รู้ได้ว่าจะเพ่ิมพลังงานให้เขายังไง หรือเด็กกลุ่มไหนที่อหังการ มาก ก็เขา้ ใจวา่ จะดาวน์พลังงานเขาลงได้ยังไง พอเข้าไปเรยี นกท็ �ำใหร้ ู้วา่ เราจะ ใชพ้ ลังไดถ้ กู จังหวะข้ึนอย่างไร “ศาสตร์เรื่องการจัดพลังงานในห้องเรียน การจัดโต๊ะ จัดต�ำแหน่งครู การ แสดงตัวตนบางอย่างของครู การสบตา การท�ำเป็นไมไ่ ด้ยนิ การไม่พูด ทุกอยา่ ง มผี ลหมด และวิธแี บบนีย้ ังท�ำให้รบั รู้พลังงานของนกั เรยี นได้ แม้กระท่งั พธิ ีกรรม การใชเ้ ทยี น ใช้สัญญะ กม็ ผี ลทงั้ หมด อย่ทู เี่ ราจะท�ำความเข้าใจและออกแบบได้ มากน้อยแคไ่ หน “สุดท้ายก็คือ การกลับมาสังเกตตัวเอง พอสังเกตตัวเองได้ก็จะสามารถ ปรบั คลนื่ ใหร้ บั ชอ่ งคนอนื่ ได้ แตถ่ า้ เราอยแู่ ตก่ บั ความคดิ ของตวั เอง ชอ่ งสญั ญาณ พวกน้ีกป็ ิด” อยา่ งไรกต็ าม คณุ ปู การอยา่ งหนง่ึ ทคี่ รสู ญั ญาไดร้ บั จากกอ่ การครู นอกเหนอื จากเครอื ขา่ ยและเคลด็ วชิ า สง่ิ นนั้ คอื ‘ความมน่ั ใจ’ ทจี่ ะสรา้ งเวริ ค์ ชอ็ ปและเครอื ขา่ ย เช่นนีใ้ ห้เกดิ ขนึ้ ในพน้ื ท่ีของตวั เองบา้ ง “พอไปเขา้ รว่ มกอ่ การครกู ย็ งิ่ เพมิ่ ความมนั่ ใจและไดเ้ พม่ิ เครอ่ื งมอื ใหมๆ่ แต่ กอ่ นเราอาจรสู้ กึ วา่ การจะทำ� งานแบบนตี้ อ้ งมคี นเชญิ เราจงึ ไปทำ� แตต่ อนนรี้ สู้ กึ วา่ ไม่จ�ำเป็นต้องมีใครเชิญ เราลองมาท�ำกันเองไหม ชวนกันท�ำตามศักยภาพที่เรา มอี ยู่ การไปก่อการครูยังได้เจอเพ่อื นครทู ี่เจ๋งๆ มากมาย และไม่ยากเลยที่เราจะ เกาะกลุม่ ซพั พอร์ตกัน” มากกว่าการเปลี่ยนแปลง คอื สรา้ ง ‘เครือข่าย’ บนถนนมติ รภาพครู 43

โครงการ Each One Teach One ในนครขอนแก่นจงึ คอ่ ยๆ เริ่มกอ่ ตัว ไมใ่ ช่ แค่คร้ังเดยี ว แต่มีมาอย่างตอ่ เน่ืองหลายครัง้ ไมน่ ับรวมการเกดิ ข้นึ ของโครงการ ในเครือข่ายเพ่ือนพี่น้อง ไม่ว่าจะเป็นก่อการครูที่เชียงราย เชียงใหม่ ศรีสะเกษ นนทบุรี และที่อ่ืนๆ ครูสัญญาไม่จ�ำเป็นต้องลงไปจัดทัพด้วยตัวเอง แต่เป็นหนึ่ง ในทมี สนบั สนุนทง้ั กำ� ลงั ใจและแรงงาน “เราอยากทำ� Each One Teach One ตง้ั แต่มโี อกาสไปดูงานทสี่ หรัฐอเมริกา เมื่อหลายปีก่อน เรารู้สึกว่า ‘เฮ้ย ท�ำไมเขาจัดกันง่ายจังวะ’ งานนั้นเขาชวน คณุ หมอทท่ี ำ� งานกบั เดก็ ชวนคนทำ� พพิ ิธภณั ฑ์ทใี่ ห้เด็กเรยี นรูป้ ระวัติศาสตรผ์ า่ น งานคราฟท์ และเครอื ขา่ ยอน่ื ๆ มารว่ มงาน วธิ กี ารกแ็ คเ่ ปดิ บธู งา่ ยๆ และไมย่ ดึ ตดิ พธิ กี ารเลย ในบธู ไม่มเี อกสาร แต่มีคนพาทำ� พาลุย ‘เฮ้ย... เราอยากท�ำแบบน้ัน’ “เราเคยคิดว่าการจะทำ� แบบนใ้ี นบา้ นเราไมใ่ ชเ่ รื่องงา่ ย เพราะตอ้ งมีพธิ กี าร อะไรมากมาย แต่พอไปก่อการครูมันเหมือนจุดไฟฝัน เห็นเขาจัดงานก็รู้แล้วว่า ต้องท�ำยังไง เรากไ็ ปเอาแพลตฟอรม์ มาจากหลายๆ ท่ีแลว้ กป็ รับให้เป็นของเรา “Each One Teach One คร้ังแรก เราต้ังใจอยากเชิญครูหลายๆ คนมา เวริ ค์ ชอ็ ป มาแลกเปลยี่ นกนั วา่ มหี อ้ งเรยี นแปลกๆ อยนู่ ะ และยงั เปน็ การ empower ครูด้วยกันเองอีกว่าเขาก็เจ๋งนะ สิ่งท่ีเขาท�ำมีความหมาย แต่พอท�ำไปแล้วเห็น 44 ครปู ล่อยแสง: ครบู นั ดาลใจ จดุ ไฟการเรยี นรู้

ขอ้ จำ� กดั ของงานเดมิ กอ็ ยากกลบั ไปทำ� อกี ซง่ึ ตอ้ งรอตดิ ตามตอนตอ่ ไป (หวั เราะ)” จากนกั ศกึ ษาฝกึ งานทสี่ รา้ งละครเวทโี จเ๋ รนเจอรส์ ายฮาแตม่ คี วามหมาย จาก การพิสูจน์ความตั้งใจจริงในการเป็นครู ถึงวันนี้ วันท่ีกระเป๋าวิเศษของครูสัญญา เต็มตุงไปด้วยเครื่องมือ และพร้อมจะกางเคร่ืองมือเหล่าน้ีให้คนที่ผ่านไปมาบน หน้าเฟซบุ๊คผลัดเปลี่ยนมาช็อปปิ้งไอเดียกันได้ตลอดเวลา และอย่างท่ีกล่าวมา ท้งั หมด ความตั้งใจสงู สดุ ของเขา ณ วนั นคี้ อื การสร้างพนื้ ทีก่ ารแชร์ใหข้ จรขจาย ออกไป และต้องขยายวงด้วยความสนุก ครูสัญญาพูดเสมอ น่ีอาจเป็นโชคดีท่ีได้ท�ำงานในโครงสร้างท่ีหลวมกว่าท่ี อ่ืน แต่ก็เป็นโชคท่ีเขาเลือกและพิสูจน์ด้วยการลงมือท�ำอย่างพากเพียรว่า อยาก ทำ� งานในโรงเรียนเทศบาลเล็กๆ ทผ่ี ลงานวชิ าการไมโ่ ดดเดน่ (และนักเรียนเฮย้ี ว มาก) แตถ่ กู จรติ สำ� หรบั เขา พสิ จู นท์ ง้ั ตวั เองและปน้ั ความฝนั ทอ่ี ยากทำ� พรอ้ มกบั ทีมงานทเ่ี ขา้ ใจและเหน็ เปา้ หมายตรงกนั “ครคู นอนื่ จะทำ� แบบนไ้ี ดจ้ รงิ แคไ่ หน? เราวา่ จรงิ ได้ เทา่ ทกี่ ำ� ลงั และศกั ยภาพ ของเขาจะทำ� ได้ ครแู ตล่ ะคนมชี ดุ ความจรงิ และขอ้ จำ� กดั คนละชดุ มหี ลายคนทตี่ ดิ ขอ้ จำ� กัด แต่กม็ เี ปา้ ทีจ่ ะท�ำการเปลยี่ นแปลงในพ้ืนทีห่ อ้ งเรียนของเขา แลว้ กช็ วน เพื่อนครมู ารว่ มทำ� กัน อาจจะตดิ ขดั บา้ ง แต่นน่ั ก็คอื ชุดความจริงของเขา “ท่ีส�ำคัญคือ ท�ำและศรัทธา จงภูมิใจว่าอย่างน้อยเราก�ำลังสร้างวัฒนธรรม ของการศึกษาใหม่ ไม่ผูกขาดอ�ำนาจของครูว่าต้องเป็นผู้ถ่ายทอดแบบเดิม การ ศกึ ษาเปลยี่ นแปลงได้ มคี วามหวงั เราตา่ งเปน็ สว่ นหนงึ่ ทส่ี รา้ งการเปลย่ี นแปลงได้ ไม่ต้องโทษอะไรเพราะไม่เกิดประโยชน์ สู้ลงมือท�ำ ท�ำได้คนสองคน หรือท�ำได้ นดิ ๆ หนอ่ ยๆ ก็ดีกว่าไมท่ ำ� อะไรเลย” ศรัทธาและลงมือทำ� สำ� คญั ทส่ี ุด ทำ� แลว้ ต้องแชร!์ มากกว่าการเปล่ียนแปลง คอื สร้าง ‘เครือขา่ ย’ บนถนนมิตรภาพครู 45



เรือ่ ง: ณิชากร ศรเี พชรดี  ภาพ: ณัฐกานต์ ต�ำสำ� สู เบื้องหลังการเปลยี่ นแปลง ตำ�แหนง่ ผู้เลน่ ‘ฝา่ ยบริหาร’ หน่ึง - ครูหลายคนบอกไว้ ปญั หาคลาสสกิ ของครูไทย มักผิดใจกับ ฝ่ายบรหิ าร ...แน่นอนวา่ ไม่ใชท่ ง้ั หมด อยา่ งนอ้ ยกไ็ มใ่ ช่กบั ‘ครูอ้อม’ ชุตินธร หัตถพนม รองผู้อำ�นวยการโรงเรียนเทศบาลคุ้มหนองคู จงั หวดั ขอนแก่น สอง - หากใครเคยได้ยินเร่อื งราวของ ‘ครูสอญอ’ สัญญา มัครินทร์ แห่ง โรงเรียนเทศบาลบ้านโนนชัย ครูรุ่นใหม่และผลผลิตจากการปฏิรูปการศึกษา จังหวัดขอนแก่น ‘ครูอ้อม’ คนน้ี คอื หนึง่ ในทีมเบ้ืองหลัง ดำ� รงต�ำแหนง่ ผู้เล่นฝา่ ย บรหิ ารเมอื่ ครง้ั เปน็ รองผอู้ ำ� นวยการโรงเรยี นเทศบาลบา้ นโนนชยั รว่ มกนั ออกแบบ กระบวนการและหลักสตู รการเรยี นวิถชี มุ ชน ไมใ่ ชแ่ คโ่ รงเรยี นทเี่ ธอนงั่ ทำ� งาน แตค่ รอู อ้ มคอื หนง่ึ ในผดู้ ำ� เนนิ โครงการรเิ รม่ิ การศึกษาแนวใหม่ จังหวัดขอนแก่น (Khon-Kaen Education Initiative: KKEI) ภายใต้สมาคมไทสิกขา: การเรียนรู้สู่ความเป็นไท (Association of Liberated

Education) ซ่งึ เธอเปน็ หนึง่ ในคณะกรรมการผรู้ ่วมกอ่ ตงั้ สมาคม “เปน็ ครู 9 ปี เปน็ ผู้บริหาร 9 ปี ทง้ั สองหน้าทต่ี า่ งกม็ คี วามกลวั ความกังวล ตา่ งกนั คนละแบบนะ่ ” 2 ปีแรก เรม่ิ บรรจุเปน็ ข้าราชการครูทจ่ี งั หวดั จนั ทบรุ ี 7 ปตี อ่ มา ในฐานะครปู ระจำ� วชิ าภาษาองั กฤษ โรงเรยี นเทศบาลบา้ นหนองแวง 7 ปตี อ่ จากนน้ั ในฐานะรองผูอ้ ำ� นวยการ โรงเรียนเทศบาลบ้านโนนชยั 2 ปใี หห้ ลงั ถงึ ปจั จบุ นั ตำ� แหนง่ รองผอู้ ำ� นวยการ โรงเรยี นเทศบาลคมุ้ หนองคู แม้มีเส้นค่ันระหว่าง ‘ครู’ และ ‘ฝ่ายบริหาร’ แต่ครูอ้อมกลับเดินข้าม ไปมาอย่างกลมกลืน วันที่เธอเป็นครู เธอบริหารความสัมพันธ์ สร้างเครือข่าย เพอื่ นครทู งั้ ในพนื้ ทแ่ี ละลากไกลถงึ ตา่ งประเทศ วนั ทดี่ ำ� รงตำ� แหนง่ เปน็ ฝา่ ยบรหิ าร หลายคร้ังเธอจับไมโครโฟนนำ� เด็กๆ ทำ� กจิ กรรมด้วยตวั เอง “เป้าหมายของผู้บริหารคือการพัฒนาเด็ก แต่การพัฒนาเด็กต้องผ่าน ผู้เกี่ยวข้องหลายส่วน ซ่ึงคนท่ีใกล้กับเด็กมากท่ีสุดก็คือ ‘ครู’ อีกส่วนก็คือ ‘กระบวนการ’ ซง่ึ กระบวนการทว่ี ่าเป็นทง้ั กระบวนการเพื่อพัฒนาครแู ละเดก็ ” ‘กระบวนการ’ ที่ครูอ้อมว่า หมายถึง การสนับสนุนเชิงนโยบาย การแลก เปล่ียนองค์ความรู้จากเครือข่าย วงพูดคุยแลกเปล่ียนเคร่ืองมือการสอน และยัง มีอีกมาก หากกระบวนการท่เี ธอขีดเสน้ ใต้ชดั คอื วงคยุ เพื่อหล่อเล้ยี งหัวใจของครู คุณูปการในเร่ืองเล่าของเธอไม่ได้น่าสนใจเพราะการด�ำรงต�ำแหน่งในเก้าอ้ี ฝ่ายบริหาร แต่คือความมุ่งม่ันอย่างต่อเน่ืองโดยไม่เชื่อว่าอ�ำนาจเชิงระบบจะ ปิดก้ันการพัฒนาการศึกษา การหม่ันเพียรบ่มเพาะประสบการณ์ การเปิดพ้ืนท่ี เพ่ือการเรียนรู้ในงานสอน และการลงแรงสร้างทีมสร้างเครือข่าย ทั้งหมดนี้ เกิดขึน้ ตงั้ แตค่ รง้ั เป็นครใู นโรงเรยี นเทศบาลเล็กๆ ครูอ้อมไม่ใช่ผู้บริหารท่ีดีท่ีสุด ไม่มากไม่น้อยไปมากกว่ามนุษย์ครูและคน ทำ� งานดา้ นการศกึ ษาทา่ นอน่ื แตแ่ ตม้ ตอ่ ในมอื จากประสบการณเ์ ปน็ ครเู กนิ 10 ปี คือความเขา้ ใจหวั อกคนเป็นครู สำ� คัญท่ีสุดเธอไมเ่ กยี่ งว่าจะเป็นทพั หนา้ หรือกอง หลัง หากต�ำแหน่งท่ียืนอยู่จะมุ่งไปยังสิ่งเดียวกัน – การเปล่ียนแปลงวัฒนธรรม การศึกษา 48 ครูปลอ่ ยแสง: ครบู ันดาลใจ จดุ ไฟการเรียนรู้

2+7 ปแี รก: กองหน้าฝ่ายปฏบิ ตั ิงาน หลังเรียนจบปริญญาตรีและโท สาขาประถมศึกษา คณะศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น ครูสาวเปี่ยมไฟฝันเข้ารับราชการครูครั้งแรกที่จังหวัด จันทบรุ เี ปน็ เวลา 2 ปี กอ่ นกลบั มาทำ� งานทีบ่ า้ นเกิดในฐานะครปู ระจ�ำวิชาภาษา- อังกฤษช้นั ประถมศึกษา โรงเรียนเทศบาลบ้านหนองแวง อีก 7 ปี “โรงเรยี นเทศบาลบา้ นหนองแวงอยตู่ ดิ สลมั รมิ ทางรถไฟ เดก็ สว่ นใหญก่ เ็ ปน็ เด็กริมทางรถไฟ ยากจน ด้อยโอกาส ผู้ปกครองส่วนใหญ่ต้องเดินทางไปพ้ืนที่ ต่างๆ เพื่อท�ำงานรับจ้าง ถ้าเป็นช่วงเทศกาล เช่น งานไหม (งานเทศกาลไหม นานาชาติ ประจำ� จังหวัดขอนแก่น) เราจะไม่เห็นเดก็ ในห้องเลยนะ เพราะเดก็ จะ ไปเกบ็ ของเก่าทีง่ านกนั เกือบหมด “ความท้าทายในช่วง 7 ปแี รกของที่นี่จึงไม่ใช่การสอนให้นักเรียนอา่ นออก เขียนได้ แต่ท�ำอย่างไรให้เขาเกิดแรงจูงใจอยากมาเรียน” ครูอ้อมเล่าย้อนวันที่ เริ่มเป็นครใู หม่ๆ วา่ เธอสนใจประเดน็ การศึกษานอกขนบต้ังแตป่ ีแรกๆ ของการ เป็นครู ไม่เคยเช่ือเร่ืองการนั่งเรียนในห้อง และพยายามออกแบบการศึกษาให้ สนกุ อยู่เสมอ “เราไม่เคยเชอ่ื ว่าการเรยี นคือการ ‘นง่ั ในหอ้ ง’ มนั ไม่สนกุ มนั ไมจ่ ริง สอน เสร็จแล้วให้เด็กเข้าห้องสอบ ถามว่าเด็กได้ใช้ความรู้เหล่านั้นจริงๆ หรือ เรา ไมเ่ คยเชอ่ื แบบนน้ั เลย แตเ่ ชอื่ วา่ การเรยี นคอื การใชช้ วี ติ ถา้ สนใจเรอื่ งขา้ วกไ็ ปเรยี น กับชาวนา และถา้ อยากร้จู ักชวี ิตเดก็ ๆ กต็ ้องออกไปอยใู่ นทีข่ องเขา” อาจถอื เปน็ ความโชคดี เพยี งเรมิ่ ทำ� งานทโ่ี รงเรยี นเทศบาลบา้ นหนองแวงได้ ราว 1 ปี เทศบาลนครขอนแกน่ มนี โยบายสง่ ครตู า่ งชาตเิ ขา้ มาทำ� งานรว่ มกบั ครใู น เครอื ขา่ ยโรงเรยี นเทศบาล ไมใ่ ชแ่ คน่ กั เรยี นทไี่ ดป้ ระโยชน์ แตย่ งั เปน็ สนามฝกึ หดั นกั เรียนที่ชือ่ ‘ครูออ้ ม’ อย่างเข้มงวด “ปกติแล้วการเทรนครูโดยท่ัวไปเขาจะเอาครูไปเทรนในห้อง แต่เราเลือก ทำ� งานกนั อกี วธิ ที เ่ี รยี กวา่ ‘training on the job’ คอื ลงมอื ปฏบิ ตั จิ รงิ ตง้ั แตว่ างแผน การทำ� งานรว่ มกบั ครไู ทย ไมส่ อนแคใ่ นหอ้ ง แตล่ งพน้ื ทท่ี ำ� งานจรงิ ทชี่ มุ ชนรมิ ทาง รถไฟ ลงไปใช้ชีวติ ในชุมชนเลย” การได้พบกับ ‘ครูฝรั่ง’ ชุดแรกนับเป็นโชค เพราะได้เจอครูต่างชาติที่มี ��������������������������������������������������� 49