ຈິດຕະວິທະຍາທົ່ວໄປ-2018

ຈິດຕະວທິ ະຍາທວ່ົ ໄປ General Psychology Psychology is a mean of promoting human welfare, a body of information that can be applied to help solve a variety of human problems. Max William Wundt helps to establish Psychology as a science. ຮຽບຮຽງໂດຍ: ປຕ ສມົ ແພງ ດວງປະເສດີ 2018

ໝວດຄວາມຮພູ້ ນູ້ ຖານວຊິ າສະເພາະ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາທ່ົ ວໄປ ສາຍສາູ້ ງຄປະລນິ ຍາຕີ ລະບບ 4 ປີ ປີທີ 1 ຮຽບຮຽງໂດຍ: ປ.ຕ ສມແພງ ດວງປະເສດີ ກວດແກໂູ້ ດຍ: ອາຈານ ປ.ທ ສຸກນັ ໄຊ ພງພະຫວນັ ປ.ທ ແອ໋ງທລິ າດ ຫາູ້ ອ່ົ ຸນແກວູ້ ປ.ຕ ສາຍຄາ ປະດຈິ ດິ ຜ.ຊ ປ.ຕ ນອູ້ ຍແສງແກວູ້ ໄຊຍະຈກັ

ຄຳນຳ ປືມື້ ຈດິ ຕະວທິ ະຍຳທ່ົ ວົ ໄປເຫມັຼື້ ນ້ື ໄດຖ້ື ກື ຮຽບຮຽງຂນືື້ ໂດຍອງິ ຕຳມຫກຼັ ສູດທ່ົ ກມົ ສຳ້ື ງຄູວຳງອອກ ເພ່ົ ອື ຮບັຼ ໃຊເ້ື ຂຳົື້ ໃນກຳນສດິ ສອນໃນລະດບຼັ ປະລນິ ຍຳຕ, ເນອື້ື ໃນຂມ້ື ູນທງັຼ ໝດົ ຜູຮ້ື ຽບຮຽງ ໄດຮື້ ບິ ໂຮມ, ຮວບຮວມ ຈຳກບນັຼ ດຳເວບຼັ ໄຊ, ຕຳລຳ, ເອກະສຳນທົ່ ເຊ່ົ ອື້ື ຖໄື ດ້ື ແລະ ເໝຳະສມົ ກບັຼ ລະດບັຼ ກຳນສກຶ ສຳພຳຍໃນສະຖຳບນັຼ . ເນອືື້ ໃນ ປືື້ມຈດິ ຕະວິທະຍຳທົ່ ວົ ໄປ ເຫມັຼື້ ນ້ື ປະກອບມ 10 ບດົ : ຄວຳມຮູພື້ ນືື້ ຖຳນກ່ົ ຽວກບັຼ ຈດິ ຕະວິ ທະຍຳ, ອດິ ທພິ ນົ ຂອງກຳມະພນັຼ ແລະ ສ່ົ ງິ ແວດລອ້ື ມ, ພນຶື້ ຖຳນທຳງສະລລະວທິ ະຍຳກບຼັ ພດຶ ຕກິ ຳ, ສະຕປິ ັຼນຍຳ, ອຳລມົ ຈດິ ແລະ ແຮງຈງູ ໃຈ, ກຳນຮັບຼ ຮູ ້ື ແລະ ກຳນຮຽນຮູ,ື້ ກຳນຄນົື້ ຄິດ ແລະ ຈນິ ຕະນຳກຳນ, ບຸກຄະລິກະ ພຳບ ແລະກຳນປຼັບຕວົ , ຄຸນທຳດ ແລະນໄິ ສ, ຄວຳມຕອື້ ງກຳນ ແລະທກຼັ ສະ. ປຶມ້ື ເຫມັຼື້ ນໄ້ື ດຮື້ ຽບຮຽງເປຼັນຄງັຼື້ ທຳອດິ , ຜູຮື້ ຽບຮຽງເຊ່ົ ອື ວົ່ ຳ ເນອືື້ ໃນຂມ້ື ູນພຳຍໃນ ອຳດຈະປຳສະຈຳກບົ່ ໄດກ້ື ບຼັ ຂຂ້ື ຳດຕກົ ບກົ ຜ່ົ ອງ ທຳງດຳ້ື ນຫກຼັ ໄວຍຳກອນກຳນພມິ , ກຳນໃຊສ້ື ບັຼ ພຳສຳໃກຄື້ ຽງ... ເຖງິ ຢ່ົ ຳງໃດກ່ົ ຕຳມ, ຂຳ້ື ພະເຈຳົ້ື ຂຄວຳມຮ່ົ ວມມຈື ຳກບນຼັ ດຳທ່ົ ຳນ ຖຳື້ ຫຳກພບົ ເຫນຼັ ຂມ້ື ູນທົ່ ຄວນດດັຼ ແກ ື້ ຫື ປັຼບປຸງໃນທຳງສຳື້ ງສນຼັ ກະ ລຸນນຳສົ່ ົງຄຳຕຳນຕິ ຊິ ົມໄປຍັຼງຜູຮ້ື ຽບຮຽງ ເພ່ົ ືອເຮັຼດໃຫ້ື ຄຸນນະພຳບໃນກຳນປຼັບປຸງຂມ້ື ູນປື້ືມເຫຼັມື້ ນມື້ ຄວຳມ ສມົ ບູນຫຳຍຂນຶ້ື ແລະ ສອດຄົ່ ອງກບຼັ ກຳນພດັຼ ທະນຳກຳນສກຶ ສຳຂອງປະເທດໃນປຼັດຈບຸ ນັຼ . ii

ສາລະບານ ຄານາ ii ສາລະບານ iii-iv ບດົ ທີ 1 ຄວາມຮພູ້ ນູ້ ຖານກ່ ຽວກບັ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາ.................................................. 1 1. ປະຫວດັ , ຄວາມໝາຍ ແລະ ຄຸນປະໂຫຍດຂອງຈດິ ຕະວທິ ະຍາ...............................................1 2. ກ່ ຸມແນວຄດິ ທາງດາູ້ ນຈດິ ຕະວທິ ະຍາ ....................................................................................4 3. ສາຂາ ແລະ ວທິ ກີ ານສກຶ ສາພດຶ ຕກິ າຂອງຈດິ ຕະວທິ ະຍາ .......................................................10 ບດົ ທີ 2 ອດິ ທພິ ນົ ຂອງກາມະພນັ ແລະສ່ ງິ ແວດລອູ້ ມ .................................................. 13 1. ກາມະພນັ ແລະ ການຖ່ າຍທອດທາງກາມະພນັ .....................................................................13 2. ສ່ ງິ ແວດລອູ້ ມ ກບັ ພດຶ ຕກິ າ ...............................................................................................20 3. ການພວົ ພນັ ລະຫວ່ າງ ກາມະພນັ ແລະ ສ່ ງິ ແວດລອູ້ ມ............................................................23 ບດົ ທີ 3 ພນຶູ້ ຖານທາງສະລລີ ະວທິ ະຍາກບັ ພດຶ ຕກິ າ.................................................... 24 1. ຄວາມສາພນັ ລະຫວ່ າງຈດິ ຕະວທິ ະຍາກບັ ສາລລິ ະວທິ ະຍາ .....................................................24 2. ລະບບົ ກາູ້ ມເນອູ້ ແລະ ລະບບົ ຕ່ ອມ ກບັ ພດຶ ຕກິ າ ................................................................25 3. ລະບບົ ປະສາດກບັ ພດຶ ຕກິ າ ................................................................................................29 ບດົ ທີ 4 ສະຕປິ ັນຍາ ....................................................................................... 36 1. ຄວາມໝາຍ ແລະ ປັດໄຈທ່ ມີ ອີ ດິ ທພິ ນົ ຕ່ ສະຕປິ ັນຍາ...........................................................36 2. ທດິ ສະດຂີ ອງສະຕປີ ັນຍາ ................................................................................................38 3. ການທດົ ສອບສະຕປິ ັນຍາ.................................................................................................42 4. ລະດບັ ແລະ ຄຸນປະໂຫຍດຂອງສະຕປິ ັນຍາ .......................................................................45 ບດົ ທີ 5 ອາລມົ ຈດິ ແລະ ແຮງຈງໃຈ ................................................................... 47 1. ອາລມົ ...........................................................................................................................47 2. ທດິ ສະດກີ ່ ຽວກບັ ອາລມົ ..................................................................................................49 3. ພດັ ທະນາການທາງອາລມົ ................................................................................................53 4. ການຄວບຄຸມອາລມົ ........................................................................................................54 5. ຄວາມສະຫາຼ ດທາງອາລມົ ................................................................................................55 6. ແຮງຈງໃຈ......................................................................................................................55 7. ປະເພດແຮງຈງໃຈ ..........................................................................................................57 8. ການວດັ ແຮງຈງໃຈ..........................................................................................................59 9. ການພວົ ພນັ ລະຫວ່ າງອາລມົ ຈດິ ແລະ ແຮງຈງໃຈ ...............................................................60 ບດົ ທີ 6 ການຮບັ ຮ ູ້ ແລະ ການຮຽນຮ ູ້ ................................................................... 61 1. ການສາພດັ .....................................................................................................................61 2. ການຮບັ ຮູ້ .....................................................................................................................66 3. ວຸດທພິ າວະ ແລະ ການຮຽນຮູ້..........................................................................................68 4. ທດິ ສະດກີ ່ ຽວກບັ ການຮຽນຮູ້ ...........................................................................................71 iii

5. ການຖ່ າຍທອດຄວາມຮູ້ ..................................................................................................74 ບດົ ທີ 7 ການຄນົູ້ ຄດິ ແລະ ຈນິ ຕະນາການ ............................................................ 76 1. ການຄນົູ້ ຄດິ ...................................................................................................................76 2. ຈນິ ຕະນາການ ................................................................................................................78 3. ພາສາ.............................................................................................................................79 4. ການຈ່ ແລະ ການລມ ......................................................................................................81 5. ການໃສ່ ໃຈ.....................................................................................................................84 ບດົ ທີ 8 ບຸກຄະລກິ ະພາບ ແລະການປັບຕວົ ແລະ ສຸຂະພາບຈດິ ................................. 87 1. ຄວາມໝາຍ ແລະ ການວດັ ບຸກຄະລກິ ະພາບ ......................................................................87 2. ຄວາມສາຄນັ ຂອງບຸກຄະລກິ ະພາບ....................................................................................89 3. ທດິ ສະດບີ ຸກຄະລກິ ະພາບ ................................................................................................89 4. ຄວາມແຕກຕ່ າງລະຫວ່ າງບຸກຄນົ .......................................................................................93 5. ການປັບຕວົ ...................................................................................................................95 6. ສາເຫດຂອງການປັບຕວົ ...................................................................................................96 7. ກນົ ໄກການປັບຕວົ ..........................................................................................................97 8. ວທິ ແີ ກໄູ້ ຂບນັ ຫາທາງຈດິ ຕະວທິ ະຍາ .................................................................................99 9. ສຸຂະພາບກາຍ ແລະສຸຂະພາບຈດິ .................................................................................. 100 10. ໂລກປະສາດ ແລະ ໂລກຈດິ .......................................................................................... 102 11. ວທິ ຮີ ກັ ສາ ແລະ ການສ່ ງົ ເສມີ ສຸຂະພາບຈດິ ທ່ ດີ ີ................................................................ 105 ບດົ ທີ 9 ຄຸນທາດ ແລະນໄິ ສ ............................................................................. 107 1. ຄວາມໝາຍ ແລະ ທດິ ສະດຕີ ່ າງໆກ່ ຽວກບັ ຄຸນທາດ.......................................................... 107 2. ປະເພດ ແລະ ລກັ ສະນະຕ່ າງໆຂອງຄຸນທາດ.................................................................... 108 3. ນໄິ ສ ແລະໂຄງປະກອບຂອງນໄິ ສ .................................................................................. 109 ບດົ ທີ 10 ຄວາມຕອູ້ ງການ ແລະທກັ ສະ ................................................................ 112 1. ຄວາມຕອູ້ ງການ ແລະ ທດິ ສະດຄີ ວາມຕອູ້ ງການ ................................................................112 2. ຄວາມໝາຍຂອງທກັ ສະ ................................................................................113 3. ປະເພດຂອງທກັ ສະ .....................................................................................114 4. ລກັ ສະນະຕ່ າງໆຂອງທກັ ສະ............................................................................114 ເອກະສານອາູ້ ງອງີ ........................................................................................................115 iv

ບດົ ທີ 1 ຄວາມຮພູ້ ນູ້ ຖານກ່ ຽວກບັ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາ 1. ປະຫວດັ , ຄວາມໝາຍ ແລະ ຄຸນປະໂຫຍດຂອງຈດິ ຕະວທິ ະຍາ 1.1. ປະຫວດັ ຄວາມເປັນມາຂອງຈດິ ຕະວທິ ະຍາ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາ ໃນເມ່ ອກ່ ອນ ແມ່ ນວຊິ າທ່ ສີ ກຶ ສາກ່ ຽວກບັ ວນິ ຍານ, ຕງັູ້ ແຕ່ ສະໄໝເກຣັກບຮານ ກ່ ອນ ສາູ້ ງ ຕງັູ້ ຄ.ສ ມີ ປລາໂຕ (Plato 427-347 ກ່ ອນ ຄ.ສ) ແລະ ອຣສິ ະໂຕເຕລິ ໌ (Aristotle 384 - 322 ກ່ ອນ ຄ.ສ) ທງັ ສອງທ່ ານໄດເູ້ ວາົູ້ ເຖງິ ທາມະຊາດ ແລະ ພດຶ ຕກິ າຂອງມະນຸດໄວຫູ້ ລາຍແຫ່ ງ ແລະ ໄດຂູ້ ຽນປູ້ມເຫລມັູ້ ທາອດິ ຂນຶູ້ ກ່ ຽວກບັ “ວນິ ຍານ”ວນິ ຍານເປັນຕນົູ້ ເຫດ ຂອງການຮຽນຈດິ ຕະວທິ ະຍາ. ຮບທີ 1 : Plato ຮບທີ 2 : Aristotle ແຫ່ ງທ່ ມີ າ : www.goodreads.com/ ແຫ່ ງທ່ ມີ າ : www.britannica.com/ author/show/879.Plato biography/Aristotle ຄນົ ເກຣກັ ບຮານເຊ່ ອວ່ າ ວນິ ຍານເປັນວດັ ຖຸລະອຽດຄກນັ ກບັ ຂຝີູ້ ່ ຸ ນ, ດນິ ເປັນພະລງັ ແຫ່ ງຈດິ , ເປັນລມົ ຮອູ້ ນເຮດັ ໃຫຊູ້ ວີ ິດເກດີ ຂນຶູ້ ໄດ,ູ້ ຄນົ ສະໄໝບຮານເຊ່ ອວ່ າ ປາກດົ ການທາມະຊາດ ແມ່ ນແຕ່ ຝົນຕກົ , ແຜ່ ນດນິ ໄຫວ, ເກດີ ຟາູ້ ຮອູ້ ງ, ຟາູ້ ຜ່ າ ແລະ ອ່ ນໆ ຍອູ້ ນມສີ ່ ງິ ເລກິ ລບັ ເຊ່ ອງຊອູ້ ນ ເຊ່ ງິ ມອີ ານາດທ່ ບີ ນັ ດນົ ບນັ ດານໃຫເູ້ ກດີ ຂນຶູ້ ແມ່ ນກະທ່ ງັ ມະນຸດກຍງັ ມສີ ່ ງິ ເລກິ ລບັ ເຊ່ ອງຊອູ້ ນ ຢ່ ໃນຮ່ າງກາຍມສີ ່ ງິ ກະຕຸນູ້ ແລະ ຄວບຄຸມການກະທາຕ່ າງໆຂອງມະນຸດ ສ່ ງິ ເລກິ ລບັ ນີເູ້ ອີນູ້ ວ່ າ “ວນິ ຍານ”ແລະ ພອູ້ ມທັງເຊ່ ອວ່ າ ວນິ ຍານເປັນສ່ ງິ ທ່ ີເຮັດໃຫເູ້ ກດີ ມະນຸດ, ມີອດິ ທພິ ນົ ເໜອຮ່ າງກາຍຂອງມະນຸດ ແລະ ບນັ ຊາໃຫຮູ້ ່ າງກາຍຂອງເຮາົ ເຮດັ ເຮດັ ສ່ ງິ ຕ່ າງໆ, ວນິ ຍານຈະສງິ ຢ່ ໃນຮ່ າງກາຍໃນຂະນະທ່ ີຄນົ ເຮາົ ມຊີ ວີ ດິ ຢ່ ເມ່ ອຄນົ ເຮາົ ຕາຍໄປ (ໝດົ ຊວີ ດິ ) ໝາຍເຖິງຮ່ າງກາຍປາສະຈາກວນິ ຍານ, ວນິ ຍານຈະອອກຈາກຮ່ າງກາຍໄປຊ່ ວົ ໄລຍະໃດໜ່ ງຶ ແລວູ້ ຈະກບັ ເຂາົູ້ ສ່ ຮ່ າງກາຍເກ່ າົ ແລະ ເມ່ ອນນັູ້ ລະທ່ ຈີ ະຄນຊວີ ດິ ມາອກີ . ຍອູ້ ນແນວນນັູ້ ຄນົ ເກຣກັ ບຮານຈ່ ງຶ ຮກັ ສາຊາກ ສບົ ຄນົ ຕາຍໄວູ້ ເພ່ ອການກບັ ມາຂອງວນິ ຍານ “ວນິ ຍານບ່ ມມີ ດູ້ ບັ ສນ”. ໃນສະໄໝນນັູ້ ເຊ່ ອວ່ າ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາແມ່ ນວຊິ າທ່ ສີ ກຶ ສາກ່ ຽວກບັ “ວນິ ຍານ”ແລະ ຍງັ ເປັນເລ່ ອງເລກິ ລບັ ຢ່ ແຕ່ ເຖງິ ແນວໃດກຕາມ ຍງັ ມກີ ານຂດັ ແຍງູ້ ກນັ ເກດີ ຂນຶູ້ ໃນກ່ ຸມຂອງນກັ ປັດຊະຍາ ຈນົ ເຖງິ ສະໄໝເກດີ ມພີ ະ ເຍຊ ຄຣດິ ເກດີ ຂນຶູ້ ໃນສະຕະວດັ ທີ XI - XII ໄດເູ້ ກີດມລີ ດັ ທຕິ ັກຍະທາ (Realism) ເຊ່ ິງເຊ່ ອເລ່ ອງສະພາບ ຄວາມເປັນຈງິ ຂອງສ່ ງິ ຕ່ າງໆ, ແຕ່ ກຈະມຄີ ວາມຂດັ ແຍງູ້ ກນັ ຈນົ ບ່ ສາມາດຈະອະທິບາຍໄດວູ້ ່ າ: ວນິ ຍານແມ່ ນ ຫຍງັ ? ມຢີ ່ ໃສ? ມຕີ ວົ ຕນົ ບ່ ? ຈບັ ບ່ າຍໄດບູ້ ່ ? ເບ່ ງິ ເຫັນບ່ ? ພິສດໄດບູ້ ່ ? ຍງັ ເປັນເລ່ ອງເລກິ ລບັ , ໜາູ້ ເບ່ ອໜ່ າຍ ແລະ ໝົດສດັ ທາ. ຍອູ້ ນແນວນນັູ້ ການສກຶ ສາກ່ ຽວກບັ ວນິ ຍານຈ່ ງຶ ຄ່ ອຍໆຫ່ າງເຫນີ ໄປ, ແຕ່ ກາຍມາເປັນຄວາມ ສນົ ໃຈເລ່ ອງຈດິ ແທນ ເພາະເມ່ ອເວາົູ້ ເຖງິ ຈດິ ໃຈເຫນັ ວ່ າຈະເຂາົູ້ ໃຈງ່າຍກວ່ າ; ບາງຄນົ ຄດິ ວ່ າຈດິ ແມ່ ນຢ່ ທ່ ໃີ ຈ ແຕ່ 1

ຄວາມເປັນຈງິ ແລວູ້ , ຈດິ ບ່ ແມ່ ນໃຈ ຈ່ ງຶ ມກັ ເວາົູ້ ຄວບຄ່ ກນັ ໄປວ່ າ “ຈດິ ໃຈ”ເຫນັ ວ່ າການສກຶ ສາເລ່ ອງຈດິ ເປັນ ການສກຶ ສາຄນົ ທ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ຢ່ , ຈດິ ໝາຍເຖິງການທ່ ຄີ ນົ ເຮາົ ມຄີ ວາມຮສູ້ ກຶ ຕວົ ວ່ າເຮດັ ຫຍງັ , ຄດິ ຫຍງັ , ຄວາມຮສູ້ ກຶ ນີູ້ ເອນີູ້ ວ່ າ “ຈນິ ຕະນາການ(conscious)”ຄມສີ ະຕນິ ນັູ້ ເອງ, ເຊ່ ອວ່ າ ຊີວິດປະກອບດວູ້ ຍຮ່ າງກາຍກບັ ຈດິ ໃຈ (Body and mind) ແລະ ສ່ ວນສາຄນັ ທ່ ສີ ຸດຂອງຈດິ ນນັູ້ ກຄສາມາດສ່ ງັ ການກະທາ, ການເຄ່ ອນໄຫວຕ່ າງໆ ຂອງຮ່ າງກາຍ, ເຊ່ ງິ ໃນທ່ ສີ ຸດຈ່ ງຶ ປ່ ຽນຄວາມສນົ ໃຈເລ່ ອງວນິ ຍານມາເປັນຄວາມສນົ ໃຈກ່ ຽວກບັ ຈດິ . ຈອນ ລ໋ອກ (John Locke, 1632 - 1704)ນກັ ປັດຊະຍາຄນົ ອງັ ກດິ ໄດເູ້ ລ່ ມີ ສນົ ໃຈສກຶ ສາເລ່ ອງຈດິ ຢ່ າງຈງິ ຈງັ . ທ່ ານເວາົູ້ ວ່ າ “ຈດິ ”ຄຄວາມຮສູ້ ກຶ ຕວົ , ເຮດັ ຫຍງັ ຢ່ ໃສ?, ຄດິ ຫຍງັ ? ແລະ ເປັນຈດິ ທ່ ບີ ລສິ ຸດຄຜາູ້ ຂາວ ແຕ່ ມກີ ານຈະເລນີ ເຕບີ ໃຫຍ່ ຂນຶູ້ ຈດິ ຈ່ ງຶ ຖກຍອູ້ ມສເີ ຮດັ ໃຫຈູ້ ດິ ຄນົ ມສີ ແີ ຕກຕ່ າງກນັ ເພາະໄດມູ້ າຈາກການຮຽນ ຮ.ູ້ ໝາຍຄວາມວ່ າ ສ່ ິງແວດລອູ້ ມມອີ ດິ ທພິ ົນຕ່ ຈດິ ຂອງຄນົ ເຮາົ , ຍອູ້ ນແນວນນັູ້ ທ່ ານເຊ່ ອວ່ າ ຈດິ ຂອງຄົນເຮາົ ສະສມົ ປະສບົ ການຈາກການຮຽນຮສູ້ ່ ງິ ຕ່ າງໆ ແລະສະສມົ ໄວໃູ້ ນດວງຈດິ . ຈນົ ມາເຖິງສັດຕະວັດທີ XIX ເປັນຍຸ ກແຫ່ ງວິທະຍາສາດທາມະຊາດ, ມີຜສູ້ ຶກສາທິດສະດີຕ່ າງໆ ທາງຈດິ ຕະວິທະຍາເພ່ ີມຂຶນູ້ ຢ່ າງຫລວງຫລາຍ, ຜເູ້ ຮດັ ໃຫວູ້ ຊິ າຈດິ ຕະວິທະຍາແຍກອອກຈາກວຊິ າປັດຊະຍາ ແລະ ເປັນທ່ ຍີ ອມຮບັ ວ່ າເປັນວຊິ າວທິ ະຍາສາດຢ່ າງສມົ ບນນນັູ້ ແມ່ ນ ແມກັ ວນິ ແຮມັ ວນທ໌ (Max Wilhelm Wundt 1832 -1920) ນກັ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາຄນົ ເຢຍລະມນັ ໄດສູ້ າູ້ ງຫອູ້ ງທດົ ລອງທາງຈດິ ຕະວທິ ະຍາຂນຶູ້ ໃນ ປີ 1879 ທ່ ມີ ະຫາວທິ ະຍາໄລເລບັ ຊກິ (Leipzig University) ປະເທດເຢຍລະມນັ . ທ່ ານໄດເູ້ ຮດັ ການທດົ ລອງກ່ ຽວກັບຄວາມຮສູ້ ຶກ, ປະສາດສາຜັດ ແລະ ທົດລອງ ກ່ ຽວກັບການໃສ່ ໃຈ, ອາລົມຈດິ , ຄວາມຈ່ ຈາ ຈນິ ຕະນາການ, ການຄດິ ຫາເຫດຜນົ , ຄວາມເຂາົູ້ ໃຈພາສາ ແລະ ຄະນດິ ສາດ. ຮບທີ 3: Max Wilhelm Wundt ແຫ່ ງທ່ ມີ າ : www.historyofpsychology.net/2016/09/the- beginning-of-modern-psychology.html ຜນົ ການສກຶ ສາຂອງ ແມກັ ວນິ ແຮມັ ວນທ໌ ແມ່ ນ: ຮ່ າງກາຍ ກບັ ຈດິ ນນັູ້ ບ່ ສາມາດແຍກອອກຈາກກນັ , ຈດິ ຮບັ ຮໄູ້ ດຈູ້ າກການສາຜດັ , ເຊ່ ງິ ເກດີ ຈາກຂະບວນການຂອງປະສາດສາຜດັ . ຕ່ ມາ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາ ໄດແູ້ ພ່ ລາມ ໄປທ່ ວົ ໂລກ ແລະ ປັດຈບຸ ນັ ນເີູ້ ກອບທຸກໆວຊິ າຊບີ ບ່ ວ່ າຈະເປັນຄ, ແພດໝ, ພ່ ຄາູ້ , ນກັ ໂຄສະນາ, ປະຊາສາພນັ , ນກັ ການເມອງການປົກຄອງ, ການທະທານ, ທະນາຍຄວາມ, ນກັ ເສດຖະສາດ ແລະ ນກັ ສງັ ຄມົ ສງົ ເຄາະໄດເູ້ ລງັ ເຫນັ ຄວາມສາຄນັ ຂອງວຊິ າຈດິ ຕະວທິ ະຍາ ແລະ ນາໄປໝນໃຊໃູ້ ຫເູ້ ໝາະສມົ ແກ່ ວຊິ າຊບີ ຂອງຕນົ . 1.2. ຄວາມໝາຍຂອງຈດິ ຕະວທິ ະຍາ ຄາສບັ “ຈດິ ຕະວທິ ະຍາ” ພາສາອງັ ກດິ ໃຊຄູ້ າວ່ າ: “Psychology”ແມ່ ນກາເນດີ ມາຈາກ ເຄາົູ້ ສບັ ຂອງ ພາສາເກຣກັ ບຮານດວູ້ ຍໂຮມຄາສອງຄາປະສມົ ເຂາົູ້ ກນັ ຄ: Psyche ໝາຍເຖງິ ຈດິ ຫລ ວນິ ຍານ (Soul) Logos ໝາຍເຖງິ ການສກຶ ສາຄນົູ້ ຄວາູ້ (Study) 2

ເມ່ ອສອງຄາສັບນີປູ້ ະສົມເຂົາູ້ ກັນກາຍເປັນ Psychologos ເຊ່ ິງຕ່ ມາຄາສັບນີມູ້ ກີ ານປ່ ຽນແປງເປັນ “Psychology” ແລະ ໄດກູ້ າຍມາເປັນພາສາສາກນົ ທ່ ໃີ ຊຢູ້ ່ ຫລາຍໆປະເທດໃນໂລກ. ວິຊາຈິດຕະວິທະຍາ ບ່ ແມ່ ນເປັນວິຊາທ່ ີເລິກລັບຂອງຈດິ ຫລ ມ ະຫັດສະຈັນຂອງວິນຍານ, ຈດິ ຕະວທິ ະຍາ ແມ່ ນສກຶ ສາ, ຄນົູ້ ຄວາູ້ ກ່ ຽວກບັ ກດົ ເກນກາເນດີ ແລະ ຂະຫຍາຍຕວົ ທາງຈດິ ຂອງຄນົ ເຮາົ , ເປັນ ວຊິ າໜ່ ງຶ ທ່ ີທາຄວາມເຂົາູ້ ໃຈເຖິງສາເຫດຕ່ າງໆທ່ ີສ່ ງົ ຜົນສະທອູ້ ນເຖິງລກັ ສະນະສະເພາະຂອງແຕ່ ລະຄົນ ເຊ່ ນັ : ການຄນົູ້ ຄດິ , ຈນິ ຕະນາການ, ຄວາມຈ່ ຈາ, ການຮຽນຮູ້ ແລະອ່ ນໆ. ການສຶກສາພດຶ ຕິກາຂອງມະນຸດໃນປັດຈຸບນັ ແມ່ ນໄດເູ້ ນນັູ້ ວິທີການສກຶ ສາທ່ ີເປັນວິທະຍາສາດ ເຊ່ ິງ ສາມາດພສິ ດໄດ.ູ້ ສະນນັູ້ , ຈດິ ຕະວທິ ະຍາ ແມ່ ນວິທະຍາສາດຂະແໜງໜ່ ຶງ ທ່ ີສຶກສາກ່ ຽວກັບພດຶ ຕິກາຂອງ ມະນດຸ (Human Behavior). 1.3. ຄຸນປະໂຫຍດຂອງຈດິ ຕະວທິ ະຍາ ວຊິ າຈດິ ຕະວທິ ະຍາ ນບັ ມຍູ້ ່ ງິ ມບີ ດົ ບາດສາຄນັ ຕ່ ການດາລງົ ຊວີ ດິ ຂອງມະນດຸ ໃນສງັ ຄມົ , ຈະເຫນັ ໄດວູ້ ່ າ ສະຖາບນັ ການສກຶ ສາຊນັູ້ ສງສ່ ວນຫລາຍການດົ ໃຫນູ້ ກັ ສກຶ ສາຮຽນວຊິ າຈດິ ຕະວທິ ະຍາເປັນພນຶູ້ ຖານເຖງິ ວ່ າຈະບ່ ໃຊຄູ້ ວາມຮທູ້ າງຈິດຕະວິທະຍາໂດຍກົງໃນການປະກອບອາຊີບກຕາມ. ສະນັນູ້ , ວິຊາຈດິ ຕະວິທະຍາ ມີ ປະໂຫຍດຕ່ ຜຮູ້ ຽນດ່ ງັ ນ:ີູ້ 1. ຊ່ ວຍໃຫຜູ້ ຮູ້ ຽນເຂົາູ້ ໃຈເຖິງທາມະຊາດຂອງມະນຸດຢ່ າງຖ່ ອງແທູ້ ໃນເລ່ ອງອາລົມ, ຄວາມ ຕອູ້ ງການ, ການເກດີ ທດັ ສະນະຄະຕິ ແລະ ການປ່ ຽນແປງທດັ ສະນະຄະຕ,ິ ການປັບຕວົ ໃຫເູ້ ຂາົູ້ ກບັ ສະພາບແວດ ລອູ້ ມອ່ ນໆ. ຄວາມເຂົາູ້ ໃຈທາມະຊາດຂອງມະນຸດ ຊ່ ວຍໃຫຄູ້ ນົ ເຮົາສາມາດ ປັບຕົວໄດດູ້ ີ, ດາລົງຊີວດິ ເປັນ ສະມາຊກິ ຂອງສງັ ຄມົ ຢ່ ຮ່ ວມກບັ ຜອູ້ ່ ນໄດເູ້ ປັນຢ່ າງດ.ີ 2. ຊ່ ວຍໃຫຄູ້ ົນສາມາດວິເຄາະທາຄວາມເຂົາູ້ ໃຈຕນົ ເອງໄດດູ້ ຂີ ນຶູ້ ໂດຍໃຊເູ້ ຄ່ ອງມໃນ ການທົດ ສອບທາງຈດິ ຕະວທິ ະຍາຕ່ າງໆ ເພ່ ອຮເູ້ ຖງິ ຄວາມສາມາດ, ຄວາມຖະໜດັ ແລະ ບຸກຄະລກິ ະພາບຂອງຕນົ ເອງ. 3. ຊ່ ວຍໃຫຜູ້ ຮູ້ ຽນເຈາົູ້ ໃຈເຖິງເຫດຜນົ ຫລບັນຫາເບອູ້ ງຫລງັ , ການສະແດງອອກຂອງ ພດຶ ຕກິ າ ຂອງມະນຸດໃນສະພາບການຕ່ າງໆ ແລະ ສາມາດດາເນນີ ການຢ່ າງເໝາະສມົ ໃນການຕດິ ຕ່ ພວົ ພນັ ກບັ ຜອູ້ ່ ນໆ. 4.ໃນຂງົ ເຂດວຽກງານການຮຽນ - ການສອນ ໂດຍສະເພາະວຽກແນະແນວການໃຫຄູ້ າປຶກສາຢ່ ໂຮງຮຽນ ຫລຢ່ ສະຖາບນັ ການສກຶ ສາຕ່ າງໆ ເພ່ ອແນໃສ່ ໃຫນູ້ ກັ ຮຽນ - ນກັ ສກຶ ສາ ດາເນນີ ຊວີ ດິ ໃນໄວຮຽນໃຫມູ້ ີ ປະສດິ ທພິ າບ, ນກັ ບລຫິ ານການສກຶ ສາຈາເປັນທ່ ຕີ ອູ້ ງໄດໃູ້ ຊຄູ້ ວາມຮທູ້ າງ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາ ເຊ່ ນັ : ຄວາມຮກູ້ ່ ຽວ ກບັ ພດັ ທະນາການດາູ້ ນຕ່ າງໆຂອງນກັ ຮຽນ, ຊ່ ວຍໃຫຄູ້ ຮວູ້ ່ າ ຕນົ ເອງຄວນສອນຫຍງັ , ຄວນສອນເວລາໃດ ແລະ ຈະສອນດວູ້ ຍວທິ ໃີ ດຈ່ ງຶ ຈະເໝາະສມົ ກບັ ລະດບັ ພດັ ທະນາການ ແລະ ຄວາມສາມາດຂອງນກັ ຮຽນ. 5.ໃນຂງົ ເຂດວຽກງານອຸດສາຫະກາ ມຄີ ວາມຈາເປັນຕອູ້ ງໄດໃູ້ ຊຈູ້ ດິ ຕະວິທະຍາ, ໂດຍສະເພາະ ແມ່ ນແບບວທິ ກີ ານທດົ ສອບສະຕປິ ັນຍາ ແລະ ຄວາມຖະໜດັ ງານຂອງຜສູ້ ະໝກັ ງານ ເພ່ ອຈດັ ຕາແໜ່ ງງານໃຫເູ້ ໝາະສົມ. ພອູ້ ມກນັ ນນັູ້ ຍງັ ໄດໃູ້ ຊູ້ ຈດິ ຕະວິທະຍາ ເຂົາູ້ ໃນການປັບປຸງແກໄູ້ ຂບນັ ຫາໃນການເຝິກອົບຮົມຜູ້ ປະຕບິ ດັ ງານໃນລະດບັ ຕ່ າງໆ, ສາຫລວດຄວາມພໃຈ ຫລບ່ ພໃຈຂອງຜຖູ້ ກຈາູ້ ງ ແລະ ອ່ ນໆ... 6. ຂົງເຂ ດ ວ ຽ ກ ງານ ຂ ອ ງພັກ ລັດ - ເຈົູາ້ ໜູ້າທ່ ີຜູ້ບ ລິຫ ານ ສ າມ າດ ໃຊູ້ຄ ວ າມ ຮູ້ທ າງດູ້ານ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາເຂົາູ້ ໃນການຄດັ ເລອກລດັ ຖະກອນ ແລະ ໃນການຈດັ ຕາແໜ່ ງງານໃຫລູ້ ດັ ຖະກອນຕາມໜາູ້ ທ່ ີ, ພາລະບົດບາດ ແລະ ຄວາມ ສາມາດຂອງແຕ່ ລະຄົນໄດຢູ້ ່ າງຊັດເຈນເໝ າະສົມ , ໃຊູ້ວິທີກ ານທາງດູ້ານ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາ ເຂາົູ້ ໃນການບລຫິ ານອງົ ການຈດັ ຕງັູ້ ຂນັູ້ ຕ່ າງໆຂອງລດັ ເພ່ ອຄວາມເປັນເອກະພາບ ແລະ ແທດເ ໝາະກບັ ຕວົ ຈງິ ແຫ່ ງຍຸກສະໄໝ ໆລໆ... 3

1.4. ຈດຸ ມ່ ຸງໝາຍຂອງການສກຶ ສາວຊິ າຈດິ ຕະວທິ ະຍາ 1) ເພ່ ອສກຶ ສາດາູ້ ນຄວາມຮ,ູ້ ຄວາມເຂາົູ້ ໃຈ ຄ: ຊ່ ວຍໃຫຮູ້ ູ້ ແລະ ເຂາົູ້ ໃຈຫລກັ ສາຄນັ ແລະທິດ ສະດີຈດິ ຕະວິທະຍາ, ຫລັກປະຕິບັດໃນການປັບຕວົ ໃຫເູ້ ຂົາູ້ ກັບສະພາບແວດລອູ້ ມໄດຢູ້ ່ າງເຫມາະສມົ ແລະ ຮຈູ້ ກັ ແຫລ່ ງຄນົູ້ ຄວາູ້ ເພ່ ມີ ພນຄວາມຮກູ້ ່ ຽວກບັ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາ. 2) ເພ່ ອກ່ ຽວກບັ ດາູ້ ນທກັ ສະດຄີ ວາມສາມາດ ຄ: ຊ່ ວຍໃຫມູ້ ທີ ກັ ສະ, ຄວາມສາມາດໃນການຕດັ ສນິ ໃຈເລອກທິດສະດຈີ ດິ ຕະວທິ ະຍາເພ່ ອມານາໃຊໄູ້ ດຢູ້ ່ າງເໝາະສມົ , ມທີ ກັ ສະໃນການພສິ ດ, ທດົ ລອງ, ເພ່ ອ ກວດສອບທິດສະດີ ຫລ ຫລັກການທາງຈດິ ຕະວິທະຍາກ່ ອນຈະໄປນາໃຊູ້, ມສີ ະມັດຖະພາບໃນການເອົາ ເຄ່ ອງມ ແລະ ວທິ ກີ ານຕ່ າງໆທ່ ໄີ ດຈູ້ າກການຮຽນຮໃູ້ ນວຊິ າ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາໄປໃຊໃູ້ ຫເູ້ ກດີ ປະໂຫຍດ, ມທີ ກັ ສະ ໃນການເລອກໃຊແູ້ ຫລ່ ງຄວາມຮຢູ້ ່ າງເໝາະສມົ . 3) ເພ່ ອສກຶ ສາກ່ ຽວກບັ ທດັ ສະນະຄະຕິ ຄ: ພດັ ທະນາດາູ້ ນທດັ ສະນະຄະຕິ ເພ່ ອໃຫມູ້ ທີ ດັ ສະນະ ຄະຕແິ ບບນກັ ວທິ ະຍາສາດມໃີ ຈຮກັ ແລະ ນຍິ ມົ ຊມົ ຊອບໃນວິຊາຊບີ ຂອງຕນົ , ມຄີ ວາມພອູ້ ມທ່ ຈີ ະເຮດັ ວຽກ ງານຮ່ ວມກບັ ຜອູ້ ່ ນ, ສນົ ຈເພ່ ອນຮ່ ວມງານ, ມຄີ ວາມສນົ ໃຈໃຝ່ ສກຶ ສາຫາ ຄວາມຮໃູ້ ໝ່ ໆຢ່ ສະເໝ.ີ 2. ກ່ ຸມແນວຄດິ ທາງດາູ້ ນຈດິ ຕະວທິ ະຍາ ເລ່ ມີ ແຕ່ ປີ 1879 ເປັນຕນົູ້ ມາ, ຈດິ ຕະວທິ ະຍາໄດນູ້ າໃຊວູ້ ທິ ກີ ານທາງວທິ ະຍາສາດຢ່ າງແທຈູ້ ງິ . ໃນປັດຈບຸ ນັ ໄດມູ້ ກີ ານຄນົູ້ ຄວາູ້ ວໄິ ຈຈດິ ຕະວທິ ະຍາເປັນໄປຢ່ ງກວາູ້ ງຂວາງ, ມຫີ ລາຍກ່ ຸມແນວຄວາມຄດິ ທາງຈດິ ຕະວທິ ະຍາ ແລະ ນກັ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາໃໝ່ ເກດີ ຂນຶູ້ , ບນັ ດາແນວຄວາມຄດິ ຂອງນກັ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາກ່ ຸມຕ່ າງໆ ສາມາດແບ່ ງ ອອກເປັນ 6 ກ່ ຸມ ຄ: ❖ ກ່ ຸມໂຄງສາູ້ ງແຫ່ ງຈດິ (STRUCTURALISM) ຮບທີ 4: Max Wilhelm Wundt ຮບທ່ ີ 5 : Edward B. Titchener ແຫ່ ງທ່ ມີ າ : www.historyofpsychology.net/2016/09/ ແຫ່ ງທ່ ມີ າ: www.verywellmind.com/ the-beginning-of-modern-psychology.html edward-b-titchener-biography- 2795526 ກ່ ຸມໂຄງສາູ້ ງແຫ່ ງຈດິ ແມ່ ນກ່ ຸມທ່ ມີ ແີ ນວຄວາມຄດິ ໂດຍ ວນິ ແຮມັ ວຸນທ໌ (Max Wilhelm Wundt) ແຫ່ ງມະຫາວທິ ະຍາໄລເລບັ ຊກິ ທ່ ເີ ຢຍລະມນັ ເປັນຜນູ້ າ ແລະ ເອດເວດິ ທດິ ເຊນເນີ (Edward Bradford Titchener 1867-1927) ແຫ່ ງມະຫາວທິ ະຍາໄລຄແນວ (Cornell University) ເຊ່ ງິ ເປັນສດິ ເອກຂອງ ວນທໄ໌ ດນູ້ າເຂາົູ້ ໄປເຜຍີ ແຜ່ ຢ່ ອາເມຣກິ າ. ນກັ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາໃນກ່ ຸມນເີູ້ ຊ່ ອກນັ ວ່ າ ຈດິ ຂອງມະນດຸ ສາ ມາດແຍກອອກເປັນອງົ ປະກອບຍ່ ອຍໆໄດໄູ້ ປເຖງິ ບ່ ອນແຍກອອກບ່ ໄດອູ້ ກີ ແລະ ເອນີູ້ ຊນິູ້ ສ່ ວນຍ່ ອຍໆທ່ ແີ ຍກ ອອກມານນັູ້ ວ່ າແມ່ ນ “ຈດິ ທາດ”. ດ່ ງັ ນນັູ້ , ການຄນົູ້ ຄວາູ້ ຂອງນກັ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາກ່ ຸມນຈີູ້ ່ ງຶ ມ່ ຸງໃສ່ ຕອບຄາຖາມພນູ້ ຖານ 3 ປະການຄ: 4

1) ຈດິ ທາດມຫີ ຍງັ ແດ່ ? 2) ຈດິ ທາດຮວມເຂາົູ້ ກນັ ເປັນຈດິ ຫລປະສບົ ການຂອງຈດິ ຄແນວໃດ? 3) ສາເຫດຫຍງັ ທ່ ພີ າໃຫຈູ້ ດິ ທາດມາຮວມກນັ ເປັນຈດິ ? ການຄນົູ້ ຄວາູ້ ວໄິ ຈຂອງເຂາົ ເຈາົູ້ ໄດພູ້ ບົ ວ່ າ: ຈດິ ທາດມຢີ ່ 3 ຊະນດິ ດວູ້ ຍກນັ ຄ: + ການຮບັ ສາຜດັ : ເຊ່ ງິ ໄດແູ້ ກ່ ການເຫນັ , ການໄດຍູ້ ນິ ສຽງ, ການຮບັ ກ່ ນິ , ລດົ ຊາດ ແລະ ການສາຜດັ ທາງ ຜວິ ໜງັ (ກາຍ). + ການຈນິ ຕະນາການ: ເຊ່ ງິ ໄດແູ້ ກ່ ການຈ່ ແລະ ການຄດິ ເຊ່ ງິ ບ່ ແມ່ ນປະສບົ ການໃນປັດຈບຸ ນັ . + ຄວາມຮສູ້ ຶກ: ໄດແູ້ ກ່ ອາລົມຕ່ າງໆ, ຈດິ ທັງສາມຢ່ າງນີລູ້ ວມກັນຢ່ ໂດຍອາໄສການເຊ່ ອມຕ່ ກັນ (Association) ຕົວຢ່ າງ ໃນການນ່ ັງຟັງການບັນຍາຍໄດຍູ້ ິນສຽງ ແລະທັງເຫັນຕົວຜບູ້ ັນຍາຍ (ການຮບັ ສາຜດັ ) ໃນເວລາດຽວກນັ ນນັູ້ ກຈະເກີດຄວາມຄດິ (ຈນິ ຕະນາການ) ຕາມຜສູ້ ອນຜບູ້ ັນ ຍາຍ, ບາງຄງັູ້ ກ່ ເກດີ ອາລມົ (ຄວາມຮສູ້ ກຶ ) ຕາມທ່ ຜີ ສູ້ ອນ ແລະ ຜບູ້ ນັ ຍາຍ. ວທິ ກີ ານຄນົູ້ ຄວູ້ າຈດິ ທາດນນັູ້ , ນກັ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາກ່ ຸມນີູ້ ຈະວເິ ຄາະເອາົ ຈາກການພຈິ າລະນາພາຍໃນ (Introspection) ຂອງຜຖູ້ ກທົດລອງ, ໂດຍໃຫຜູ້ ຖູ້ ກທດົ ລອງບນັ ຍາຍພາວະທາງຈດິ ຂອງຕນົ ອອກມາແລວູ້ ນາເອົາຄາບັນຍາຍໄປວິເຄາະຫາຈດິ ທາດ ແລະ ການຮ່ ວມກນັ ຂອງຈດິ ທາດອີກເທ່ ອໜ່ ຶງ, ເຊ່ ິງວທິ ີການນຖີູ້ ກ ວຈິ ານວ່ າເຮດັ ໃຫຜູ້ ນົ ການທດົ ລອງຂາດຄວາມທ່ ຽງຕົງ ເພາະພບົ ວ່ າ ເມ່ ອມກີ ານທດົ ລອງຊາູ້ ອີກເທ່ ອໜ່ ຶງ ກຈະ ໄດຜູ້ ນົ ແຕກຕ່ າງຈາກເດມີ ແລະ ເຮດັ ໃຫຖູ້ ານະຂອງກ່ ຸມແນວຄດິ ນຕີູ້ ກົ ຕ່ າລງົ ຫລງັ ປີ 1920. ❖ ກ່ ຸມໜາູ້ ທ່ ແີ ຫ່ ງຈດິ (FUNCTIONALISM) ຮບທີ 6 : John Dewey ແຫ່ ງທ່ ມີ າ : coffeeshopthinking.wordpress.com/2013/09/23/ john-deweys-philosophy-of-education/ ກ່ ຸມໜາູ້ ທ່ ແີ ຫ່ ງຈດິ ແມ່ ນກ່ ຸມແນວແນວຄດິ ຂອງນກັ ຈດິ ຕະວິທະຍາຊາວອາເມຣິກາ ໂດຍມີ ຈອນ ດິວອີູ້ (John Dewey 1859-1952) ແຫ່ ງມະຫາວິທະຍາໄລຊີກາໂກ ແລະ ວິນລ່ ຽມ ເຈມ (William James 1842-1910)ແຫ່ ງມະຫາວທິ ະຍາໄລຮາວາດ (Harvard University) ເປັນຜນູ້ າແນວຄວາມຄດິ ຂອງກ່ ຸມນີູ້ ໄດຮູ້ ບັ ອດິ ທິພນົ ຈາກທດິ ສະດວີ ວິ ດັ ທະນາການທ່ ເີ ວາົູ້ ວ່ າ: ມະນຸດຕອູ້ ງປັບຕວົ ໄປຕາມສະພາບແວດ ລອູ້ ມ ຈ່ ງຶ ເກດີ ຄວາມສນົ ໃຈວ່ າ ຂະບວນການທາງຈດິ ກ່ ຽວຂອູ້ ງກບັ ພດຶ ຕກິ າຕ່ າງໆຂອງຮ່ າງກາຍ. ດ່ ງັ ນນັູ້ , ສ່ ງິ ທ່ ີ ນກັ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາກ່ ຸມນມີູ້ ່ ຸງໝາຍຄນົູ້ ຄວາູ້ ນນັູ້ ແມ່ ນ ຄວາມສາພນັ ລະຫວ່ າງພາວະທາງຈດິ ຫຂະບວນການທາງ ຈດິ ກບັ ພຶດຕກິ າ ຫເປັນການຄນົູ້ ຄວາູ້ ເຖິງໜາູ້ ທ່ ີ (Functions)ຂອງຈດິ ນນັູ້ ເອງ. ເນອູ້ ໃນຂອງຈດິ ຕະວທິ ະຍາ ກ່ ຸມນຈີູ້ ່ ງຶ ເນນັູ້ ໜັກການຈ່ , ການຄນົູ້ ຄິດ, ການເຂາົູ້ ໃຈ ແລະ ຄວາມຮສູ້ ກຶ ເຊ່ ິງເປັນຂະບວນການທາງຈດິ ທີມຕີ ່ ພດຶ ຕກິ າຂອງມະນດຸ . 5

ວທິ ກີ ານຄນົູ້ ຄວາູ້ ວໄິ ຈຂອງນກັ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາກ່ ຸມນີູ້ ຍງັ ຄງົ ໃຊູ້ ການພນິ ດິ ພຈິ າລະນາພາຍໃນ ເພ່ ອກວດ ສອບພາວະທາງຈດິ ຢ່ , ແຕ່ ວ່ າ ໄດໃູ້ ຊກູ້ ານສງັ ເກດພດຶ ຕກິ າຢ່ າງມລີ ະບບົ ເຂາົູ້ ມາວດັ ພດຶ ຕກິ າ ອກີ ດວູ້ ຍ. ນອກຈາກ ນຍີູ້ ງັ ໃຊກູ້ ບັ ຜທູ້ ່ ຖີ ກທດົ ລອງຢ່ າງກວາູ້ ງຂວາງ ເຊ່ ນັ : ຜໃູ້ ຫຍ່ , ເດກັ ນອູ້ ຍ, ຄນົ ຜດິ ປົກກະຕິ ແລະ ສດັ ເຊ່ ງິ ເຮດັ ໃຫູ້ ເນອູ້ ໃນຈດິ ຕະວທິ ະຍາຂະຫຍາຍກວາູ້ ງອອກໄປອກີ ແຕ່ ໃນທ່ ສີ ຸດອດິ ທພິ ນົ ຂອງກ່ ຸມກເສ່ ອມລງົ ໃນປີ 1920 ເໝ ອນກນັ . ອດິ ທພິ ນົ ຕ່ ການສກຶ ສາຄ: ຄວາມມ່ ຸງໝາຍຂອງການສກຶ ສາຢ່ າງໜ່ ຶງຄ: ເພ່ ອໃຫມູ້ ະນຸດ ດາເນນີ ຊວີ ດິ ຢ່ ໃນສັງຄົມດວູ້ ຍຄວາມສຸກ, ການປັບຕວົ ໃຫເູ້ ຂົາູ້ ກບັ ສັງຄມົ , ສະພາບແວດລອູ້ ມ ແລະ ທາມະຊາດສ່ ວນການ ຈດັ ການຮຽນ - ການສອນ ຕອູ້ ງໃຫຜູ້ ຮູ້ ຽນໄດປູ້ ະສບົ ການຫລາຍທ່ ສີ ຸດ. ❖ ກ່ ຸມພດຶ ຕກິ ານຍິ ມົ (BEHAVIORISM) ຮບທີ 7 : John Broadus Watson ແຫ່ ງທ່ ມີ າ : psychclassics.yorku.ca/Watson/intro.htm ກ່ ຸມພດຶ ຕກິ ານຍິ ມົ ແມ່ ນກ່ ຸມຈດິ ຕະວທິ ະຍາທ່ ມີ ແີ ນວຄວາມຄດິ ໄປຕາມ ຈອນ ບີ ວດັ ສນັ ( John B. Watson 1878 - 1958) ເຊ່ ງິ ເປັນນກັ ຈດິ ຕະວິທະຍາຄນົ ອາເມຣິກາ ແຫ່ ງມະຫາວິທະຍາໄລຈອນຮອບກນິ , ຈບົ ການສກຶ ສາຈາກມະຫາວທິ ະຍາໄລຊກີ າໂກ ແລະ ປະກາດລດັ ທພິ ດຶ ຕກິ ານຍິ ມົ ໃນປີ 1913, ໄດຮູ້ ຽກຮອູ້ ງໃຫູ້ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາເລກີ ລມົູ້ ການຄນົູ້ ຄວາູ້ ວໄິ ຈກ່ ຽວກບັ ຈດິ ມາຄນົູ້ ຄວາູ້ ພດຶ ຕກິ າ ເຊ່ ງິ ສາມາດວດັ ແລະກວດສອບໄດູ້ ເພ່ ອເຮດັ ໃຫຈູ້ ດິ ຕະວທິ ະຍາເປັນວທິ ະຍາສາດທ່ ແີ ທຈູ້ ງິ ເໝອນວທິ ະຍາສາດຂະແໜງອ່ ນໆ ໂດຍມຄີ ວາມເຊ່ ອວ່ າ ພດຶ ຕິກາຂອງຄົນເຮົານນັູ້ ມີຄວາມສາພັນກັບສ່ ິງກະຕຸນູ້ (Stimulus) ແລະ ຈະປັບປ່ ຽນໄດກູ້ ຕ່ ເມ່ ອມີການ ປ່ ຽນແປງສ່ ງິ ກະຕຸນູ້ . ດ່ ງັ ນນັູ້ , ເນອູ້ ໃນຂອງຈດິ ຕະວທິ ະຍາກ່ ຸມນຈີູ້ ່ ງຶ ເປັນເລ່ ອງ ຄວາມສາພນັ ລະຫວ່ າງ ສ່ ງິ ກະຕຸນູ້ ກບັ ພດຶ ຕິ ກາທ່ ສີ ະແດງອອກ ຫ ເຄຍີ ເອນີູ້ ວ່ າ ການຕອບສະໜອງ(Response) ແລະໄດເູ້ ອນີູ້ ຈດິ ຕະວທິ ະຍານວີູ້ ່ າ: S-R Psychology. ຂອບເຂດຂອງພດຶ ຕກິ າທ່ ສີ ກຶ ສາຄນົູ້ ຄວາູ້ ມີ ພດຶ ຕກິ າພາຍນອກທງັ ຊະນດິ ໂມລາ(Molar) ແລະ ໂມເລກຸນພດຶ ຕກິ າພາຍໃນ, ນກັ ຈດິ ຕະວິທະຍາທ່ ໂີ ດ່ ງດງັ ໃນກ່ ຸມນມີູ້ :ີ ອວີ ານ ປາບລບົ (1864-1936), ທອນ ໄດ(1874-1949), ບີ ເອຟັ ສະກນິ ເນີ (B F Skinners), ຄລາແອນ ຣັນ(1884-1952), ແອດັ ວນິ ກດັ ທຣີ (1886-1959) ແລະ ແອດັ ເວດີ ທອນແມນ(1886-1959)... ອດິ ທພິ ນົ ຕ່ ການສກຶ ສາຄ: ເຮດັ ໃຫຄູ້ ນົູ້ ພບົ ວທິ ປີ ກຝັງນໄິ ສ ແລະ ທດັ ສະນະຄະຕໃິ ຫແູ້ ກ່ ເດກັ ໂດຍວທິ ີ ການວາງເງ່ອນໄຂ, ວທິ ປີ ັບປຸງເດກັ ທ່ ມີ ພີ ດຶ ຕກິ າທ່ ີບ່ ເພິງປາຖະໜາ (ບ່ ດ)ີ ໂດຍວທິ ີ ການໃຫລູ້ າງວນັ ຫລການ ລງົ ໂທດ ແລະ ໃຊກູ້ ານຈດັ ໂປຣແກຣມຮຽນ ເພ່ ອເປັນແນວທາງໃນການ ຄວບຄຸມພຶດຕິກາ ແລະ ການຈດັ ສະພາບການຮຽນຮທູ້ ່ ເີ ໝາະສມົ ໃຫແູ້ ກ່ ຜຮູ້ ຽນ. 6

❖ ກ່ ຸມປັນຍານຍິ ມົ (COGNITIVISM) ກ່ ຸ ມປັນຍານິຍົມຍັງຖກເອີູ້ນວ່ າ: ກ່ ຸ ມເກສຕັນ(Gestalt) ເຊ່ ິງເປັນແນວຄວາມຄິດຂອງກ່ ຸມນັກ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາແຫ່ ງມະຫາວທິ ະຍາໄລ ແບກັ ແລງັ (University of Berlin)ໃນເຢຍລະມນັ ເຊ່ ງິ ແມ່ ນ ແມກັ ເວຣີ ເມີ (Max Wertheimer 1880 – 1943) ເປັນຜນູ້ າ. ທ່ ານ ໄດປູ້ ະກາດແນວຄວາມຄດິ ຂອງກ່ ຸມເກສຕນັ ໃນປີ ຄ.ສ 1912, ເປັນແນວຄວາມຄດິ ທ່ ບີ ່ ເຫນັ ພອູ້ ມກບັ ການວເິ ຄາະຫາຈດິ ທາດ, ໂດຍມຄີ ວາມເຫນັ ວ່ າ ການ ເຮດັ ວຽກຂອງຂະບວນການທາງຈດິ ບ່ ໄດແູ້ ຍກອອກເປັນສ່ ວນໆ ແຕ່ ຈະເຮດັ ວຽກຮ່ ວມກນັ ທໝັ ດົ , ການຮບັ ຮທູ້ ່ ີ ເກດີ ຂນູ້ ເປັນຜນົ ລວມຂອງປະສບົ ການທັງໝດົ , ເຊ່ ງິ ບ່ ແມ່ ນການເອົາປະສບົ ການຍ່ ອຍໆແຕ່ ລະຢ່ າງມາປະສມົ ກນັ . ນອກຈາກນີູ້ ກ່ ຸມເກສຕນັ ຍງັ ບ່ ເຫນັ ພອູ້ ມກບັ ແນວຄວາມຄດິ ຂອງກ່ ຸມພດຶ ຕກິ ານຍິ ມົ ທ່ ພີ ະຍາຍາມວເິ ຄາະ ພດຶ ຕກິ າທ່ ສີ ະລບັ ຊບັ ຊອູ້ ນອອກເປັນພດຶ ຕກິ າຍ່ ອຍໆ ແລະ ມຄີ ວາມເຫນັ ວ່ າມະນຸດເຮາົ ບ່ ໄດຕູ້ ກົ ຢ່ ໃນອດິ ທພິ ນົ ຂອງສ່ ງິ ກະທບົ , ແຕ່ ມະນຸດເຮາົ ມກີ ານຄນົູ້ ຄດິ , ການຈ່ , ການວາງແຜນ, ການຕດັ ສນິ ໃຈ ເຊ່ ງິ ເປັນຂະບວນການ ທາງປັນຍາ(Cognitive Processes) ຫຂະບວນການທາງຈດິ ທ່ ໄີ ດກູ້ ່ ນັ ຕອງກ່ ອນການຕອບສະໜອງຕ່ ສ່ ແິ ວດ ລອູ້ ມອອູ້ ມຂາູ້ ງ. ດ່ ງັ ນນັູ້ , ຂະບວນການທາງຈດິ ຫລ ຂະບວນການທາງປັນຍາຈ່ ງຶ ເປັນຕວົ ການດົ ພດຶ ຕກິ າຂອງມະນຸດຫາກ ບ່ ແມ່ ນສ່ ິງແວດລອູ້ ມ. ດວູ້ ຍຄວາມເຊ່ ອຖດ່ ັງກ່ າວ ເນອູ້ ໃນທ່ ີຈດິ ຕະວິທະຍາກ່ ຸມນີຈູ້ ່ ຶງເປັນເລ່ ອງກ່ ຽວກັບ ຂະບວນການທາງປັນຍາ ເຊ່ ນັ : ການສາຜດັ , ການຮບັ ຮ,ູ້ ການສາູ້ ງມະໂນທດັ , ການແກບູ້ ນັ ຫາ, ການຈ່ ແລະ ການ ຄດິ . ສ່ ວນວທິ ີການສກຶ ສາຄນົູ້ ຄວາູ້ ກໃຊວູ້ ທິ ກີ ານທາງວທິ ະຍາສາດຄກນັ ກບັ ກ່ ຸມພດຶ ຕິການຍິ ມົ ແລະ ໃຊຂູ້ ມູ້ ນ ເທງິ ນນັູ້ ຄາດຄະເນ ຫລສະຫລຸບ (infer) ໄປສ່ ຂະບວນການທາງປັນຍາເຮດັ ໃຫຄູ້ ວາມຮທູ້ ່ ໄີ ດຮູ້ ບັ ຢ່ ໃນສະພາວະ ສນັ ຕຖິ ານ(Construct). ຮບທ່ ີ 8 : Max Wertheimer ແຫ່ ງທ່ ມີ າ : www.geocities.ws/psychologist/wertheimer.htm ❖ ກ່ ຸມຈດິ ວເິ ຄາະ (PSYCHOANALYSIS) ກ່ ຸມຈດິ ວເິ ຄາະແມ່ ນກ່ ຸມທ່ ມີ ແີ ນວຄວາມຄດິ ຖກພດັ ທະນາຂນຶູ້ ໂດຍນກັ ການແພດຄນົ ໂອຕຣດິ ຊກິ ມນັ ຟຣອຍ ( Sigmund Freud 1856-1959 ) ຈາກປະສົບການບາບັດຮກັ ສາຄົນເຈບັ ທ່ ມີ ຄີ ວາມບກົ ພ່ ອງທາງ ຈດິ ເຮດັ ໃຫທູ້ ່ ານ ຟຣອຍ ມຄີ ວາມຄດິ ວ່ າມະນດຸ ເຮາົ ມພີ າວະທາງຈດິ ເປັນ 3 ພາກສ່ ວນຄ: 1) ຈດິ ຮສູ້ ານກຶ (Conscious mind) ແມ່ ນສະພາວະທ່ ມີ ຄີ ວາມຮສູ້ ກຶ ຕວົ ວ່ າຕນົ ເອງກາລງັ ເຮດັ ຫຍງັ , ຢ່ ໃສ ແລະ ອ່ ນໆ... 7

2) ຈດິ ໃຕສູ້ ານກຶ (Subconscious Mind) ຫຈດິ ກ່ ອນສານກຶ (Preconscious Mind) ແມ່ ນ ສະພາວະທ່ ບີ ່ ຮສູ້ ຶກຕວົ ເປັນບາງຄງັູ້ ຄາວມີການປະພດຶ ຫຍງັ ລົງໄປໂດຍບ່ ຮສູ້ ກຶ ຕົວໂດຍບ່ ໄດຕູ້ ັງູ້ ໃຈ ລວມເຖິງ ປະສບົ ການທ່ ສີ ະສມົ ເກບັ ກດົ ເອາົ ໄວໃູ້ ນຮບແບບຄວາມຊງົ ຈາກແມ່ ນຢ່ ໃນຈດິ ໃຕສູ້ ານກຶ . 3) ຈດິ ໄຮສູ້ ານກຶ (Unconscious mind ) ແມ່ ນພາວະຈດິ ທ່ ເີ ກບັ ກດົ ເອາົ ສ່ ງິ ທ່ ປີ າດຖະ ໜາຢາກ ຈະປະພດຶ ແຕ່ ບ່ ໄດປູ້ ະພດຶ ຕາມຈດຸ ປະສງົ ແລະ ເປັນການເກບັ ກດົ ເອາົ ໄວໂູ້ ດຍບ່ ຮສູ້ ກຶ ຕວົ , ພະລງັ ຄວາມປາຖະໜ າເຫລ່ າົ ນຈີູ້ ະມອີ ດິ ທພິ ນົ ຕ່ ພດຶ ຕກິ າ ແລະ ລະບາຍອອກມາໃນຮບແບບຂອງການຝັນ ຫລການເວາົູ້ ໂດຍບ່ ຕງັູ້ ໃຈ, ຖາູ້ ຫາກບ່ ລະບາຍອອກມາ ແລະ ສະສມົ ເອາົ ໄວຫູ້ ລາຍໆກຈະອອກມາຄວບຄຸມພດຶ ຕກິ າຂອງບຸກຄນົ ແລະ ຜນົ ເຮດັ ໃຫບູ້ ຸກຄນົ ມພີ ດຶ ຕກິ າທ່ ຜີ ດິ ປົກກະຕິ ເພາະຄວາມປາຖະໜາທ່ ເີ ກບັ ກດົ ເອາົ ໄວນູ້ ນັູ້ ລວູ້ ນແລວູ້ ແຕ່ ເປັນເລ່ ອງທ່ ີ ຢາກປະພດຶ , ແຕ່ ມນັ ເຮດັ ບ່ ໄດເູ້ ພາະມນັ ຝນຕ່ ລະບຽບກດົ ໝາຍຂອງສງັ ຄມົ . ຄວາມປາຖະໜາທ່ ຖີ ກເກບັ ກດົ ເອາົ ໄວນູ້ ນັູ້ ສ່ ວນຫລວງຫລາຍເປັນເລ່ ອງຂອງຄວາມຕອູ້ ງການທາງເພດ, ຄວາມຮຸ ນແຮງຕ່ ກບັ ສນັ ຊາຕະຍານ, ເຊ່ ິງ ຄວາມຕອູ້ ງການທງັ ສອງຢ່ າງນີູ້ ຟຣອຍ ເຊ່ ອວ່ າ ມະນຸດທຸກຄນົ ມຕີ ດິ ຕວົ ມາພອູ້ ມນບັ ແຕ່ ເວລາກາເນດີ ຫລເປັນ ສນັ ຊາຕະຍານ ໂດຍເອນີູ້ ຄວາມຕອູ້ ງການທາງເພດວ່ າ ສນັ ຊາຕະຍານແຫ່ ງຊວີ ດິ ແລະ ເອນີູ້ ຄວາມຕອູ້ ງການຮຸ ນ ແຮງຕ່ ກບັ ສນັ ຊາຕະຍານວ່ າ ສນັ ຊາດຕະຍານແຫ່ ງຄວາມຕາຍ ໃນແນວຄວາມຄດິ ຂອງ ຟຣອຍ ຖວ່ າ ສ່ ງິ ທ່ ເີ ກບັ ກດົ ເອາົ ໄວໃູ້ ນຈດິ ໄຮສູ້ ານກຶ ຂອງມະນດຸ ເປັນສ່ ງິ ສາຄນັ . ຊກິ ມນັ ຟຣອຍ ຍງັ ມຄີ ວາມເຊ່ ອວ່ າ: ບຸກຄະລກິ ະພາບຂອງຄນົ ເຮາົ ປະກອບດວູ້ ຍ 3 ອງົ ປະກອບຄ: 1) ອິດ (Id) ເປັນລະບບົ ຂອງຈດິ ທ່ ຕີ ດິ ຕວົ ເຮົາມາແຕ່ ກາເນດີ ເປັນຈດິ ທ່ ີມຄີ ວາມຕອູ້ ງ ການ ອນັ ພນູ້ ຖານຂອງມະນດຸ ເຊ່ ງິ ກະຕຸນູ້ ໃຫຄູ້ ນົ ເຮາົ ສະແດງພດຶ ຕກິ າອອກມາຈາກກດົ ແຫ່ ງຄວາມພໃຈຂອງຕນົ ໂດຍ ບ່ ຄານງຶ ເຖງິ ພດຶ ຕກິ າໃດໆທງັ ສນິູ້ , ຂໃຫໄູ້ ດດູ້ ່ ງັ ໃຈຕນົ ເອງແລວູ້ ກ່ ພ, ບ່ ສນົ ໃຈໃນຄວາມຮສູ້ ກຶ ສາຂອງຜອູ້ ່ ນໆເລຍີ . 2) ອີໂກ ູ້ (Ego) ຄພະລງັ ຈດິ ສ່ ວນທ່ ຄີ ວບຄຸມການສະແດງພດຶ ຕກິ າໃຫເູ້ ໝາະສມົ ໝາຍເຖິງ ສ່ ງິ ຕ່ າງໆທ່ ບີ ຸກຄນົ ໄດຮູ້ ບັ ຈາກການຮຽນຮ,ູ້ ເປັນພະລງັ ສ່ ວນທ່ ຜີ ່ ານຂະບວນການຮຽນຮມູ້ າແລວູ້ , ສະແດງພດຶ ຕິ ກາອອກມາຕາມຄວາມປາຖະໜາຂອງສັງຄມົ ແລະ ຄວບຄຸມພະລງັ ຂອງ Id ເພ່ ອໃຫອູ້ ດິ ຄານງຶ ເຖິງຄຸນະທາ, ຄວາມຖກຕອູ້ ງ. 3) ຊຸ ບເປີອີໂກ ູ້ (Superego) ຜົນຈາກການລົງໂທດພາຍນອກເຮັດໃຫເູ້ ກີດການຮຽນຮູ້ ແລະ ສະສມົ ເຂາົູ້ ກນັ ເປັນອຸດມົ ຄະຕ,ິ ສາມາດຄວບຄຸມຕນົ ເອງໄດ,ູ້ ສາມາດສະແດງພດຶ ຕກິ າອອກໃຫສູ້ ອດຄ່ ອງ ກບັ ຫລກັ ແຫ່ ງຄວາມຈງິ ໄດຍູ້ ່ ງິ ຂນຶູ້ ຊຸບເປີອໂີ ກ ູ້ (Superego)ເປັນພະລງັ ຈດິ ທ່ ໄີ ດຈູ້ າກການຮຽນຮ,ູ້ ເປັນພະລງັ ສ່ ວນທ່ ເີ ປັນແຮງຂັບຈາກພາຍນອກ ເຊ່ ນັ : ຄ່ ານຍິ ມົ , ຄວາມຮສູ້ ກຶ ຮບັ ຜດິ ຊອບ ຊ່ ວົ -ດ,ີ ວດັ ທະນະທາ, ຂະນບົ ທານຽມ, ກດົ ຂອງສງັ ຄມົ , ສລິ ະທາ ແລະ ອຸດມົ ຄະຕໃິ ນການດາເນນີ ຊວີ ດິ . ຮບທ່ ີ 9 : Sigmund Freud ແຫ່ ງທ່ ມີ າ : www.simplypsychology.org/Sigmund-Freud.html ອດິ ທພິ ນົ ແລະ ບດົ ບາດຕ່ ການສກຶ ສາ: ສ່ ວນຫລາຍຈະມບີ ດົ ບາດຕ່ ການພດັ ທະນາບຸກຄະລກິ ະພາບ - ການແນະແນວເລ່ ອງຄນົ ປ່ ວຍທາງຈດິ ເຊ່ ງິ ການຄນົູ້ ຫາສາເຫດໄດຍູ້ າກ, ແຕ່ ນກັ ສກຶ ສາສາດກສນົ ໃຈທ່ ຈີ ະນາເອາົ 8

ທດິ ສະດນີ ີູ້ ມາແນະນາໃນການສາູ້ ງບຸກຄະລກິ ະພາບຂອງມະນດຸ ເພ່ ອຄນົູ້ ຫາສາເຫດຂອງພດຶ ຕກິ າທ່ ຜີ ດິ ປົກກະຕິ ແລວູ້ ຫາທາງແກໄູ້ ຂພດຶ ຕກິ ານນັູ້ ໆ. ວທິ ກີ ານຄົນູ້ ຄວາູ້ ຂອງ ຟຣອຍ ນນັູ້ ທາອດິ ໃຊວູ້ ທິ ີການສະກດົ ຈດິ (Hypnosis) ແລະ ຕ່ ມາກຫນັ ມາ ໃຊວູ້ ິທີເຊ່ ອມໂຍງເສລີ (Free association) ເຊ່ ງິ ເປັນວທິ ທີ ່ ີເຮັດໃຫຜູ້ ຖູ້ ກທົດລອງສານກຶ ເຖິງສ່ ງິ ໃດສ່ ງິ ໜ່ ຶງ ແລວູ້ ກນາເອາົ ຄາເວົາູ້ ອອກມາເລອູ້ ຍໆຢ່ າງເສລີ ໂດຍບ່ ໄດມູ້ ກີ ານຄັດຈອູ້ ນ, ແລວູ້ ກນາເອົາຄາເວົາູ້ ເຫລ່ າົ ນນັູ້ ມາ ວເິ ຄາະຫາສ່ ງິ ທ່ ເີ ກບັ ກດົ ເອາົ ໄວໃູ້ ນຈດິ ສານກຶ ໂດຍສະເພາະແມ່ ນຄາເວາົູ້ ໃນຊ່ ວງທ່ ມີ ກີ ານເວາົູ້ ເກໆິ ກະໆ. ຟຣອຍ ໃຫຄູ້ ວາມສາຄັນຫລາຍເພາະມນັ ເປັນເຄ່ ອງໝາຍທ່ ີສະແດງວ່ າບຸກຄົນນນັູ້ ມສີ ່ ິງໃດສ່ ິງໜ່ ຶງທ່ ີເກບັ ກດົ ເອາົ ໄວ.ູ້ ນອກຈາກນນັູ້ , ການເຊ່ ອມໂຍງເສລແີ ລວູ້ ຊກິ ມນັ ຟຣອຍ ຍັງໄດໃູ້ ຊວູ້ ິທີວິເຄາະຄວາມຝັນອກີ ດວູ້ ຍ, ແນວ ຄວາມຄດິ ຂອງ ຊິກມນັ ຟຣອຍ ຍງັ ມອີ ິດທິພົນຫລາຍຕ່ ກບັ ບັນຫາຂອງບຸກຄະລກິ ະພາບ, ການປັບຕວົ ແລະ ແຮງຈງໃຈຕ່ ກບັ ບຸກຄນົ . ❖ ກ່ ຸມມະນດຸ ນຍິ ມົ (HUMANISM) ຮບທີ 10 : Abraham Maslow ແຫ່ ງທ່ ມີ າ : www.thefamouspeople.com/profiles/abraham-harold- maslow-610.php ກ່ ຸມມະນຸດນິຍມົ ນາໂດຍ ທ່ ານ ອະບຣາຮາ ມາສະໂລ(Abraham Maslow 1908 -1970) ກ່ ຸມ ມະນດຸ ນຍິ ມົ ນເີູ້ ປັນແນວຄວາມຄດິ ທ່ ຖີ ກພດັ ທະນາຂນູ້ ໃນໄລຍະປີ 1950 ໂດຍຄວາມມຸງູ້ ໝນັູ້ ຄດັ ຄາູ້ ນແນວຄດິ ກ່ ຸມພດຶ ຕກິ ານຍິ ມົ ແລະ ກ່ ຸມຈດິ ວເິ ຄາະ. ທ່ ານ ຄາຣ໌ ໂຣເຈ(ີ 1902-1958)ໂດຍຮຽກຕນົ ເອງວ່ າເປັນ “ພະລງັ ທີ 3(Third force)” ໃນວງົ ການຈດິ ຕະວທິ ະຍາ. ຕາມທດັ ສະນະຂອງກ່ ຸມນເີູ້ ຫນັ ວ່ າກ່ ຸມພດຶ ຕກິ ານຍິ ມົ ແລະ ກ່ ຸມ ຈດິ ວເິ ຄາະລວມທງັ ກ່ ຸມປັນຍານຍິ ມົ ໄດໃູ້ ຫຄູ້ າຕອບຄວາມມຄີ ຸນຄ່ າຂອງການເປັນມະນດຸ ຄວາມຈງິ ແລວູ້ ມະນຸດ ເຮາົ ທຸກຄນົ ລວູ້ ນແຕ່ ມຄີ ວາມຫວງັ ດ,ີ ແຕ່ ການທ່ ມີ ະນຸດເຮາົ ມບີ ນັ ຫາ ກ່ ເນ່ ອງມາຈາກການຂາດອດິ ສາຫະພາບ ແລະ ຖກຄວບຄຸມດວູ້ ຍສ່ ກິ ະທບົ ຈາກພາຍນອກຢ່ ຕະຫອດເວລາ. ດ່ ງັ ນນັູ້ , ສ່ ງິ ທ່ ນີ ກັ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາກ່ ຸມນສີູ້ ນົ ໃຈຄການພັດທະນາເຫງາົູ້ ພະລງັ ແຫ່ ງຄວາມເປັນມະນຸດໃຫູ້ ເຖງິ ຈດຸ ສງສຸດທ່ ແີ ຕ່ ລະຄນົ ຢາກໄປເຖງິ , ເຊ່ ງິ ແຕ່ ລະຄນົ ມລີ ກັ ສະນະສະເພາະຂອງຕນົ ເອງ(Uniqueness)ທ່ ບີ ່ ຄ ຜອູ້ ່ ນ. ນກັ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາກ່ ຸມນີູ້ ບ່ ເຫັນພອູ້ ມກບັ ວທິ ກີ ານສຶກສາຄົນູ້ ຄວາູ້ ເຖິງວິທະຍາສາດ ເພາະຈະເຮດັ ໃຫູ້ ມະນຸດມສີ ະພາບເໝອນກບັ ວດັ ຖຸ ຫລເຄ່ ອງຈກັ ກນົ . ຄວາມຈງິ ແລວູ້ , ມະນຸດມຄີ ວາມຮສູ້ ກຶ ນກຶ ຄດິ , ການເວົາູ້ ເຖງິ ຄວາມຮສູ້ ກຶ ນກຶ ຄດິ ຂອງມະນດຸ ນນັູ້ ຄວນໃຊວູ້ ທິ ອີ ດັ ຕະສ່ ວນຕວົ ນນັູ້ ກຄຢ່ ັງຮເູ້ ຂາົູ້ ໄປເຖງິ ຄວາມຮສູ້ ກຶ ນກຶ ຄດິ ຂອງຕົນເອງ ແລະຂອງບຸກຄົນອ່ ນໂດຍການໃຊຄູ້ ວາມຮສູ້ ກຶ ນກຶ ຄິດຂອງຕນົ , ຜນົ ຂອງການຢ່ ັງຮຈູ້ ່ ງຶ ເປັນເລ່ ອງ ອດັ ຕະໄນ(Subjectivity) ເຊ່ ິງບ່ ຈາເປັນຕອູ້ ງໃຫເູ້ ໝອນຜອູ້ ່ ນ, ການເຂາົູ້ ເຖິງຄວາມຮສູ້ ກຶ ນກຶ ຄດິ ຂອງຄນົ ອ່ ນ ໂດຍໂດຍວທິ ກີ ານອດັ ຕະສ່ ວນຕວົ ນກີູ້ ຄວທິ ກີ ານເຂາົູ້ ຫາຜອູ້ ່ ນໂດຍ “ເອາົ ໃຈເຂາົ ມາໃສ່ ໃຈເຮາົ ນນັູ້ ເອງ”. 9

3. ສາຂາ ແລະ ວທິ ກີ ານສກຶ ສາພດຶ ຕກິ າຂອງຈດິ ຕະວທິ ະຍາ 3.1. ບນັ ດາສາຂາຂອງຈດິ ຕະວທິ ະຍາ ນບັ ແຕ່ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາຫນັ ມາໃຊວູ້ ທິ ກີ ານສກຶ ສາຄນົູ້ ຄວາູ້ ທາງວທິ ະຍາສາດ, ວຊິ າຈດິ ຕະວທິ ະຍາ ກໄດູ້ ກາູ້ ວໜາູ້ ໄປຢ່ າງວ່ ອງໄວ, ຄວາມຮກູ້ ່ ຽວກບັ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາມຫີ ລາຍຢ່ າງຫລາຍແນວ, ສະນນັູ້ ຈ່ ງຶ ຈາເປັນຕອູ້ ງໄດູ້ ແບ່ ງອອກເປັນສາຂາຕ່ າງໆ. ຢ່ ແຕ່ ລະປະເທດກແບ່ ງອອກເປັນຫລາຍສາຂາແຕກຕ່ າງກນັ , ເຊ່ ງິ ໃນນຈີູ້ ະແບ່ ງອອກ ເປັນ 10 ສາຂາຕນົູ້ ຕຄ: 1). ຈດິ ຕະວທິ ະຍາການທດົ ລອງ (Experimental Psychology) ແມ່ ນສາຂາວຊິ າທ່ ເີ ນນັູ້ ໃສ່ ການຄນົູ້ ຄວາູ້ ວໄິ ຈ ເພ່ ອໃຫເູ້ ຂາົູ້ ໃຈເຖິງພນູ້ ຖານຂອງພດຶ ຕກິ າໂດຍ ອາໄສການທດົ ລອງໃນຫອູ້ ງທດົ ລອງເປັນຫລກັ , ເລ່ ອງໃນການທົດລອງເປັນເລ່ ອງຂອງລະບບົ ສະລລີ ະສາດທ່ ີ ກ່ ຽວຂອູ້ ງກບັ ພດຶ ຕກິ າ ຫລເອນີູ້ ອກີ ແບບໜ່ ງຶ ວ່ າ ສະລລີ ະຈດິ ຕະວທິ ະຍາ, ເຊ່ ງິ ສກຶ ສາຄນົູ້ ຄວາູ້ ກ່ ຽວກບັ ພດຶ ຕກິ າ ຂອງມະນຸດເວົາູ້ ລວມ, ໃນນັນູ້ ຮວມມີ: ການຮັບຮ,ູ້ ການຈ່ , ການຄນົູ້ ຄິດ, ການຮຽນຮ,ູ້ ໆລໆ ຜົນງານຂອງ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາສາຂານຈີູ້ ະເປັນພນູ້ ຖານໃຫແູ້ ກ່ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາສາຂາອ່ ນໆ ເພ່ ອນາໄປປັບປຸງ ແລະ ໝນໃຊເູ້ ຂົາູ້ ໃນສາຂານນັູ້ ໆຕ່ ໄປ. 2). ຈດິ ຕະວທິ ະຍາສງັ ຄມົ (Social Psychology) ແມ່ ນສາຂາວຊິ າ ທ່ ີ ມກີ ານຄນົູ້ ຄວາູ້ ວໄິ ຈອດິ ທພິ ນົ ຂອງສງັ ຄມົ ຫ ກ່ ຸມຄນົ ໃນສງັ ຄມົ ທ່ ມີ ຕີ ່ ພດຶ ຕກິ າ ລວມເຖງິ ພດຶ ຕກິ າຂອງກ່ ຸມຄນົ ແລະຄຸນລກັ ສະນະຂອງບຸກຄນົ ເຊ່ ນັ : ເຈດຕະຄະຕ,ິ ຄ່ ານຍິ ມົ ເຊ່ ງິ ບຸກຄນົ ໄດຮູ້ ບັ ອດິ ທພິ ນົ ມາຈາກສງັ ຄມົ ດວູ້ ຍ. 3). ຈດິ ຕະວທິ ະຍາບຸກຄະລກິ ະພາບ (Personality Psychology) ແມ່ ນສາຂາວິຊາທ່ ມີ ກີ ານຄນົູ້ ຄວາູ້ ວິໄຈເຖິງຄວາມຄາູ້ ຍຄກນັ ແລະຄວາມແຕກຕ່ າງລະຫວ່ າງ ບຸກຄົນ ແລະ ຄນົູ້ ຄວາູ້ ຫາອົງປະກອບຕ່ າງໆ ທ່ ີເຮດັ ໃຫບູ້ ຸກຄນົ ມລີ ກັ ສະນະເປັນຂອງຕນົ ເອງທ່ ີບ່ ຄກບັ ບຸກຄົນ ອ່ ນ. 4). ຈດິ ຕະວທິ ະຍາພດັ ທະນາການ (Developmental Psychology) ແມ່ ນສາຂາວຊິ າທ່ ສີ ກຶ ສາຄນົູ້ ຄວາູ້ ເຖງິ ພດຶ ຕກິ າຕ່ າງໆຂອງມະນຸດທ່ ພີ ດັ ທະນາ ຫລປ່ ຽນແປງໄປ ຕາມໄວອາຍຸນບັ ແຕ່ ເກີດ ຈນົ ເຖິງເຖົາູ້ ແກ່ ຊະລາການ, ອາດຈະແບ່ ງສາຂາຍ່ ອຍອອກເປັນຈດິ ຕະວິທະຍາເດັກ, ຈດິ ຕະວທິ ະຍາໄວລຸນູ້ , ຈດິ ຕະວທິ ະຍາຜໃູ້ ຫຍ່ ແລະຈດິ ຕະວທິ ະຍາໄວຊະລາ. 5). ຈດິ ຕະວທິ ະຍາການວດັ ກ່ ຽວກບັ ຈດິ (Psychometric Psychology) ແມ່ ນສາຂາວຊິ າທ່ ມີ ກີ ານສກຶ ສາຄນົູ້ ຄວາູ້ ເຖງິ ເຕກັ ນກິ , ວທິ ກີ ານສາູ້ ງ, ພດັ ທະນາເຄ່ ອງມ, ແບບ ທົດສອບມາດຕະຖານທ່ ີໃຊເູ້ ຂົາູ້ ໃນການວັດແທກຄຸນລັກສະນະ ແລະ ພຶດຕິກາຂອງມະນຸດເຊ່ ັນ: ການວັດ ລະດບັ ສະຕປິ ັນຍາ (IQ), ຄວາມຖະໜັດ, ຄວາມສນົ ໃຈ, ແຮງຈງໃຈ, ທັດສະນະຄະຕິ ແລະ ວດັ ບຸກຄະລກິ ະ ພາບ, ແບບທົດສອບ ແລະ ເຄ່ ອງມເຫລ່ ົານີສູ້ າມາດນາໃຊເູ້ ຂົາູ້ ໃນການສຶກສາຄົນູ້ ຄວາູ້ ໃຫູ້ແກ່ ສາຂາວິຊາ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາອ່ ນໆອກີ ດວູ້ ຍ. 6). ຈດິ ຕະວທິ ະຍາຄລນີ ກິ (Clinical Psychology) ແມ່ ນສາຂາວຊິ າທ່ ຄີ ນົູ້ ຄວາູ້ ວິໄຈເຖິງເຕັກນກິ ແລະ ວທິ ກີ ານ, ຊ່ ວຍເຫລອ ແລະ ບາບດັ ຜມູ້ ີ ພຶດຕິກາຜິດປົ ກກະຕິເຊ່ ັນ: ພວກປັນຍາອ່ ອນ, ໂລກປະສາດ, ໂລກຈິດ... ເປັນຕົນູ້ . ສາຂາວິຊານີສູ້ ່ ວນ ຫລວງຫລາຍແມ່ ນຖກນາໃຊເູ້ ຂາົູ້ ໃນວຽກງານຂອງໂຮງໝໂລກຈດິ , ສນສຸຂະພາບຈດິ ແລະ ຄລນີ ກິ , ໃຫຄູ້ າ ເປິກສາແກ່ ຄນົ ທ່ ວົ ໄປ, ນກັ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາຄລນີ ກິ ຕ່ າງກບັ ຈດິ ຕະແພດຢ່ ບ່ ອນວ່ າ ນກັ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາຄລນີ ກິ ນນັູ້ 10

ບ່ ສາມາດບາບດັ ຮກັ ສາດວູ້ ຍຢຸກຢາໄດູ້ ເພາະຂາດພນູ້ ຖານທາງແພດສາດ ແຕ່ ໂດຍທ່ ວົ ໄປແລວູ້ ມກັ ເຮດັ ວຽກຄ່ ກບັ ຈດິ ຕະແພດສະເໝ.ີ 7). ຈດິ ຕະວທິ ະຍາໃຫກູ້ ານເປິກສາ ແລະ ແນະແນວ (Counseling and guidance Psychology) ແມ່ ນສາຂາວຊິ າທ່ ມີ ກີ ານສກຶ ສາຄນົູ້ ຄວາູ້ ເຖິງເຕກັ ນກິ ແລະ ວທິ ກີ ານຊ່ ວຍເຫລອຄນົ ປົກກະຕິ ທ່ ວົ ໄປ ແຕ່ ມບີ ນັ ຫາໃນການປັບຕວົ ຫລມພີ ດຶ ຕກິ າຜດິ ປົກກະຕແິ ຕ່ ບ່ ຮຸ ນແຮງ, ສາມາດເຮດັ ໃຫມູ້ ກີ ານປັບຕວົ ຫລແກໄູ້ ຂບນັ ຫາໄດູ້ ເຊ່ ງິ ສ່ ວນຫລາຍສາຂາວຊິ ານມີູ້ ກັ ຖກນາໃຊຢູ້ ່ າງແພ່ ຫລາຍຢ່ ຕາມສະຖານສກຶ ສາຕ່ າງໆ,ໂດຍ ສະເພາະແມ່ ນຢ່ ລະດບັ ມດັ ທະຍມົ ສກຶ ສາ ແລະ ກຽມມະຫາວທິ ະຍາໄລ. 8). ຈດິ ຕະວທິ ະຍາການສກຶ ສາ (Educational Psychology) ແມ່ ນສາຂາວຊິ າທ່ ມີ ກີ ານຄນົູ້ ຄວາູ້ ວໄິ ຈເຖງິ ພດຶ ຕກິ າທ່ ກີ ່ ຽວກບັ ການຮຽນການສອນ ເພ່ ອໃຫກູ້ ານ ຮຽນການສອນມປີ ະສດິ ທພິ າບ ແລະ ປະສດິ ທຜິ ນົ , ເປັນວຊິ າທ່ ມີ ຂີ ອບເຂດກວາູ້ ງຂວາງກ່ ຽວຂອູ້ ງສາພນັ ກບັ ສາ ວຊິ າອ່ ນໆຢ່ າງຫລວງຫລາຍ ເຊ່ ັນ: ຈດິ ຕະວິທະຍາພດັ ທະນາການ, ຈດິ ຕະ ວິທະຍາບຸກຄະລກິ ະພາບ ແລະ ອ່ ນໆ.... 9). ຈດິ ຕະວທິ ະຍາການຮຽນຮູ້ (Learning Psychology) ແມ່ ນວິຊາທ່ ີມີການຄົນູ້ ຄວາູ້ ວິໄຈເຖິງເຕັກນິກ ແລະ ວິທີການວິນິດໄສ ແລະ ຊ່ ວຍເຫລອ ນກັ ຮຽນທ່ ີມບີ ັນຫາທາງອາລົມ ແລະ ບນັ ຫາການຮຽນໂດຍສະເພາະ, ໂດຍມເີ ປົູ້າໝາຍເພ່ ອເຮດັ ໃຫຜູ້ ຮູ້ ຽນ ປະສບົ ຄວາມສາເລດັ ໃນການຮຽນເປັນສາຄນັ . 10). ຈດິ ຕະວທິ ະຍາອຸດສາຫະກາ (Industrial Psychology) ແມ່ ນສາຂາວຊິ າທ່ ສີ ກຶ ສາຄນົູ້ ຄວາູ້ ເຖິງເຕກັ ນກິ ແລະ ວທິ ກີ ານຄດັ ເລອກ ແລະ ພດັ ທະນາຄນົ ໃຫູ້ ເຮດັ ວຽກງານມປີ ະສດິ ທພິ າບຕະຫລອດເຖງິ ການພດັ ທະນາ ແລະ ອອກແບບເຄ່ ອງມ ແລະເຄ່ ອງໃຊ,ູ້ ສະຖານທ່ ີ ເຮດັ ວຽກທ່ ອີ ານວຍຄວາມສະດວກແກ່ ການເຮດັ ວຽກງານ, ສາຂາວຊິ ານມີູ້ ກັ ເອນີູ້ ອກີ ແບບໜ່ ງຶ ວ່ າຈດິ ຕະວທິ ະຍາ ອງົ ການ ແລະ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາວສິ ະວະກອນ (Organizational and engineering Psychology ). ສາຂາຈິດຕະວິທະຍາຕ່ າງໆທ່ ີໄດູ້ເວົູາ້ ມ າຂາູ້ ງເທິງ ອາດຈະແບ່ ງອອກເປັນສອງປະເພດໃຫຍ່ ຄ: ຈດິ ຕະວທິ ະຍາພນູ້ ຖານ (Basic Psychology) ຮວມມີ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາທດົ ລອງ, ພັດທະນາການ, ສງັ ຄມົ , ບຸ ກຄະລິກະພາບ, ຈິດຕະວິທະຍາວັດກ່ ຽວກັບຈິດ ແລະ ຈດິ ຕະວິທະຍາປະຍຸ ກ ໃຊູ້ ຮວມມີ: ຈດິ ຕະ ວທິ ະຍາຄລນີ ກິ , ການແນະແນວ, ຈດິ ຕະວທິ ະຍາການຮຽນຮ,ູ້ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາການສກຶ ສາ ແລະ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາ ອຸດສາຫະກາ. 3.2. ວທິ ກີ ານຄນົູ້ ຄວາູ້ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາ ວທິ ກີ ານຄນົູ້ ຄວາູ້ ວໄິ ຈຫາຂມູ້ ນກ່ ຽວກບັ ຈດິ ຕະວທິ ະຍານນັູ້ ມຢີ ່ ຫລາຍວທິ ກີ ານດວູ້ ຍກນັ , ແຕ່ ໃນ ທ່ ນີ ຈີູ້ ະເວາົູ້ ເຖງິ ພຽງແຕ່ 6 ວທິ ກີ ານຕນົູ້ ຕທ່ ນີ ຍິ ມົ ໃຊຢູ້ ່ າງແພ່ ຫລາຍດ່ ງັ ນ:ີູ້ 1) ວທິ ກີ ານສງັ ເກດ (Observational method) ແມ່ ນວິທີການຄນົູ້ ຄວາູ້ ຈະຕອູ້ ງໄດຮູ້ ັບການຝຶກຝົນໃນເລ່ ອງການສງັ ເກດການ, ການບັນ ທກຶ ພດຶ ຕກິ າຕາມຄວາມເປັນຈງິ ທ່ ໄີ ດສູ້ ງັ ເກດເຫນັ ແລະ ການຕຄີ ວາມໝາຍຂມູ້ ນຈະຕອູ້ ງຊດັ ເຈນບ່ ລາອຽງ ຫລ ໃຊຄູ້ ວາມຄດິ ເຫນັ ສ່ ວນຕວົ ເຂາົູ້ ມາກ່ ຽວຂອູ້ ງ. 2) ວທິ ກີ ານສາຫລວດ (Survey method) ການສາຫວດອາດຈະໃຊວູ້ ທິ ກີ ານເຊ່ ນັ : • ການສາພາດ (Interviews) 11

• ໃຊແູ້ ບບສອບຖາມ (Questionnaires) 3) ວທິ ກີ ານທດົ ສອບ (Test method) ການທດົ ສອບຈະເລອກໃຊແູ້ ບບທົດສອບ ເຊ່ ິງມຫີ ລາຍຊະນດິ ໃຫເູ້ ໝາະສົມ ແລະ ຕອູ້ ງມຄີ ວາມຮູ້ ຄວາມຊານານໃນການໃຊແູ້ ບບທດົ ສອບນນັູ້ ໆຢ່ າງພຽງພ. 4) ວທິ ກີ ານແບບຄລນີ ກິ (Clinical method) ແບບວທິ ນີ ໃີູ້ ຊສູ້ ະເພາະກບັ ບຸກຄນົ ທ່ ມີ ຄີ ວາມຜດິ ປົກກະຕທິ າງຈດິ ເຊ່ ງິ ມພີ ດຶ ຕກິ າອະປົກ ກະຕ,ິ ເປັນວທິ ກີ ານຄນົູ້ ຄວາູ້ ເປັນລາຍກລະນີ (Case study), ຄນົູ້ ຄວາູ້ ວໄິ ຈຕງັູ້ ແຕ່ ອະດດີ ຈນົ ເຖງິ ປັດຈບຸ ນັ ຢ່ າງ ລະອຽດໃນຫລາຍດາູ້ ນ. 5) ວທິ ກີ ານທດົ ລອງ (Experimental method) ວທິ ີການທົດລອງອາດຈະເຮດັ ທົດລອງໃນຫອູ້ ງທົດລອງ ຫລ ນອກຫອູ້ ງທດົ ລອງກໄດ.ູ້ ຖາູ້ ທົດລອງໃນຫອູ້ ງທົດລອງຖກເອນີູ້ ວ່ າ: Laboratory Experiment. ຖາູ້ ທົດລອງນອກຫອູ້ ງທົດລອງ ຮຽກວ່ າ: Field Experiment. ແຕ່ ສ່ ວນຫລວງຫລາຍແລວູ້ ມກັ ຈະທດົ ລອງຢ່ ໃນຫອູ້ ງປະຕບິ ດັ ການ, ເພາະ ສະດວກໃນການໃຊເູ້ ຄ່ ອງມ ແລະ ຄວບຄຸມເຄ່ ອງມອຸປະກອນ ແລະຄວບຄຸມເງ່ອນໄຂຕ່ າງໆໄດດູ້ ກີ ວ່ າ. 6) ການວໄິ ຈໝາກຜນົ ຂອງການເຄ່ອນໄຫວ ວທິ ີການນແີູ້ ມ່ ນນາເອາົ ໝາກຜົນຂອງການປະພດຶ ໃນການເຄ່ ອນໄຫວເຮດັ ວຽກງານແລະ ການດາລງົ ຊວີ ດິ ມາສກຶ ສາຄນົູ້ ຄວາູ້ ເພ່ ອຊອກຫາຂມູ້ ນແນວຄວາມຄດິ , ອາລມົ ຈດິ , ຄວາມປາຖະໜາ ແລະ ອ່ ນໆ ຂອງບຸກຄນົ . ການນາໃຊວູ້ ທິ ີການໃດໜ່ ງຶ ເຂົາູ້ ໃນການຄນົູ້ ຄວາູ້ ວໄິ ຈນນັູ້ ພວກເຮາົ ບ່ ສາມາດຈະການດົ ໄດວູ້ ່ າວທິ ີ ການໃດສາຄນັ ກວ່ າພວກເຮາົ ຕອູ້ ງສງັ ເກດ ແລະ ໃຊວູ້ ທິ ີໃດທ່ ເີ ຫນັ ວ່ າເໝາະສມົ . ຖາູ້ ໃຊຫູ້ ລາຍວທິ ຄີ ວບຄ່ ກນັ ໄປ ກຈະເຮດັ ໃຫຜູ້ ນົ ຂອງການຄນົູ້ ຄວາູ້ ວໄິ ຈນນັູ້ ສມົ ບນແບບຍ່ ງິ ຂນຶູ້ . 12

ບດົ ທີ 2 ອດິ ທພິ ນົ ຂອງກາໍ ມະພນັ ແລະ ສິ່ ງິ ແວດລອ້ ມ 1. ກໍາມະພນັ ແລະ ການຖິ່ າຍທອດທາງກໍາມະພນັ 1.1. ຄວາມໝາຍຂອງກໍາມະພນັ ເມິ່ ອພຈິ າລະນາເບ່ິ ງິ ບຸກຄນົ ໃດໜ່ິ ງ ເຮາົ ເຫນັ ບ່ິ ໍພຽງແຕ່ິ ຄວາມແຕກຕິ່ າງເທ່ິ າົ ນນັ້ , ແຕິ່ ມລີ ກັ ສະນະບາງ ຢິ່ າງຄາ້ ຍຄກນັ ກບັ ບນັ ພະບຸລຸດ, ນນັ້ ໝາຍຄວາມວິ່ າບຸກຄນົ ໄດຮ້ ບັ ລກັ ສະນະບາງຢ່ິ າງເຫລິ່ າົ ນມີ້ າຈາກບນັ ພະບຸລຸດ ໂດຍຂະບວນການຂອງການຖ່ິ າຍທອດທາງກໍາມະພນັ . ວິໄລວັນ ສີສົງຄາມ ໄດໃ້ ຫຄ້ ວາມໝາຍວິ່ າ: ກໍາມະພັນ ໝາຍເຖິງລັກສະນະທ່ິ ີຖ່ິ າຍທອດຈາກ ບນັ ພະບຸລຸດໄປສ່ິ ູຮິຸ່ນລູກຫລານດວ້ ຍຂະບວນການທາງຊວີ ະວທິ ະຍາ, ມສີ ານຊວີ ະເຄມີ ທ່ິ ສີ ໍາຄນັ ຄ DNA ເຊ່ິ ງິ ເປັນສານກໍາມະພນັ ແລະ ເຮດັ ໜາ້ ທ່ິ ດີ ວ້ ຍຍນີ , ຍນີ ຈິ່ ງມໜີ າ້ ທິ່ ໃີ ນການ ບນັ ທກລກັ ສະນະຕ່ິ າງໆ ຂອງບຸກຄນົ ເອາົ ໄວເ້ ຮັດໃຫບ້ ຸກຄນົ ມລີ ັກສະນະຕິ່ າງໆ ຕາມບັນພະບຸລຸດ ຂອງຕນົ . ເມິ່ ອໄດຮ້ ບັ ຂະບວນການຖ່ິ າຍທອດທາງ ກໍາມະພນັ , ລກັ ສະນະທິ່ ີໄດຮ້ ັບການຖ່ິ າຍທອດ ມຫີ ລາຍຢ່ິ າງ ເຊ່ິ ນັ : ລກັ ສະນະທາງບຸກຄະລກິ ະພາບ, ພະຍາດ ແລະ ຄວາມບກົ ພ່ິ ອງທາງຮິ່ າງກາຍ ແລະ ສະຕປິ ັນຍາ, ອາລມົ ຄວາມຕງຄຽດ ເປັນຕນົ້ . ສຸຊາ ຈນັ ທະເອມັ ເວາົ້ ວິ່ າ ກາໍ ມະພນັ ໝາຍເຖງິ ກໍາທິ່ ສີ ບເນິ່ ອງມາຈາກພນັ , ຈາກເຊອ້ ສາຍຂອງຕນົ ເອງ ຫລ ກໍາມະພນັ ໝາຍເຖງິ ການຖິ່ າຍທອດລກັ ສະນະຕ່ິ າງໆ ຈາກພ່ິ ໍແມິ່ ທ່ິ ມີ ລີ ກັ ສະນະເດິ່ ນັ ແນວໃດກໍຖິ່ າຍທອດໃຫ້ ແກ່ິ ລູກຫລານແນວນນັ້ . ເຮົາຈະເຫັນວ່ິ າຕົວຂອງເຮົາທ່ິ ີເປັນຢິ່ ູຂະນະນີ້ກໍຄມໍລະດົກທິ່ ີໄດຮ້ ັບຈາກພ່ິ ໍແມິ່ , ປ່ິ ູຍ່ິ າຕາຍາຍ. ເພາະສະນນັ້ ຖາ້ ພ່ິ ໍແມ່ິ ມລີ ະດບັ ສະຕປິ ັນຍາສູງຕວົ ເຮາົ ກໍມລີ ະດບັ ສະຕປິ ັນຍາສູງຄກນັ . ກໍາມະພນັ ເຮດັ ໃຫຄ້ ນົ ເຮາົ ແຕກຕ່ິ າງກນັ ລກັ ສະນະຕິ່ າງໆທິ່ ໄີ ດຮ້ ບັ ການຖິ່ າຍທອດຈາກບນັ ພະບຸລຸດໂດຍທາງກໍາມະພນັ ຈະເຮດັ ໃຫຄ້ ນົ ເຮາົ ແຕກຕິ່ າງກນັ . ດຣ. ຫລຸຍທອບ (Louis Thorp) ເວາົ້ ວິ່ າ: ກາໍ ມະພນັ ແມິ່ ນການຖິ່ າຍທອດລກັ ສະນະຕິ່ າງໆ ທ່ິ ີ ຕດິ ຕວົ ມາຕງັ້ ແຕິ່ ເກດີ , ລກັ ສະນະຕ່ິ າງໆ ເຫລ່ິາົ ນນັ ້ ມຄີ ຸນສມົ ບດັ ທ່ິຕີ ດິ ຕວົ ຄງົ ທ່ິ ,ີ ບ່ິ ໍອາດປ່ິ ຽນແປງໄດ.້ ດິ່ ງັ ນນັ້ ສະຫລຸບໄດວ້ ິ່ າ ກໍາມະພນັ ໝາຍເຖິງລກັ ສະນະຕິ່ າງໆ ທິ່ ຖີ ່ິ າຍທອດມາຈາກບນັ ພະບຸລຸດດວ້ ຍ ຂະບວນການທາງຊວີ ະວທິ ະຍາເຮດັ ໃຫພ້ ນັ ທິ່ເີ ກດີ ມາມລີ ກັ ສະນະຄາ້ ຍຄກບັ ບນັ ພະບຸລຸດ ແລະ ລກັ ສະນະຕິ່ າງໆ ເຫລ່ິາົ ນນັ ້ ມຄີ ຸນສມົ ບດັ ຕດິ ຕວົ ມາຕງັ ້ ແຕິ່ ເກດີ ແລະບ່ິ ໍອາດປິ່ ຽນແປງໄດ.້ 1.2. ການຖິ່ າຍທອດທາງກາໍ ມະພນັ ການຖ່ິ າຍທອດທາງກໍາມະພນັ ໝາຍເຖງິ ລກັ ສະນະທາງຮິ່ າງກາຍ ແລະ ພດຕກິ ໍາຂອງບຸກຄນົ ທ່ິ ໄີ ດຮ້ ບັ ການຖ່ິ າຍທອດຈາກບນັ ພະບຸລຸດໂດຍການສບສາຍເລອດ. 1.2.1. ຄຸນລກັ ສະນະທາງກໍາມະພນັ ຂອງມະນດຸ ❖ ລກັ ສະນະດອ້ ຍ (Recessive traits) ມລີ ກັ ສະນະຈາໍ ນວນຫລາຍຂອງມະນຸດ ທ່ິ ມີ ສີ າເຫດ ມາຈາກຍນີ ດອ້ ຍ ເຊ່ິ ນັ : ລກັ ສະນະສີ ຜວິ ເປັນສເີ ຜອກ, ພະຍາດບາງຊະນດິ ເຊ່ິ ນັ : ຕາບອດສີ, ເລອດໄຫຼບ່ິ ໍຢຸ ດ ເປັນຕນົ້ ເຊິ່ ງິ ລກັ ສະນະດອ້ ຍຈະສະແດງອອກ ກໍເມ່ິ ອຄ່ິ ູຂອງຍນີ ຈະຕອ້ ງເປັນ Homozygous (aa) ຕວົ ຢິ່ າງ ຂອງບຸກຄນົ ທິ່ ມີ ລີ ກັ ສະນະສຜີ ີວເຜອກ, ຮິ່ າງກາຍຈະບ່ິ ໍສາມາດຜະລດິ ສເີ ມລາມນິ ທ່ິ ປີ ົກປອ້ ງຜວິ ຈາກລງັ ສອີ ຸນຕາ້ 13

ໄວໂອເລດທ່ິ ອີ ນັ ຕະລາຍໄດ,້ ຄນົ ທິ່ ເີ ປັນຜວີ ສເີ ຜອກຈະ ມຜີ ວິ ແລະ ຕາທິ່ ມີ ຄີ ວາມໄວຕິ່ ໍແສງຕາເວນັ , ຄິ່ ູຂອງຢີນ ທ່ິ ເີ ປັນຢີນດອ້ ຍທັງຄ່ິ ູຈະມລີ ກັ ສະນະປະກດົ ການຂອງພະຍາດຫຼາຍກວ່ິ າຄ່ິ ູຂອງຍີນແບບ Heterozygous ຕາມສະຖິຕໃິ ນປະເທດອາເມຣິກາມປີ ະມານ 1 ໃນ 38.000 ຂອງປະຊາກອນຜວິ ຂາວ ແລະ 1 ໃນ 10.000 ຂອງປະຊາກອນຜວິ ດໍາທ່ິ ເີ ປັນພະຍາດຜວີ ສເີ ຜອກ, ສດັ ສ່ິ ວນຂອງການເກດີ ພະຍາດຈາກຍນີ ດອ້ ຍຮິຸ່ນພິ່ ໍແມິ່ ຂອງ ບຸກຄນົ ທ່ິ ໄີ ດຮ້ ບັ ຜນົ ກະທບົ ຈະມຄີ ວາມສາໍ ພນັ ກນັ , ນອກຈາກນລີ້ ກັ ສະນະອ່ິ ນໆຂອງຕະກຸນທ່ິ ມີ ລີ ກັ ສະນະດອ້ ຍ ກໍມຄີ ວາມສາໍ ຄນັ ດ່ິ ງັ ນ:ີ້ - ສິ່ ງິ ທໍາອດິ : ຖາ້ ທງັ ພິ່ ໍ ແລະ ແມິ່ ໄດຮ້ ບັ ຜນົ ກະທບົ ຫລ ຈໂີ ນທາຍ ທິ່ ເີ ປັນລກັ ສະນະດອ້ ຍລູກຫລານທັງ ໝດົ ຈະໄດຮ້ ບັ ຜນົ ກະທບົ ໝາຍຄວາມວິ່ າ ໃນຮ່ິຸນລກູ ຫລານຈະສະແດງລກັ ສະນະດອ້ ຍນນັ້ . - ສ່ິ ງິ ທີສອງ: ໃນຊ່ິ ວງຮິ່ ຸ ນລູກຫລານທິ່ ໄີ ດຮ້ ບັ ຜນົ ກະທົບ, ຖາ້ ພິ່ ໍແມິ່ ບິ່ ໍໄດຮ້ ບັ ຜນົ ກະທບົ ຈະ ມປີ ະມານ 1 ໃນ 4 ຂອງຮິຸ່ ນຕິ່ ໍມາຈະໄດຮ້ ບັ ຜນົ ກະທບົ ຫລສະແດງລກັ ສະນະດອ້ ຍ ເຊ່ິ ງິ ເປັນໄປຕາມລກັ ສະນະເກນຂອງການ ແບິ່ ງແຍກຢີນຂອງ ເມນເດນ. - ສ່ິ ິງທີສາມ: ຄວາມໜາ້ ຈະເປັນເດກັ ທິ່ ເີ ກດີ ມາເພິ່ ມີ ຫລາຍຂນ້ , ໃນຄອບຄວົ ທິ່ ມີ ກີ ານຖິ່ າຍ ທອດຂອງ ລກັ ສະນະດອ້ ຍຈະມລີ ັກສະນະນີປ້ າກດົ 1 ໃນ 4 ການຖ່ິ າຍທອດທາງກໍາມະພນັ ຂອງ ລະບບົ ຍາຕພິ ິ່ ີນອ້ ງໃນ ພະຍາດທ່ິ ຖີ ່ິ າຍທອດຍນີ ລກັ ສະນະດອ້ ຍ, ສາມາດສະຫລຸບໄດດ້ ິ່ ງັ ນ:ີ້ 1) ໂດຍທິ່ ວົ ໄປພ່ິ ແໍ ມິ່ ຈະບິ່ ໄໍ ດຮ້ ບັ ຜນົ ກະທບົ ຫລບ່ິ ໍໄດເ້ ປັນພະຍາດ. 2) ປະມານ 1/2 ຂອງພ່ິ ນີ ອ້ ງຂອງຜູທ້ ່ິ ເີ ປັນພະຍາດຈະໄດຮ້ ບັ ຜນົ ກະທບົ ຫລເປັນພະຍາດ. 3) ຄວາມໜາ້ ຈະເປັນທ່ິ ຮີ ່ິຸ ນລກູ ທິ່ ເີ ກດີ ມາຈະໄດຮ້ ບັ ຜນົ ກະທບົ ຫລເປັນພະຍາດ . 4) ລກັ ສະນະດອ້ ຍຈະໄດຮ້ ບັ ຜນົ ມາຈາກການແຕ່ິ ງານໃນຍາດພິ່ ນີ ອ້ ງດຽວກນັ . 5) ພິ່ ໍແມິ່ ທ່ິ ໄີ ດຮ້ ບັ ຜນົ ກະທບົ ຫລ ເປັນພະຍາດທງັ ສອງຄນົ ຈະມຜີ ນົ ຕິ່ ໍຮ່ິຸນລູກໃນການເປັນພະຍາດ. ❖ ລກັ ສະນະເດິ່ ັນ (Dominant traits) ມລີ ັກສະນເດິ່ ນັ ຫຼາຍລກັ ສະນະ ທິ່ ີຖ່ິ າຍທອດທາງ ກໍາມະພນັ ໄດແ້ ກິ່ : ລກັ ສະນະເຕຍ້ ທິ່ ເີ ອນີ້ ວ່ິ າ ອະຊອນໂດພລາເຊຍ (Achondroplasia) ພະຍາດ ຫນັ ທງິ ຕນັ້ (Huntington’s disease) ເຊິ່ ິງເປັ ນຄວາມປົກກະຕິຂອງລະບົບປະສາດ ຫລ ລັກສະນະ ທິ່ ີເອີ້ນວ່ິ າ ລກັ ສະນະເສນັ້ ຜມົ ຜມົ ກູດ, ລກັ ສະນະດິ່ ງັ ກ່ິ າວເປັນການຖ່ິ າຍທອດຂອງຢີນລກັ ສະນະເດ່ິ ນັ ອໍໂຕໂຊມ ແລະ ບິ່ ໍ ແມິ່ ນວິ່ າເດກັ ທິ່ ເີ ກດີ ທຸກຄນົ ຈາກພິ່ ໍແມິ່ ທ່ິ ມີ ໄີ ດຮ້ ບັ ກະທບົ ຫລ ເປັນພະຍາດ ຈະສະແດງລກັ ສະນະນຈີ້ ່ິ ງສາມາດ ສະຫລຸ ບໄດວ້ ິ່ າ ບຸ ກຄົນທິ່ ີມີຜົມກູດໂດຍສ່ິ ວນຫລາຍຈະລັກສະນະທາງແນວພັນທ່ິ ີມາຈາກຄິ່ ູຂອງຢີນທ່ິ ີມີ ລກັ ສະນະເດິ່ ນັ ມາກິ່ ຽວຂອ້ ງ ຫລອກີ ກລໍ ະນຄີ ບຸກຄນົ ທິ່ ມີ ຄີ ິ່ ູ ຂອງຢີນເປັນລກັ ສະນະເດ່ິ ນັ ທງັ ຄິ່ ູ.ແນວໃດກໍຕາມ, ລກັ ສະນະເດິ່ ນັ ໄດໃ້ ຫຜ້ ນົ ຮບັ ທາງດາ້ ນຄະລນີ ກິ ຢ່ິ າງຮຸ ນແຮງ, ການຄດັ ເລອກຕາມທໍາມະຊາດມທີ ່ິ າອິ່ ຽງທ່ິ ຈີ ະລດົ ຄວາມຖິ່ ີຂອງຄູຢີນນນັ້ ຫລເຄ່ິ ອນຍາ້ ຍຄິ່ ູຂອງຢີນນນັ້ ຈາກປະຊາກອນ ໝາຍເຖິງ ບຸກຄນົ ອາດບ່ິ ໍສາມາດມຊີ ວີ ິດ ຫລສບພນັ ຕິ່ ໍໄປໄດ້ ເຊິ່ ງິ ພະຍາດທ່ິ ຖີ ິ່ າຍທອດມາຕາມຢີນລກັ ສະນະເດິ່ ນັ ສາມາດສະຫລຸບໄດດ້ ິ່ ງັ ນ:ີ້ 1) ລກັ ສະນະຈະປາກດົ ໃນທຸກໆຮິຸ່ ນ ຢ່ິ າງໜອ້ ຍທິ່ ສີ ຸດພິ່ ໍແມິ່ ຄນົ ໃດໜ່ິ ງຈະໄດຮ້ ບັ ຜນົ ກະທບົ . 2) ເມ່ິ ອພ່ິ ໍແມິ່ ຄນົ ໃດໜິ່ ງໄດຮ້ ບັ ຜນົ ກະທບົ ປະມານ 1/2 ຂອງຮິຸ່ ນຕ່ິ ໍມາຈະໄດຮ້ ບັ ຜົນກະທບົ ຫລ ເປັນ ພະຍາດ. 3) ຄວາມໜາ້ ຈະເປັນທ່ິ ເີ ດກັ ເກດີ ມາເພ່ິ ມີ ຂນ້ , ຈະໄດຮ້ ບັ ຜນົ ກະທບົ ຫລເປັນພະຍາດນ.ີ້ 4) ພ່ິ ໍແມ່ິ ທ່ິ ເີ ປັນພະຍາດນທີ້ ງັ ສອງຄນົ ຈະບ່ິ ກໍ ່ິ ໃໍ ຫເ້ ກດີ ຜນົ ກະທບົ ຕ່ິ ໍຮ່ິຸ ນລູກ. 5) ພິ່ ໍແມ່ິ ທ່ິ ເີ ປັນເປັນພະຍາດທງັ ສອງຄົນ, ຈະສາມາດກິ່ ໍໃຫເ້ ກີດລ່ິ ຸນລູກທ່ິ ບີ ໍໄດເ້ ປັນພະຍາດ ໄດເ້ ຊ່ິ ນັ : ກລໍ ະນພີ ິ່ ໍແມ່ິ ເປັນແນວພນັ . 14

ການຖິ່ າຍທອດລກັ ສະນະເດິ່ ນັ ໃນກໍລະນປີ ົກະຕແິ ລວ້ ຢີນລກັ ສະນເດິ່ ນັ ຈະຂິ່ ມົ ຍນີ ລກັ ສະນະດອ້ ຍໄດ້ ຢ່ິ າງສມົ ບູນ ເຊ່ິ ນັ : ພະຍາດຕິ່ າງໆທ່ິ ຖີ ່ິ າຍທອດມາຕາມຢີນລກັ ສະນະເດ່ິ ນັ ພະຍາດ ຕ່ິ າງໆ ເຫລິ່ າົ ນຈີ້ ະປາກດົ ອອກ ມາໃຫເ້ ຫັນຊັດເຈນ, ລັກສະນະນີ້ ເອີ້ນວ່ິ າ ການຂ່ິ ົມຢິ່ າງສົມບູນ ( Complete dominance) ໃນບາງ ກໍລະນຢີ ີນເດ່ິ ນັ ຈະຂ່ິ ມົ ຍນີ ດອ້ ຍໄດບ້ ໍສມົ ບູນເອນີ້ ວິ່ າ ການຂ່ິ ມົ ບ່ິ ໍ ສມົ ບູນ(Incomplete dominance) ເຊ່ິ ນັ : ຜມົ ກູດເປັນລກັ ສະນະເດິ່ ນັ ຈະບ່ິ ໍສາມາດຂ່ິ ມົ ຢີນດອ້ ຍ ຄ ຜມົ ຊ່ິ ແຕິ່ ບິ່ ໍສມົ ບູນ, ໃນກໍລະນຍີ ນີ ທິ່ ຢີ ິ່ ູໃນ ຈໂີ ນທາຍ ທິ່ ເີ ປັນລກັ ສະນະແນວພນັ ຈະມກີ ານສະແດງ ອອກຂອງຍນີ ທງັ 2 ຕວົ ທິ່ ສີ ະແດງເດ່ິ ນັ ເທ່ິ າົ ກນັ ເຊ່ິ ງິ ເອນີ້ ຂ່ິ ມົ ຮິ່ ວມ ກນັ (Codominance) ເຊ່ິ ນັ : ໝວດເລອດ A, B, O ເຊ່ິ ງິ ມີ ແອນຈເິ ຈນຈາກຄິ່ ູຂອງ Alleles ທ່ິ ແີ ຕກຕ່ິ າງ ກນັ , ແອນຕເິ ຈນ ຈະເປັນຕວົ ກໍານດົ ສານເຄມທີ ່ິ ເີ ກດີ ຂນ້ ຕາມເມມເບນຂອງເຊວ ເມດັ ເລອດແດງ ເຊິ່ ນັ : AB ຈະ ມແີ ອນຕເິ ຈນ A ແລະ B ຫລ ໝວດເລອດ Oຈະບິ່ ໍມແີ ອນຕເິ ຈນ ທງັ 2 ຊະນດິ ດ່ິ ງັ ນນັ້ , ໝວດເລອດ ABຈະ ບິ່ ໍມຕີ ວົ ໃດໜິ່ ງສະແດງອາການເດິ່ ັນ ຫລອກີ ຕົວໜ່ິ ງຈງ້ ມກີ ານຂ່ິ ມົ ຮ່ິ ວມກນັ ໃນຂະນະທິ່ ໝີ ວດເລອດ O ຈະ ເປັນຢີນດອ້ ຍ, ໝວດເລອດ A ທ່ິ ີມີລັກສະນະຂອງຈີໂນທາຍ AO ຍີນ A ສາມາດຂິ່ ົມຍີນ Oເຊ່ິ ິງເປັນ ລກັ ສະນະດອ້ ຍໄດ.້ ລກັ ສະນະເດ່ິ ນັ ລກັ - ລກັ ສະນະດອ້ ຍ ມກີ ານສະແດງອອກດ່ິ ງັ ນ:ີ້ ລກັ ສະນະເດ່ິ ນັ ລກັ ສະນະດອ້ ຍ ຜມົ ກດູ ຜມົ ຊ່ິ ຜມົ ດໍາ ຜມົ ສນີ ໍາ້ ຕານ ຫລສທີ ອງ ຕາດໍາ ຕາສຟີ າ້ , ສຂີ ຽວອອກເທາົ ສຜີ ວິ ປົກກະຕິ ສເີ ຜອກ ອະໄວຍະວະອ່ິ ນໆບ່ິ ປໍ ົກກະຕິ ອະໄວຍະວະອ່ິ ນໆປົກກະຕິ ຕະຕາລາງທີ 1 : ການປຽບທຽບລະຫວ່ິ າງ ລກັ ສະນະເດິ່ ນັ ແລະ ລກັ ສະນະດອ້ ຍ 1.2.2. ໂຄຣໂມໂຊມຂອງມະນຸດ ແລະ ການກາໍ ນດົ ເພດ ❖ ໂຄຣໂມໂຊມ ແລະ ຢີນ (Chromosome and Gene) “ໂຄຣໂມໂຊມ” ແມິ່ ນມາຈາກພາສາເກຣກັ ໝາຍເຖງິ ຕວົ ທ່ິ ຍີ ອ້ ມສຕີ ດິ , ໂຄຣໂມໂຊມ ແມ່ິ ນ ສ່ິ ງິ ທ່ິ ມີ ຢີ ່ິ ູພາຍໃນ ນວິ ເຄລຍ ແລະ ນວິ ເຄລຍນເີ້ ປັນເມດັ ກມົ ໆ ທິ່ ມີ ຢີ ິ່ ູພາຍໃນເຊວ (ຈລຸ ງັ ) ຂອງ ຮ່ິ າງກາຍ. ຮູບທີ 11 : ໂຄຣໂມໂຊມ ມະນດຸ ແຫິ່ ຼງທ່ິ ມີ າ : www.sciencelearn.org.nz/ images/ 198-cell-chromosomes-and-dna 15

ໃນແຕ່ິ ລະໂຄຣໂມໂຊມຈະມຊີ ນິ້ ສິ່ ວນນອ້ ຍໆ ເອນີ້ ວິ່ າ ຢີນ ເປັນໜ່ິ ວຍມວນສານເຄມທີ ່ິ ຊີ ບັ ຊອ້ ນຂອງ ໂປຣຕີນ ເຊ່ິ ງິ ເອີນ້ ວ່ິ າ ດີເອັນເອ (DNA: Deoxy Ribonucleic acid) ແລະ (RNA: Ribonucleic acid) ເປັນສ່ິ ງິ ທິ່ ຖີ ິ່ າຍທອດລກັ ສະນະຕ່ິ າງໆໄປສ່ິ ູລກູ ຫລານ. ສດັ ແຕ່ິ ລະຊະນດິ ມຈີ າໍ ນວນໂຄຣໂມໂຊມບ່ິ ໍເທ່ິ າົ ກນັ ເຊ່ິ ນັ : ລງີ ຊມິ ແພນຊີ ມີ 48 ໂຄຣໂມ ໂຊມ, ໝາມີ 78 ໂຄຣໂມໂຊມ, ແມວມີ 72 ໂຄຣໂມໂຊມ, ສິ່ ວນຄນົ ມີ 46 ໂຄຣໂມໂຊມ ເຊ່ິ ງິ ໂຄຣໂມໂຊມນໄີ້ ດມ້ າຈາກພ່ິ ໍ ແລະ ແມ່ິ ຢ່ິ າງລະເຄ່ິ ງິ , ສໍາລບັ ໂຄຣໂມໂຊມມະນຸດສາມາດແບິ່ ງເປັນ 2 ຊະນດິ ຄ: ຮູບທີ 12 : ໂຄຣໂມໂຊມ ມະນຸດ 23 ຄິ່ ູ ແຫ່ິ ງຼ ທິ່ ມີ າ : ghr.nlm.nih.gov/primer/basics/ howmanychromosomes 1) ອໂໍ ຕໂຊມ (Autosome)ໝາຍເຖງິ ໂຄຣໂມໂຊມຮ່ິ າງກາຍ ມຈີ າໍ ນວນ 22 ຄິ່ ູ ຫລ 44 ໂຄຣໂມໂຊມ. 2. ໂຄຣໂມໂຊມເພດ (Sex Chromosome)ໝາຍເຖງິ ໂຄຣໂມໂຊມທ່ິ ເີ ພດຊາຍ ແລະ ເພດ ຍງິ ມີ ຄວາມແຕກຕ່ິ າງກນັ ມຈີ າໍ ນວນ 1 ຄິ່ ູ, ເພດຊາຍ ມີ ໂຄຣໂມໂຊມເພດເປັນ XY,ສິ່ ວນເພດຍງິ ມໂີ ຄຣໂມໂຊມເພດ ເປັນ XX, ດ່ິ ງັ ນນັ້ ຈະເຫນັ ໄດວ້ ິ່ າໂຄຣໂມໂຊມຂອງມະນດຸ ເພດຊາຍ ແລະ ເພດຍງິ ມດີ ິ່ ງັ ນ:ີ້ ເພດຊາຍ ມີ ໂຄຣໂມໂຊມປົກກະຕິ 44 + XY ເພດຍງິ ມີ ໂຄຣໂມໂຊມປົກກະຕິ 44 + XX ຈາກຄວາມຮູເ້ ລ່ິ ອງຄຸນສມົ ບດັ ຂອງ ໂຄຣໂມໂຊມເພດຊາຍ ແລະ ເພດຍງິ ເຮດັ ໃຫສ້ າ- ມາດບອກໄດ້ ວິ່ າເພດຊາຍເປັນຜູກ້ ໍານດົ ເພດຂອງລູກ, ທງັ ນີ້ ເພາະໂຄຣໂມໂຊມເພດຊາຍ ຈະນໍາຊະນດິ ຂອງໂຄຣໂມໂຊມທັງ ສອງຊະນດິ ຄ: ໂຄຣໂມໂຊມ X ແລະ ໂຄຣໂມໂຊມ Y ສ່ິ ວນເພດຍງິ ມພີ ຽງແຕິ່ ໂຄຣໂມໂຊມ X ທງັ ສອງ. ຊະນດິ ຂອງ ຊະນດິ ຂອງ ໂຄຣໂມ ລກູ ທ່ິ ໄີ ດ້ ເພດ ໂຄຣໂມໂຊມເພດຊາຍ ໂຊມເພດຍງິ 22+X 22+X 44+XX ຍງິ 22+Y 22+Y 44+XY ຊາຍ ຕະຕາລາງທີ 2 : ສະແດງໂຄຣໂມໂຊມເພດທ່ິ ລີ ູກໄດຮ້ ບັ 16

❖ ການເກດີ ລູກແຝດ ການເກດີ ລູກແຝດເປັນປາກດົ ການຂອງການຖພາທິ່ ເີ ກດີ ຂນ້ ໄດຍ້ າກ, ອາດເວາົ້ ໄດວ້ ິ່ າ ຝາແຝດ ເປັນ ການຖພາທິ່ ຜີ ດິ ປົກກະຕ,ິ ນກັ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາມຄີ ວາມສນົ ໃຈສກສາລກັ ສະນະຕ່ິ າງໆ ຂອງຝາແຝດຫລາຍ. ທງັ ນີ້ ເພາະຝາແຝດມຄີ ວາມໃກຄ້ ຽງກນັ ທາງກໍາມະພນັ ຫລາຍກວິ່ າພ່ິ ນີ ອ້ ງ ໃນຄອບຄວົ ດຽວກນັ ຕາມປົກກະຕ,ິ ສາໍ ລບັ ປະເພດຝາແຝດນນັ້ ສາມາດຈາໍ ແນກໄດເ້ ປັນ 2 ປະເພດ, ໄດແ້ ກ່ິ : 1) ຝາແຝດແທ້ ຫລຝາແຝດໄຂ່ິ ໜິ່ ວຍດຽວກນັ (Identical twins) ຝາແຝດຊະນດິ ນໜີ້ າ້ ຕາ ຄກນັ , ເກດີ ຈາກໄຂິ່ ໜ່ິ ວຍດຽວກນັ ແລະ ມກີ ານແບິ່ ວເຊວແບບ ໄມໂຕຊນິ ແຍກເປັນເຊວຄນົ ລະກ່ິ ຸມ ແຕິ່ ລະກ່ິ ຸມຈະມີ ການແປງເຊວ ແລະ ພດັ ທະນາຕ່ິ ໍໄປແອນອ້ ຍແຕ່ິ ລະຄນົ , ຈ່ິ ງບ່ິ ໍເປັນການ ແປກກວິ່ າ, ເປັນຫຍງັ ຝາແຝດປະເພດນີ້ ຈ່ິ ງມທີ ງັ ຮູບຮ່ິ າງ, ໜາ້ ຕາ, ໝວດເລອດ ແລະ ເພດຄກນັ , ແນວໃດກໍຕາມ, ຝາແຝດນມີ້ ບີ າງກໍລະນທີ ່ິ ມີ ສີ ່ິ ວນຂອງ ຮ່ິ າງກາຍບາງສ່ິ ວນຕດິ ກນັ , ເຊ່ິ ງິ ເກີດຂນ້ ຈາກໃນຂະນະແບິ່ ງເຊວມກີ ານແບິ່ ງບ່ິ ໍຂາດຈາກກນັ ຢິ່ າງສມົ ບູນ ເຊ່ິ ນັ : ຝາແຝດອນິ ແລະ ຈນັ ເຊ່ິ ງິ ເອນີ້ ອກີ ຊ່ິ ໜິ່ ງວ່ິ າ “ແຝດສະຫຍາມ” (Siamese twins). 2) ຝາແຝດທຽມ ຫລຝາແຝດໄຂ່ິ ຄນົ ລະໜິ່ ວຍ (Fraternal twins) ເຊ່ິ ງິ ເອນີ້ ວ່ິ າ ຝາແຝດ ແບບພນີ້ ອ້ ງ , ເນິ່ ອງຈາກລກັ ສະນະຂອງຝາແຝດແບບນີຈ້ ະມອີ ົງປະກອບທາງກໍາມະພນັ ແຕກຕ່ິ າງ ກນັ ເພາະເກດີ ຈາກໄຂິ່ ແລະ ສະເປີມຄນົ ລະເຊວ, ເຊິ່ ງິ ແມິ່ ອາດຈະມໄີ ຂິ່ ຕກົ ໃນເດທອນນນັ້ ຫລາຍ ກວິ່ າເຊວ ແລະ ໄຂິ່ ທ່ິ ຕີ ົກນສີ້ າມາດ ເຂາົ້ ປະສົມກບັ ສະເປີມໄດເ້ ຮດັ ໃຫພ້ ດັ ທະນາໄປເປັນເດັກອ່ິ ອນ ທ່ິ ີມລີ ກັ ສະນະແຕກຕ່ິ າງກນັ ຄຝາແຝດແບບນີ້ ອາດເປັນເພດດຽວກນັ ຫລຕິ່ າງກນັ ມຮີ ູບຮ່ິ າງໜາ້ ຕາ ແຕກຕ່ິ າງກນັ ຕະຫລອດຮອດອາດມໝີ ວດເລອດຄກນັ ຫລແຕກຕິ່ າງກນັ . ຮູບທີ 13 : ພາບສະແດງ ການເກດີ ຝາແຝດແທ້ ແລະ ຝາແຝດທຽມ ແຫ່ິ ງຼ ທິ່ ມີ າ : mcpswis.mcp.ac.th/html_edu/cgibin/mcp/main_php/ print_informed.php?id_count_inform=15063 1.2.3. ອດິ ທພິ ນົ ຂອງກໍາມະພນັ ທ່ິ ມີ ຕີ ິ່ ບໍ ຸກຄນົ 1) ຄວາມຜດິ ປົກກະຕຂິ ອງຢີນ ແລະ ໂຄຣໂມໂຊມ ມຄີ ວາມຜດິ ປົກກະຕຫິ ລາຍຢິ່ າງທ່ິ ີເປັນຜົນມາຈາກ ຢີນ ແລະ ໂຄຣໂມໂຊມ ເຊິ່ ງິ ຄວາມຜິດ ປົກກະຕນິ ກີ້ ິ່ ໍໃຫເ້ ກດີ ຄວາມພກິ ານຂອງຮິ່ າງກາຍ, ຮູບຮິ່ າງລກັ ສະນະ, ໜາ້ ຕາ, ສະຕປິ ັນຍາ ຕະຫລອດຈນົ ເຮັດ ໃຫບ້ ່ິ ໍສາມາດດໍາລງົ ຊວີ ດິ ຢິ່ ູໄດ.້ 17

ກ. ຄວາມຜດິ ປົກກະຕຂິ ອງໂຄຣໂມໂຊມຮ່ິ າງກາຍ ຄວາມຜດິ ປົກກະຕຂິ ອງ ໂຄຣໂມໂຊມຮ່ິ າງກາຍພບົ ໄດໃ້ ນຫລາຍກໍລະນີ ເຊິ່ ງິ ອາດເປັນ ເພາະມໂີ ຄຣ ໂມໂຊມຂາດ ຫລເກນີ ໄປຈາກປົກກະຕິ, ອາດມສີ າເຫດມາຈາກການຫກັ ໂຄຣໂມໂຊມ ແລະ ມກີ ານຕິ່ ໍກບັ ຫລ ບິ່ ໍມກີ ານຕິ່ ໍກບັ , ໂດຍອາດຈະບ່ິ ໍຕ່ິ ໍກບັ ຈດຸ ຕໍາແໜິ່ ງອິ່ ນທງັ ໃນໂຄຣໂມໂຊມ ແທ່ິ ງດຽວກນັ ຫລຕິ່ າງແທ່ິ ງກນັ ກໍໄດ,້ ພະຍາດທາງກໍາມະພນັ ທ່ິ ມີ ຄີ ວາມກິ່ ຽວຂອ້ ງກບັ ຄວາມຜດິ ປົກກະຕຂິ ອງໂຄຣໂມໂຊມຮ່ິ າງກາຍໄດແ້ ກ່ິ : 1) Dow’s syndrome ຜູທ້ ່ິ ມີ ອີ າດດາວ ຈະມໂີ ຄຣໂມໂຊມ 47 ໂຄຣໂມໂຊມ ເນ່ິ ອງມາຈາກໂຄຣ ໂມໂຊມຄ່ິ ທູ ີ 21 ເກນີ ມາ 1 ແທ່ິ ງ, ບາງທຈີ ະເອນີ້ ຄວາມຜດິ ປົກກະຕນິ ວີ້ ່ິ າ ມງົ ໂກລຊີ ມ(Mongolism) ເພາະມີ ລກັ ສະນະໜາ້ ຕາແບບເລີໆ ເປັນລກັ ສະນະທ່ິ ພີ ົບເຫັນຂອ້ ນຂາ້ ງຫລາຍ, ເມ່ິ ອທຽບກບັ ຄວາມຜິດປົກກະຕິໃນ ກໍລະນອີ ິ່ ນໆ ມລີ ກັ ສະນະເດິ່ ນັ ຄ ມສີ ະຕປິ ັນຍາຕ່ິ ໍາທ່ິ ສີ ຸດ,ຕາຊກັ ຂນ້ , ປາກແຄບ, ລນີ້ ໃຫຍ່ິ ຄບັ ປາກ, ລກັ ສະນະ ຮູບຮິ່ າງບິ່ ໍໄດສ້ ດັ ສ່ິ ວນປົກກະຕ,ິ ມເີ ສນັ້ ລາຍມຂາດ (Simian crease) ບາງຄນົ ມຄີ ວາມຜດິ ປົກກະຕພິ າຍໃນ ຮິ່ າງກາຍ ເຊ່ິ ນັ : ເປັນ ພະຍາດຫວົ ໃຈມາຕງັ້ ແຕິ່ ເກດີ . 2) Patau’s syndromeຈະມີ ໂຄຣໂມໂຊມ 47 ໂຄຣໂມໂຊມ, ໂດຍອາດມໂີ ຄຣໂມໂຊມຄ່ິ ູທີ 13 ຄິ່ ທູ ີ 14 ຫລຄິ່ ູ15 ຄິ່ ູໃດໜິ່ ງເກນີ ມາ1 ແທິ່ ງ, ລກັ ສະນະມສີ ະໝອງພກິ ານ, ຫູໜວກ, ປາກແຫວ່ິ ງ, ເພດານໂຫວ່ິ , ປັນຍາອິ່ ອນ, ປະສາດຕາຜດິ ປົກກະຕ,ິ ດງັ ມຊີ ນີ້ ປ່ິ ົງ, ມຈີ ໍານວນນວີ້ ມ ເກນີ ມອີ ະໄວຍະວະພາຍໃນ ເຊ່ິ ນັ : ຫວົ ໃຈ, ຕບັ , ໝາກໄຂ່ິ ຫລງັ ຮວມທງັ ອະໄວຍະວະສບພນັ ຜດິ ປົກກະຕິ, ແອນອ້ ຍສ່ິ ວນຫລາຍຈະຕາຍຫລງັ ຈາກເກດີ ໄດ້ ປະມານ 3 ເດອນ, ເນິ່ ອງຈາກມຄີ ວາມ ຜດິ ປົກກະຕຢິ ິ່ າງຮຸນແຮງ. 3) Cri du chat syndrome ຫລ Cat cry syndromeມໂີ ຄຣໂມໂຊມ 46 ໂຄຣໂມໂຊມ ແຕິ່ ມີການຂາດຫາຍໄປຂອງສັດສິ່ ວນແຂນຂາ້ ງສັນ້ ຂອງ ໂຄຣໂມໂຊມຄທີ 5 ສາເຫດທ່ິ ີເອນ້ ວິ່ າ “Cat cry syndrome”ກໍເພາະວ່ິ າລກັ ສະນະເດິ່ ນັ ຂອງແອນອ້ ຍທ່ິ ີເກດີ ມາໃໝ່ິ ຈະມສີ ຽງຮອ້ ງຄກບັ ສຽງແມວ, ໜາ້ ມນົ ກມົ , ຫວົ ນອ້ ຍ, ຕາທງັ ສອງຊາ້ ງຊກັ ລງົ ລິ່ ຸມ ແລະ ຫ່ິ າງກນັ , ຫູມລີ ະດບັ ການຮບັ ຮູ ້ ຕິ່ າໍ ກວິ່ າຄນົ ປົກກະຕ,ິ ດງັ ແໝບ, ສ່ິ ວນການຈະເລນີ ເຕບີ ໂຕທາງດາ້ ນຮ່ິ າງກາຍຈະມລີ ກັ ສະນະບ່ິ ໍ ສມົ ບູນ ແລະ ມກີ າ້ ມເນອ້ ອິ່ ອນແອ. 4) Edward’s syndrome ມີ ໂຄຣໂມໂຊມ 47 ໂຄຣໂມໂຊມ ໂດຍມໂີ ຄຣໂມໂຊມຄ່ິ ທູ ີ 18 ເກນີ ມາ 1 ແທ່ິ ງ ມລີ ກັ ສະນະປັນຍາອ່ິ ອນ, ຄາງນອ້ ຍ, ຫວົ ນອ້ ຍ, ມງີ ິ່ອນດນົ້ ສວດອອກ, ກາ້ ມເນອ້ ແຂງ, ມລີ ກັ ສະນະ ກາໍ ມ ແລະ ນວີ້ ມຕດິ ກນັ , ມຄີ ວາມຜດິ ປົກກະຕຂິ ອງອະໄວຍະວະພາຍໃນ ເຊ່ິ ນັ : ຫວົ ໃຈ, ຫລ ໝາກໄຂ່ິ ຫລງັ . ຂ. ຄວາມຜດິ ປົກກະຕຂິ ອງ ໂຄຣໂມໂຊມເພດ ນອກເໜອຈາກຄວາມຜດິ ປົກກະຕຂິ ອງໂຄຣໂມໂຊມຮິ່ າງກາຍແລວ້ , ໃນສິ່ ວນຂອງຄວາມຜດິ ປົກກະ ຕຂິ ອງໂຄຣໂມໂຊມເພດ, ເຊິ່ ິງຈະສະທອ້ ນໃຫເ້ ຫນັ ໃນຄວາມຜດິ ປົກກະຕິຂອງ ໂຄຣໂມໂຊມ X ຫລ Y ບາງ ກໍລະນຈີ ະມີ X ຂາດ ຫລເກນີ , ລກັ ສະນະຄວາມຜດິ ປົກກະຕິ ດງັ ກ່ິ າວຈະສ່ິ ງົ ຜນົ ຕ່ິ ລໍ ກັ ສະນະທາງດາ້ ນຮ່ິ າງກາຍ, ຈດິ ໃຈ ແລະ ສະຕປິ ັນຍາຂອງບຸກຄນົ ເຊິ່ ງິ ໄດແ້ ກ່ິ : 1) ເທີເນຊີ ນິ ໂຣມ (Turner’s syndrome)ມີ ໂຄຣໂມໂຊມ 45 ໂຄຣໂມໂຊມ, ເນິ່ ອງຈາກ ການຂາດ ໄປຂອງໂຄຣໂມໂຊມ X 1 ແທິ່ ງ (44 + XO) ລກັ ສະນະເປັນເພດຍງິ , ຮູບຮ່ິ າງເຕຍ້ . ຄໍສນັ້ , ລໍາຄເໍ ປັນແຜິ່ ນກວ້ າງ , ໜາ້ ຕາຄຄນົ ເຖາົ້ , ຕາຜດິ ປົກກະຕ,ິ ເຊິ່ ງິ ຈະຕາສວດ ຫຼ ຕາເລ່ິ ວ ຫລເປັນຕາຕໍກ້ ະຈກົ , ມຄີ ວາມຜດິ ປົກກະຕຂິ ອງ ອະໄວຍະວະສບພນັ , ບ່ິ ມໍ ປີ ະຈາໍ ເດອນ, ເປັນໝນັ , ບິ່ ມໍ ຮີ ງັ ໄຂິ່ ແລະ ສະຕປິ ັນຍາຕ່ິ ໍາ. ຮູບທີ 14 : Turner’s syndrome ແຫ່ິ ຼງທ່ິ ມີ າ : www.a2zhealthfitnesstips.com/how-to- diagnose-and-treat-turner-syndrome/ 18

2) Triple X syndromeມີ ໂຄຣໂມໂຊມຈໍານວນ 47 ໂຄຣໂມໂຊມ (44 + XXX) ບາງກໍລະນອີ າດ ເປັນ 48 ໂຄຣໂມໂຊມ (44 + XXXX) ຫລ 49 ໂຄຣໂມໂຊມ (44 + XXXXX) ເຊ່ິ ງິ ພບົ ໄດໜ້ ອ້ ຍ ແລະ ເພດ ຍງິ ລກັ ສະນະທ່ິ ວົ ໆໄປຄຜູຍ້ ງິ ປົກກະຕ,ິ ແຕ່ິ ບິ່ ໍສມົ ບູນເທິ່ າົ ຜູຍ້ ງິ ປົກກະຕິ ບາງຄນົ ເປັນໝັນ ແລະ ມລີ ະດບັ ສະຕິ ປັນຍາຕິ່ າໍ . 3) Klinefelter’s syndromeທິ່ ພີ ບົ ຈະມໂີ ຄຣໂມໂຊມ 47 ໂຄຣໂມໂຊມ (44+ XXY) ບາງກໍລະນີ ທິ່ ີພົບເປັນ 48 ໂຄຣໂມໂຊມ (44+XXXY) ຫລ 49 ໂຄຣໂມໂຊມ (44+XXXXY) ເປັນເພດຊາຍແຕິ່ ມີ ລັກສະນະພາຍນອກບາງຢິ່ າງຂອງເພດຍງິ ປະສົມ ເຊິ່ ນັ : ໜາ້ ເອິກ, ມກີ ະໂພກ ກວາ້ ງ, ແຕ່ິ ມອີ ັນທະນອ້ ຍ ບິ່ ໍ ສາມາດຜະລດິ ສະເປີມໄດ້ ຈິ່ ງເປັນໝນັ ແລະ ມສີ ະຕປັນຍາຕິ່ ໍາ ຫລ ສະຕປິ ັນຍາອິ່ ອນ. 4) XYY syndromeມີ ໂຄຣໂມໂຊມ 47 ໂຄຣໂມໂຊມ (44 + XYY) ເປັນເພດຊາຍ ທ່ິ ມີ Yີ ເກນີ ມາ 1 ແທິ່ ງ, ມລີ ກັ ສະນະຮູບຮິ່ າງສູງໃຫຍິ່ , ມນີ ໄິ ສຫາ້ ວຫານ ແລະ ມຄີ ວາມຄດິ ເຫນັ ຕ່ິ ຕໍ າ້ ນສງັ ຄມົ , ມລີ ກັ ສະນະ ປັນຍາອ່ິ ອນ, ກໍລະນນີ ເີ້ ປັນອນັ ຕະລາຍຕ່ິ ໍສງັ ຄມົ ເພາະສິ່ ວນຫລາຍພບົ ໃນຜູກ້ ະທໍາຄວາມຜດິ ທິ່ ກີ ິ່ ໍອາຊະຍາກໍາວ່ິ າ ມລີ ກັ ສະນະຂອງໂຄຣໂມໂຊມຜດິ ປົກກະຕໃິ ນລກັ ສະ ນະ XYY syndrome. ສິ່ ງິ ທ່ິ ເີ ປັນໜາ້ ສງັ ເກດຈະເຫນັ ໄດວ້ ່ິ າຍ່ິ ງິ ມີ X ໂຄຣໂມໂຊມຫລາຍເທ່ິ າົ ໃດ ກິ່ ໍຍິ່ ງິ ມຄີ ວາມຮຸນແຮງຂອງ ລກັ ສະນະປັນຍາອິ່ ອນຫລາຍເທິ່ າົ ນນັ້ . ຄ. ຄວາມຜດິ ປົກກະຕໃິ ນເມຕາລຊິ ມ ແລະ ຢີນທ່ິ ຄີ ວບຄຸມໂຄງສາ້ ງຂອງໂປຣຕນີ ຢີນ ແລະ ເອັນໄຊມຄີ ວາມສາພັນກນັ , ທັງນີເ້ ພາະຢີນເປັນຕົວຄວບຄຸມການສາ້ ງເອັນໄຊ ແລະ ເອນໄຊກໍເປັນຕົວທິ່ ີເຮັດໃຫ້ເກີດລັກສະນະຕ່ິ າງໆ ເຊ່ິ ັນ: ຄວາມຜິດປົກກະຕິໃນການຍິ່ ອຍກົດອະມິໂ ນ Phenyla-lanine Hydroxylase ຂອງຄນົ , ສາມາດກິ່ ໃໍ ຫເ້ ກດີ ພະຍາດບາງຊະນດິ ເຊ່ິ ງິ ຈະໄດກ້ ່ິ າວຕິ່ ໄໍ ປ. 1) Phenylketonuria ຫລ ເອນີ້ ວ່ິ າ PUK ເປັນພະຍາດທິ່ ມີ ຄີ ວາມກິ່ ຽວຂອ້ ງກບັ ລກັ ສະນະ ຢີນ ຄເປັນຢີນດອ້ ຍຕາມອໍໂຕໂຊມ, ເປັນຜນົ ມາຈາກຄວາມຜິດປົກກະຕໃິ ນການຍິ່ ອຍໂປຣຕນີ , ໂດຍທ່ິ ຮີ ິ່ າງກາຍບິ່ ໍ ສາມາດສາ້ ງເອັນໄຊ, ໃນການທິ່ ຈີ ະປິ່ ຽນ ເຟນອິ ະລາມນິ ໃຫກ້ າຍເປັນສານໄທ ໂຣຊີນໄດ,້ ຈ່ິ ງມກີ ານນສະສົມ ເຟນລິ ອະລາມນີ ໃນເລອດເຮດັ ໃຫເ້ ປັນປັນຍາອິ່ ອນ, ຜູເ້ ປັນພະຍາດ ນຈີ້ ະມສີ ຕີ າ, ສຜີ ມົ , ແລະ ສຜີ ວິ ຈາງກວ່ິ າຄນົ ປົກກະຕເິ ພາະຂາດສານ ໄທໂຣຊນີ ທ່ິ ເີ ປັນປະກອບສໍາຄນັ ຂອງເຊວສໃີ ນຮິ່ າງກາຍ. 2) ພະຍາດສີເຜອກ (Albinism)ຖກຄວບຄຸມດວ້ ຍຢີນດອ້ ຍອໍໂຕໂຊມ, ຄນົ ທ່ິ ີ ພະຍາດນຈີ້ ະຂາດ ສານເມລາມນິ , ເຮດັ ໃຫອ້ າການຜີວຂາວ, ຕາສຈີ າງ, ຜມົ ຂາວ, ມ່ິ ານຕາບອດ ແສງ, ບິ່ ໍສາມາດປົກປອ້ ງຜວິ ຈາກ ລງັ ສຂີ ອງແສງຕາເວນັ ໄດ້ ເຊິ່ ງິ ອາດເຮດັ ໃຫເ້ ປັນພະຍາດມະເຮງັ ຜວິ ໜງັ ຫລາຍກວ່ິ າຄນົ ປົກກະຕ.ິ 3) ແອນແຄບໂຕນຍູເລຍ (Alkaptonuria)ຖກຄວບຄຸມດວ້ ຍຢີນດອ້ ຍອໂໍ ຕໂຊມ, ເຊ່ິ ງິ ບ່ິ ໍສາມາດ ສາ້ ງເອນໄຊ Homogentisic acid oxidase ເພ່ິ ອຍ່ິ ອຍສານ Homogentisic ເຮັດໃຫມ້ ີ ການສະສມົ ສານນໃີ້ ນເລອດ ແລະ ຮິ່ າງກາຍຈະຂບັ ສານນອີ້ ອກມາທາງນໍາ້ ຍ່ິ ຽວ, ເຊິ່ ງິ ຈະມນີ ໍາ້ ຍ່ິ ຽວ ເປັນສດີ ໍາ ແລະ ມອີ າການ ເຈບັ ບວມຕາມຂໍ.້ 4) ພະຍາດຊກິ ເກີເຊວ ອະນເີ ມຍ (Sickle cell anemia)ເກດີ ຈາກຢີນດອ້ ຍອໍໂຕໂຊມ, ເຊ່ິ ງິ ມີ ອາການເມດັ ເລອດແດງບ່ິ ສໍ ມົ ບູນ, ເປັນຮູບໂຄງ້ ເຄິ່ ງິ ສິ່ ວນມກັ ເຫນັ ນາໍ ຄນົ ຜວິ ດໍາ ເຊ່ິ ນັ : ພວກນໂິ ກ, ອະເມຣິກາ, ຜູ້ ເປັນພະຍາດຈະມອີ າການເລອດຈາງ. ຈະເຫນັ ໄດວ້ ິ່ າ ອາການຂອງພະຍາດທ່ິເີ ກດີ ຈາກຄວາມບກົ ຜ່ິ ອງຂອງຢີນ ແລະ ໂຄຣໂມໂຊມຈະສິ່ງົ ຜນົ ຕ່ິໍລັກສະນະຮ່ິ າງກາຍພາຍນອກ, ລກັ ສະນະສະຕປິ ັນຍາຈນົ ເຖິງລກັ ສະນະພາຍໃນ, ເຊ່ິ ງິ ຄວາມບກົ ພິ່ ອງຕ່ິ າງໆ ເຫລ່ິາົ ນຈີ ້ ະເຮດັ ໃຫບ້ ຸກຄນົ ບ່ິ ສໍ າມາດດໍາລງົ ຊວີ ດິ ຫລມພີ ດຕກິ າໍ ໃນຊວີ ດິ ປະຈາໍ ວນັ ໄດຢ້ ່ິ າງເປັນປົກກະຕ.ິ 19

2. ສ່ິ ງິ ແວດລອ້ ມ ກບັ ພດຕກິ ໍາ 2.1. ອດິ ທພິ ນົ ຂອງສ່ິ ງິ ແວດລອ້ ມທ່ິ ມີ ຕີ ິ່ ໍບຸກຄນົ ສິ່ ງິ ແວດລອ້ ມ ໝາຍເຖິງສ່ິ ງິ ທ່ິ ຢີ ່ິ ູອອ້ ມຂາ້ ງຂອງຕວົ ເຮາົ ນບັ ທງັ ສິ່ ິງທິ່ ມີ ຊີ ີວິດ ແລະບິ່ ໍມຊີ ີວິດ, ຖໄດວ້ ິ່ າ ສິ່ ງິ ແວດລອ້ ມມອີ ິດທພິ ນົ ຕ່ິ ໍບຸກຄນົ ຕງັ້ ແຕ່ິ ມເ້ ກດີ ຈນົ ເຖິງມຕ້ າຍ, ເຊ່ິ ງິ ສາມາດແບິ່ ງສ່ິ ງິ ແວດລອ້ ມທິ່ ມີ ອີ ດິ ທພິ ນົ ຕ່ິ ໍ ບຸກຄນົ ໄດດ້ ່ິ ງັ ນ:ີ້ 1) ສ່ິ ິງແວດລອ້ ມກິ່ ອນເກີດ (Prenatal environment) ມີສ່ິ ິງແວດລອ້ ມກິ່ ອນເກີດຫລາຍຢິ່ າງ ເປັນຕນົ້ ວິ່ າ ອາຍຸຂອງແມິ່ , ອາຫານທິ່ ແີ ມ່ິ ໄດຮ້ ບັ , ສະພາບທາງດາ້ ນອາລມົ , ການໃຊຢ້ າຂອງ ແມິ່ , ຄວາມເຈບັ ໄຂ້ ໄດປ້ ິ່ ວຍຂອງແມິ່ ແລະ ສະພາບພາຍໃນທອ້ ງຂອງແມ່ິ ທ່ິ ສີ າມາດຈະສິ່ ງົ ຜນົ ຕິ່ ໍ ພດັ ທະນາການຂອງລູກໃນທອ້ ງໄດ,້ ເຊ່ິ ງິ ຮວມມດີ ິ່ ງັ ລິ່ ຸມນ:ີ້  ອາຍຸ ຂອງແມິ່ ຈະເປັນປັດໄຈໜ່ິ ງທິ່ ຈີ ະກໍານດົ ວ່ິ າເດກັ ຈະມດີ ີ ຫລບິ່ ໍ? ແມ່ິ ທິ່ ີມອີ າຍຸສູງ ຈະສິ່ ຽງຕິ່ ໍ ການມລີ ູກພິການ ຫລມີຄວາມຜດິ ປົກກະຕິສູງ ເຊິ່ ັນ: ອາການດາວ ແລະ ຄວາມຜດິ ປົກ ກະຕິທາງໂຄຣໂມ ໂຊມອ່ິ ນໆ ຂອງລູກໄດຫ້ ລາຍກວິ່ າແມິ່ ທິ່ ມີ ອີ າຍຸໜອ້ ຍກວ່ິ າ.  ການກນິ ອາຫານຂອງແມ່ິ ມຄີ ວາມກິ່ ຽວຂອ້ ງກບັ ນໄິ ສກນິ ອາຫານຂອງແມ່ິ , ແມ່ິ ທິ່ ຖີ ພາ ຄວນກນິ ອາຫານປະມານ 300 500 ກະລໍລີ ເຊິ່ ງິ ຈະຫລາຍກວ່ິ າການກນິ ອາຫານຕາມປົກກະຕິ ໃນຊວີ ດິ ປະຈາວນັ ແລະ ຄວນເພ່ິ ມີ ອາຫານທິ່ ີມຄີ ຸນຄ່ິ າສູງທາງດາ້ ນໂປຣຕນີ , ຜກັ ໃນຂຽວ, ຕັບ ແລະ ໝາກໄມ,້ ເຊ່ິ ິງອາຫານເຫລ່ິ າົ ນີມ້ ີ ຄວາມສໍາຄັນ ໂດຍສະເພາະໃນໄລຍະທໍາອດິ ຂອງການຖພາ. ການທ່ິ ແີ ມ່ິ ໄດຮ້ ບັ ໂພຊະນາການທິ່ ບີ ໍດຈີ ະນໍາໄປສິ່ ູ ຄວາມລໍາບາກກ່ິ ອນການເກດີ , ເຊ່ິ ງິ ຈະມຜີ ນົ ເຮດັ ໃຫເ້ ດກັ ເກດີ ໃໝ່ິ ມນີ ໍາ້ ໜັກຕວົ ໜອ້ ຍ, ເກດີ ກ່ິ ອນກໍານດົ ແລະ ຕາຍໃນຂະນະເກດີ . ການຕາຍ ຂອງເດກັ ໃນລະຫວ່ິ າງປີທາອດິ , ຮວມທງັ ຮູບຮ່ິ າງທິ່ ຜີ ດິ ປົກກະຕຂິ ອງເດກັ ເກດີ ໃ ໝ່ິ , ຜນົ ຕິ່ ໍສະໝອງ ທ່ິ ກີ າໍ ລງັ ພດັ ທະນາໄດຖ້ ກທາໍ ລາຍ, ໂດຍສະເພາະໃນໄລຍະ 3 ເດອນສຸດທາ້ ຍ.  ການອອກກໍາລງັ ກາຍ: ໃນອະດດີ ມຄີ ວາມເຊ່ິ ອວິ່ າການອອກກໍາລງັ ກາຍໃນລະຫວິ່ າງຖພາອາດເປັນ ອນັ ຕະລາຍຕ່ິ ໍເດກັ . ແນວໃດກຕໍ າມ, ການອອກກາໍ ລງັ ກາຍຢ່ິ າງເໝາະສມົ ພໍດຈີ ະເປັນປະໂຫຍດຕ່ິ ໍການຖພາ ເພາະ ການອອກກໍາລງັ ກາຍຈະຊ່ິ ວຍໃຫຫ້ ລງັ , ຕນົ້ ຂາ ແລະ ກາ້ ມເນອ້ ຊິ່ ວງທອ້ ງຂອງແມິ່ ຮອງຮບັ ເດກັ ໄດດ້ ເີ ມ່ິ ອທອ້ ງ ໃຫຍິ່ ຂນ້ ແລະ ອາດຈະຊິ່ ວຍໃນຂະບວນການເກດີ ລກູ ໄດ.້  ສະພາບທາງດາ້ ນອາລົມ ຂອງແມິ່ : ການທ່ິ ີແມ່ິ ມີອາລົມບ່ິ ໍດີ ອາດຈະເປັນສາເຫດໃຫ້ ເກີດ ອນັ ຕະລາຍຢ່ິ າງໃຫຍິ່ ຫລວງ. ແນວໃດກໍຕາມ, ອາລມົ ບິ່ ໍດທີ ິ່ ຮີ ຸ ນແຮງ ແລະ ມຢີ ິ່ າງຕິ່ ໍເນ່ິ ອງໃນ ລະຫວ່ິ າງຖພາຈະ ກ່ິ ຽວຂອ້ ງກບັ ການຫລຸລກູ ຕາມທາໍ ມະຊາດ, ການເກດີ ກິ່ ອນກາໍ ນດົ , ນາໍ້ ໜກັ ຂອງ ລູກເກດີ ໃໝິ່ ຕິ່ າໍ . ຈາກການວໄິ ຈ ພບົ ວິ່ າການຕງຄຽດຂອງແມິ່ ສິ່ ງົ ຜນົ ຕ່ິ ໍເດກັ ໃນແງ່ິຂອງອດັ ຕາເຕນັ້ ຂອງຫວົ ໃຈ ແລະ ການຕອບສະໜອງທາງການ ເຄ່ິ ອນຂອງຮິ່ າງກາຍໜອ້ ຍກວ່ິ າເດກັ ທິ່ ເີ ກີດຈາກແມ່ິ ທິ່ ບີ ິ່ ໍຕງຄຽດຄວາມຜິດປົກກະຕທິ າງຮິ່ າງກາຍ ແລະ ການ ຂາດອກົ ຊໃີ ນລະຫວິ່ າງຂະບວນການເກດີ .  ການໃຊຢ້ າຂອງແມິ່ ຈາກການສກສາວໄິ ຈທິ່ ຜີ ິ່ ານມາພບົ ວ່ິ າມຢີ າທ່ິ ມີ ຜີ ນົ ຕິ່ ເໍ ດກັ ອິ່ ອນ ເຊິ່ ນັ : ຢາທາລິ ໂດໄມ (Thaladomide) ເຊິ່ ງິ ມກີ ານໃຊຢ້ ານຫີ້ ລາຍໃນປີ 1950 ຈນົ ເຖງິ ປີ 1960 ແມິ່ ທິ່ ໃີ ຊຢ້ ານຈີ້ ະມຜີ ນົ ຕິ່ ໍ ລູກຄເດັກຈະເກີດມາຮູບຮ່ິ າງຜິດປົກກະຕິ ຫລບ່ິ ໍມີແຂນ, ຂາ, ນີວ້ ມ ຫລ ອະໄວຍະວະພາຍໃນຕິ່ າງໆ ຜິດ ປົກກະຕິ. ນອກຈາກນັນ້ , ແມ່ິ ທິ່ ີໃຊສ້ ານເສບຕິດ ຫລຢາທິ່ ີຜິດ ກດົ ໝາຍກໍຈະສິ່ ົງຜົນຕ່ິ ໍເດັກໃນທອ້ ງ ເຊ່ິ ັນ: ຄວາມເຈບັ ປວດຂອງຮິ່ າງກາຍ ແລະ ຄວາມຕງຄຽດ, ນອກຈາກນີ້ ຍັງຈະສິ່ ົງຜົນໄລຍະຍາວຄ ເດັກຈະມີ ອາການໃຈຮາ້ ຍງ່ິາຍ, ຕິ່ ນເຕນັ້ ງິ່າຍ, ຮອ້ ງໄຫ້ ຫລເມນີ ເສຍີ ຕ່ິ ສໍ ິ່ ງິ ແວດລອ້ ມ.  ແມິ່ ທ່ິ ດີ ິ່ ມແອວກໍຮໍ(Alcohol) ຈະສິ່ ງົ ຜນົ ກະທບົ ຕ່ິ ໍເດກັ ໃນໄລຍະຍາວ ເຊິ່ ງິ ກ່ິ ໃໍ ຫເ້ ກດີ ພະຍາດ ຟີ ໂທ ແອລກໍຮໍ ຊນິ ໂຣມ (Fetal alcohol syndrome) ເດກັ ທິ່ ເີ ກດີ ມາຈະມຫີ ວົ ນອ້ ຍກວ່ິ າເດກັ ປົກກະຕິ, 20

ມເີ ນອ້ ເຍິ່ ອສະໝອງນອ້ ຍກວ່ິ າເດກັ ປົກກະຕ,ິ ມກັ ຈະປັນຍາອ່ິ ອນ ຫລບ່ິ ໍສາມາດຮຽນຮູໄ້ ດ,້ ມຄີ ວາມຜດິ ປົກກະຕິ ຂອງຫວົ ໃຈ ແລະ ມຄີ ວາມຍາກລໍາບາກໃນການຄວບຄຸມການເຄ່ິ ອນໄຫວ, ລະດບັ ຄວາມຮຸ ນແຮງພະຍາດປາກດົ ຈະບ່ິ ໍແນນອນ ແຕິ່ ມຫີ ລກັ ຖານຢັງ້ ຢນວ່ິ າ ໄລຍະເວລາ ທ່ິ ຈີ ະເຮດັ ໃຫມ້ ຜີ ນົ ຕິ່ ໍເດກັ ຫລາຍທິ່ ສີ ຸດຢິ່ ູໃນຊ່ິ ວງປະມານ 20 ມຫ້ ລັງຈາກການເລິ່ ີມຖພາ, ໃນໄລຍະນີ້ ຖ້າແມ່ິ ດ່ິ ມແອວກໍຮໍຈະມີຄວາມຮຸ ນແຮງຕິ່ ໍສະໝອງ ແລະ ພດັ ທະນາການທ່ິ ສີ ະແດງອອກມາໃນ ລກັ ສະນະທາງໃບໜາ້ .  ການສູບຢາຂອງແມິ່ ແລະ ພ່ິ ໍ ໃນຢາສູບຈະມສີ ານ ນໂິ ຄຕນີ ເຊິ່ ງິ ຈະມຜີ ນົ ຕິ່ ເໍ ດກັ ໄດ,້ ແມິ່ ທ່ິ ສີ ູບຢາ ຈະສິ່ ງົ ຜນົ ໃຫຖ້ ພາລູກນອກມດົ ລູກ, ເກດີ ກ່ິ ອນກໍານດົ , ຫລຸລູກ, ແຕ່ິ ຖາ້ ປິ່ ອຍໃຫເ້ ກດີ ມາ ກໍຈະມບີ ນັ ຫາທາງ ພດຕກິ ໍາ ແລະ ບ່ິ ສໍ າມາດໃນການຮຽນຮູ.້  ຄວາມເຈບັ ໄຂໄ້ ດປ້ ່ິ ວຍຂອງແມິ່ ມພີ ະຍາດຫລາຍຊະນດິ ທິ່ ແີ ມ່ິ ເປັນໃນລະຫວ່ິ າງຖພາ ແລະສິ່ ງົ ຜນົ ໃຫລ້ ກູ ມຄີ ວາມຜດິ ປົກກະຕໄິ ດຄ້ : 1) ພະຍາດຫດັ ເຢຍລະມນັ (German illness) ເກດີ ຈາກໄວຣດັ ລູເບລລິ່ າ ຖາ້ ແມິ່ ທ່ິ ເີ ລ່ິ ມີ ຖພາ ແລະ ປ່ິ ວຍເປັນພະຍາດນ,ີ້ ຈະສ່ິ ງົ ຜນົ ໃຫເ້ ກດີ ການຫລຸລກູ , ຖາ້ ປິ່ ອຍໃຫເ້ ດກັ ເກດີ ມາກຈໍ ະເປັນພະຍາດ ເຊິ່ ນັ : ຫູ ໜວກ, ຕາບອດ, ຫວົ ໃຈຜດິ ປົກກະຕິ ແລະ ປັນຍາອິ່ ອນ. 2) ພະຍາດທອດໂຊພລາສໂມຊິດ (Toxoplasmosis) ເຊ່ິ ງິ ເກີດຈາກການທ່ິ ີແມິ່ ຖພາແລວ້ ກນິ ອາຫານບິ່ ໍສະອາດ, ບິ່ ໍສຸກ ເຊິ່ ນັ : ຊນີ້ ດບິ ໆ ຖາ້ ແມ່ິ ເປັນພະຍາດນຈີ້ ະຫລຸລູກກິ່ ອນກໍານດົ ແລະ ມຄີ ວາມບກົ ພ່ິ ອງ ທາງສະໝອງ ແລະ ທາງສາຍຕາ. 3) ພະຍາດ ຊຟິ ິລດິ ແມ່ິ ທິ່ ີເປັນພະຍາດນີໃ້ ນໄລຍະຖພາຈະສ່ິ ງົ ຜົນໃຫເ້ ປັນອນັ ຕະລາຍ ທ່ິ ສີ ຸດຕ່ິ ໍລູກ ເຊ່ິ ນັ : ຕາບອດ ແລະ ມບີ ນັ ຫາທ່ິ ກີ ິ່ ຽວກບັ ລະບບົ ປະສາດສິ່ ວນກາງໄດ.້ 4) ພະຍາດ ເຮບິ (Herpes)ສາມາດເກດີ ຂນ້ ກບັ ເດກັ ເກດີ ໃໝິ່ ໂດຍຜ່ິ ານມາຈາກຊິ່ ວງ ການເກດີ ເຊ່ິ ງິ ຈະມຜີ ນົ ຕິ່ ໍເດກັ ຄ ທໍາລາຍສະໝອງ ຫລເດກັ ອາດຈະຕາຍໄດ້ ຖາ້ ເປັນໄປໄດຄ້ ວນ ຜ່ິ າຕດັ ເອາົ ເດກັ ອອກກິ່ ອນຈະ ໃຫເ້ ກດີ ມາ.  ລງັ ສີທິ່ ີແມ່ິ ໄດຮ້ ບັ ໃນໄລຍະຖພາ: ມກີ ານສກສາທິ່ ີໄດສ້ ະແດງໃຫເ້ ຫນັ ຜນົ ຂອງການ ໄດຮ້ ບັ ລງັ ສີ ຂອງແມ່ິ ໃນໄລຍະຖພາ ເຊິ່ ນັ : ລງັ ສລີ ະເບດີ ໃນປີ 1945 ທິ່ ເີ ກດີ ໃນປະເທດຍ່ິ ປີ ່ິ ຸນ ເຊິ່ ງິ ສ່ິ ວນຫລາຍເດກັ ທິ່ ໄີ ດຮ້ ບັ ລງັ ສໃີ ນທອ້ ງແມິ່ ຈະຫລຸກ່ິ ອນເກດີ , ແຕິ່ ຖາ້ ເກດີ ເດກັ ຈະມຄີ ວາມບກົ ພິ່ ອງ ທາງສະໝອງ ແລະ ຮິ່ າງກາຍ.  ສານເຄມີ ສານທິ່ ປີ ່ິ ອຍຈາກໂຮງງານຈະສ່ິ ງົ ຜນົ ໃຫເ້ ດກັ ເກດີ ມາມນີ າໍ້ ໜກັ ຕວົ ໜອ້ ຍ ແລະ ມຫີ ວົ ນອ້ ຍ ແລະ ປັນຍາອ່ິ ອນ, ພກິ ານຂອງອະໄວຍະວະອິ່ ນໆຢ່ິ າງຮາ້ ຍແຮງ. 2) ສ່ິ ງິ ແວດລອ້ ມຂະນະກໍາລງັ ເກດີ ສ່ິ ງິ ແວດລອ້ ມໃນຂະນະເກດີ ຈະເນນັ້ ໄປທິ່ ຂີ ະບວນການທິ່ ກີ ່ິ ຽວຂອ້ ງກບັ ການເກດີ , ບິ່ ໍວ່ິ າຈະ ເປັນວທິ ີ ການເກດີ , ການຂາດອກົ ຊ,ີ ນາໍ້ ໜກັ ຕວົ ຕິ່ າໍ ແລະ ການເກດີ ກິ່ ອນກາໍ ນດົ .  ວທິ ກີ ານເກີດ: ການເກດີ ມຫີ ລາຍວທິ ີ ແຕ່ິ ການເກດີ ໂດຍວທິ ທີ ໍາມະຊາດຈະໃຫຜ້ ນົ ທ່ິ ີ ດທີ ິ່ ສີ ຸດ ເພາະແມິ່ ຈະ ຟນ້ ຕວົ ໄດໄ້ ວ ແລະ ເດກັ ທ່ິ ເີ ກດີ ມາຈະໄດຮ້ ບັ ຜນົ ກະທບົ ຈາກການເກດີ ໜອ້ ຍ ກວິ່ າວິທອີ ິ່ ນໆ ເຊິ່ ນັ : ວິທໃີ ຊຢ້ າ ສະຫລົບ, ວທິ ເີ ກດີ ໂດຍການຜິ່ າຕດັ ອອກ, ການເກດີ ໃນທິ່ າທ່ິ ບີ ິ່ ໍເໝາະສມົ , ການໃຊເ້ ຄ່ິ ອງມດູດອອກຈະສິ່ ງົ ຜນົ ກະທບົ ກະເທອນເຖງິ ສະໝອງຂອງເດກັ ແລະ ການຂາດອກົ ຊຂີ ອງເດກັ ເຊ່ິ ງິ ອາດເປັນອນັ ຕະລາຍເຖງິ ຊວີ ດິ ໄດ.້  ການຂາດອກົ ຊີ: ຈະເປັນສະພາບທິ່ ີເດັກໄດຮ້ ັບອົກຊບີ ິ່ ໍພຽງພໍໃນລະຫວ່ິ າງການເກດີ ເຊ່ິ ິງເອີນ້ ວ່ິ າ Anoxia ການຂາດອກົ ຊຢີ ່ິ າງຮຸ ນແຮງຈະມຜີ ນົ ຕ່ິ ໍການທາລາຍສະໝອງຂອງເດກັ ເຮດັ ໃຫເ້ ດກັ ມກີ ານເສຍຊວີ ດິ ໄດ.້  ນາ້ ໜກັ ເດກັ ຕ່ິ າກວ່ິ າເກນປົກກະຕິ: ເດກັ ບາງຄນົ ເກດີ ໂດຍຄົບກໍານດົ ແຕິ່ ມຂີ ະໜາດ ນອ້ ຍກວິ່ າ ປົກກະຕ,ິ ຖາ້ ເດກັ ເຫລ່ິ າົ ນນີ້ ໍາ້ ໜກັ ໜອ້ ຍກວ່ິ າ 2,500 ກຣາມ ໂດຍມເີ ດກັ ປະມານ 7.5% ທິ່ ເີ ກດີ ມາ ແລະ ມນີ າ້ 21

ໜກັ ເກດີ ທໍາອດິ ຕ່ິ ໍາ, ເຊິ່ ງິ ທ່ິ າອິ່ ຽງວິ່ າເປີເຊນັ ຈະເພິ່ ມີ ຂນ້ ຢ່ິ າງຕ່ິ ໍເນິ່ ອງ, ນອກ- ຈາກນໍາ້ ໜກັ ຕ່ິ ໍາແລວ້ ຍງັ ມຄີ ວາມຜດິ ປົກກະຕທິ າງດາ້ ນຮູບຮ່ິ າງ, ມພີ ູມຕາ້ ນທານຕ່ິ ໍາ, ສະໝອງຖກ ທໍາລາຍ, ບິ່ ໍສາມາດຮຽນຮູ ້ ຫລມບີ ນັ ຫາໃນເລິ່ ອງ ຂອງພດຕກິ ໍາ, ໂດຍຊ່ິ ວງປີທໍາອດິ ຊວີ ດິ ຂອງເດກັ ຈະສະແດງໃຫເ້ ຫນັ ເຖງິ ຄວາມເສ່ິ ອມຂອງສະໝອງເດກັ ກວິ່ າ ເດກັ ປົກກະຕຄິ ນົ ອ່ິ ນໆ. 3) ສິ່ ງິ ແວດລອ້ ມຫລງັ ເກດີ ສ່ິ ງິ ແວດລອ້ ມຫລງັ ເກດີ ຈະມຊີ ິ່ ວງໄລຍະຍາວນານຫລາຍກວິ່ າຊ່ິ ວງອ່ິ ນໆ ຫລອາດຈະເວາົ້ ໄດວ້ ່ິ າ ສ່ິ ງິ ແວດ ລອ້ ມຈະມີອີດທິພົນຕິ່ ໍບຸ ກຄົນຕະຫລອດຊິ່ ວງຊີວິດຂອງບຸ ກຄົນກໍວ່ິ າໄດ,້ ສິ່ ິງແວດລອ້ ມດ່ິ ັງກິ່ າວມີ ຫລວງຫລາຍ ແລະ ມີຄວາມ ແຕກ ຕິ່ າງກັນອອກ ໄປໃນແຕິ່ ລະບຸ ກ ຄົນ ແມິ່ ນແຕິ່ ຝາແຝດແທ້ເອງກໍມີ ສ່ິ ງິ ແວດລອ້ ມຫລງັ ເກດີ ບາງຢິ່ າງທິ່ ແີ ຕກຕິ່ າງກນັ ສ່ິ ງິ ແວດລອ້ ມຫລງັ ເກດີ ທິ່ ມີ ຄີ ວາມສາໍ ຄນັ ມດີ ິ່ ງັ ນ:ີ້ ➢ ເຮອນຊານບາ້ ນຊິ່ ອງ: ໂດຍຜິ່ ານສິ່ ງິ ແວດລອ້ ມພາຍໃນບາ້ ນ ແລະຂະບວນການອບົ ຮມົ ລຽ້ ງດູ, ເຊິ່ ງິ ຮູບແບບຂອງການອບົ ຮມົ ລຽ້ ງດູທິ່ ໃີ ຊໃ້ ນບາ້ ນຈະມຜີ ນົ ຕິ່ ໍບຸກຄະລກິ ະພາບຂອງບຸກຄນົ , ບາ້ ນທ່ິ ີໃຫກ້ ານອບົ ຮບົ ລຽ້ ງດູແບບປະຊາທປິ ະໄຕ, ຈະສາ້ ງຄວາມບຸກຄະລກິ ະພາບໃຫເ້ ດກັ ເປັນຄນົ ມເີ ຫດຜນົ , ມຄີ ວາມເຊິ່ ອໝັນ້ ໃນຕນົ ເອງ, ເບິ່ ງິ ໂລກໃນແງິ່ ດ,ີ ມລີ ັກສະນະໃຝ່ິ ສໍາເລັດສູງ ເປັນຕົນ້ . ແຕ່ິ ຖາ້ ບາ້ ນໃຫກ້ ານອົບຮົມລຽ້ ງດູແບບ ຜະເດດັ ການ ຫລ ເຂມັ້ ງວດຈະສາ້ ງຄວາມຕງຄຽດໃຫກ້ ບັ ເດກັ , ເບິ່ ງິ ໂລກໃນແງິ່ຮາ້ ຍ ແລະ ຂາດຄວາມເຊ່ິ ອໝນັ້ ຕນົ ເອງ, ມກັ ເພ່ິ ງິ ພາຜູອ້ ິ່ ນແລະເກບັ ກດົ . ➢ ໂຮງຮຽນ: ເປັນສະຖາບນັ ທ່ິ ມີ ອີ ດິ ທພິ ນົ ຕ່ິ ໍບຸກຄນົ ລໍາດບັ ທສີ ອງຮອງຈາກບາ້ ນ, ໂຮງຮຽນ ແຕິ່ ລະໂຮງຮຽນຈະມປີ ັດໄຈຕ່ິ າງໆທິ່ ີແຕກຕິ່ າງກນັ ເຊິ່ ັນ: ສ່ິ ິງແວດລອ້ ມບໍລິເວນໂຮງຮຽນ, ຄຸນະພາບຂອງຄູ, ນະໂຍບາຍຂອງໂຮງຮຽນ, ໝິ່ ເູ ພ່ິ ອນຮິ່ ວມຊນັ້ ຮຽນ ແລະ ບນັ ຍາກາດຂອງຫອ້ ງຮຽນ ເຊິ່ ງິ ເຮດັ ໃຫເ້ ດກັ ທ່ິ ຮີ ຽນໃນ ໂຮງຮຽນແຕກຕ່ິ າງກນັ ມລີ ກັ ສະນະຄວາມຄດິ , ຄວາມເຊ່ິ ອ ແລະພດຕກິ າໍ ທິ່ ບີ ່ິ ຄໍ ກນັ . ➢ ສະຖານທິ່ ີເຮັດວຽກ: ເປັນສະຖານທິ່ ີທ່ິ ບີ ຸ ກຄນົ ໃຊເ້ ວລາຂອ້ ນຂາ້ ງຫລາຍໃນການໃຊຊ້ ວີ ິດ ປະຈາໍ ວນັ ເພິ່ ອການເຮດັ ວຽກ, ບາງຄນົ ອາດມກີ ານປິ່ ຽນແປງສະຖານທິ່ ເີ ຮດັ ວຽກຫລາຍຄງັ້ , ປັດໄຈໃນສະຖານທ່ິ ີ ເຮັດວຽກທິ່ ີມີຜົນໃຫຄ້ ົນແຕກຕ່ິ າງກັນກໍຄ ບັນຍາກາດຂອງສະຖານທ່ິ ີເຮັດວຽກ , ໝິ່ ູ ເພິ່ ອນຮ່ິ ວມງານ, ວດັ ທະນະທາໍ ອງົ ການ, ນະໂຍບາຍ ແລະ ໂຄງສາ້ ງໃນການບໍລຫິ ານງານຂອງ ອງົ ການ. ➢ ສິ່ ສານມວນຊົນ: ປັດຈຸບັນສ່ິ ສານມວນຊົນຖໄດວ້ ່ິ າມີອິດທິພົນຫລາຍ, ທັງນີເ້ ນິ່ ອງຈາກ ປັດຈຸບນັ ເປັນຍຸກຂອງໂລກຂໍມ້ ູນຂິ່ າວສານເຣັດໃຫສ້ ິ່ ສານມວນຊນົ ເຂາົ້ ສ່ິ ູຕວົ ບຸ ກຄນົ ໄດຫ້ ລາຍຊ່ິ ອງທາງ ເຊ່ິ ນັ : ໂທລະພາບ, ວທິ ະຍຸ, ໜງັ ສພມິ , ສິ່ ຕ່ິ າງໆ ອນິ ເຕເີ ນດັ ຈ່ິ ງມຜີ ນົ ຕິ່ ໍຄວາມເຊ່ິ ອ, ການຮຽນແບບ, ຮວມທງັ ການປັບ ປ່ິ ຽນພດຕກິ າໍ ທິ່ ບີ ຸກຄນົ ສະແດງອອກໃນສະຖານະການຕ່ິ າງໆ. 2.2. ການຈດັ ສ່ິ ງິ ແວດລອ້ ມເພິ່ ອຊ່ິ ວຍສິ່ ງົ ເສມີ ພດັ ທະການ ໃນການມລີ ູກແຕ່ິ ລະຄັງ້ ນນັ້ , ແມິ່ ທຸກຄົນຍ່ິ ອມຄາດຫວັງໃຫລ້ ູກຂອງຕົນເອງພດັ ທະນາໄດດ້ ີທິ່ ີສຸ ດ ແລະ ເຕບີ ໃຫຍ່ິ ເປັນບຸກຄນົ ທິ່ ີມຄີ ຸນຄ່ິ າແກິ່ ສັງຄົມ. ດິ່ ັງນັນ້ , ເພິ່ ອໃຫຈ້ ດຸ ປະສົງດ່ິ ງັ ກ່ິ າວຈ່ິ ງສະເໜີວິທກີ ານຈດັ ສິ່ ງິ ແວດລອ້ ມເພິ່ ອຊ່ິ ວຍສິ່ ງົ ເສມີ ພດັ ທະນາການໄວ້ ດິ່ ງັ ນ:ີ້ 1) ຄວນມກີ ານວາງແຜນ, ກຽມຄວາມພອ້ ມໃນດາ້ ນຕ່ິ າງໆ ຕງັ້ ແຕ່ິ ກ່ິ ອນການແຕິ່ ງງານ ເປັນຕນົ້ ວ່ິ າຄວາມ ພອ້ ມທາງດາ້ ນການເງນິ , ຄວາມພອ້ ມໃນການມລີ ກູ ເຊ່ິ ນັ : ອາຍຸ, ຄວາມແຂງແຮງ ຂອງຮ່ິ າງກາຍ. 2) ມີການກວດສຸ ຂະພາບຂອງທັງພິ່ ໍ ແລະ ແມ່ິ ໂດຍສະເພາະຄວາມເຈບັ ປ່ິ ວຍດວ້ ຍພະຍາດ ຕ່ິ າງໆ ພະຍາດທິ່ ມີ ີການຖິ່ າຍທອດທາງກໍາມະພັນ, ພະຍາດທ່ິ ອີ າດເກີດຂນ້ ໄດໃ້ ນລະຫວິ່ າງຖພາ ເຊິ່ ງິ ພະຍາດຕ່ິ າງໆ ເຫລິ່ າົ ນອີ້ າດມຜີ ນົ ຕິ່ ໍພດັ ທະນາການເດກັ ໄດ.້ ນອກຈາກນກີ້ ໍຄວນມກີ ານກວດ ເລອດກ່ິ ອນການແຕ່ິ ງງານ ເພາະ ອາດມກີ ໍລະນທີ ່ິ ເີ ລອດຂອງແມ່ິ ແລະ ເລອດຂອງລູກມຄີ ວາມ ແຕກຕິ່ າງກນັ ຈະເຮດັ ໃຫລ້ ກູ ຕາຍໄດ.້ 22

3) ການປະຕບິ ດັ ຕວົ ໃນຊິ່ ວງຖພາ ແມ່ິ ຄວນດແູ ລຕວົ ເອງເປັນຢ່ິ າງດີ ເມ່ິ ອເຈບັ ໄຂໄ້ ດປ້ ່ິ ວຍ ບ່ິ ຄໍ ວນຊຢ້ າມາ ກນິ ເອງ, ບ່ິ ໍຄວນດ່ິ ມເຫລົາ້ ຫລສູບຢາ, ກນິ ອາຫານທ່ິ ີເປັນປະໂຫຍດ ແລະ ຄບົ ທຸກໝວດ ແລະ ຕອ້ ງຮັກສາ ອາລມົ ໃຫແ້ ຈິ່ ມໃສຢິ່ ູສະເໝ.ີ 4) ການຈດັ ສິ່ ງິ ແວດລອ້ ມຫລງັ ເກີດ ຫລງັ ຈາກເດກັ ເກດີ ຈາກທອ້ ງແມ່ິ ແລວ້ , ແມ່ິ ຄວນໃຫ້ ເດກັ ຢິ່ ູໃນສິ່ ງິ ແວດ ລອ້ ມທ່ິ ດີ ,ີ ໃຫຄ້ ວາມຮກັ , ຄວາມອບົ ອ່ິ ຸນ, ໃຫກ້ ານອບົ ຮມົ ລຽ້ ງດູ, ສ່ິ ງັ ສອນທ່ິ ດີ ີ ເພ່ິ ອໃຫເ້ ດກັ ໄດພ້ ດັ ທະນາ ນໄິ ສ, ບຸກຄະລກິ ະພາບ ຕະຫລອດຮອດອາລມົ ທິ່ ີຈະຊິ່ ວຍໃຫເ້ ດກັ ເຕບີ ໃຫຍ່ິ ຂນ້ ປັນບຸກຄນົ ທິ່ ີມລີ ກັ ສະນະທິ່ ີ ເພງິ ປະສງົ ຂອງສງັ ຄມົ . 3. ການພວົ ພນັ ລະຫວ່ິ າງກໍາມະພນັ ແລະ ສິ່ ງິ ແວດລອ້ ມ ບຸກຄນົ ເປັນຜນົ ມາຈາກກໍາມະພນັ ແລະ ສ່ິ ງິ ແວດລອ້ ມ. ແນວໃດກໍຕາມ ເປັນການຍາກ ທິ່ ີຈະບອກ ໄດເ້ ລຍີ ວິ່ າ ກໍາມະພນັ ຫລສິ່ ງິ ແວດລອ້ ມມອີ ດິ ທພິ ນົ ຕິ່ ໍພດຕກິ ໍາຂອງບຸກຄນົ ເໜອກວິ່ າກນັ ເພາະບຸກຄນົ ຕອ້ ງໄດ້ ຮບັ ອດິ ທພິ ນົ ທາງກາໍ ມະພນັ ເປັນທິ່ ຮີ ູກ້ ນັ ແລວ້ ແລະ ກຕໍ ອ້ ງເຕບີ ໃຫຍ່ິ ຂນ້ ພາຍ ໃຕສ້ ່ິ ງິ ແວດລອ້ ມຕ່ິ າງໆ ຢິ່ ູສະເໝີ, ກາໍ ມະພນັ ຈ່ິ ງເປັນຕວົ ກາໍ ນດົ ເພດານຄວາມສາມາດຂອງບຸກຄນົ , ສິ່ ວນສ່ິ ງິ ແວດລອ້ ມຈະເປັນຕວົ ຊ່ິ ວຍສິ່ ງົ ເສມີ ໃຫ້ ມກີ ານພດັ ທະນາທິ່ ດີ ຂີ ນ້ ເຊິ່ ນັ : ຄນົ ປັນຍາອ່ິ ອນ, ກາໍ ມະພນັ ຈະເປັນຕວົ ກໍານດົ ລະດບັ ສະຕບິ ປັນຍາບຸກຄນົ ເອາົ ໄວ້ ວ່ິ າ ຈະມຄີ ວາມສາມາດໃນການ ຮຽນໄດໃ້ ນລະດັບໃດ, ມຄີ ວາມສາມາດປະກອບອາຊບີ ຫຍງັ ໄດ,້ ແຕ່ິ ຖາ້ ຄນົ ປັນຍາອິ່ ອນນີໄ້ ດຮ້ ັບ ສິ່ ງິ ແວດລອ້ ມທິ່ ດີ ີກໍຈະເຮັດໃຫພ້ ັດທະນາໄດເ້ ຕັມສກັ ກະຍະພາບທິ່ ີມຢີ ່ິ ູ, ແຕ່ິ ກໍບໍອາດ ພດັ ທະນາໄດ້ ເກນີ ຂອບເຂດສະຕປິ ັນຍາຕາມທ່ິ ກີ ໍາມະພນັ ໄດກ້ ໍານດົ ໄວ.້ ດິ່ ງັ ນນັ້ , ເຮາົ ຈິ່ ງບ່ິ ໍອາດຈະພດັ ທະນາຄນົ ປັນຍາອ່ິ ອນດວ້ ຍສ່ິ ງິ ແວດລອ້ ມໃດໆ ໃຫຄ້ ົນປັນຍາອ່ິ ອນເປັນຄົນສະຫລາດຫລາຍຫລອັດສະລຍິ ະ ໄດ,້ ສິ່ ວນ ຄນົ ທ່ິ ໄີ ດຮ້ ບັ ສ່ິ ງິ ແວດລອ້ ມທ່ິ ບີ ່ິ ດໍ ,ີ ກໍຈະມຜີ ນົ ເຮດັ ໃຫກ້ ານພດັ ທະນາບິ່ ໍເຕມັ ສກັ ກະຍະພາບ ຂອງບຸກຄນົ ເຊິ່ ງິ ຈະ ມຜີ ົນເຮັດໃຫພ້ ດັ ທະນາດອ້ ຍລງົ ກວິ່ າທ່ິ ຄີ ວນຈະເປັນ, ເຊິ່ ິງອາດເວາົ້ ໄດວ້ ິ່ າ ສັກກະຍະພາບຂອງບຸກຄນົ ຈະມີ ຄວາມແຕກຕິ່ າງອອກໄປໂດຍເປັນຜົນມາຈາກທງັ ກໍາມະພັນ ແລະ ສິ່ ິງແວດລອ້ ມຕະຫລອດຊິ່ ວງຊີວິດຂອງ ບຸກຄນົ ນນັ້ ເອງ. ສະນນັ້ , ກາມະພັນຈ່ິ ງເປັນປັດໄຈທ່ິ ີບຸກຄນົ ໄດຮ້ ບັ ມາຈາກບັນພະບຸລຸດ ຈ່ິ ງເປັນສ່ິ ງິ ທ່ິ ີການດົ ຂອບເຂດຄວາມສາມາດຂອງບຸ ກຄົນ, ສິ່ ວນສ່ິ ິງ ແວດລອ້ ມຈະເປັນປັດໄຈທ່ິ ີຊິ່ ວຍສ່ິ ົງເສີມໃຫບ້ ຸ ກຄົນໄດ້ ພດັ ທະນາສກັ ກະຍະພາບໃຫສ້ ູງຂນ້ ໄດ້ ຫລ ແມິ່ ນແຕ່ິ ຂດັ ຂວາງສກັ ກະຍະພາບຂອງບຸກຄນົ . ດ່ິ ງັ ນນັ້ , ກໍາມະພນັ ແລະ ສິ່ ງິ ແວດລອ້ ມຈ່ິ ງມີ ຄວາມສໍາພນັ ກນັ ຢ່ິ າງໃກຊ້ ດິ ຈນົ ບ່ິ ໍສາມາດບອກໄດວ້ ິ່ າປັດໄຈໃດມອີ ິດທພິ ນົ ຕ່ິ ໍບຸກຄົນ ໄດຫ້ ລາຍກວ່ິ າ ກນັ , ທງັ ນີ້ ເພາະບຸກຄນົ ແຕ່ິ ລະຄນົ ຍ່ິ ອມມກີ ໍາມະພນັ ແຕກຕ່ິ າງກນັ ແລະເກດີ ມາພາຍໃຕສ້ ່ິ ງິ ແວດ ລອ້ ມໃດໜ່ິ ງສະເໝີ, ແມ່ິ ນແຕ່ິ ຢ່ິ ູໃນທອ້ ງແມ່ິ , ເດກັ ແຕິ່ ລະຄນົ ກໍມປີ ັດໄຈສະພາບແວດລອ້ ມພາຍ ໃນທອ້ ງແມ່ິ ທິ່ ີ ແຕກຕ່ິ າງກັນ, ຈິ່ ງເປັນຂໍຢ້ ັ້ງຢນໄດວ້ ິ່ າ ເຖິງແມ່ິ ນວິ່ າບຸ ກຄົນບາງຄົນຈະມີກໍາມະພັນ ທ່ິ ີດີຫລາຍ, ມີພິ່ ໍແມ່ິ ທ່ິ ີ ສະຫລາດທງັ ສອງ ແຕິ່ ຖາ້ ຂາດສ່ິ ງິ ແວດລອ້ ມທ່ິ ດີ ແີ ລວ້ ສກັ ກະຍະພາບຂອງ ເດກັ ກໍອາດຈະລດົ ຕິ່ ໍາລງົ ກວິ່ າທ່ິ ຄີ ວນ ຈະເປັນກໄໍ ດ.້ ແນວໃດກໍຕາມ ແມ່ິ ນວິ່ າບຸ ກຄນົ ນນັ້ ມສີ ິ່ ງິ ແວດລອ້ ມທ່ິ ດີ ຫີ ລາຍພຽງໃດກໍຕາມ, ແຕິ່ ການພດັ ທະນາ ສກັ ກະຍະພາບກໍຍິ່ ອມຂນ້ ຢິ່ ູກບັ ກໍາມະພນັ ທິ່ ບີ ຸກຄນົ ນນັ້ ໄດມ້ າຈາກພິ່ ໍ ແລະ ແມິ່ ດວ້ ຍ ເຊິ່ ນັ : ບຸກຄນົ ທິ່ ີເກດີ ມາ ປັນຍາອ່ິ ອນ, ສ່ິ ງິ ແວດລອ້ ມທິ່ ດີ ອີ າດຊິ່ ວຍໄດສ້ ່ິ ວນໃດໜິ່ ງ, ແຕ່ິ ບ່ິ ໍສາມາດ ຊິ່ ວຍໃຫສ້ ່ິ ງົ ເສມີ ໄດເ້ ກນີ ກວ່ິ າຂອບເຂດ ຂອງສະຕປິ ັນຍາຕາມທິ່ ກີ ໍາມະພນັ ໄດກ້ ໍານດົ ມາ, ເຖິງແມ່ິ ນ ວ່ິ າບຸກຄນົ ປັນຍາອ່ິ ອນຈະໄດຮ້ ບັ ສິ່ ງິ ແວດລອ້ ມທ່ິ ດີ ທີ ່ິ ີ ສຸດກໍຕາມ ແຕ່ິ ກບໍ ່ິ ສໍ າມາດພດັ ທະນາໃຫມ້ ີ ລະດບັ ປັນຍາສູງເທ່ິ າົ ກບັ ຄນົ ປົກກະຕໄິ ດ.້ ດ່ິ ງັ ນນັ້ ຈ່ິ ງສະຫລຸບໄດວ້ ິ່ າ: ພດັ ທະນາການຂອງຕວົ ບຸກຄນົ ເປັນຮວມກນັ ລະຫວ່ິ າງ ກໍາມະພນັ ແລະ ສ່ິ ງິ ແວດລອ້ ມ ຫລ ພດັ ທະນາຂອງບຸກຄນົ = ກໍາມະພນັ x ສ່ິ ງິ ແວດລອ້ ມ. 23

ບດົ ທີ 3 ພນຶ້ຶ ຖານທາງສະລລີ ະວທິ ະຍາກບັ ພດຶ ຕກິ າ 1. ຄວາມສາພນັ ລະຫວ່ າງຈດິ ຕະວທິ ະຍາ ກບັ ສະລລີ ະວທິ ະຍາ ຄວາມສາພນັ ລະຫວ່ າງຈດິ ຕະວທິ ະຍາກບັ ສະລລີ ະວທິ ະຍາ ແມ່ ນເລ່ ມີ ຈາກການວເິ ຄາະຂະບວນການເກດີ ພດຶ ຕກິ າຂອງມະນຸດເຮາົ ວ່ າເປັນແນວໃດ, ພວກເຮາົ ກຈະຮກ້ຶ ານພວົ ພນັ ດ່ ງັ ກ່ າວ ເມ່ ອພຈິ າລະນາເບ່ ງິ ການເກດີ ພດຶ ຕິ ກາພບົ ວ່ າມີ 3 ສ່ ງິ ທ່ ກີ ່ ຽວຂອ້ຶ ງກນັ ຢ່ ສະເໝຄີ : 1. ສ່ ງິ ກະທບົ (Stimulus : S) 2. ອນິ ຊີ (Organism : O) 3. ການຕອບສະໜອງ (Response : R) ໃນເມ່ ອມສີ ່ ງິ ກະທບົ ມາກະຕຸນຶ້ ອນິ ຊຂີ ອງພວກເຮາົ , ເມ່ ອນນັ້ຶ ອນິ ຊຂີ ອງພວກເຮາົ ຈະສະແດງປະຕກິ ລິ ິ ຍາອາການຕອບໂຕກ້ຶ ບັ ສ່ ິງທ່ ີກະທົບນນັຶ້ ເຮັດໃຫເ້ຶ ກີດການຕອບສະໜອງຫລພດຶ ຕກິ າຂຶນຶ້ ແລະເມ່ ອວິເຄາະຂະ ບວນການພາຍໃນອນິ ຊຕີ ່ ໄປອກີ ກຈະພບົ ວ່ າສ່ ງິ ກະທບົ ທ່ ມີ າກະຕຸນຶ້ ໃສ່ ອນິ ຊນີ ນັ້ຶ ແມ່ ນການກະຕຸນ້ຶ ຜ່ ານອະໄວຍະ ວະຮບັ ສາຜດັ ຫລເອນີຶ້ ວ່ າ: ຕວົ ຮບັ ສາຜດັ (Receptor) ຕວົ ຮບັ ສາຜດັ ຈະສ່ ງົ ຂ່ າວ(ຂມ້ຶ ນ) ໄປຍງັ ສະໝອງໃຫຕຶ້ ີ ຄວາມໝາຍວ່ າສ່ ງິ ກະທບົ ນນັຶ້ ແມ່ ນຫຍງັ ? ແລະຄວນໂຕຕຶ້ ອບແນວໃດ? ເມ່ ອສະໝອງຕດັ ສນິ ວ່ າຄວນເຮດັ ແນວ ໃດຈະສ່ ງົ ຂ່ າວ (ຂມ້ຶ ນ) ໄປໃຫລຶ້ ະບບົ ຕ່ ອມ ແລະ ລະບບົ ກາຶ້ ມເນອ້ຶ ຈະສະແດງປະຕກິ ລິ ຍິ າໂຕຕຶ້ ອບຄນ. ການສະ ແດງອາການໂຕຕ້ຶ ອບຂອງລະບບົ ຕ່ ອມແລະລະບົບກາ້ຶ ມເນອ້ຶ ເຮດັ ໃຫເຶ້ ກດີ ການຕອບສະໜອງຫລເກີດພດຶ ຕກິ າ ພາຍໃນອນິ ຊຂີ ນຶ້ຶ . ນອກຈາກການເຮດັ ວຽກຂອງຕວົ ຮບັ ສາຜດັ ແລວຶ້ ຍງັ ມກີ ານເຮດັ ວຽກຂອງອນິ ຊກີ ່ ຽວກບັ ການ ຕຄີ ວາມໝາຍແລະການສ່ ງັ ເຊ່ ງິ ຖກເອນີຶ້ ວ່ າ: ຕວົ ຮບັ ຮຶ້ (Preceptor) ແລະການທາປະຕກິ ລິ ຍິ າໂຕຕຶ້ ອບເຊ່ ງິ ເອນີ້ຶ ວ່ າ: ຕວົ ປະຕບິ ດັ ການ (Effector) ອກີ ດວ້ຶ ຍ, ເຊ່ ງິ ສາມາດຂຽນແຜນວາດສະແດງຂະບວນການເກດີ ພດຶ ຕກິ າໄດ້ຶ ດ່ ງັ ລ່ ຸມນ:ີຶ້ ສິ່ ງກະທບົ ກະຕນູ້ ຕວົ ສຳຜດັ ຕວົ ຮບັ ຮູ້ ສິງ່ ົ ຂຳິ່ ວ ຕວົ ປະຕບດັ ຜນົ ກຳນຕອບສະໜອງ ສ່ິງົ ຂຳ່ິ ວ ຂະບວນການພາຍໃນອນິ ຊີ (O) ແຜນຜງັ ທີ 1 : ຂະບວນການເກດີ ພດຶ ຕກິ າ ເມ່ ອວເິ ຄາະເບ່ ງິ ແລວຶ້ ຕວົ ຮບັ ສາຜດັ ແມ່ ນອະໄວຍະວະຮບັ ສາຜດັ (ອນິ ຊທີ ງັ ຫາ້ຶ ) ນນັຶ້ ເອງເຊ່ ນັ : ຕາ, ຫ, ດງັ , ລນີ້ຶ ແລະຜວິ ໜງັ . ຕວົ ຮບັ ຮສ້ຶ າຜດັ ແມ່ ນສະໜອງເຊ່ ງິ ຢ່ ໃນລະບບົ ປະສາດຂອງຄນົ ເຮາົ , ການສ່ ງົ ຂ່ າວທາງໃນອນິ ຊີ ອາໄສການທາງານຂອງເຊວປະສາດ, ເຊ່ ງິ ເປັນອງົ ປະກອບຫລກັ ຂອງລະບບົ ປະສາດແລະການທາງານຂອງຕວົ ປະ 24

ຕບິ ດັ ການແມ່ ນຕ່ ອມລະບບົ ກາຶ້ ມເນອ້ຶ ນນັຶ້ ເອງ. ດ່ ງັ ນນັຶ້ , ການພວົ ພນັ ລະຫວ່ າງສະລລີ ະກບັ ການເກດີ ພດຶ ຕກິ າຈ່ ງຶ ມີ ຢ່ 4 ພາກສ່ ວນຄ: 1. ອະໄວຍະວະສາຜດັ 2. ລະບບົ ປະສາດ 3. ລະບບົ ກາຶ້ ມເນອ້ຶ 4. ລະບບົ ຕ່ ອມ ແຕ່ ໃນບດົ ນຈີຶ້ ະເວາົ້ຶ ເຖິງລະບບົ ກາ້ຶ ມເນອ້ຶ , ລະບບົ ຕ່ ອມ ແລະລະບບົ ປະສາດຕ່ ກບັ ພດຶ ຕກິ າ, ສ່ ວນອະ ໄວຍະວະຮບັ ສາຜດັ ແມ່ ນ ຈະໄດເຶ້ ວາົ້ຶ ຢ່ ໃນໃນພາກໃໝ່ ຂອງວຊິ ານີຶ້ (ໃຫເຶ້ ບ່ ງິ ຄນຢ່ ພາກວຊິ າກາຍະວພິ າກ- ສະລີ ລະວທິ ະຍາມະນດຸ ) ເຊ່ ງິ ໃນພາກວຊິ າດ່ ງັ ກ່ າວໄດເ້ຶ ວາົຶ້ ຢ່ າງລະອຽດສມົ ຄວນແລວຶ້ . 2. ລະບບົ ກາ້ຶ ມເນອ້ຶ ແລະ ລະບບົ ຕ່ ອມ ກບັ ພດຶ ຕກິ າ 2.1. ລະບບົ ກາຶ້ ມເນອ້ຶ ກບັ ພດຶ ຕກິ າ ລະບບົ ກາ້ຶ ມເນອຶ້ (Muscular System) ເປັນລະບບົ ຂອງເຊລ (ຈລຸ ງັ ) ທ່ ເີ ຮດັ ໜາ້ຶ ທ່ ສີ ະແດງປະຕກິ ິ ລຍິ າເມ່ ອຖກກະທບົ ຈາກລະບບົ ປະສາດ ຫລເປັນຕວົ ປະຕບິ ດັ ການສ່ ວນໜ່ ຶງເທ່ າົ ນນັ້ຶ . ລະບບົ ກາຶ້ ມເນອ້ຶ ຈະເຮດັ ວຽກໂດຍການຫດົ ຕວົ ແລະຢດຕວົ ເມ່ ອຖກກະຕຸນ້ຶ ຈາກລະບບົ ປະສາດ. ການຫດົ ຕວົ ແລະການຢດຕວົ ຂອງລະ ບບົ ກາຶ້ ມເນອ້ຶ ເຮດັ ໃຫເຶ້ ກດີ ພດຶ ຕກິ າຕ່ າງໆຂນຶຶ້ . ລະບບົ ກາ້ຶ ມເນອ້ຶ ປະກອບດວຶ້ ຍ 3 ຊະນດິ ຄ: 1. ກາຶ້ ມເນອ້ຶ ລະລາຍ (Striated or Skeletal muscles) 2. ກາຶ້ ມເນອຶ້ ຮຽບ (ກຽຶ້ ງ) (Smooth muscles) 3. ກາຶ້ ມເນອຶ້ ຫວົ ໃຈ (Cardiac muscles) 1) ກາ້ຶ ມເນອ້ຶ ລາຍ: ແມ່ ນກາ້ຶ ມເນອຶ້ ທ່ ມີ ເີ ອນັ ຢຶດຢ່ ຕາມໂຄງກະດກຮວມຕົວກນັ ເປັນມດັ ມທີ ັງໝົດປະມານ 7000 ມດັ ແຕ່ ລະມດັ ຈະເຮັດໜາຶ້ ທ່ ີເປັນເອກະເທດ ແລະ ຢ່ ໃຕກຶ້ ານຄວບຄຸມຂອງລະບບົ ປະສາດຈ່ ງຶ ເອີນ້ຶ ວ່ າກາຶ້ ມເນອຶ້ ຊະນດິ ນວີ້ຶ ່ າ: ກາຶ້ ມເນອ້ຶ ເຈຕະນາ (Voluntary muscles) ໂດຍທ່ ວົ ໄປແລວ້ຶ ມຢີ ່ 2 ຊຸດຄໄບເຊບັ (Biceps) ແລະ ໄທຣເຊບັ (triceps ). ແຕ່ ລະຊຸດຈະຫດົ ຕວົ ແລະ ຢດຕວົ ສະຫລບັ ກນັ . ຮບທີ 15 : ກາຶ້ ມເນອ້ຶ ລາຍ ແຫ່ ງທ່ ມີ າ : www.britannica.com/science/ skeletal-muscle 25

2) ກາຶ້ ມເນອຶ້ ຮຽບ: ແມ່ ນກາຶ້ ມເນອ້ຶ ທ່ ຢີ ່ ຕາມອະໄວຍະວະພາຍໃນຮ່ າງກາຍຂອງຄນົ ເຮາົ ເຊ່ ນັ : ລາໄສ,້ຶ ກະ ເພາະອາຫານ ຫລຫລອດເລອດ. ກາ້ຶ ມເນອ້ຶ ຮຽບສາມາດທາງານໄດເຶ້ ອງໂດຍບ່ ຕອ້ຶ ງລຖາ້ຶ ການສ່ ງັ ການຂອງການ ຄດິ ໃນສະໝອງຈ່ ງຶ ເອນີ້ຶ ກາ້ຶ ມເນອຶ້ ຊະນິດນີວ້ຶ ່ າ: ກາຶ້ ມເນອຶ້ ບ່ ເຈຕະນາ (Involuntary muscles). ແຕ່ ການ ເຄ່ ອນໄຫວຂອງກາ້ຶ ມເນອ້ຶ ຮຽບຈະຊາຶ້ ກວ່ າ ກາຶ້ ມເນອ້ຶ ລາຍ, ໃນເວລາທ່ ກີ າ້ຶ ມເນອຶ້ ລາຍຢດຕວົ ຄງັຶ້ ໜ່ ງຶ ບ່ ເຖິງ 1/10 ວນິ າທ,ີ ແຕ່ ກາ້ຶ ມເນອຶ້ ຮຽບຈະໃຊເຶ້ ວລາຫລາຍວນິ າທ.ີ ຮບທີ 16 : ກາ້ຶ ມເນອຶ້ ຮຽບ ແຫ່ ງທ່ ມີ າ : www.britannica.com/science/smooth-muscle 3. ກາຶ້ ມເນອ້ຶ ຫວົ ໃຈ : ແມ່ ນກາ້ຶ ມເນອຶ້ ເໜອເຈຕະນາເຊ່ ນັ ກນັ ກບັ ກາ້ຶ ມເນອ້ຶ ຮຽບ ແຕ່ ວ່ າມລີ ກັ ສະນະທາງຊີ ວະວິທະຍາຄາ້ຶ ຍຄກາ້ຶ ມເນອຶ້ ລາຍ, ແຕ່ ຕ່ າງກນັ ບ່ ອນທ່ ີເຊວກາຶ້ ມເນອຶ້ ຫວົ ໃຈຈະໂຍງໃຍເປັນຜນດຽວກນັ , ບ່ ໄດ້ຶ ຮວມເປັນມດັ ໆຄກບັ ກາ້ຶ ມເນອຶ້ ລາຍ. ຮບທີ 17 : ກາ້ຶ ມເນອ້ຶ ຫວົ ໃຈ ແຫ່ ງທ່ ມີ າ : www.quora.com/What-are-examples-of-cardiac-muscles 2.2. ລະບບົ ຕ່ ອມກບັ ພດຶ ຕກິ າ (Glands System) ຕ່ ອມ ແມ່ ນກ່ ຸມ ເຊວ ທ່ ສີ າມາດຜະລດິ ສານຢ່ າງໃດຢ່ າງໜ່ ງຶ ອອກມາຈາກເລອດໄດ.້ຶ ຕ່ ອມໃນຮ່ າງ ກາຍຂອງຄນົ ເຮາົ ມີ 2 ຊະນດິ ດວ້ຶ ຍກນັ ຄ: 1. ຕ່ ອມມທີ ່ (Exocrine glands): ເປັນຕ່ ອມທ່ ລີ ະລາຍສານຕ່ າງໆທ່ ຕີ ່ ອມຜະລດິ ຂນຶ້ຶ ອອກຈາກ ຕ່ ອມໄປສ່ ອະໄວຍະວະອ່ ນໆໂດຍມທີ ່ ນາໄປໃຊເຶ້ ຊ່ ນັ : ຕ່ ອມນາ້ຶ ລາຍ, ຕ່ ອມເຫ່ ອ, ຕ່ ອມນາຶ້ ຍ່ ອຍ ແລະ ຕ່ ອມນາຶ້ ຕາເປັນຕນົຶ້ . 2. ຕ່ ອມບ່ ມທີ ່ (Endocrine glands) ເປັນຕ່ ອມທ່ ບີ ່ ມທີ ່ ເຊ່ ອມຕ່ ກບັ ອະໄວຍະວະສ່ ວນຕ່ າງໆທ່ ີ ຕ່ ອມຜະລດິ ອອກຈະເຊ່ ອມໄປໃນກະແສເລອດ ຜ່ ານທາງເນອ້ຶ ເຍ່ ອທ່ ຫີ ່ ຫຸມຶ້ ເຊວຂອງຕ່ ອມ, ສານທ່ ຕີ ່ ອມຊະນດິ 26

ນຜີ້ຶ ະລິດອອກມາຈະເອນີ້ຶ ວ່ າ: ຮໂມນ (Hormone) ມຫີ ລາຍຊະນດິ ເຊ່ ງິ ສຸດແລວ້ຶ ແຕ່ ວ່ າມນັ ຖກຜະລດິ ອອກ ມາຈາກຕ່ ອມໃດ, ຕ່ ອມບ່ ມທີ ່ ມນັ ເຮດັ ວຽກເປັນລະບບົ , ຖາ້ຶ ເກດີ ຜດິ ປົກກະຕຂິ ນຶ້ຶ ຢ່ ທ່ ຕີ ່ ອມໃດໜ່ ງຶ ກຈະສ່ ົງຜົນ ໃຫທຶ້ ່ ອ່ ນໆເຮດັ ວຽກຜດິ ປົກກະຕໄິ ປພອ້ຶ ມ. ຕ່ ອມບ່ ມທີ ່ ມຫີ ລາຍຊະນດິ ກະຈາຍຢ່ ຕາມສ່ ວນຕ່ າງໆຂອງຮ່ າງກາຍ ແລະ ທ່ ສີ າຄນັ ໄດແຶ້ ກ່ ຕ່ ອມ ໄພເນຍີ (Pineal glands), ຕ່ ອມໃຕສ້ຶ ະໝອງ (Pituitary glands), ຕ່ ອມໄທ ຣອຍ (Thyroid glands), ຕ່ ອມພາຣາໄທຣອຍ(Parathyroid) ຕ່ ອມໝວກໜາກໄຂ່ ຫລງັ (Adrenal glands), ຕ່ ອມແພນເຄຣັຍ (Pancreas glands), ຕ່ ອມເພດ (Gonads glands) ແລະ ຕ່ ອມໄທມັດ (Thymus glands). ຕາແໜ່ ງຂອງຕ່ ອມບ່ ມທີ ່ ສະແດງຢ່ ໃນຕະຕາລາງ ທີ 3: ບດົ ບາດ ແລະ ໜາຶ້ ທ່ ຂີ ອງຕ່ ອມບ່ ມທີ ່ ທ່ ມີ ຕີ ່ ພດຶ ຕກິ າມດີ ່ ງັ ນ:ີຶ້ ລ/ດ ຕ່ ອມບ່ ມທີ ່ ຮໂມນທ່ ຜີ ະລດິ ອອກ ບດົ ບາດ,ໜາຶ້ ທ່ ກີ ່ ຽວຂອຶ້ ງກບັ ພດຶ ຕກິ າ − ຄວາມຈະເລນີ ເຕບີ -ກະຕຸນ້ຶ ການຈະເລນີ ເຕບີ ໂຕຂອງຮ່ າງກາຍ... ໂຕ (growth) -ກະຕຸນຶ້ ໃຫຕຶ້ ່ ອມນາຶ້ ນມົ ສາ້ຶ ງນາ້ຶ ນມົ −ໂປຣແລຄຕ໌ ນິ (prolactin) 1 ຕ່ ອມ −ໄທໂຣໂທຣຟິນ -ກະຕຸນ້ຶ ການທາງານຂອງຕ່ ອມໄທຣອຍ ໃຕສ້ຶ ະໝອງ (thyrothophin) − ໂກນາໂດໂທຣຟນິ -ກະຕຸນ້ຶ ການທາງານຂອງຕ່ ອມເພດ (gonadothophin) − ຄຕໂີ ກໂທຟນິ - ກະຕຸນ້ຶ ການທາງານຂອງຕ່ ອມໝວກໄຕ (corticothophin) 2 ຕ່ ອມໄພເນຍີ −ເມລາໂຕນນິ - ຄວບຄຸມການຈະເລນີ ເຕບີ ໂຕເມ່ ອເຖງິ ໄວລ່ ຸນຕອນຕນົຶ້ ( melatonin ) (Puppetry) ແລວ້ຶ ຈະຢຸດເຮດັ ວຽກ ຕ່ ອມໄທ −ໄທໂຣຊນິ -ຄວບຄຸມການເຜາົ ຜານ ແລະເພ່ ມີ ລະດບັ ນາຶ້ ຕານໃນເລອດ,ຖາຶ້ 3 (thyroxin ) ມຫີ າຍຈະເຮດັ ໃຫຮ້ຶ ່ າງກາຍຕ່ ນຕວົ , ນອນບ່ ຫລບັ ,ຖາ້ຶ ມໜີ ອ້ຶ ຍ ຣອຍ ຈະໃຫຄ້ຶ ນົ ເຮາົ ອ່ ອນເພຍ ແລະຫງ່ວມເຫງາົ , ຊກັ ຊາ້ຶ . − ອະດຣນີ າລນິ -ກະຕຸນຶ້ ໃຫຕຶ້ ບັ ອ່ ອນປ່ ຽນໄກລໂຄເຈນ (glycogen) ເປັນນາ້ຶ (adrenalin ) ແລະ ຕານກລໂກສ (glucose) ເຮດັ ໃຫຮຶ້ ່ າງກາຍມພີ ະລງັ ງານ ນຣາດຣນິ າລນິ ຫລາຍ, ກຽມພອ້ຶ ມທ່ ຈີ ະສຊ້ຶ ນົ ຫລລບົ ໜີ ຕ່ ອມໝວກ (noradrenalin) -ຄວບຄຸມລະດບັ ເກອໃນເລອດ ແລະປະລມິ ານຄາຣໂ໌ ບໄຮເດຣັ 4 ໝາກໄຂ່ ຫລງັ − ຄຕນິ (Cortin ) ທໃນຮ່ າງກາຍ, ພວກທ່ ຂີ າດຮໂມນນອີຶ້ າດຈະເສຍຊວີ ດິ ໄດ.ຶ້ − ຮໂມນເພດຊາຍ -ກະຕຸນ້ຶ ຄວາມເປັນເພດຊາຍທງັ ໃນຜຍ້ຶ ງິ ແລະຜຊຶ້ າຍ, ຜຍຶ້ ງິ ທ່ ີ ມຮີ ໂມນນຫີ້ຶ ລາຍຈະມລີ ກັ ສະ ນະ ເພດຊາຍປາກດົ ອອກມາ ເຊ່ ນັ : ມໜີ ວດ, ມຂີ ນົ ໜາ້ຶ , ແຄ່ ງ...... 5 ຕ່ ອມ − ອນິ ຊລນິ -ຄວບຄຸມປະລມິ ານນາ້ຶ ຕານໃນເລອດ, ກະຕຸນຶ້ ໃຫຕຶ້ ບັ ປ່ ຽນນາຶ້ 27

ແພນເຄຣີ ຍ (Insulin) ຕານເປັນໄກລໂຄເຈນໄປເກບັ ໄວໃ້ຶ ນຕບັ ອ່ ອນ,ຖາ້ຶ ມກີ ານບກົ ພ່ ອງຈະເກດີ ເປັນໂລກເບາົ ຫວານ. ຕ່ ອມເພດ − ແອນໂດຣເຈນ -ກະຕຸນ້ຶ ພດັ ທະນາການລກັ ສະນະທາງເພດຂອງຊາຍ ແລະ (Androgen) ຄວບຄຸມການທາງານຂອງອະໄວຍະວະເພດ. 6 ໃນເພດຊາຍ − ເອສໂຕຣເຈນ -ກະຕຸນຶ້ ພດັ ທະນາການລກັ ສະນະທາງເພດຂອງເພດຍງິ . (Estrogen) ໃນເພດຍງິ -ຄວບຄຸມການຈະເລນີ ເຕບີ ໂຕຂອງຮ່ າງກາຍໃຫໄ້ຶ ປຕາມໄວເຊ່ ນັ : ຕ່ ອມໄທມດັ − ໄທໂມວດີ ນິ ຄວບຄຸມບ່ ໃຫເ້ຶ ດກັ ມຄີ ວາມຮສ້ຶ ກຶ ທາງເພດໄວເກນີ ການດົ . 7 (thymovidin ) -ສາ້ຶ ງພມຕາຶ້ ນທານໃນລະບບົ ນາຶ້ ເຫລອງຂອງຮ່ າງກາຍ. ຕະຕາລາງທີ 3 : ບດົ ບາດ ແລະ ໜາຶ້ ທ່ ຂີ ອງຕ່ ອມບ່ ມີ ຕ່ ອມບ່ ມທີ ່ ມອີ ດິ ທພິ ນົ ຕ່ ກບັ ຮ່ າງກາຍ ແລະ ພດຶ ຕກິ າຢ່ າງໃຫຍ່ ຫລວງ. ໃນບນັ ດາຕ່ ອມບ່ ມທີ ່ ນນັຶ້ ຕ່ ອມ ໃຕສຶ້ ະໝອງ ຖໄດວຶ້ ່ າເປັນຕ່ ອມທ່ ມີ ອີ ດິ ທພິ ນົ ຫລາຍ ຫລວ່ າເປັນຕ່ ອມຄວບຄຸມ (Macter glands) ເພາະວ່ າ ມນັ ຜະລດິ ຮໂມນຫລາຍຊະນດິ ແລະ ຄວບຄຸມການທາງານຂອງຕ່ ອມອ່ ນໆອກີ ຫລາຍຕ່ ອມ. ອກີ ຢ່ າງໜ່ ງຶ , ການທາງານຂອງຕ່ ອມບ່ ມທີ ່ ບາງຕ່ ອມຖກຄວບຄຸມໂດຍລະບບົ ປະສາດອດັ ຕະໂນມດັ ເຊ່ ງິ ເປັນລະບບົ ຍ່ ອຍຂອງລະບບົ ປະສາດ. ສະນນັ້ຶ ຈ່ ງຶ ທາຄວາມເຂາົ້ຶ ໃຈຕ່ ອມນໃີ້ຶ ຫໄຶ້ ດດ້ຶ ຈີ ະໄດເຶ້ ຊ່ ອມຕ່ ແລະເຂາົຶ້ ໃຈ ງ່າຍຂນຶຶ້ , ເວລາພວກເຮາົ ຄນົຶ້ ຄວາ້ຶ ເຖງິ ກ່ ຽວກບັ ລະບບົ ປະສາດ ອດັ ຕະໂນມດັ . 3. ລະບບົ ປະສາດກບັ ພດຶ ຕກິ າ 28

ລະບົບປະສາດ ປະກອບດວ້ຶ ຍເຊວປະສາດ (Neuron) ເປັນອົງປະກອບຫລັກ, ການເຮັດວຽກຂອງ ເຊວປະສາດຈະເຮດັ ເປັນລະບບົ , ເຊ່ ງິ ສາມາດຈາແນກໄດຕ້ຶ າມແຜນວາດດ່ ງັ ລ່ ຸມນ:ີຶ້ ລະບບົ ປະສຳດ Nervous System ລະບບົ ປະສຳດສວິ່ ນນອກ ລະບບົ ປະສຳດສວ່ິ ນກຳງ PNS CNS ສະໝອງ ໄຂສນັ ຫລງັ SNS ANS ລະບບົ ປະສາດໂຊມາຕກິ ລະບບົ ປະສາດອດັ ຕະໂນມດັ ຄວບຄຸມການທາງານຂອງກາ້ຶ ມ ເນອຶ້ ໃນ ຄວບຄຸມອະໄວຍະວະພາຍໃນ ສ່ ວນຕ່ າງໆຂອງຮ່ າງກາຍ ຄວບຄມກຳນເຄ່ິ ອນໄຫວໃນກຳູ້ ມເນອູ້ SNS ດແລເລ່ິ ອງຄວຳມຮສູ້ ກຶ ເຊ່ິ ັນ: ກຳນ ຊມພຳເທຕກ ພຳຣຳຊມພຳເທຕກ ເຫັນ, ກຳນສຳຜດັ ... ແຜນຜງັ ທີ 2 : ສະແດງການພວົ ພນັ ລະຫວ່ າງລະບບົ ປະສາດກບັ ພດຶ ຕກິ າ ລະບບົ ປະສາດກບັ ພດຶ ຕກິ ານຈີຶ້ ະແບ່ ງອອກເປັນ 3 ພາກສ່ ວນຍ່ ອຍເຊ່ ງິ ລາຍລະອຽດມດີ ່ ງັ ນ:ີຶ້ - ເຊວປະສາດ (Neuron) - ລະບບົ ປະສາດສ່ ວນກາງ (Control nervous system: C N S) - ລະບບົ ປະສາດສ່ ວນນອກ (Peripheral nervous system: P N S) 3.1. ເຊວປະສາດ ເຊວປະສາດເປັນໜ່ ວຍພນຶ້ ຖານຂອງລະບບົ ປະສາດ, ມບີ ດົ ບາດສາຄນັ ຕ່ ການເກດີ ພດຶ ຕກິ າເຊ່ ງິ ມຢີ ່ ຈາ ນວນຫລາຍ, ມນັ ຈະທາງານເຊ່ ອມຕ່ ກນັ ໂດຍໃຊກ້ຶ ະແສໄຟຟາ້ຶ ຄ: ກະແສໄຟຟາ້ຶ ທ່ ແີ ລ່ ນໃນຫລອດທອງແດງຂອງ ລະບົບໄຟຟຶ້າທ່ ີແລ່ ນຢ່ ຕາມເຮອນຊານເຮົາ, ແຕ່ ເປັນກະແສໄຟຟ້ຶາອ່ ອນໆທ່ ີແລ່ ນດວຶ້ ຍຄວາມໄວປະມານ 0,6 -120 ມ/ວນິ າທເີ ທ່ າົ ນນັ້ຶ ແລະຖກເອນີ້ຶ ວ່ າ: ກະແສປະສາດ, ກະແສໄຟຟາຶ້ ນເີ້ຶ ກດີ ຈາກການປ່ ຽນແປງບນັ ຈໄຸ ຟ ຟາ້ຶ ຂອງສານໂປຣແທສຊຽມທ່ ຢີ ່ ໃນເຊວ, ເມ່ ອໃດເຊວປະສາດຖກກະຕຸນຶ້ , ການສ່ ງົ ກະແສປະສາດຂອງເຊວປະ 29

ສາດນຈີ້ຶ ະສ່ ງົ ໃນແບບສ່ ງົ ບ່ ໝດົ ຫລບ່ ສ່ ງົ ເລຍີ (All-or-none) ນນັຶ້ ຄເມ່ ອມກີ ະແສປະສາດເກດີ ຂນຶ້ຶ ເຖງິ ລະດບັ ກຈະສ່ ງົ ໃຫເຶ້ ຊວປະສາດຕ່ ໄປໝດົ ເລຍີ . ຮບທ່ ີ 18 : ໂຄງສາຶ້ ງຂອງເຊວປະສາດ ແຫ່ ງທ່ ມີ າ : www.youtube.com/watch?v=uMDbbsvKCoU 1) ຕວົ ເຊວ (Cell body) ປະກອບດວຶ້ ຍນວິ ເຄລຍ ແລະໂປຣໂຕປະລາຊມຶ ຄກບັ ເຊວອ່ ນໆ ແລະ ໃນໂປຣໂຕປະລາຊມຶ ນເີຶ້ ອງມສີ ານໂປຣແທຊຽມທ່ ກີ ່ ໃຫເຶ້ ກດີ ກະແສປະສາດດ່ ງັ ກ່ າວແລວ້ຶ ຍງັ ເຊ່ ອວ່ າຕວົ ເຊລປ໌ ະ ສາດນນີຶ້ ອກຈາກມໜີ າຶ້ ທ່ ຮີ ວບຮວມ ແລະສ່ ງົ ຂ່ າວສານໄປຍງັ ເຊລຕ໌ ວົ ອ່ ນໃນຮບແບຂອງກະແສປະສາດແລວ້ຶ ອາດ ຍງັ ເປັນທ່ ເີ ກບັ ຄວາມຮຕ້ຶ ່ າງໆຂອງມະນດຸ ອກີ ດວ້ຶ ຍ. 2) ເດນໄດຣ (Dendrite) ເປັນໃຍປະສາດຍ່ ອຍໆທ່ ຕີ ່ ຈາກຕວົ ເຊວ, ມໜີ າຶ້ ທ່ ຮີ ບັ ຂ່ າວສານມາຈາກ ຕວົ ຮບັ ສາຜດັ ຫລເຊວປະສາດຕວົ ອ່ ນ, ເດນໄດຣຂອງເຊວປະສາດໜ່ ງຶ ໆມຫີ ລາຍອນັ . 3) ແອ໊ກຊອນ (Axon) ເປັນໃຍປະສາດທ່ ແີ ຍກອອກຈາກເຊວ, ເຮດັ ໜາຶ້ ທ່ ສີ ່ ງົ ຂ່ າວສານຈາກຕວົ ເຊ ວໄປຍງັ ຕວົ ປະຕບິ ດັ ການ ຫລເຊວປະສາດຕວົ ອ່ ນ, ແອ໊ກຊອນຂອງເຊວປະສາດມອີ ນັ ດຽວ ແລະຍາວບ່ ເທ່ າົ ກນັ , ອອ້ຶ ມຮອບແອ໊ກຊອນມໄີ ຂມນັ ຫ່ ຫຸມ້ຶ ຢ່ ແລະທ່ ປີ າຍແອ໊ກຊອນຈະແຕກຂະແໜງ, ແຕ່ ລະປາຍຂະແໜງມປີ ່ ຸມເຊ່ ງິ ເອນີຶ້ ວ່ າ: ປ່ ຸມໄຊແນບຕກິ ນອບ(Synaptic Knobs) ພາຍໃນປ່ ຸມມຖີ ົງນອ້ຶ ຍໆເຊ່ ງິ ເອນີຶ້ ວ່ າ: ຖງົ ໄຊແນບຕກິ ເວ ສໄຊໂກ(Synaptic vesicle) ປ່ ຸ ມໄຊແນບຕກິ ຈະໄປເຊ່ ອມຕ່ ກບັ ເດນໄດຣຂອງເຊວປະສາດຕວົ ອ່ ນໆແຕ່ ເຊ່ ອມບ່ ແໜນ້ຶ ໜາເພາະມຊີ ່ ອງຫວ່ າງຂອງປ່ ຸມໄຊແນບ ກັບເດນໄດຣຂອງເຊວຕ໌ ົວອ່ ນ, ຊ່ ອງຫວ່ າງນເີຶ້ ອນີ້ຶ ວ່ າ: ຊ່ ອງໄຊແນບຕິກນນັ້ຶ ເອງ, ກະແສປະສາດຂອງເຊວປະສາດໜ່ ຶງ ແລ່ ນໄປສ່ ເຊວປະສາດອີກຕົວໜ່ ຶງ ໂດຍຜ່ າ ນຊ່ ອງ ໄຊແນບຕກິ ນີຶ້ ແອ໊ກຊອນຂອງເຊວປະສາດທ່ ເີ ຮດັ ໜາຶ້ ທ່ ແີ ບບດຽວກນັ ຈະຮວມກນັ ເປັນມດັ , ອາດມແີ ອ໊ກ ຊອນ 100 -1000 ເສນັ້ຶ , ມດັ ແອ໊ກຊອນນເີ້ຶ ຮາົ ເອນີ້ຶ ວ່ າ: ເສນັຶ້ ປະສາດນນັຶ້ ເອງ. 3.2. ລະບບົ ປະສາດສ່ ວນກາງ (CNS) ແມ່ ນລະບບົ ປະສາດທ່ ມີ ເີ ຊວປະສາດຫລາຍທ່ ສີ ຸດໃນບັນດາລະບບົ ປະສາດທັງໝດົ ປະກອບດວ້ຶ ຍ: ໄຂສັນຫລງັ (Spinal Corl)ແລະ ສະໝອງ (Brain). ໄຂສັນຫລງັ ເຮັດໜາ້ຶ ທ່ ຮີ ັບສ່ ງົ ຂ່ າວສານລະຫວ່ າງສ່ ວນ ຕ່ າງໆຂອງຮ່ າງກາຍກບັ ສະໝອງ, ສ່ ວນສະໝອງເຮັດໜາຶ້ ທ່ ຕີ ຄີ ວາມໝາຍຂ່ າວສານແລະສ່ ງັ ການ. ດ່ ງັ ນນັ້ຶ , ການ 30

ຮບັ ຮ,ຶ້ ການຈ່ ຈາ, ການຄດິ , ການຕດັ ສນິ ໃຈ ແລະ ການຮສຶ້ ກຶ ຕ່ າງໆຈ່ ງຶ ເກດີ ຂນຶ້ຶ ໃນທ່ ວົ ສະໝອງ, ການທາງານຂອງ ລະບບົ ປະສາດສ່ ວນກາງ ມລີ າຍລະອຽດດ່ ງັ ຕ່ ໄປນ:ີຶ້ ໄຂສນັ ຫລງັ : ເປັນທ່ ລາຍາວໄປຕາມຊ່ ອງກະດກສນັ ຫລງັ ຂອງຄນົ ເຮາົ ເຊ່ ງິ ປະກອບດວຶ້ ຍເຊວປະສາດ 3 ປະເພດຄ: ເຊວປະສາດທ່ ເີ ຮດັ ໜາຶ້ ທ່ ຮີ ບັ ຂ່ າວສານຈາກຕວົ ຮບັ ສາຜດັ ໄປຫາໄຂສນັ ຫລງັ ເອນີຶ້ ວ່ າ: ເຊວປະສາດ ນາເຂາົ້ຶ (Afferent neurons). ເຊວປະສາດທ່ ເີ ຮດັ ໜາ້ຶ ທ່ ຮີ ບັ ຂ່ າວສານຈາກໄຂສນັ ຫລງັ ໄປຫາກາ້ຶ ມເນອຶ້ ແລະ ຕ່ ອມເອນີ້ຶ ວ່ າ: ເຊວປະສາດສ່ ງົ ອອກ (Efferent-neurons). ສ່ ວນເຊວປະສາດທ່ ເີ ຮດັ ໜາ້ຶ ທ່ ເີ ຊ່ ອມຕ່ ລະຫວ່ າງ ເຊວປະສາດນາເຂາົຶ້ ແລະ ເຊວປະສາດສ່ ງົ ອອກ ຈະເຮັດໜາຶ້ ທ່ ສີ ່ ງົ ຂ່ າວສານເຂົາ້ຶ ແລະ ອອກຈາກສະໝອງເອີນຶ້ ວ່ າ: ເຊວປະສາດຕົວເຊ່ ອມ (Connector neurons). ຊ່ ອງກະດກສນັ ຫລັງມີ ຮບຮ່ າງຄາຶ້ ຍຄແມງກະເບອ້ຶ ຫລ ຕວົ ອກັ ສອນ H ໄຂສນັ ຫລງັ ຈະຢ່ ເຕມັ ໃນຊ່ ອງນນ,ີ້ຶ ສ່ ວນກາງໄຂສນັ ຫລງັ ມສີ ເີ ທາົ ແລະ ເປັນບ່ ອລວມຕວົ ຂອງເຊວປະສາດ ຕວົ ເຊ່ ອມ ແລະ ເຊວປະສາດສ່ ງົ ອອກ, ອອຶ້ ມຮອບໄຂສນັ ຫລງັ ເປັນສຂີ າວປະກອບດວ້ຶ ຍໃຍ ປະສາດທ່ ເີ ຊ່ ອມຕ່ ກບັ ສະໝອງ, ໃຍປະສາດນມີຶ້ ກັ ມໄີ ຂມນັ ຫ່ ຫຸມ້ຶ ຢ່ ສະເໝີ ສະນນັ້ຶ ຈ່ ງຶ ເບ່ ງິ ເຫນັ ເປັນສຂີ າວ. ໄຂສນັ ຫລງັ ມໜີ າ້ຶ ທ່ ີ 2 ຢ່ າງຄ: ➢ ສ່ ງົ ກະແສປະສາດໄປໄປໃຫສ້ຶ ະໝອງຕຄີ ວາມໝາຍສ່ ງັ ການແລະຮບັ ກະແສປະສາດທ່ ີເປັນ ຄາສ່ ງັ ຈາກສະໝອງໄປສ່ ຕວົ ປະຕບິ ດັ ການຄກາ້ຶ ມເນອ້ຶ ແລະຕ່ ອມ. ➢ ເຊ່ ອມຕ່ ຕົວຮັບສາຜດັ ແລະຕວົ ປະຕບິ ັດການໂດຍກງົ , ເຮດັ ໃຫເຶ້ ຮາົ ຕອບສະໜອງຕ່ ສ່ ງິ ກະ ທບົ ໄດຢຶ້ ່ າງວ່ ອງໄວເຊ່ ນັ : ເມ່ ອແຂນຖກເຂມັ ແທງຈະກະຕຸກແຂນທນັ ທ,ີ ເມ່ ອຫວົ ເຂ່ າົ ຖກເຄາະຈະເຕະຕທີ ນັ ທ,ີ ພດຶ ຕກິ າລກັ ສະນະນເີຶ້ ອນີຶ້ ວ່ າ: ກລິ ຍິ າສະທອຶ້ ນ (Reflection). ກລິ ຍິ າສະທອຶ້ ນມຂີ ະບວນການ 3 ຂນັຶ້ ຕອນຄ: ຂນັ້ຶ ຕອນທີ 1 ຕວົ ຮບັ ສາຜດັ ສ່ ງົ ຂ່ າວໄປຫາເຊວປະສາດສ່ ງົ ອອກ. ຂນັ້ຶ ຕອນທີ 2 ຂ່ າວສານຜ່ ານເຊວປະສາດຕວົ ເຊ່ ອມໄປຫາເຊວປະສາດສ່ ງົ ອອກ. ຂນັ້ຶ ຕອນທີ 3 ເຊວປະສາດສ່ ງົ ອອກສ່ ງົ ຂ່ າວໄປຫາຕວົ ປະຕບິ ດັ ການໃຫສ້ຶ ະແດງອາການຕອບສະໜອງ. ການເກດີ ກລິ ຍິ າສະທອ້ຶ ນນເີຶ້ ປັນກລິ ຍິ າສະທອຶ້ ນທ່ ຜີ ່ ານໄຂສນັ ຫລງັ . ກລິ ຍິ າບາງຢ່ າງຄວບ ຄຸມໂດຍສະ ໜອງບ່ ຜ່ ານໄຂສນັ ຫລງັ ກມີ ເຊ່ ນັ : ການຂະຍບິ ຕາເມ່ ອມລີ ມົ ພດັ ຕາ ແລະມບີ າງຢ່ າງທ່ ຄີ ວບຄຸມຮ່ ວມກນັ ທງັ ໄຂ ສນັ ຫລງັ ແລະສະໝອງເຊ່ ນັ : ອາການສະດຸງຶ້ ຕ່ ນເມ່ ອໄດຍ້ຶ ນິ ສຽງດງັ . ສະໝອງ: ເປັນສນກາງຂອງພດຶ ຕກິ າ ແລະຄວບຄຸມການທາງາຂອງລະບບົ ປະສາດອ່ ນໆຂອງຮ່ າງກາຍ ໃຫເຶ້ ປັນໄປຢ່ າງມລີ ະບບົ ລະບຽບສອດຄ່ ອງກນັ , ເຊ່ ງິ ແບ່ ງອອກເປັນ 3 ສ່ ວນດວຶ້ ຍກນັ ຄ: 31

ຮບທ່ ີ 19 : ສະໝອງມະນດຸ ແຫ່ ງທ່ ມີ າ : enigmaticscience.wordpress.com/2016/ 10/18/week-14-nervous-system/ 1) ສ່ ວນທີ 1. ສະໝອງສ່ ວນໜາ້ຶ (Forebrain) 2) ສ່ ວນທີ 2. ສະໝອງສ່ ວນກາງ (Mid brain) 3) ສ່ ວນທີ 3. ສະໝອງສ່ ວນຫລງັ (Hindbrain) ສະໝອງແຕ່ ລະສ່ ວນມບີ ດົ ບາດຄຮບທ່ ຢີ ່ ຂາຶ້ ງລ່ ມນນ:ີຶ້ 1) ສະໝອງສ່ ວນໜາ້ຶ : ເປັນສ່ ວນທ່ ຢີ ່ ເທງິ ຂວນັຶ້ ສະໝອງຂນຶ້ ໄປ ແບ່ ງອອກເປັນ 3 ສ່ ວນໃຫຍ່ ໆຄ: (1) ທາລາມດັ (Thalamus) ຢ່ ເທງິ ຍອດຂອງສະໝອງສ່ ວນກາງ, ເປັນສນກາງຖ່ າຍທອດກະແສປະ ສາດທ່ ີມາຈາກໄຂສນັ ຫລງັ , ອະໄວຍະວະສາຜດັ , ສະໝອງສ່ ວນກາງ ແລະສະໝອງສ່ ວນຫລງັ ເພ່ ອໄປຫາ ເຊ ຣບິ ຣມັ (Cerebrum) ເພ່ ອຕຄີ ວາມໝາຍ ແລະສ່ ງັ ການ. (2)ໄຮໂປທາລາມດັ (Hypothalamus) ເປັນສ່ ວນນອ້ຶ ຍໆທ່ ຢີ ່ ໃຕທຶ້ າລາມດັ , ເຮດັ ໜາ້ຶ ທ່ ຄີ ວບຄຸມ ການເກີດອາລົມ ແລະແຮງຈງໃຈ, ຄວາມຫິວໂຫຍ, ການທາງານຂອງຕ່ ອມບ່ ມີທາລາມັດ (Endrocrine glands) ແລະຄວບຄຸມອຸນຫະພມຂອງຮ່ າງກາຍອກີ ດວ້ຶ ຍ. (3)ລະບບົ ລມິ ບກິ (Limbic system): ເປັນສນປະສາດທ່ ກີ ະຈາຍຢ່ ອອ້ຶ ມຮອບທາລາມດັ ມກີ ານທາ ງານເປັນລະບບົ ທ່ ສີ ະຫລບັ ຊບັ ຊອຶ້ ນຫລາຍ ແລະມສີ ່ ວນສາຄນັ ຢ່ 4 ສ່ ວນຄ: ສ່ ວນທີ 1: ອະມກິ ດາລາ (Amygdala): ເປັນສ່ ວນທ່ ີຢ່ ດາ້ຶ ນຂາຶ້ ງຂອງໄຮໂປທາລາມັດມບີ ດົ ບາດໃນ ການກະຕຸນຶ້ ໃຫເ້ຶ ກດີ ຄວາມແຂງກາ້ຶ , ສດັ ທ່ ດີ ຸຮາ້ຶ ຍ ຖາຶ້ ອະມກິ ດາລາຖກທາລາຍກຈະເຊ່ ອມຊມຶ ອ່ ອນແອ. ສ່ ວນທີ 2: ບລເິ ວນເຊບໂທເອເີ ຣຍ (Septal area) ເປັນສ່ ວນໜ່ ງຶ ທ່ ຢີ ່ ດາຶ້ ນໜາ້ຶ ຂອງທາລາມດັ ແຕ່ ສງ ກວ່ າເລກັ ນ້ຶ້ອຍ, ມບີ ດົ ບາດໜ່ ວງໜ່ ຽວຄວາມແຂງກາ້ຶ , ສດັ ທ່ ຖີ ກທາລາຍເຊບໂທເອເຣຍ ຈະມຄີ ວາມດຸຮາຶ້ ຍ ແລະແຂງກະດາຶ້ ງ. ສ່ ວນທີ 3: ຮບິ ໂປແຄມັ ປັດ (Hippocampus) ເປັນສ່ ວນທ່ ຢີ ່ ໃຕທຶ້ າລາມດັ ແລະໄຮໂປທາລາມດັ , ມີ ບດົ ບາດ ໃນການຈ່ ຈາປະສບົ ການ, ຖາຶ້ ຖກທາລາຍກຈະຈ່ ຫຍງັ ບ່ ໄດດຶ້ ນົ . ສ່ ວນທີ 4: ເຊຣິເບລາ(Cerebellum) ເປັນສ່ ວນເທງິ ສຸດຂອງສະໝອງ, ປົກຄຸມຢ່ ຂວນັ້ຶ ສະໝອງເຕມັ ກະໂຫລກຫວົ ຂອງຄນົ ເຮາົ ຫລ ເຄຍີ ເອນີຶ້ ກນັ ວ່ າ: ມນັ ສະໝອງ, ມີ 2 ຊກີ ດວຶ້ ຍກນັ ຄ: ຊກີ ຊາ້ຶ ຍ ແລະຊກີ ຂວາ, ເຊຣເິ ບລມັ ທງັ ສອງຊກີ ນເີຶ້ ຊ່ ອມຕ່ ກນັ ດວ້ຶ ຍສາຍໃຍປະສາດຢ່ າງຫລວງຫລາຍ, ໃຍປະສາດເຫລ່ າົ ນຢີ້ຶ ່ ບລເິ ວນສ່ ວນ ລ່ ຸມຂອງ ເຊຣເິ ບລາ ເອນີ້ຶ ວ່ າ ຄປັສແຄໂລຊມັ (Corpus callosum), ເຊຣິເບລາ ແຕ່ ລະຊກີ ຈະຄວບຄຸມການ 32

ທາງານຂອງຮ່ າງກາຍພຽງຊກີ ດຽວ ແຕ່ ສະລບັ ຂາ້ຶ ງກນັ ຄ ເຊຣິບລມັ ຊກີ ຊາຶ້ ຍຈະຄວບຄຸມການທາງານຂອງຮ່ າງ ກາຍຊກີ ຂວາ ແລະກງົ ກນັ ຂາ້ຶ ມ, ສ່ ວນຜວິ ຂອງເຊຣເິ ບລາເປັນທ່ ຮີ ວມຂອງເຊວປະສາດຈ່ ງຶ ມສີ ເີ ທາົ ແລະເອນີ້ຶ ສ່ ວ ນຜວິ ທ່ ເີ ປັນ ເໝອນເປອກຂອງເຊຣິເບລານວີຶ້ ່ າ: ຄເທກັ ຂອງເຊຣບິ ລັມ(Cerebeal cortex), ສ່ ວນໃນ ຂອງເຊຣິເບລາ ເປັນໃຍປະສາດ ເຊ່ ງິ ມໄີ ຂມນັ ຫ່ ຫຸມຶ້ ຢ່ ຈ່ ງຶ ມສີ ີຂາວ, ຄາດວ່ າ ເຊຣິເບລາປະກອບດວ້ຶ ຍ: ເຊວປະ ສາດປະມານ 9 ພນັ ລາ້ຶ ນຕວົ ຫລປະມານ 3/4 ຂອງເຊວປະສາດທງັ ໝດົ ໃນສະໝອງຂອງເຮາົ . ເຊຣເິ ບລາ ຂອງເຮາົ ນອກຈາກແບ່ ງອອກເປັນ 2 ຊກີ ແລວ້ຶ , ຍງັ ມຮີ ່ ອງແບ່ ງເຊຣເິ ບລາອອກເປັນ ສ່ ວນໆ ອກີ ຄ: ມຮີ ່ ອງແບ່ ງເຊຣເິ ບລາອອກເປັນສ່ ວນໜາຶ້ ກບັ ສ່ ວນຫລງັ ຢ່ ທ່ ເີ ຄ່ ງິ ກາງກະໂຫລກຫວົ ເຊ່ ງິ ຖກເອນີຶ້ ວ່ າ: ຮ່ ອງ ກາງ (Central fissure), ທ່ ດີ າ້ຶ ນຂາຶ້ ງຍງັ ມຮີ ່ ອງຈາກບລເິ ວນໃບຫເບອຶ້ ງໜ່ ງຶ ຂອງເຮາົ ເປັນທາງຜ່ ານໄປດາຶ້ ນໜາຶ້ ເຖງິ ບລເິ ວນໃບຫອກີ ເບອຶ້ ງໜ່ ງຶ , ແບ່ ງ ເຊຣເິ ບລາ ອອກເປັນສ່ ວນເບອ້ຶ ງເທງິ ກບັ ໃສ່ ແລວຮ່ ອງທງັ ສອງນນແີ້ຶ ບ່ ງ ເຊ ຣເິ ບລາແຕ່ ລະຊກີ ອອກເປັນ 4 ກບີ . ທ່ ລາຍາວຂະໜາດນວິ້ຶ ກອ້ຶ ຍຂອງພວກເຮາົ ຢ່ ໃນແກນກາງຂອງຂວົ້ຶ ສະໝອງ, ຕງັຶ້ ແຕ່ ເມດນັ ລາ ໃນສະ ໝອງສ່ ວນຫງັ ຜ່ ານສະໝອງສ່ ວນກາງໄປເຖິງ ໃຕທຶ້ າລາມສັ , ການຕ່ ໄຍຂອງເຊລປ໌ ະສາດກ່ ຸມນີກ້ຶ ຄກບັ ຕາໜ່ າງ ແຫ ຈ່ ງຶ ເອີນຶ້ ວ່ າ: ຣີຕິຄິວລາຣ໌ຟຣ໌ເມຊນັ (Reticular formation), ມບີ ົດບາດເຮດັ ໃຫກຶ້ ະແສປະສາດທ່ ີມາ ຈາກສ່ ວນຕ່ າງໆຂອງຮ່ າງກາຍກະຈາຍໄປທ່ ວົ ສະໝອງກບີ ເລ່ າົ ນນັ້ຶ ບ່ ຄ ທາລາມສັ ໌ ເຊ່ ງິ ກ່ ນັ ກອງສ່ ງົ ກະແສປະສາດ ໄປສະເພາະບລເິ ວນທ່ ກີ ່ ຽວຂອຶ້ ງທງັ ນນັຶ້ , ການເຮດັ ວຽກຂອງຣີຕຄິ ວິ ລາຣຟ໌ ຣເ໌ ມຊນັ ຈ່ ງຶ ເຮດັ ໃຫສຶ້ ະໝອງທຸກພາກ ສ່ ວນມີຄວາມຕ່ ນຕົວ, ເຊ່ ິງເອີ້ຶນອີກແບບໜ່ ຶງວ່ າ ລະບົບຕ່ ນຕົວ ຣີຕິຄິວລາຣ໌ (Reticular activating system) ດ່ ງັ ຮບ: 2) ສະໝອງສ່ ວນກາງ : ເປັນສ່ ວນທ່ ຕີ ່ ຈາກສະໝອງສ່ ວນຫງັ ໄປຈນົ ສຸດຂວົ້ຶ ສະໝອງ, ເປັນທາງຜ່ ານຂອງ ເສນັ້ຶ ປະສາດໄປສ່ ສະໝອງສ່ ວນໜາ້ຶ , ມບີ ດົ ບາດຄວບຄຸມການກງິ້ຶ ຂອງໜ່ ວຍແກ່ ນຕາ ແລະຄວບຄຸມກລິ ຍິ າສະ ທອຶ້ ນກ່ ຽວກບັ ການເຫນັ , ການໄດຍຶ້ ນິ ແລະການສາພດັ . 3) ສະໝອງສ່ ວນຫລງັ : ເປັນສ່ ວນທ່ ຢີ ່ ຕ່ ຈາກປາຍເທງິ ຂອງໄຂສນັ ຫລງັ , ເຊ່ ງິ ປະກອບດວຶ້ ຍ 3 ພາກສ່ ວນທ່ ສີ າຄນັ ຄ: ກ) ເມດນັ ລາ (Medulla): ເປັນບລເິ ວນທາອດິ ທ່ ຢີ ່ ຕ່ ຈາກໄຂສນັ ຫລງັ ແລະ ເປັນສນຮວມຂອງເສັ້ຶ ນປະສາດຈາກໄຂສນັ ຫລງັ ໄຂ່ ວກນັ ສະຫລັບຊາ້ຶ ຍ-ຂວາ. ນອກຈາກນຍີຶ້ ງັ ມເີ ຊວປະສາດທ່ ີ ເຮດັ ໜາ້ຶ ທ່ ຄີ ວບຄຸມ ການຫາຍໃຈ ແລະກລິ ຍິ າສະທອ້ຶ ນກ່ ຽວກບັ ກາຮກັ ສາການຊງົ ຕວົ ໃນແນວເນງີຶ້ ຂອງຄນົ ເຮາົ ອກີ ດວ້ຶ ຍ. ຂ) ພອນ (Pons): ຢ່ ເທງິ ເມດນັ ລາຂນຶຶ້ ມາເປັນທາງຜ່ ານຂອງເສນັຶ້ ປະສາດຈາກໄຂສນັ ຫລງັ ໄປສ່ ສະໝ ອງສ່ ວນອ່ ນໆ, ເປັນທ່ ີຮວມຂອງເຊວປະສາດທ່ ກີ ່ ຽວຂອ້ຶ ງກບັ ການໄດຍຶ້ ນິ ສຽງ, ການຮບັ ສາຜດັ ຈາກບລເິ ວນຫົວ ແລະມບີ ດົ ບາດໃນການຄວບຄຸມການເຄ່ ອນໄຫວເທງິ ໃບໜາ້ຶ ອກີ ດວ້ຶ ຍ. ຄ) ເຊຣິເບລາ (Cerebellum): ມຊີ ່ ເອນີຶ້ ອກີ ຢ່ າງໜ່ ງຶ ວ່ າ: ສະໝອງນອ້ຶ ຍ, ຕງັຶ້ ຢ່ ບລເິ ວນງ່ອນດນົ້ຶ ພດີ ມບີ ດົ ບາດໃນການສາ້ຶ ງໃຫກ້ຶ າຶ້ ມເນອຶ້ ຕ່ າງໆທ່ ກີ ່ ຽວຂອ້ຶ ງກບັ ການເຄ່ ອນໄຫວຂອງຮ່ າງກາຍສດົ ຊ່ ນ ແລະເກດີ ຄວາມ ພດກີ ນັ . ຖາຶ້ ຂາດເຊຣິເບລາແມ່ ຄນົ ເຮາົ ຈະເກດີ ກະຕຸກກະຕກັ ແລະເກະກະໜາ້ຶ ລາຄານ, ເຖິງແມ່ ນວ່ າຈະເອາົ ນວິ້ຶ ມຈບັ ທ່ ປີ າຍດງັ ກຈະເຮດັ ໄດຍຶ້ າກ. ເຊຣິເບລາມີ 2 ຊກີ ຄ ຊກີ ຊາຶ້ ຍແລະຊີກຂວາ ເຊ່ ອມຕ່ ເຂາົ້ຶ ກນັ ໂດຍອາໄສ ພອນ. 33

3.3. ລະບບົ ປະສາດສ່ ວນນອກ ເປັນລະບບົ ປະສາດທ່ ເີ ຊ່ ອມຕ່ ລະຫວ່ າງສະໝອງ ແລະ ໄຂຫລງັ ກບັ ສ່ ວນຕ່ າງໆການແບ່ ງອອກເປັນ 2 ລະບົບຍ່ ອຍຄ: ລະບົບປະສາດໂຊມາຕກິ (Somatic nervous System : SNS) ແລະ ລະບບົ ປະສາດ ອດັ ຕະໂນມດັ (Automatic nervous System : ANS) ລະບບົ ປະສາດສອງຊະນດິ ນມີຶ້ ບີ ດົ ບາດກ່ ຽວກບັ ພດຶ ຕກິ າດ່ ງັ ນ:ີ້ຶ - ລະບບົ ປະສາດ ໂຊມາຕກິ (SNS) ແມ່ ນລະບບົ ສາດທ່ ເີ ຊ່ ອມຕ່ ລະຫວ່ າງຕວົ ຮບັ ສາຜດັ ທາງຜວິ ໜງັ ແລະ ກາ້ຶ ມເນອ້ຶ ລາຍເຂົາ້ຶ ສ່ ລະບບົ ປະສາດສ່ ວນກາງ, ມໜີ າຶ້ ທ່ ີຮບັ ຂ່ າວສານຈາກ ຜວິ ໜັງ ແລະ ກາຶ້ ມລາຍ, ເຊ່ ງິ ຖກກະຕຸນ້ຶ ຈາກສ່ ງິ ກະທບົ ພາຍນອກແລວ້ຶ ຖ່ າຍທອດໄປສ່ ໄປສ່ ລະບບົ ປະສາດສ່ ວນກາງແລວຶ້ ຮບັ ຂ່ າວສານ ຈາກລະບບົ ປະສາດສ່ ວນກາງໄປສ່ ກາຶ້ ມເນອ້ຶ ລາຍ ແລະ ບລເິ ວນຜວິ ໜງັ ທ່ ຮີ ບັ ສາຜດັ ,ດ່ ງັ ນນັຶ້ , ເຮາົ ສະຫລຸບໄດວ້ຶ ່ າ ລະບບົ ປະສາດໂຊມາຕກິ ຄວບຄຸມການທາງານຂອງກາ້ຶ ມເນອຶ້ ລາຍ ແລະ ຄວາມຮສ້ຶ ກຶ ຕາມຜວິ ໜງັ . - ລະບົບສາດອດັ ຕະໂນມດັ (ANS) ແມ່ ນລະບບົ ປະສາດທ່ ເີ ຊ່ ອມຕ່ ລະຫວ່ າງລະບບົ ປະ ສາດກບັ ກາຶ້ ມເນອຶ້ ລຽບ, ກາຶ້ ມເນອ້ຶ ຫົວໃຈ ແລະ ລະບົບຕ່ ອມ, ດ່ ັງນນັ້ຶ ລະບົບປະສາດອັດຕະໂນມດັ ນຈີຶ້ ່ ງຶ ເປັນລະບບົ ທ່ ີ ການທາງານຂອງມ່ ານຕາ, ຕ່ ອມ ແລະ ອະໄວຍະຕ່ າງໆໃນຮ່ າງກາຍຂອງຄົນເຮົາເປັນສ່ ວນຫລາຍ (ເບ່ ິງຮບ ສະແດງການທາງານຂອງລະບບົ ປະສາດອດັ ຕະໂນມດັ ) ລະບບົ ປະສາດອດັ ຕະໂນມດັ ຈະແຍກອອກຈາກສະໝ ອງ ຫລໄຂສນັ ຫລງັ ໂດຍເຊ່ ອມຕ່ ກບັ ຈລຸ ງັ ປະສາດຕວົ ໜ່ ງຶ ແລວ້ຶ ຈ່ ງຶ ຕ່ ໄຍໄປສ່ ອະໄວຍະວະຕ່ າງໆເຫລ່ າົ ນນັຶ້ . ສ່ ວນ ປະສາດໂຊມາຕກິ ບ່ ໄດຜ້ຶ ່ ານປະສາດຕວົ ເຊ່ ອມ. -ລະບບົ ປະສາດອດັ ຕະໂນມດັ ແບ່ ງອອກເປັນ 2 ສາຍຄ: ກ. ສາຍ ຊມິ ພາເທຕກິ ດວີ ເີ ຊນິ (Sympathetic division) ຂ. ສາຍ ພາຣາຊມິ ພາລາຕກິ ດວີ ເີ ຊນິ (Parasympathetic division) ຮບທ່ ີ 20 : ຮບສະແດງການເຮດັ ວຽກຂອງສາຍ ຊມິ ພາລາຕກິ ດີວເີ ຊນິ ແລະ ສາຍພາຣາຊມິ ພາລາຕກິ ດວີ ເີ ຊນິ ແຫ່ ງທ່ ມີ າ : thombiology30.wikispaces.com/Nervous+System 34

ການເຮດັ ວຽກຂອງປະສາດອດັ ຕະໂນມດັ ສອງສາຍນຈີຶ້ ະເປັນໄປໃນລກັ ສະນະກງົ ກນັ ຂາ້ຶ ມຄ: ຖາຶ້ ສາຍ ໜ່ ງຶ ກະຕຸນຶ້ ໃຫອຶ້ ະໄວຍະວະນນັຶ້ ທາງານແມ່ ນແມ່ ນອກີ ສາຍໜ່ ງຶ ຈະຄອຍລະງບັ . ນອກຈາກນ,ີຶ້ ຍງັ ພບົ ວ່ າການເຮດັ ວຽກໃນສາຍຊມິ ພາເທຕກິ ຈະເຮດັ ວຽກພອ້ຶ ມກນັ ຄ ເມ່ ອສາຍຊມິ ພາເທຕກິ ທາງານແມ່ ນທຸກອະໄວຍະວະທ່ ມີ ນັ ເຊ່ ອມຕ່ ນນັຶ້ ຈະທາງານພອ້ຶ ມກນັ ໝົດໂດຍມສີ າຍໂສແ້ຶ ກງກະລຽນ (Chain of ganglion) ເປັນຕົວເຊ່ ອມ, ສ່ ວນພາຍໃນສາຍພາລາຊມິ ເທຕກິ ຈະເຮດັ ໜາຶ້ ທ່ ສີ ່ ງົ ອອກ ເຊ່ ງິ ບ່ ມສີ າຍໂສແຶ້ ກງກະລຽນ. ເມ່ ອພຈິ າລະນາການທາ ງານຂອງອະໄວຍະວະທ່ ກີ ່ ຽວຂອຶ້ ງຈະເຫນັ ໄດວ້ຶ ່ າ ການເຮດັ ວຽກຂອງສາຍຊມິ ພາເທຕກິ ເຮດັ ໃຫເ້ຶ ຮາົ ເກດີ ຄວາມ ຕ່ ນຕວົ , ມພີ າລະກາລງັ ເພ່ ມີ ຂນ້ຶ , ເມ່ ອສະຖານະການເຄ່ ງັ ຕງຶ ຫລ ເກດີ ພະວະສຸກເສນີ ຈະເຮດັ ໃຫເ້ຶ ຮາົ ກຽມພອ້ຶ ມ ຕ່ ສກ້ຶ ບັ ເຫດການນນັ້ຶ ໆ. ສ່ ວນການທາງານຂອງສາຍຊມິ ພາເທຕກິ ຈະເຮດັ ເຮາົ ມກີ ານສະຫງບົ ລງົ . ດ່ ງັ ນນັ້ຶ , ສາຍ ພາຣາຊມິ ພາເທຕກິ ເຮດັ ວຽກຫລາຍໃນເວລາຄນົ ເຮາົ ພກັ ຜ່ ອນ ຫລ ວ່ າຄນົ ເຮາົ ນອນຫລບັ ນນັຶ້ ເອງ. 35

ບດົ ທີ 4 ສະຕປິ ັນຍາ (Intelligence) 1. ຄວາມໝາຍ ແລະ ປັດໄຈທີ່ ມີ ອີ ດິ ທພິ ນົ ຕ່ີ ສະຕປິ ັນຍາ 1.1. ຄວາມໝາຍຂອງສະຕປິ ັນຍາ ສະຕປິ ັນຍາ (Intelligence) ມຄີ ວາມໝາຍແຕກຕ່ີ າງກນັ ຕາມແຕີ່ ລະແນວທາງ ແລະ ທດັ ສະນະທ່ີ ີ ມີ່ ງສນົ ໃຈໃນເລີ່ ອງໃດ ເຊີ່ ງິ ຈະເຫນັ ໄດວ້ ່ີ າບີ່ ມຄີ າຈາກດັ ຄວາມໃດທ່ີ ມີ ຄີ ວາມສມົ ບູນຄບົ ຖວ້ ນທກດາ້ ນ, ໂດຍທີ່ ວົ ໄປນກັ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາໄດໃ້ ຫຄ້ ວາມໝາຍໃນແຕີ່ ລະທດັ ສະນະທ່ີ ແີ ບີ່ ງໄດເ້ ປັນກີ່ ມຄ: ກ່ີ ມທີ 1: ສະຕິປັນຍາ ແມີ່ ນຄວາມສາມາດທາງສະໝອງ ເຊີ່ ັນ: ຄວາມຄິດ, ຄວາມຈີ່ ຈາ, ຄວາມ ຄດິ ຮວມຍອດ ໃນກ່ີ ມນີເ້ ຊ່ີ ອວ່ີ າສະຕິປັນຍາສີ່ ງົ ຜົນຕ່ີ ຄວາມຄິດຫາເຫດຜົນ ເຊ່ີ ິງນາມາຕ່ີ ການມພີ ຶດຕິກາທ່ີ ີມີ ເຫດຜນົ ແລະ ມພີ ດຶ ຕກິ າທີ່ ເີ ໝາະສມົ ຕີ່ ໄປ. ກີ່ ມທີ 2: ສະຕປິ ັນຍາຄ ຄວາມສາມາດໃນການປັບຕວົ ກີ່ ມນມີ້ ຄີ ວາມເຊີ່ ອວີ່ າ ສະຕປິ ັນຍາດຈີ ະສ່ີ ງົ ຜນົ ຕີ່ ຄວາມສາມາດຂອງບກຄນົ ທ່ີ ຈີ ະປັບຕວົ ເຂາົ້ ກບັ ສ່ີ ງິ ແວດລອ້ ມ ຫລ ສະຖານະການໃໝີ່ ໆໄດວ້ ່ີ ອງໄວ. ກີ່ ມທີ 3: ສະຕປິ ັນຍາ ຄ ຄວາມສາມາດໃນການແກໄ້ ຂບນັ ຫາ ແລະ ຮຽນຮູ,້ ຄນົ ທ່ີ ມີ ສີ ະຕປິ ັນຍາສູງ ຈະມຄີ ວາມສາມາດໃນການແກໄ້ ຂບນັ ຫາ ແລະ ຮຽນຮູໄ້ ດດ້ .ີ ກີ່ ມທີ 4: ສະຕປິ ັນຍາ ຄ ຄວາມສາມາດໃນການຄດິ ແບບຕີ່ າງໆ ໄດແ້ ກີ່ : ຄວາມຄດິ ແບບນາມະທາ, ຄວາມຄດິ ສາ້ ງສນັ . ນອກຈາກນແີ້ ລວ້ ຍງັ ມນີ ກັ ຈດິ ຕະວິທະຍາຫລາຍທ່ີ ານໄດໃ້ ຫຄ້ ວາມໝາຍກີ່ ຽວກບັ ສະຕິປັນຍາໄວ້ ດ່ີ ງັ ນ:ີ້ ອລັ ເຟຣດ ບເີ ນ (Alfred Binet) ໄດໃ້ ຫຄ້ ວາມໝາຍສະຕປິ ັນຍາໄວວ້ ່ີ າ ແມ່ີ ນ ຄວາມສາມາດໃນ ການຄດິ , ການຕດັ ສນິ ໃຈ ແລະ ຄວາມສາມາດໃນການປັບຕວົ ເພີ່ ອບນັ ລສີ່ ງິ ທ່ີ ີ ຕນົ ເອງຕງັ້ ໃຈໄວ.້ ເທແີ ມນ (L. M. Terman) ໄດອ້ ະທບິ າຍວີ່ າຄວາມໝາຍຂອງສະຕປິ ັນຍາຄ ຄວາມສາມາດໃນການ ຄດິ ຢີ່ າງເປັນນາມະທາ (Abstract Thinking) ເດວດິ ເວດສະເລີ (David Wechsler) ໄດອ້ ະທບິ າຍສະຕປິ ັນຍາໄວວ້ ່ີ າ ເປັນຄວາມສາມາດຂອງ ບກຄນົ ທີ່ ສີ ະແດງພດຶ ຕກິ າຢີ່ າງມເີ ຫດຜນົ , ສາມາດຢີ່ ູໃນສງັ ຄມົ ໄດຢ້ ີ່ າງມປີ ະ ສດິ ທພິ າບ. ຄາເຕີ ວີ ກູດ (Cater V Good) ໄດໃ້ ຫຄ້ ວາມໝາຍສະຕປິ ັນຍາວີ່ າ ແມີ່ ນຄວາມສາມາດໃນການ ປັບຕວົ ເອງໃຫເ້ ໝາະສມົ ກບັ ສະຖານະການໃໝ່ີ ໆໄດວ້ ່ີ ອງໄວ, ຮຽບຮອ້ ຍ ແລະ ສາມາດນາເອາົ ປະສບົ ການມາ ສາ້ ງການຮຽນຮູ.້ 36

ຈາກຄວາມໝາຍດ່ີ ງັ ກີ່ າວສາມາດສະຫລບໄດວ້ ່ີ າ: ສະຕປິ ັນຍາ ແມີ່ ນຄວາມສາມາດ ຂອງບກຄນົ ໃນ ການຄິດ, ການກະທາ ແລະ ການແກໄ້ ຂບັນຫາຕີ່ າງໆ ທັງສ່ີ ິງທ່ີ ີເປັນຮູບປະທາ ແລະ ນາມະທາໄດຢ້ ີ່ າງມີ ປະສດິ ທພິ າບ. 1.2. ປັດໄຈທີ່ ມີ ອີ ດິ ທພິ ນົ ຕີ່ ສະຕປິ ັນຍາ ນກັ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາເຊ່ີ ອວ່ີ າ ກາມະພນັ ເຮດັ ວຽກກບັ ສ່ີ ງິ ແວດລອ້ ມແຕີ່ ມອີ ດັ ຕາສ່ີ ວນບີ່ ເທີ່ າົ ກນັ , ບາງ ທີ່ ານເຊ່ີ ອວີ່ າ ກາມະພນັ ມອີ ດິ ທພິ ນົ ຕ່ີ ສະຕປິ ັນຍາຫລາຍກວ່ີ າສີ່ ງິ ແວດລອ້ ມ, ແຕີ່ ມບີ າງທີ່ ານເຊ່ີ ອວ່ີ າສ່ີ ງິ ແວດລອ້ ມ ມອີ ດິ ທພິ ນົ ຫລາຍກວ່ີ າກາມະພນັ . 1) ອດິ ທພິ ນົ ຂອງກາມະພນັ ການພິຈາລະນາອິດທິພນົ ຂອງກາມະພນັ ກບັ ສ່ີ ງິ ແວດລອ້ ມແຍກເປັນສະຕິປັນຍາ A ແລະ ສະຕິ ປັນຍາ B, ສະຕປິ ັນຍາ A ເປັນສ່ີ ງິ ທ່ີ ຕີ ດິ ຕວົ ມາໂດຍກາເນດີ ຖກການດົ ໂດຍກາມະພນັ , ສີ່ ວນສະຕປິ ັນຍາ B ຈະ ເປັນສະຕປິ ັນຍາທ່ີ ເີ ກດີ ຈາກປະຕສິ າພນັ ລະຫວ່ີ າງສະຕປິ ັນຍາ A ກບັ ສ່ີ ງິ ແວດລອ້ ມ. ຈາກການສຶກສາກີ່ ຽວກບັ ອດິ ທພິ ົນຂອງກາມະພນັ ແລະ ສີ່ ິງແວດລອມພົບວ່ີ າ: ບກຄົນທີ່ ີມຄີ ວາມ ກີ່ ຽວຂອ້ ງກບັ ກາມະພນັ ຫລາຍເທ່ີ າົ ໃດ, ຈະມລີ ະດບັ ສະຕປິ ັນຍາໃກຄ້ ຽງກນັ ເທີ່ າົ ນນັ້ , ດ່ີ ງັ ການທດົ ລອງກບັ ເດັກ ຝາແຝດທີ່ ລີ ຽ້ ງດູດວ້ ຍການແຍກກນັ ລຽ້ ງ, ພບົ ວີ່ າ ຄ່ີ າລະດບັ ສະຕປິ ັນຍາບ່ີ ແຕກຕີ່ າງກນັ ຫລາຍ ແລະໃນກລະນີ ລະດບັ ສະຕປິ ັນຍາຂອງພີ່ ແມ່ີ ກບັ ລູກຄງີ ມຄີ ່ີ າສາພນັ ສູງກວີ່ າລະດບັ ສະຕປິ ັນຍາຂອງພີ່ ແມ່ີ ກບັ ລູກລຽ້ ງ (ລູກບນ ທາ) ທງັ້ ໆທ່ີ ພີ ່ີ ແມ່ີ ແທກ້ ບ່ີ ໄດກ້ ່ີ ຽວຂອ້ ງກບັ ໃນການລຽ້ ງດູ ລູກເລຍີ , ທງັ ສອງກລະນນີ ສີ້ ະແດງໃຫເ້ ຫນັ ເຖງິ ອດິ ທິ ພນົ ຂອງກາມະພນັ ທີ່ ມີ ຕີ ີ່ ລະດບັ ສະຕປິ ັນຍາຂອງບກຄນົ ຫລາຍກວ່ີ າສ່ີ ງິ ແວດລອ້ ມ. ເຈນເຊນ (Jensen,1969) ໄດເ້ ຮດັ ການທດົ ລອງກບັ ເດກັ ໄວຮຽນໃນລະດບັ ປະຖມົ ສກຶ ສາ, ໂດຍໃຊ້ ເວລາ 2 - 3 ເດອນເຖງິ 1 ປີ ຜນົ ການທດົ ລອງປາກດົ ວີ່ າ ເດກັ ທ່ີ ເີ ຂາົ້ ກຽມຄວາມພອ້ ມມຜີ ນົ ສາເລດັ ທາງການ ຮຽນ ແລະ ພດັ ທະນາທາງສະຕປິ ັນຍາບີ່ ແຕກຕ່ີ າງກນັ ກບັ ເດກັ ທີ່ ບີ ີ່ ໄດເ້ ຂາົ້ ໂຄງການກຽມຄວາມພອ້ ມ. ນອກຈາກນີ້ ຍງັ ມກີ ານສກຶ ສາທ່ີ ກີ ່ີ ຽວຂອ້ ງກບັ ການຍກົ ລະດບັ ສະຕປິ ັນຍາຂອງເດກັ ກ່ີ ອນໄວຮຽນ, ໃນ ໂຄງການຈດັ ສ່ີ ງິ ແວດລອ້ ມເພີ່ ອກະຕນ້ ພດັ ທະນານການທາງສະຕປິ ັນຍາຂອງເດກັ ເປັນພເິ ສດໂດຍໃຊເ້ ວລາ 1 - 2 ປີ ອກີ ຫລາຍໂຄງການ ເຊ່ີ ງິ ປາກດົ ຜນົ ການທດົ ລອງທ່ີ ຄີ າ້ ຍຄກນັ ໝາຍເຖງິ ໃນໄລຍະທ່ີ ສີ າເລດັ ໂຄງການທດົ ລອງໃໝ່ີ ໆ ຈະສີ່ ງົ ຜນົ ຕີ່ ການຍກົ ລະດບັ ສະຕປິ ັນຍາຂອງເດກັ ເຫລ່ີ າົ ນນັ້ ໄດໃ້ ນລະດບັ ໜີ່ ງຶ ແຕ່ີ ຜີ່ ານໄປອກີ ໄລຍະ ໜີ່ ງຶ ລະດບັ ສະຕປິ ັນຍາຂອງເດກັ ເຫລີ່ າົ ນນັ້ ຈະກບັ ເຂາົ້ ສ່ີ ູລະດບັ ເກ່ີ າົ . ຈາກການທດົ ລອງນີ້ ສະຫລບໄດວ້ ່ີ າ: ສ່ີ ງິ ແວດລອ້ ມບ່ີ ສາມາດສີ່ ງົ ຜນົ ຕ່ີ ລະດບັ ສະຕປິ ັນຍາ ຂອງບກຄນົ ຫລາຍເທ່ີ າົ ກບັ ອດິ ທພິ ນົ ຂອງກາມະພນັ . ເຈນເຊນ ໄດສ້ ະຫລບວ່ີ າ: ອດິ ທພິ ນົ ທ່ີ ມີ ຕີ ີ່ ສະຕປິ ັນຍາຂອງບກຄນົ ເປັນມາຈາກ ກາມະພນັ 80 ສີ່ ວນ ຮອ້ ຍ ແລະ ອກີ 20 ສ່ີ ວນຮອ້ ຍເປັນມາຈາກອດິ ທພິ ນົ ຂອງສ່ີ ງິ ແວດລອ້ ມ. 2) ອດິ ທພິ ນົ ຂອງສີ່ ງິ ແວດລອ້ ມ ອດິ ທພິ ນົ ທ່ີ ມີ ຕີ ີ່ ສະຕປິ ັນຍາຂອງບກຄນົ ແບ່ີ ງອອກເປັນ 2 ດາ້ ນຄ: ➢ ສີ່ ງິ ແວດລອ້ ມທາງຊວີ ະພາບ : ເປັນສ່ີ ງິ ແວດລອ້ ມໃນຂະນະທ່ີ ແີ ມ່ີ ຖກພາ ໄດແ້ ກີ່ : ສະພາບ ຮີ່ າງກາຍຂອງແມີ່ , ເຊອ້ ພະຍາດຕີ່ າງໆ, ຄວາມເຈບັ ໄຂໄ້ ດປ້ ່ີ ວຍຂອງແມີ່ ຫລສານພດິ ຕ່ີ າງໆ ເຊີ່ ນັ : ສານຕະກ່ີ ວົ , 37

ອາຍແກ໋ດຕ່ີ າງໆ, ພາວະການເກດີ ກີ່ ອນການດົ ທີ່ ມີ ຜີ ນົ ຕີ່ ນາ້ ໜກັ ຂອງເດກັ ໃນຕອນເກດີ ທາອດິ ຫລສີ່ ງິ ແວດລອ້ ມ ໃນຂະນະການເກດີ , ຂະບວນການເກດີ ແບບຜດິ ປົກກະຕິ ເກດີ ຈາກສະພາບຂາດອກົ ຊເີ ຈນທ່ີ ໄີ ປລຽ້ ງຮີ່ າງບີ່ ພຽງພ, ການໄດຮ້ ບັ ການກະທບົ ກະເທອນທາງສະໝອງຈາກເຄີ່ ອງມທ່ີ ໃີ ຊໃ້ ນການເກດີ ທ່ີ ມີ ຜີ ນົ ຕ່ີ ພດັ ທະນາການ ທາງສະໝອງຂອງເດກັ , ການຂາດ ສານອາຫານຂອງເດກັ ອີ່ ອນຈະມຜີ ນົ ຕີ່ ສະຕປິ ັນຍາຂອງບກຄນົ ໃນໄວຕີ່ ມາ. ➢ ສ່ີ ງິ ແວດລອ້ ມທາງສງັ ຄມົ : ໝາຍເຖງິ ຄວາມສາພນັ ຂອງບກຄນົ ທ່ີ ຢີ ີ່ ູອອ້ ມຂາ້ ງ, ສ່ີ ການຮຽນຮູ,້ ສີ່ ງິ ຂອງທ່ີ ເີ ດກັ ຫລນິ້ ເຊ່ີ ງິ ມຄີ ວາມເຊ່ີ ອວີ່ າ ສີ່ ງົ ຜນົ ຕີ່ ພດັ ທະນາການທາງສະຕປິ ັນຍາຂອງເດກັ ໂດຍກງົ , ມກີ ານສກຶ ສາ ປຽບທຽບລະຫວີ່ າງສະຕປິ ັນຍາຂອງເດັກທີ່ ຈີ ະເລີນເຕບີ ໂຕຢ່ີ ູໃນເມອງ ແລະ ຊນົ ນະບົດພບົ ວ່ີ າ ມລີ ະດບັ ສະຕິ ປັນຍາທ່ີ ແີ ຕກຕ່ີ າງກນັ ຢ່ີ າງຊດັ ເຈນ. ແນວໃດກຕາມ, ການສກຶ ສາປຽບທຽບນຍີ້ ງັ ມຂີ ຄ້ ວນຄານງຶ ເຖິງປັດໄຈສາຄນັ ດາ້ ນກາມະພນັ ໃຫໄ້ ດຄ້ ຕອ້ ງສກຶ ສາຈາກເດັກທ່ີ ແີ ມີ່ ທງັ ໃນຕົວເມອງ ແລະ ໃນຊົນນະບົດທ່ີ ີມີລະດັບສະຕປິ ັນຍາ ທ່ີ ີໃກຄ້ ຽ້ ງກັນ ຫລ ລະດບັ ດຽວກນັ , ທັງນີເ້ ພາະວ່ີ າຫາກມີຄວາມແຕກຕີ່ າງຂອງລະດບັ ສະຕິປັນຍາ ຂອງພ່ີ ແມີ່ ທັງສອງກ່ີ ມຈະບີ່ ສາມາດສະຫລບຜນົ ໄດຢ້ ່ີ າງຊດັ ເຈນວ່ີ າ ການທີ່ ີເດກັ ໃນຊນົ ນະບດົ ທີ່ ມີ ີ ລະດບັ ສະຕປິ ັນຍາຕ່ີ າກວ່ີ າລະດບັ ສະຕິ ປັນຍາຂອງເດກັ ໃນເມອງ, ເກດີ ຈາກອດິ ທພິ ນົ ກາມະພນັ ຂອງພ່ີ ແມີ່ ທ່ີ ຢີ ີ່ ູໃນຊນົ ນະບດົ ທ່ີ ມີ ລີ ະດບັ ສະຕປິ ັນຍາຕີ່ າ ກວີ່ າລະດບັ ສະຕປິ ັນຍາຂອງພີ່ ແມີ່ ທ່ີ ຢີ ີ່ ູໃນເມອງ. ສະຫລບໄດວ້ ່ີ າ: ສີ່ງິ ແວດລອ້ ມມສີ ີ່ ວນສີ່ງົ ເສມີ ແລະ ພດັ ທະນາລະດບັ ສະຕປິ ັນຍາໃຫສ້ ູງຂນຶ ້ ແລະ ສ່ີງິ ແວດລອ້ ມທີ່ບີ ີ່ ດມີ ຜີ ນົ ໃຫລ້ ະດບັ ສະຕປິ ັນຍາຕີ່າລງົ ໄດ.້ ໃນປັດຈບນັ , ຂສ້ ະຫລບກີ່ ຽວກບັ ອດິ ທພິ ນົ ທີ່ ມີ ຕີ ່ີ ລະດບັ ສະຕປິ ັນຍາທີ່ ດີ ທີ ີ່ ສີ ດກຄ ການໃຫ້ ຄວາມ ສນົ ໃຈກີ່ ຽວກບັ ທດິ ສະດປີ ະຕສິ າພນັ ລະຫວ່ີ າງກາມະພນັ ແລະສີ່ ງິ ແວດລອ້ ມທ່ີ ມີ ຜີ ນົ ຕີ່ ລະດບັ ສະຕປິ ັນຍາຮ່ີ ວມ ກນັ ແທນການມີ່ ງສນົ ໃຈສກຶ ສາວີ່ າປັດໄຈໃດທີ່ ມີ ອີ ດິ ທພິ ນົ ຕ່ີ ສະຕປິ ັນຍາເໜອກວີ່ າກນັ 2. ທດິ ສະດຂີ ອງສະຕປີ ັນຍາ ການສຶກສາກີ່ ຽວກັບສະຕິປັນຍາແບ່ີ ງອອກເປັນ 2 ແນວທາງຄ ແນວທາງທ່ີ ີໜ່ີ ຶງ ແມ່ີ ນເນນັ້ ການສຶກສາ ລກັ ສະນະພັດທະນາການຂອງສະຕປິ ັນຍາ ແລະ ແນວທາງທສີ ອງແມ່ີ ນເນນັ້ ການສກຶ ສາອງົ ປະກອບຂອງສະຕິ ປັນຍາໃນສີ່ ວນທີ່ ເີ ປັນໂຄງສາ້ ງຂອງສະຕປິ ັນຍາ ເຊີ່ ງິ ຮວມມດີ ີ່ ງັ ນ:ີ້ 2.1. ທດິ ສະດໜີ ີ່ ງຶ ອງົ ປະກອບ ທດິ ສະດໜີ ່ີ ງຶ ອງົ ປະກອບນີ້ ມຮີ າກຖານທ່ີ ເີ ຊ່ີ ອວີ່ າ ສະຕປິ ັນຍາເປັນຜນົ ຮວມຂອງຄວາມສາມາດຕີ່ າງໆ ຂອງບກຄົນບີ່ ວີ່ າບກຄົນຈະກະທາກດິ ຈະກາໃດ ເຊີ່ ັນ: ການຄິດ, ການແກໄ້ ຂບັນຫາ,ການຕັດສິນໃຈ ເປັນ ສະມດັ ຖະພາບທາງສະໝອງທີ່ ີມລີ ກັ ສະນະເປັນເອກະພາບ ຫລ ມລີ ກັ ສະນະເປັນອງົ ປະກອບຮວມອນັ ດຽວ ກນັ . ແນວຄວາມຄິດຕາມທິດສະດນີ ີເ້ ລີ່ ີມຈາກນກັ ຈດິ ຕະວິທະຍາຄົນຝຣີ່ ັງ ອັລເຟຣດ ບີເນດ(Alfred Binet) ແລະ ທໂີ ອຟິ; ໄຊມອນ (Theophile Simon) ໄດສ້ າ້ ງແບບທດົ ສອບ ເພີ່ ອແຍກເດກັ ທ່ີ ມີ ຄີ ວາມ ຜດິ ປົກກະຕທິ າງສະໝອງອອກຈາກເດກັ ປົກກະຕິ ແລະ ຕ່ີ ມາ ລູອວິ ດິ ເອມັ ເທແີ ມນ ແຫີ່ ງມະຫາວທິ ະຍາໄລ 38

ສະແຕນຟອດ ຂອງສະຫະລດັ ອາເມຣິກາ ໄດນ້ າເອົາແບບ ທົດສອບນມີ້ າປັບປງຈນົ ເປັນທ່ີ ີນຍິ ມົ ແລະ ໃຊຢ້ ີ່ າງ ແພ່ີ ຫລາຍ ເຊ່ີ ງິ ແບບທດົ ສອບນວີ້ ່ີ າ (Stanford - Binet Intelligence Test). 2.2. ທດິ ສະດສີ ອງອງົ ປະກອບ ທດິ ສະດສີ ອງອງົ ປະກອບນີ້ ມຄີ ວາມເຊີ່ ອວ່ີ າສະຕປິ ັນຍາຂອງມະນດເຮາົ ມີ 2 ອງົ ປະກອບ ຄ: 1) ທດິ ສະດສີ ອງອົງປະກອບຂອງ ສະເປີຍແມນ (Charis Spearman) ເຊີ່ ອວີ່ າ ສະມດັ ຖະພາບ ທາງສະໝອງຂອງມະນດແບີ່ ງອອກເປັນ 2 ອງົ ປະກອບຄ: ❖ ອງົ ປະກອບທ່ີ ວົ ໄປ (General Factor) ຫລເອນີ້ ວີ່ າ G Factorໝາຍເຖງິ ຄວາມ ສາມາດພນຶ້ ຖານທ່ີ ສີ ະໜັບສະໜນກດິ ຈະກາຕີ່ າງໆ ຂອງບກຄນົ ໃຫມ້ ປີ ະສດິ ທພິ າບ ເຊີ່ ນັ : ຄວາມ ສາມາດທາງຄວາມຄດິ , ການສງັ ເກດ, ການຈີ່ ຈາ ສາລບັ ຜູທ້ ່ີ ມີ ອີ ງົ ປະກອບ G ຕີ່ າຈະມປີ ະສດິ ທິ ພາບໃນການເຮດັ ກດິ ຈະກາຕີ່ າງໆ ຕ່ີ າໄປ ດວ້ ຍ ❖ ອງົ ປະກອບສະເພາະ (Specific Factor) ຫລເອີນ້ ວ່ີ າ S Factor ໝາຍເຖິງ ຄວາມ ສາມາດ ສະເພາະຂອງແຕ່ີ ລະບກຄນົ ເຊີ່ ນັ : ຄວາມສາມາດໃນການຄານວນ, ຄວາມສາມາດທາງດາ້ ນສລິ ະປະການດນົ ຕ.ີ .. ອງົ ປະກອບ G Factor ແລະ ອງົ ປະກອບ S Factor ມຄີ ີ່ າຄວາມສາພນັ ຕ່ີ ກນັ ບີ່ ສູງປານໃດໝາຍ ຄວາມວ່ີ າ ບກຄນົ ທີ່ ີມີ G Factor ຢີ່ ູໃນລະດບັ ສູງບີ່ ຈາເປັນຕອ້ ງເຮດັ ວຽກທກຢ່ີ າງໄດດ້ ີ ໂດຍສະເພາະວຽກທີ່ ີ ຕອ້ ງໃຊ້ S Factor ໃນລະດບັ ສູງ, ແຕີ່ ຄນົ ທ່ີ ມີ ອີ ງົ ປະກອບ G Factor ຢີ່ ູໃນ ລະດບັ ສູງ ແລະມີ S Factor ຢີ່ ູ ໃນລະດບັ ສູງດວ້ ຍຈະມຄີ ວາມສາມາດໃນການເຮດັ ວຽກນນັ້ ໄດດ້ .ີ 2) ທີດສະດີອົງປະກອບຂອງທ່ີ ານ ແຄດເທວ (Raymond B. Cattel)ແຄດເທວ ໄດແ້ ບີ່ ງ ອົງ ປະກອບສະຕປິ ັນຍາຂອງມະນດອອກເປັນ 2 ອງົ ປະກອບຄ: ❖ ອົງປະກອບຂອງຟລູອິດ (Fruid Intelligence) ໝາຍເຖິງ ອົງປະກອບທີ່ ີເປັນການ ຖ່ີ າຍ ທອດທາງກາມະພນັ , ເປັນສະມດັ ຖະພາບທາງສະໝອງໃນດາ້ ນທີ່ ກີ ີ່ ຽວກບັ ການຄດິ ຫາເຫດ ຜນົ , ການຄດິ ແບບ ນາມະທາ ແລະ ຄວາມສາມາດໃນການແກໄ້ ຂບັນຫາໂດຍທ່ີ ບີ ີ່ ໃຊຜ້ ນົ ຂອງການ ຮຽນຮູກ້ ານໄດຮ້ ບັ ປະສບົ ການ ມາກີ່ ອນ. ❖ ອງົ ປະກອບຂອງຄຣສິ ຕນັ ໄລ (Crystallized Intelligence) ເປັນອງົ ປະກອບທ່ີ ເີ ປັນ ຜນົ ມາ ຈາກການຮຽນຮູ,້ ການໄດຮ້ ັບປະສົບການ ແລະ ສີ່ ິງແວດລອ້ ມ, ອົງປະກອບສະຕິປັນຍາ ຄຣິດຕນັ ໄລນີ້ ຈະ ສາມາດພດັ ທະນາເພ່ີ ມີ ຂນຶ້ ຂອງອາຍ ແລະ ປະສບົ ການ. 2.3. ທດິ ສະດຫີ ລາຍອງົ ປະກອບ ທີ່ ານ ທອນໄດ (Thorndike) ໄດແ້ ບ່ີ ງອງົ ປະກອບຂອງສະຕປິ ັນຍາເປັນ 3 ກ່ີ ມ ຄ: ❖ ອງົ ປະກອບທາງນາມະທາ ເປັນຄວາມສາມາດທາງດາ້ ນການຄດິ ສີ່ ວນທີ່ ີເປັນນາມະທາ ເຊ່ີ ັນ: ສນັ ຍະລກັ ຕີ່ າງໆ, ຄວາມສາມາດດາ້ ນຄວາມຄດິ , ຄວາມ ເຂາົ້ ໃຈດາ້ ນປັດຊະຍາ ແລະ ສາສະໜາ. ❖ ອງົ ປະກອບທາງສງັ ຄມົ ເປັນຄວາມສາມາດຂອງບກຄນົ ທີ່ ເີ ປັນຄວາມສາມາດໃນການຮຽນຮູ,້ ການ ປັບຕວົ ແລະ ການດາລງົ ຊວີ ດິ ຢ່ີ ູໃນສງັ ຄມົ ຢີ່ າງມປີ ະສດິ ທພິ າບ. ❖ ອງົ ປະກອບທາງເຄີ່ ອງກນົ ຈກັ ເປັນຄວາມສາມາດຂອງບກຄນົ ທ່ີ ເີ ຂາົ້ ໃຈໂຄງສາ້ ງຂອງ ເຄ່ີ ອງກນົ ໄກ , ໂຄງສາ້ ງຂອງເຄີ່ ອງກນົ ຈກັ ຕ່ີ າງໆ. 39

ຕີ່ ມາມນີ ກັ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາຄນົ ອາເມຣກິ າຊີ່ ທ່ີ ານ ເທສີ ະໂຕນ (Thurstone) ໄດນ້ າວທິ ີ ທາງສະຖິຕິ ມາພັດທະນາທິດສະດີຫລາຍອງົ ປະກອບນີ້ ເອີນ້ ວີ່ າ Factor Analysis ໂດຍສະຫລບວ່ີ າພນ້ ຖານຂອງ ຄວາມສາມາດທາງສະໝອງຂອງມະນດມີ 7 ດາ້ ນຄ: 1) ຄວາມ ສາມ າດ ທ າງພ າສາ (Verbal Comprehension: V Factor)ໝ າຍເຖິງ ຄວາມ ສາມາດທາງດາ້ ນການຮຽນຮູ,້ ຄວາມເຂາົ້ ໃຈໃນການໃຊພ້ າສາ ແລະ ຄວາມສາພນັ ຂອງ ຄາເວາົ້ ຫລ ຄາສບັ ຕີ່ າງໆ. 2) ຄວາມສາມາດທາງຄດິ ຄານວນ (Number: N Factor)ໝາຍເຖງິ ຄວາມສາມາດ ໃນການຄດິ ຄານວນບນັ ຫາ ຫລໂຈດທາງຄະນດິ ສາດ. 3)ຄວາມສາມາດດາ້ ນເຫດຜນົ (Reasoning: R Factor) ໝາຍເຖງິ ຄວາມສາມາດ ໃນການຄດິ ແບບອະນມານ, ຄວາມເປັນເຫດຜນົ ແລະ ຄວາມສາມາດໃນການສະຫລບເຫດການ ຕ່ີ າງໆ. 4) ຄວາມສາມາດທາງດາ້ ນມຕີ ສິ າພນັ (Spatial Relation: S Factor) ໝາຍເຖງິ ຄວາມ ສາມາດໃນການສາ້ ງຈດິ ຕະນາການເປັນການເຫນັ ຄວາມສາພນັ ຂອງສ່ີ ງິ ຂອງຕ່ີ າງໆ. 5)ຄວາມສາມາດທາງດາ້ ນການຈ່ີ ຈາ (Memory: M Factor)ໝາຍເຖງິ ຄວາມສາ ມາດໃນການຈີ່ ຈາ ແລະ ລະນກຶ ໄດໃ້ ນສ່ີ ງິ ທ່ີ ບີ ນັ ທກຶ ໄວໃ້ ນຄວາມຊງົ ຈາ. 6)ຄວາມສາມາດທາງດາ້ ນການຮບັ ຮູ ້ (Perceptual: P Factor)ໝາຍເຖງິ ຄວາມ ສາມາດທາງ ດາ້ ນການຮບັ ຮູໄ້ ດຢ້ ີ່ າງວ່ີ ອງໄວ, ແມ່ີ ນຍາໃນລາຍລະອຽດຂອງສີ່ ງິ ທີ່ ໄີ ດສ້ າຜດັ . 7) ຄວາມສາມາດໃຊຄ້ າສບັ ຢ່ີ າງຄ່ີ ອງແຄີ່ ວ (Word Fluency: W Factor)ໝາຍເຖງິ ຄວາມ ສາມາດໃນການໃຊຖ້ ອ້ ຍຄາທ່ີ ນີ ມິ້ ນວນ, ມີ່ ວນຫູ ແລະໃຊຄ້ າສບັ ຕ່ີ າງໆໄດຢ້ ີ່ າງຖກຕອ້ ງ. 2.4. ທດິ ສະດໂີ ຄງສາ້ ງສະຕປິ ັນຍາ ທີ່ ານ ກບິ ຟອດ ໄດແ້ ບີ່ ງໂຄງສາ້ ງທາງສະຕປິ ັນຍາອອກເປັນ 3 ມຕິ ິ ຄ: ❖ ມຕິ ທິ ີ 1: ມຕິ ເິ ນອ້ ໃນໃຈຄວາມ ແບີ່ ງອອກເປັນ 4 ລກັ ສະນະຄ: 1) ພາບ (Figural)ຄ ສ່ີ ງິ ທີ່ ເີ ປັນຮູບປະທາ ທີ່ ສີ າມາດສາຜດັ ໄດດ້ ວ້ ຍສາຍຕາ ເຊີ່ ນັ : ການເຫນັ ວດັ ຖ ຕ່ີ າງໆ ແລະ ສາຜດັ ດວ້ ຍຫູ ຄການໄດຍ້ ນິ ສຽງຕ່ີ າງໆ 2) ສນັ ຍະລກັ ຕ່ີ າງໆ (Symbolic) ເປັນຂມ້ ູນທີ່ ຢີ ີ່ ູໃນຮູບແບບຂອງເຄີ່ ອງໝາຍຕີ່ າງໆ ທີ່ ໃີ ຊສ້ ່ີ ຄວາມ ໝາຍໃຫເ້ ກດີ ຄວາມເຂາົ້ ໃຈພະຍນັ ຊະນະ, ຕວົ ເລກ, ໂນດ້ ເພງ... 3) ພາສາ (Sematic) ເປັນຂມ້ ູນໃນຮູບແບບຖອ້ ຍຄາ, ຮູບພາບທ່ີ ມີ ຄີ ວາມໝາຍ 4) ພດຶ ຕກິ າ (Behavioral) ເປັນຂມ້ ນູ ທ່ີ ເີ ປັນກລິ ຍິ າທີ່ າທາງທີ່ ໃີ ຊໃ້ ນປະຕສິ າພນັ ຂອງບກຄນົ , ຄວາມສນົ ໃຈ, ຄວາມເຂາົ້ ໃຈ, ຄວາມຄດິ , ຄວາມເຫນັ , ທດັ ສະນະຄະຕິ ແລະ ຄວາມ ຕອ້ ງການຕ່ີ າງໆຂອງ ບກຄນົ ທ່ີ ກີ ່ີ ຽວກບັ ປະຕສິ າພນັ . ❖ ມຕິ ທິ ີ 2:ມຕິ ວິ ທິ ກີ ານ ເປັນຂະບວນການທາງສະໝອງແບ່ີ ງເປັນ 5 ລກັ ສະນະຄ: 1) ການຮູ ້ ແລະ ເຂາົ້ ໃຈ (Cognition) ການຮບັ ຮູ ້ ແລະເຂາົ້ ໃຈສີ່ ງິ ອອ້ ມຕວົ . 2) ການຈີ່ ຈາ (Memory)ຄວາມສາມາດຈ່ີ ຈາສີ່ ງິ ຕີ່ າງໆ . 3) ການຄດິ ແບບອະເນກໄນ (Divergent Thinking) ເປັນວທິ ກີ ານຄດິ ທ່ີ ຫີ ລາກຫລາຍ ຮູບ ແບບທ່ີ ເີ ປັນພນ້ ຖານຂອງການຄດິ ສາ້ ງສນັ . 40

4) ການຄດິ ແບບເອກະໄນ (Convergent Thinking) ເປັນການຄດິ ທີ່ ມີ ຄີ າຕອບ. 5) ການປະເມນີ ຄ່ີ າ (Evaluation) ໝາຍເຖງິ ການຕດັ ສນິ ໃຈໂດຍຢຶດຖຄວາມຖກຕອ້ ງເໝາະສມົ ແລະ ຄວາມປາຖະໜາເປັນເກນ. ❖ ມຕິ ທິ ີສາມ: ມຕິ ຜິ ົນຂອງຄວາມຄດິ (Product) ໝາຍເຖງິ ສ່ີ ງິ ທ່ີ ໄີ ດຈ້ າກການຄດິ ເຊ່ີ ງິ ແບີ່ ງອອກ ເປັນ 6 ລກັ ສະນະຄ: 1) ໜ່ີ ວຍ (Units) ຄສີ່ ິງທ່ີ ີຮວມຕວົ ເປັນໜີ່ ຶງດຽວທີ່ ີມລີ ກັ ສະນະສະເພາະຕົວ ເຊ່ີ ັນ: ລດົ , ຄນົ , ສັດ ເປັນຕນົ້ . 2) ພວກ ຫລ ກ່ີ ມ (Classes) ຄກີ່ ມຂອງໜີ່ ວຍຕີ່ າງໆ ທ່ີ ມີ ຄີ ນສມົ ບດັ ຮີ່ ວມກນັ ຫລຄາ້ ຍຄ ກນັ ເຊ່ີ ນັ : ສດັ ປີກ, ສດັ ນາ້ , ສດັ ບກົ ເປັນຕນົ້ . 3) ຄວາມສາພນັ (Relation)ໝາຍເຖງິ ການເຊ່ີ ອມຕ່ີ ຂມ້ ູນຈາກໜີ່ ວຍ, ກ່ີ ມ, ພວກ, ລກັ ສະນະຫລກັ ເກນຕີ່ າງໆ ທ່ີ ສີ ະແດງຄວາມສາພນັ ໃນຮູບມະໂນທດັ ເຊີ່ ນັ : ຄວາມເໝອນກນັ , ຄວາມແຕກຕີ່ າງກນັ , ການ ປຽບທຽບ, ຫລາຍໜອ້ ຍກວີ່ າກນັ . 4) ລະບບົ (System) ໝາຍເຖງິ ໂຄງສາ້ ງຂອງໜ່ີ ວຍ, ພວກຂມ້ ນູ ທ່ີ ມີ ຄີ ວາມສາພນັ ອນັ ຊບັ ຊອ້ ນ, ອາດຢີ່ ູໃນຮູບແບບຂອງທດິ ສະດ,ີ ຫລກັ ການ ຫລກດົ ເກນຕີ່ າງໆ 5) ການແປຮູບ (Transformation) ໝາຍເຖງິ ການປ່ີ ຽນແປງຂມ້ ນູ ຈາກລກັ ສະນະເດມີ ໄປສີ່ ູຮູບ ແບບ ໃໝີ່ . 6) ການປະຍກ (Implications) ໝາຍເຖງິ ການອະທບິ າຍ, ການປຽບທຽບ, ການເຂາົ້ ໃຈເພ່ີ ອ ປະຍກໃຊໃ້ ນການຄາດຄະເນຫລການກະຕວງ. 2.5. ທດິ ສະດປີ ັນຍານຍິ ມົ ທດິ ສະດີນີເ້ ປັນແນວຄວາມຄດິ ຂອງນກັ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາເຢຍລະມນັ 3 ຄົນ ເຊີ່ ງິ ນາໂດຍ ແມກັ ເວີ ທ າຍ ເມີ(Max Wertheimer), ໂວ ແ ກ ງ ໂຄ ເລີ(Wolfgang Köhler) ແ ລ ະ ເຄີດ ຄ ອ ບ ກ າ(Kurt Koffka) ຫລ ເອີນ້ ວ່ີ າ ກີ່ ມນກັ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາເກດັ ສະຕນັ . ທດິ ສະດປີ ັນຍານຍິ ມົ ນມີ້ ຫີ ລກັ ເກນວ່ີ າ ໃນການ ຮຽນຮູ ້ ຫລໃນການແກໄ້ ຂບນັ ຫານນັ້ , ອນິ ຊຈີ ະ ຮບັ ຮູສ້ ່ີ ງິ ກະຕນ້ ຫລໂຄງສາ້ ງຂອງປັນຍາ ໂດຍສ່ີ ວນຮວມທງັ ໝົ ດທກແງ່ີມມສາກີ່ ອນ ເອນີ້ ວີ່ າສ່ີ ວນ ຮວມທີ່ ມີ ຄີ ວາມໝາຍຈາກນນັ້ ຈີ່ ງຶ ສກຶ ສາຫາຄວາມສາພນັ ຂອງສີ່ ວນຍີ່ ອຍໆ ຈນົ ກະທັງ້ ເກີດຄວາມຄິດ ຫລເຫັນຊ່ີ ອງທາງໃນການແກໄ້ ຂບັນຫາ ເອີນ້ ວ່ີ າ ການຢີ່ ັງເຫັນ ໂດຍສະຫລບວີ່ າ “ສີ່ ວນຮວມມີ ຄີ່ າກວ່ີ າສີ່ ວນຍ່ີ ອຍຮວມກນັ ”. ການຮຽນຮູແ້ ບບຢີ່ ັງເຫນັ ນກັ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາກີ່ ມນໄີ້ ດທ້ າການທດົ ລອງກ່ີ ຽວກບັ ການຮຽນຮູ ້ ແບບຢ່ີ ັງ ເຫນັ ທ່ີ ມີ ຊີ ີ່ ສຽງຫລາຍແມ່ີ ນການທດົ ລອງຂອງ ໂຄເລ.ີ ທ່ີ ານໄດທ້ ດົ ລອງພດຶ ຕກິ າການແກ ້ ໄຂບນັ ຫາຂອງລງີ ຊມີ ແພນຊີ ຊ່ີ ສລະຕານໂດຍຈບັ ເອາົ ລງີ ທີ່ ກີ າລງັ ຫວິ ໃສີ່ ໃນຄອກ. ການທດົ ລອງຄງັ້ ທໜີ ີ່ ງຶ ເອາົ ກວ້ ຍແຂວນໄວທ້ ີ່ ເີ ພດານໃນໄລຍະສູງທ່ີ ລີ ງີ ຢບ້ ີ່ ເຖງິ , ພາຍໃນ ຄອກມແີ ກດັ ໄມໃ້ ຫຍ່ີ ພສມົ ຄວນໜ່ີ ງຶ ແກດັ , ລງີ ສລະຕານມຄີ ວາມຫວິ ເມ່ີ ອເຫນັ ກວ້ ຍກພະຍາຍາມ ກະໂດດຢເ້ ອາົ ກວ້ ຍແຕ່ີ ກ ກະໂດດບີ່ ເຖງິ . ສລະຕານຍີ່ າງໄປອອ້ ມໆ ຄອກ ແລະໃນທີ່ ສີ ດ ສລະຕານ ກຍູແ້ ກດັ ໄມເ້ ຊ່ີ ງິ ກບັ ກວ້ ຍທີ່ ແີ ຂວນທ່ີ ີ ແຂວນຢີ່ ູແລວ້ ປີນຂນຶ້ ແກດັ ໄມຢ້ ເ້ ອາົ ກວ້ ຍມາກນິ . 41

ການທົດລອງຄັງ້ ທສີ ອງ ກທາການທົດລອງຄເກີ່ າົ ແຕີ່ ຈດບີ່ ອນແຂວນກວ້ ຍຈະສູງຂນຶ້ ໄປ ກວ່ີ າເກ່ີ າົ ແລວ້ ເອາົ ແກດັ ໄມຄ້ ເກີ່ າົ ມາປະໄວຫ້ ລາຍແກດັ , ສລະຕານທ່ີ ຫີ ວິ ເມ່ີ ອເຫນັ ກວ້ ຍກຈະພະ ຍາຍາມກະໂດດຢເ້ ອາົ ກວ້ ຍແຕ່ີ ກບ່ີ ເຖງິ , ສລະຕານຍ່ີ າງໄປຍ່ີ າງມາໃນທີ່ ສີ ດກຍກົ ແກດັ ມາຊອ້ ນກນັ ແລວ້ ປີນຂນຶ້ ຢເ້ ອາົ ກວ້ ຍມາກນິ ໄດ.້ ການທດົ ລອງນສີ້ ະແດງເຖງິ ລງີ ໄດໃ້ ຊປ້ ັນຍາແກໄ້ ຂບນັ ຫາ ສາມາດພຈິ າລະນາສີ່ ງິ ຮອບຕວົ ແລະຮູຈ້ ກັ ພຈິ າລະນາຫາຄວາມສາພນັ ລະຫວ່ີ າງສີ່ ິງກະຕນ້ ປະສມົ ປະສານກບັ ປະສບົ ການເດມີ ເຊ່ີ ງິ ໃນຕອນທາອດິ ລີງໃຊ້ ເວລາ ແລະຄວາມພະຍາຍາມລອງຜດິ ລອງຖກຢ່ີ ູພສມົ ຄວນ. ໃນທ່ີ ສີ ດ ລງີ ກເກດີ ການຢີ່ ັງເຫນັ ຂນຶ້ ມາໄດວ້ ່ີ າ ຈະ ເອາົ ກວ້ ຍກນິ ດວ້ ຍວທິ ໃີ ດ ຈາກນນັ້ ກສາມາດເອາົ ກວ້ ຍມາ ກນິ ໄດທ້ ກໆຄງັ້ . ຮູບທີ 21 : ການທດົ ລອງການແກໄ້ ຂບນັ ຫາຂອງລງີ ແຫ່ີ ງທ່ີ ມີ າ : http://www.nana-bio.com/e-learning/ Behavior/Reasoning.html ❖ ອງົ ປະກອບທ່ີ ສີ ີ່ ງົ ເສມີ ການຮຽນຮູແ້ ບບຢ່ີ ັງເຫນັ : 1) ສີ່ ງິ ກະຕນ້ ແລະແຮງຈງູ ໃຈ: ເປົາ້ ໝາຍຂອງການຮຽນຮູເ້ ປັນສີ່ ງິ ສາຄນັ ຕ່ີ ແຮງຈງູ ໃຈ ໃຫເ້ ກດີ ຄວາມຄດິ 2) ປະສບົ ການ, ການສາ້ ງປະສບົ ການ : ເປັນພນ້ ຖານສາຄນັ ຂອງການຄດິ ແກໄ້ ຂບນັ ຫາໃນສະຖາ ນະການໃ ໝ່ີ ໆ. 3) ຄວາມສາພນັ ຂອງສ່ີ ງິ ແວດລອ້ ມ: ສ່ີ ງິ ກະຕນ້ ຢີ່ ູໃນໄລຍະທີ່ ເີ ໝາະສມົ ໃນການເຊີ່ ອມໂຍງ ຄວາມສາພນັ ກບັ ບນັ ຫາ. 3. ການທດົ ສອບສະຕປິ ັນຍາ ໃນປີ 1889 ທ່ີ ານ ເຊີ ຟຣານຊດິ ກຕນັ (Sir Francis Galton) ນກັ ຊວີ ະສະຖິຕຄິ ນົ ອງັ ກດິ ເປັນ ຜູລ້ ິເລີ່ ິມສຶກສາຄວາມແຕກຕີ່ າງດາ້ ນຄວາມສາມາດຂອງບກຄນົ ແລະ ໄດສ້ ະຫລບວີ່ າ ຄວາມ ສາມາດສະຕິ ປັນຍາເປັນຄນລກັ ສະນະທີ່ ໄີ ດຮ້ ບັ ການຖ່ີ າຍທອດມາທາງກາມະພນັ , ໃນທດັ ສະນະ ຂອງທີ່ ານເຫນັ ວ່ີ າ ບກຄນົ ທີ່ ີ ມຄີ ວາມສາມາດຕ່ີ າ ແມີ່ ນບກຄນົ ທີ່ ມີ ຄີ ວາມສາມາດໃນການຮັບຮູທ້ າງ ປະສາດສາຜດັ ບີ່ ໄດດ້ ,ີ ຍອ້ ນແນວນນັ້ ທີ່ ານເຫັນວ່ີ າແບບທດົ ສອບການວັດການຈາແນກການຮບັ ຮູ ້ ທາງປະສາດສາຜດັ ຄ ແບບທດົ ສອບສະຕປິ ັນຍາ ທ່ີ ແີ ທຈ້ ງິ . 42

3.1. ແບບທດົ ສອບສະຕປິ ັນຍາລາຍບກຄນົ ການທົດສອບສະຕປິ ັນຍາບກຄນົ ນ,ີ້ ຜູດ້ າເນນີ ການທດົ ສອບຢີ່ າງຖກຕອ້ ງຈະເຮດັ ໃຫຜ້ ນົ ການທດົ ສອບມຄີ ວາມທີ່ ຽງຕງົ (validity) ຄວາມເຊ່ີ ອໝນັ້ (Reliability) ເພີ່ ອປ້ອງກນັ ຄວາມ ຜດິ ພາດໃນການນາ ຜນົ ການທດົ ສອບໄປໃຊໃ້ ຫເ້ ກດີ ປະໂຫຍດ. 1) ແບບທົດສອບສະຕິປັນຍາຂອງ ທີ່ ານ ອານເຟຣດ ບີເນທ໌(Alfred Binet) ໃນປີ 1904 ຜູ້ ບລຫິ ານການສກຶ ສາຂອງປະເທດຝຣີ່ ງັ ໄດໃ້ ຫຄ້ ວາມສນົ ໃຈຕີ່ ບນັ ຫາກີ່ ຽວກບັ ເດກັ ຮຽນຊາ້ , ໄດຈ້ ດັ ຕງັ້ ສະຖາບນັ ສາລບັ ພດັ ທະນາເດກັ ທ່ີ ມີ ບີ ນັ ຫາເຫລີ່ າົ ນຂີ້ ນຶ້ ເປັນພເິ ສດ, ທີ່ ານ ອານເຟຣດ ບເີ ນ ເຊ່ີ ງິ ເປັນນກັ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາທ່ີ ມີ ີ ຊີ່ ສຽງ ໄດຮ້ ບັ ການມອບໝາຍໃຫຫ້ າວທິ ກີ ານແຍກເດກັ ທ່ີ ມີ ບີ ນັ ຫາການ ຮຽນຊາ້ ອອກຈາກເດກັ ປົກກະຕິ ແລະ ໃນປີ 1905 ທ່ີ ານ ອານເຟຣດ ບເີ ນ ໄດຮ້ ່ີ ວມມກບັ ທີ່ ານ ໄຊມອນສາ້ ງແບບທດົ ສອບ ເອນີ້ ວີ່ າ Binet Simon Scale ເພີ່ ອວດັ ຄວາມແຕກຕ່ີ າງລະຫວີ່ າງເດກັ ປົກກະຕກິ ບັ ເດກັ ຮຽນຊາ້ , ແບບທດົ ສອບຊດນປີ້ ະກອບດວ້ ຍຄາ ຖາມເນນັ້ ໜກັ ທາງດາ້ ນພາສາກ່ີ ຽວ ກບັ ເຫດຜນົ (Reasoning) ການຕດັ ສນິ ໃຈ (Judgment) ແລະຄວາມ ເຂາົ້ ໃຈ (Compre-hension) ແບບທດົ ສອບຊດນປີ້ ະກອບດວ້ ຍແບບທດົ ສອບຍີ່ ອຍໆ ຈານວນ 30ຂ.້ 2) ແບບທົດສອບສະຕິປັນຍາຂອງ ທີ່ ານ ເທແີ ມນ (LM. Terman) ໃນປີ 1916 ທ່ີ ານ ເທີແມນ ນກັ ຈດິ ຕະວທິ ະຍາແຫ່ີ ງມະຫາວທິ ະຍາໄລສະແຕນຟອດ ສະຫະລດັ ອາເມຣກິ າໄດນ້ າ ແບບທດົ ສອບຂອງທີ່ ານ ບເີ ນມາປັບປງແກໄ້ ຂເອນີ້ ວີ່ າ The Stanford - Binet Test ແລະຕີ່ ມາໄດ້ ມກີ ານພດັ ທະນາປັບປງຂນຶ້ ອກີ ຫລາຍຄງັ້ ຈນົ ກາຍເປັນທ່ີ ຮີ ູຈ້ ກັ ຢີ່ າງແພີ່ ຫລາຍໃນປັດຈບນັ . 3) ແບບທດົ ສອບສະຕິປັນຍາຂອງ ທີ່ ານ ເດວິດ ເວດສະເລີ (David Wechsler) ໃນປີ 1929 ທ່ີ ານ ເດວິດ ເວດສະເລີ ໄດສ້ າ້ ງແບບທົດສອບສະຕິປັນຍາສາລັບຜູໃ້ ຫຍ່ີ ຂຶນ້ ເອີນ້ ວີ່ າ Wechsler Adult Intelligence Scale ຫລທີ່ ີຮູຈ້ ກັ ໃນຊ່ີ ວີ່ າ WAIS ແບບທດົ ສອບຊດນີ້ ຖວີ່ າເປັນ ແບບທດົ ສອບມາດຕາ ຖານສາລບັ ຜູໃ້ ຫຍ່ີ . ແບບທດົ ສອບສະຕປິ ັນຍາຂອງທີ່ ານ ເວດສະເລີ ໄດແ້ ບ່ີ ງຕາມລະດບັ ອາຍມີ 3 ສະບບັ ຄ: 1) Wechsler Adult Intelligence Scale (WAIS) ໃຊທ້ ົດສອບບກຄົນອາຍ 16 -75 ປີ , ເວລາດາເນນີ ການທດົ ສອບປະມານ 1 ຊີ່ ວົ ໂມງ 2) Wechsler Intelligence Scale For Children (WISCR) ໃຊທ້ ດົ ສອບເດກັ ອາຍ 6 - 15 ປີ 11 ເດອນ, ໃຊເ້ ວລາໃນການທດົ ສອບ 1 ຊີ່ ວົ ໂມງ 3) Wechsler Preschool and Primary Scale of Intelligence (WPPSI) ໃຊທ້ ດົ ສອບ ເດກັ ອາຍ 4 ປີເຖງິ 6 ປີ 6 ເດອນ. 3.2. ແບບທດົ ສອບສະຕປິ ັນຍາເປັນກີ່ ມ ແບບທດົ ສອບສະຕປິ ັນຍາເປັນກ່ີ ມນນັ້ ສາ້ ງຂນຶ້ ເພ່ີ ອທດົ ສອບກ່ີ ມຂອງບກຄນົ ມຈີ ດດຄີ : ຜູດ້ າເນນີ ການ ທດົ ສອບບ່ີ ໄດຮ້ ບັ ການເຝິກຝົນທກັ ສະຫຍງັ ຫລາຍ, ແບບທດສອບທີ່ ມີ ຊີ ີ່ ສຽງແມີ່ ນແບບທດົ ສອບຄວາມຖະໜດັ ດາ້ ນວິຊາການ (Scholastic Aptitude Test: SAT) ແບບທົດສອບລກັ ສະ ນະນໃີ້ ຊສ້ າລັບວັດຄວາມ ສາມາດຫລາຍໆດາ້ ນ ເຊ່ີ ັນ: ການຄດິ ຄານວນ, ການຄດິ ທາງນາມະທາ, ຄວາມສາມາດດາ້ ນມິຕິສາພນັ ແລະ 43

ຄວາມສາມາດດາ້ ນເຄີ່ ອງຈກັ ກນົ , ຜນົ ຂອງແບບທົດສອບຈະແຍກອອກມາເປັນຄວາມສາມາດໃນແຕີ່ ລະດາ້ ນ ໂດຍ ບີ່ ຕອ້ ງນາມາຮວມແລວ້ ຫາຄ່ີ າອີ່ ນໆອກີ . ຄວາມຖະໜດັ (Aptitude) ເປັນຄວາມສາມາດຂອງບກຄນົ ທ່ີ ມີ ລີ ກັ ສະນະສະເພາະຕວົ , ບາງເທ່ີ ອ ເອນີ້ ວ່ີ າ “ພອນສະຫວນັ ” ເມ່ີ ອໃດນາມາປະສມົ ປະສານກບັ ປະສບົ ການຈະເກດີ ການຮຽນຮູ ້ ທີ່ ມີ ປີ ະສດິ ທພິ າບ ຍີ່ ງິ ຂນຶ້ , ເປັນຜນົ ໃຫກ້ ານຄດິ , ການຕດັ ສນິ ໃຈ ແລະ ການກະທາຂອງບກຄນົ ມີ ປະສດິ ທພິ າບອນັ ເປັນລກັ ສະນະ ສະເພາະຕວົ . ປັດຈບນັ ໄດນ້ າແບບທດົ ສອບວດັ ຄວາມຖະໜດັ ມາໃຊໃ້ ນການຄດັ ເລອກບກຄນົ ເຂາົ້ ສກຶ ສາໃນ ລະດບັ ມດັ ທະຍມົ ສກຶ ສາໃນສາຂາວຊິ າຊບີ ແລະ ຍງັ ໃຊໃ້ ນການຄດັ ເລອກເຂາົ້ ຮຽນລະດບັ ມະຫາວທິ ະຍາໄລທີ່ ີ ເປັນສາຂາວຊິ າສະເພາະ ເຊ່ີ ນັ : ແພດ, ວສິ ະວະກອນ ຄູ, ພະຍາບານ ແລະ ອີ່ ນໆ ແລະ ໃຊໃ້ ນການຄດັ ເລອກ ບກຄນົ ເຂາົ້ ເຮດັ ວຽກໃນລະບບົ ລາດຊະການ ແລະ ອງົ ການວຊິ າ ຊບີ ຕີ່ າງໆອກີ ດວ້ ຍ. ❖ ເກນໃນການວດັ ສະຕປິ ັນຍາ (Intelligence Quotient) ເກນໃນການວັດສະຕິປັນຍາໝາຍເຖິງການການດົ ຄີ່ າລະດັບສະຕິປັນຍາຂອງບກຄົນທີ່ ີເອີນ້ ວ່ີ າ Intelligence Quotient (IQ) ເປັນຄ່ີ າລະດບັ ຄວາມສະຫລາດຂອງບກຄນົ ດວ້ ຍການນາເອາົ ຄ່ີ າທ່ີ ໄີ ດຈ້ າກ ແບບທດົ ສອບເອນີ້ ວີ່ າອາຍສະໝອງ (Mental Age : MA) ມາປຽບທຽບກບັ ອາຍຈງິ (Chronological Age : CA) ຄ່ີ າທ່ີ ໄີ ດເ້ ອນີ້ ວີ່ າເປັນເກນສະຕປິ ັນຍາໂດຍໃຊສ້ ູດການຄານວນດີ່ ງັ ນ:ີ້ ������������������������������������ ������������������ ������������ = ������������������������������������������������������������������������������ ������������������ × ������������������ ຕວົ ຢີ່ າງນກັ ສກຶ ສາຄນົ ໜີ່ ງຶ ອາຍ 20 ປີເຮດັ ແບບທດົ ສອບສະຕປິ ັນຍາໄດເ້ ທີ່ າົ ກບັ ອາຍສະໝອງ 22 ປີ ສະນນັ້ ຄ່ີ າ IQ ຂອງນກັ ສກຶ ສາຄນົ ນຄີ້ : 22 IQ = 20 × 100 = 110 ສະນນັ້ IQ ຂອງນກັ ສກຶ ສາມຄີ ່ີ າເທີ່ າົ ກບັ 110 ເມີ່ ອປຽບທຽບລະດບັ ສະຕປິ ັນຍາ ເຫນັ ວ່ີ າ ຢ່ີ ູໃນ ລະດບັ ສະຫາດ. 44

4. ລະດບັ ແລະ ຄນປະໂຫຍດຂອງສະຕປິ ັນຍາ 4.1. ລະດບັ ສະຕບິ ນັ ຍາ ການຈດັ ແບີ່ ງລະດບັ ສະຕປິ ັນຍາທ່ີ ກີ ່ີ ຽວຂອ້ ງກບັ ຊະນດິ ຂອງວຽກອາຊບີ ທີ່ ບີ ກຄນົ ສາມາດເລອກ ປະກອບອາຊບີ ໄດໂ້ ດຍທ່ີ ວົ ໄປສາມາດແບ່ີ ງລະດບັ ສະຕປິ ັນຍາຄ: ຕາຕະລາງລະດບັ ສະຕບິ ນັ ຍາ ລະດບັ IQ ຄວາມໝາຍ ຄວາມສາມາດ ຊະນດິ ຂອງວຽກອາຊບີ 140ຂນຶ້ ໄປ ອດັ ສະລຍິ ະ ສາມາດສາເລດັ ປະລນິ ຍາເອກ ເປັນຜນູ້ າວຊິ າຊບີ ຕີ່ າງໆ ເປນັ ນກັ ວທິ ະຍາສາດຊນັ້ ສູງ 120 139 ສະຫລາດຫລາຍ ສາມາດສາເລດັ ປະລນິ ຍາຈາກ ມະຫາວທິ ະຍາໄລ ເຮດັ ວຽກຊນັ້ ສູງ, ນກັ ບນັ ຊ,ີ ແພດ,ຄູ ທະນາຍຄວາມ, ນກັ ຂີ່ າວ 110-119 ສະຫລາດ ສາມາດສາເລດັ ວທິ ະຍາໄລ, ມໂີ ອກາດຈບົ ຄນົ ຂາຍເຄີ່ ອງຕາມຮາ້ ນໃຫ່ີ ຍໆ ມະຫາວທິ ະຍາໄລ ນກັ ສລິ ະປນິ 90-109 ປານກາງ ສາມາດຈບົ ມດັ ທະຍມົ ສກຶ ສາ ຊ່ີ າງເຄ່ີ ອງຍນົ ,ເຮດັ ວຽກອາຊບີ ທີ່ ໃີ ຊ້ ຄວາມຊານານທາມະດາໄດ,້ ຕາຫລວດ ຊີ່ າງໄມ ້ 80-94 ຕີ່ າກວີ່ າປົກກະຕິ ເຮດັ ວຽກທ່ີ ໃີ ຊສ້ ມີ ບີ່ ສູງປານໃດ, ຄາ້ ຂາຍ ກາມະກອນ, ຊີ່ າງຕດັ ຜມົ ເລກັ ໆນອ້ ຍໆ 70-79 ຂອ້ ນຂາ້ ງ ປັນຍາອ່ີ ອນ ໂອກາດທ່ີ ຈີ ະຈບົ ຫລບ່ີ ຈບົ ຊນັ້ ປະຖມົ ກາມະກອນ, ລູກຈາ້ ງ 69 ລງົ ມາ ປັນຍາອ່ີ ອນ ຕອ້ ງສອນເປນັ ພເິ ສດຈີ່ ງິ ອ່ີ ານອອກ ຂຽນໄດ້ ເຮດັ ວຽກທ່ີ ບີ ີ່ ໄດໃ້ ຊຄ້ ວາມຄດິ ຫລສມີ 50 - 68 ໂງີ່ ຕອ້ ງສອນຫລາຍໆຈີ່ ງຶ ສາມາດເຮດັ ໄຮີ່ ເຮດັ ສວນໄດ້ 25 - 49 ໂງີ່ງີ່າວ ມຄີ ວາມສາມາດເທ່ີ າົ ກບັ ເດກັ 6-7 ປີ 24 ລງົ ມາ ໂງີ່ທ່ີ ສີ ດ ບ່ີ ສາມາດຊ່ີ ວຍເຫອຕນົ ເອງໄດເ້ ລຍີ ຕະຕາລາງທີ 4 : ລະດບັ ຄວາມສະຫາດທາງສະຕປິ ັນຍາ 45