History_Seminar_Proceedings

ÁÖß. ¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•Öôêû ׿ÖõÖÞÖÃÖÓãÖê“Öê ¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•Öôêû Ûú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü,ŸÖÖ.¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ.†Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü (®ÖòÛú ¯Öã®Ö´ÖæÔ»µÖÖÓÛú®Ö - '²Ö'ÁÖÞê Öß) ÃÖÖ×¾Ö¡Öß²ÖÖ‡Ô ±ãú»Öê ¯ÖãÞÖê ×¾ÖªÖ¯Ößšü, ¯ÖãÞÖê ÝÖãÞÖ¾Ö¢ÖÖ ÃÖã¬ÖÖ¸ü µÖÖê•Ö®Öê †ŸÓ ÖÝÖÔŸÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖ ×¾Ö³ÖÖÝÖ †ÖµÖÖê×•ÖŸÖ ¸üÖ•µÖßָüßµÖ “Ö“ÖÖÔÃÖ¡Ö´Ö¸üÖšü¶ÖÓ“ÖÖ ÃÖÖ´ÖÖוÖÛú, †ÖÙ£ÖÛú ¾Ö ¯ÖÏ¿ÖÖÃÖÛúßµÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖ (¿Ö×®Ö¾ÖÖ¸ü פü.4 ±êú²ÖÎã¾ÖÖ¸üß 2017) †ÖµÖÖê•ÖÛú ¯ÖÖÏ “ÖÖµÖÔ ›üÖò.¸üÖ•Ö¬Ö¸ü ™êü´ÖÛú¸ü ÃÖÓ¯ÖÖ¤üÛú ¯ÖÖÏ .¸üÖ•Öæ ‘ÖÖ»ê Ö¯Ö ÃÖÆüÃÖ¯Ó ÖÖ¤üÛú ¯ÖÖÏ .†ÖÃÖÖ¸üÖ´Ö ¤êüÃÖÖ‡Ô I

¯ÖÛÏ úÖ¿ÖÛú ¯ÖÖÏ “ÖÖµÖÔ ›üÖò.¸üÖ•Ö¬Ö¸ü ™êü´ÖÛú¸ü ¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•Öôêû Ûú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü, ŸÖÖ.¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ.†Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü (®ÖòÛú ¯Öã®Ö´ÖæÔ»µÖÖÓÛú®Ö - '²Ö'ÁÖêÞÖß) ÃÖÓ¯ÖÖ¤üÛú ¯ÖÖÏ .¸üÖ•Öæ ‘ÖÖ»ê Ö¯Ö ÃÖÆüÃÖ¯Ó ÖÖ¤üÛú ¯ÖÖÏ .†ÖÃÖÖ¸üÖ´Ö ¤êüÃÖÖ‡Ô ISBN NO. 978-93-83401-46-8 ´Öã¦üÞÖ ´Ö®ÖÖê•Ö دÖÏ™üÃÖÔ, Ûêú›üÝÖÖ¾Ö ¤êü¾Öß, Ûêú›üÝÖÖ¾Ö, †Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü.(µÖÖ ÃÖÓ¿ÖÖê¬Ö®Ö ¯ÖסÖÛêúŸÖᯙ ¯ÖÏÛúÖ×¿ÖŸÖ —ÖÖ»Ö껵ÖÖ ¿ÖÖê¬Ö ×®Ö²ÖÓ¬ÖÖŸÖᯙ ´ÖŸÖÖÓ¿Öß ÃÖÓ¯ÖÖ¤üÛú, ¾Ö ¯ÖÏÛúÖ¿ÖÛú ÃÖÆü´ÖŸÖ †ÃÖŸÖß»Ö“Ö †ÃÖê ®ÖÖÆüß. ŸÖß ´ÖŸÖê ŸµÖÖ-ŸµÖÖ ÃÖÓ¿ÖÖê¬ÖÛúÖÓ“Öß“Ö ÃÖ´Ö•ÖÖ¾ÖߟÖ.) II

¯ÖÏê¸üÞÖÖãÖÖ®Ö´ÖÖ. †Ö. ¸üÖ•Öß¾Ö ¸üÖ•Öôêû ´ÖÖ. ÁÖß. †Ö¯¯ÖÖÃÖÖÆêü²Ö ¸üÖ•Öôêû†¬µÖõÖ, ÁÖß. ¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•Öôêû ׿ÖõÖÞÖ ÃÖÓãÖÖ ˆ¯ÖÖ¬µÖõÖ,ÁÖß. ¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•Öôêû ׿ÖõÖÞÖ ÃÖÓãÖÖ´ÖÖ. ÁÖß. ׿־ÖÖ•Ö߸üÖ¾Ö ¸üÖ•Öôêû ´ÖÖ. ÁÖß. ¸üÖÆãü»Ö ¸üÖ•Öôê´ÖÖÝÖÔ¤ü¿ÖÔÛú, ÁÖß. ¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•Öôêû ׿ÖõÖÞÖ ÃÖÓãÖÖ û×¾ÖÀ¾ÖßÖ,ÁÖß. ¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•Öôêû ׿ÖõÖÞÖ ÃÖÓãÖÖ ´ÖÖ. ÁÖß. •Öê. †Ö¸ü. ¯Ö¾ÖÖ¸ü ÃÖד־Ö,ÁÖß. ¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•Öôêû ׿ÖõÖÞÖ ÃÖÓãÖÖ ÃÖÓµÖÖê•Ö®Ö ÃÖ×´ÖŸÖß ¯ÖÏÖ. ¸üÖ•Öæ ‘ÖÖê»Ö¯Ö ÃÖ´Ö®¾ÖµÖÛú *ÃÖÓµÖÖê•ÖÛú* ›üÖò. ¸üÖ•Ö¬Ö¸ü ™êü´ÖÛú¸ü ¯ÖÏÖ“ÖÖµÖÔ, ¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ www.dprcollege.edu.in¯ÖÏÖ. †ÖÃÖÖ¸üÖ´Ö ¤êüÃÖÖ‡Ô ÃÖÆü-ÃÖ´Ö®¾ÖµÖÛú ÁÖß. ×¾ÖÛÎú´Ö¸Ö¾Ö ¸üÖ•Öôêû, ›üÖò. †ŸÖã»ÖÛãú´ÖÖ¸ü “ÖÖî¸ü¯ÖÝÖÖ¸, ¯ÖÏÖ. ›üß. ‹®Ö. ÛúÖÓ›êüÛú¸ü, ÛúÖµÖÖÔ»ÖµÖß®Ö †×¬ÖõÖÛú †ÖµÖ.ŒµÖæ.‹. ÃÖß. ÃÖÆü-ÃÖ´Ö®¾ÖµÖÛú ÝÖ×ÞÖŸÖ ×¾Ö³ÖÖÝÖ¯ÖÏ´ÖãÜÖ ›üÖò. ‹´Ö. ‹ÃÖ. ŸÖÖÓ²ÖÖêôûß, ›üÖò. ‹ÃÖ. •Öê. ¤êü¿Ö´ÖãÜÖ, ›üÖò. •Öê. ™üß. ÛúÖ®Ö›êü, ¿ÖîõÖ×ÞÖÛú ¾Ö ÃÖÓ¿ÖÖê¬Ö®Ö ÃÖ´Ö®¾ÖµÖÛú †£ÖÔ¿ÖÖÃ¡Ö ×¾Ö³ÖÖÝÖ¯ÖÏ´ÖãÜÖ ´Ö¸üÖšüß ×¾Ö³ÖÖÝÖ¯ÖÏ´ÖãÜÖ›üÖò. ×Ûú¿ÖÖê¸üÛãú´ÖÖ¸ üÝÖÖµÖÛú¾ÖÖ›ü, ¯ÖÏÖ. ×¾Ö»ÖÖÃÖ ²Ö®ÖÃÖÖ›ê êü, ¯ÖÏÖ. •Öß. ²Öß. »Ö¾ÖÖÓ›êü, ‡ÓÝÖÏ•Öß ×¾Ö³ÖÖÝÖ ¸üÖ•µÖ¿ÖÖÃ¡Ö ×¾Ö³ÖÖÝÖ ³ÖæÝÖÖê»Ö ×¾Ö³ÖÖÝÖ¯ÖÏ´ÖãÜÖ ›üÖò. †Ö¸ü. ¯Öß. ‘Öã»Öê, ¯ÖÏÖ. ‹´Ö. ²Öß. ÛúÖ™êü, ¯ÖÏÖ. ¸üÖê×ÆüŸÖ †Ö¤üØ»ÖÝÖ, ÝÖÏÓ£Ö¯ÖÖ»Ö ÃÖÓÝÖÞÖÛú ×¾Ö³ÖÖÝÖ¯ÖÏ´ÖãÜÖ ¿ÖÖ. ׿Ö. ÃÖÓ“ÖÖ»ÖÛú ¯ÖÏÖ. •Öß. ™üß. †ÛúÖê»ÖÛú¸ü, ¯ÖÏÖ. ‹. ‹ÃÖ. ¿ÖêÜÖ, ¯ÖÏÖ. ‹®Ö. †Ö¸ü. ÛúÖÛú›êü, ‡×ŸÖÆüÖÃÖ ×¾Ö³ÖÖÝÖ ¸üÃÖÖµÖ®Ö¿ÖÖÃ¡Ö ×¾Ö³ÖÖÝÖ ¸üÃÖÖµÖ®Ö¿ÖÖÃ¡Ö ×¾Ö³ÖÖÝÖ III

›üÖò. ¸üÖ•ÖÖ ¤üß×õÖŸÖ, ÃÖ»»ÖÖÝÖÖ¸ü ÃÖ×´ÖŸÖß ›üÖò. ÁÖ¤üˬÖÖ ÛãÓú³ÖÖê•ÖÛú¸ü ¯ÖÏÖ¬µÖÖ¯ÖÛú ¾Ö ×¾Ö³ÖÖÝÖ¯ÖÏ´ÖãÜÖ ›üÖµÖ¸êüŒ™ü¸ü, ÃÖë™ü¸ü ±úÖò¸ü ‹×¿ÖµÖ®Ö†ÖÓŸÖ¸ü×¾ÖªÖ ¯ÖÏÞÖÖ»Öß †³µÖÖÃÖÛëú¦, ›üÖò. פü¯ÖÛú ÝÖÖµÖÛú¾ÖÖ›ü Ùü›üß•ÖË, ÃÖÖ×¾Ö¡Öß²ÖÖ‡Ô ±ãú»Öê ¯ÖãÞÖêÃÖÖ×¾Ö¡Öß²ÖÖ‡Ô ±ãú»Öê ¯ÖãÞÖê ×¾ÖªÖ¯Ößšü, ¯ÖÏÖ¬µÖÖ¯ÖÛú ¾Ö ´ÖÖ. ‡×ŸÖÆüÖÃÖ ×¾Ö³ÖÖÝÖ ¯ÖÏ´ÖãÜÖ, ÃÖÖ×¾Ö¡Öß²ÖÖ‡Ô ±ãú»Öê ¯ÖãÞÖê ×¾ÖªÖ¯Ößšü, ¯ÖãÞÖê. ×¾ÖªÖ¯Ößšü, ¯ÖãÞÖê ¯ÖãÞÖê. ›üÖò. †ºþÞÖÖ ´ÖÖê¸êü, ›üÖò.“ÖÓ¦üÛúÖŸÖ †³ÖÓÝÖ, ›üÖò. ³ÖæÂÖÞÖ ±ú›üŸÖ¸êü, ¤üÖï›ü ÛúÖê¯Ö¸üÝÖÖ¾Ö ¾ÖÖ‘ÖÖê»Öß ›üÖò. ®ÖÖ¸üÖµÖÞÖ ³ÖÖêÃÖ»Öê, ¯ÖÏÖ.²ÖÖ²ÖÖÃÖÖÆêü²Ö ¤ãü¬Ö³ÖÖŸÖê, ›üÖò. þÖÖŸÖß ÛúÖôû³ÖÖê¸, ´ÖãÓ²Ö‡Ô ×¾ÖªÖ¯Ößšü ÃÖÖ×¾Ö¡Öß²ÖÖ‡Ô ±ãú»Öê ¯ÖãÞÖê ×¾ÖªÖ¯Ößšü, ¯ÖãÞÖê ¤üÖ¯ÖÖê›üß ¯ÖÏÖ“ÖÖµÖÔ ›üÖò. ´ÖØ”û¦ü ±úÃÖ»Öê, ›üÖò.ÛúÖ®Æãü ×ÝÖ¸ü´ÖÛú¸ü, ›üÖò. †¿ÖÖêÛú ÛúÖ®Ö›êü, ²ÖÖê¬ÖêÝÖÖ¾Ö ÛúÖê¯Ö¸üÝÖÖ¾Ö ¯ÖÖ£Ö›üá ›üÖò.×®Ö»ÖÖ²ÖÓ¸üß •ÖÝÖŸÖÖ¯Ö, ›üÖò.ÃÖã×®Ö»Ö †´ÖéŸÖÛú¸ü, ›üÖò. ×´Ö®ÖÖ ÃÖÖôêû, ׿־ÖÖ•Öß ×¾ÖªÖ¯Ößšü, ÛúÖê»ÆüÖ¯Öæ¸ü ¬Öãôêû †Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü ›üÖò. ¯Ö¤Ëü´ÖÖÛú¸ üÝÖÖê¸êü, ›üÖò. סֲÖÓÛú ¸üÖ•Ö¤êü¾Ö, ›üÖò. פüÝÖÓ²Ö¸ü ÃÖÖ®ê Ö¾ÖÞÖê, ŸÖôêûÝÖÖ¾Ö œü´Öœêü¸êü ÃÖÓÝÖ´Ö®Öê¸ü ÃÖÖê®Ö‡Ô ›üÖò.ÃÖ×ŸÖ¿Ö ¤ü¸ü¾Ö›êü, ¯ÖÖ£Ö›üá ¯ÖÏÖ. ×¾Ö•ÖµÖ Ûú¤ü´Ö, ›üÖò. ¸üÖ•ÖÖ¸üÖ´Ö ÃÖÖê®Ö¾ÖÞÖê, †Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ ¸üÖ•Öæ¸ ›üÖò. »ÖÆãü ÝÖÖµÖÛú¾ÖÖ›ü, ®ÖÖ¸üÖµÖÞÖÝÖÖ¾Ö ›üÖò. ¸ü‘Öã®ÖÖ£Ö ¿ÖêôûÛêú, ¯ÖÏÖ.ÃÖã¸êü¦ü ׿ָÃÖ™ü, œü¾Öôû¯Öã¸üß ×³ÖÝÖ¾ÖÞÖ ¯ÖÏÖ. ÃÖã¸êüÜÖÖ ÝÖÖÓÝÖã›ìü, †Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ ›üÖò. ³ÖÖ¸üŸÖß ®Ö¾Ö£Ö¸ü, ¯ÖÏÖ. •ÖÝÖ¤üß¿Ö ÃÖÖê®Ö¾ÖÞÖê, ¸üÖÆãü¸üß ®Öê¾ÖÖÃÖÖ ›üÖò. µÖã.‹. ¯ÖšüÖ¸êü, ®ÖÖ׿ÖÛú ¯ÖÏÖ. ‹. ‹ÃÖ.Ûêú¸üÛúô , ¯ÖÏÖ.®Ö¾Ö®ÖÖ£Ö ¾ÖÖ•ÖÝÖê, ¯ÖÖ£Ö›üá د֯ÖôûÝÖÖ¾Ö ×¯ÖÃÖÖ ¯ÖÏÖ. ÃÖÓŸÖÖêÂÖ ¿Öê»ÖÖ¸ü, ®ÖÖ׿ÖÛú ¯ÖÏÖ.¯ÖÏê´Ö“ÖÓ¤ü ÝÖÖµÖÛú¾ÖÖ›, ¯ÖÏÖ.ÁÖßÆü¸üß £ÖÖê¸ü¾ÖŸÖ, ´ÖÖœüÖ ®ÖÖ׿ÖÛú ¯ÖÏÖ.¿ÖÖîÛúŸÖ ÜÖÖ®Ö, ¯ÖãÞÖê ¯ÖÏÖ. ¸ü´Öê¿Ö ׿֟ÖÖêôêû, ¯ÖÏÖ. ÃÖÓ¤üß¯Ö ×´Ö¸ê, ¹ý‡Ô ”û¢Öß¿Öß ¿Öê¾ÖÝÖÖ¾Öü ¯ÖÏÖ.²ÖÖôûÖÃÖÖÆêü²Ö ÛúÖôêû, ‡Ó¤üÖ¯Öæ¸ü ¯ÖÏÖ. ×Ûú¿ÖÖê¸ü »ÖÖÓ›êü ¯ÖÖ™üß»Ö, ¯ÖÏÖ.×Ûú¿ÖÖê¸ü •ÖÖêÝÖ¤Óü›ü, ¸üÖ•ÖÝÖãºþ®ÖÝÖ¸ü ÃÖÖê»ÖÖ¯Öæ¸ü ¯ÖÏÖ. ÃÖ“Öß®Ö ´ÖÖê¸êü, †Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü ¯ÖÏÖ. ÃÖ»Ö´ÖÖ®Ö ×´Ö—ÖÖÔ, ¯ÖÏÖ.׿ֻ¯ÖÖ ¿Ö™ê êü, ²ÖÖê¬ÖêÝÖÖ¾Ö ¯ÖÖ²Öôû ¯ÖÏÖ. ×¾Ö¾ÖêÛú •ÖÖ¬Ö¾Ö¸ü, †Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ ¯ÖÏÖ. ®ÖÓ¤üÛãú´ÖÖ¸ü ÃÖ¤üÖ±úôû, ¯ÖÏÖ.´ÖÆüÖ¤êü¾Ö ÃÖÖê®Ö™üŒÛêú, ÛúÖê¸ü›üÝÖÖ¾Ö ÛúÖê»ÆüÖü¯Öæ¸ü ›üÖò. †¿ÖÖêÛú œüÖê»Öê, ÛúÖê¸ü›üÝÖÖ¾Ö ¯ÖÏÖ. ¸üÖ•Öæ ´ÖÆüÖ®Ö¾Ö¸ü, ÁÖß.Ûú¤ü߸ü ¿ÖêÜÖ, ®ÖÖ¸üÖµÖÞÖÝÖÖ¾Ö ¯ÖãÞÖê ÁÖß.†×•ÖŸÖ ³ÖÖ»ÖØÃÖÝÖ, ¯ÖÏÖ. ÝÖÞÖê¿Ö ³ÖÖ´Öê, ¯ÖãÞÖê. ¯ÖãÞÖê IV

¿Öã³Öê“”ûÖ ´Ö»ÖÖ †Ö®ÖÓ¤ü ÆüÖêŸÖ †ÖÆêü Ûúß, ¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•Öôêû Ûú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖÖŸÖᯙ ‡×ŸÖÆüÖÃÖ×¾Ö³ÖÖÝÖÖ®Öê '´Ö¸üÖšü¶ÖÓ“ÖÖ ÃÖÖ´ÖÖוÖÛú, †ÖÙ£ÖÛú ¾Ö ¯ÖÏ¿ÖÖÃÖÛúßµÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖ' µÖÖ ×¾ÖÂÖµÖÖ¾Ö¸ü ²Öß. ÃÖß. µÖã. ›üß.,ÃÖÖ×¾Ö¡Öß²ÖÖ‡Ô ±ãú»Öê ¯ÖãÞÖê ×¾ÖªÖ¯Ößšü, ¯ÖãÞÖê µÖÖÓ“µÖÖ ÃÖÆüÛúÖµÖÖÔ®Öê ¿Ö×®Ö¾ÖÖ¸ü פü. 4 ±êú²ÖÎã¾ÖÖ¸üß 2017 ¸üÖê•Öß ‹Ûúפü¾Ö¿ÖßµÖ ¸üÖ•µÖßָüßµÖ “Ö“ÖÖÔÃÖ¡ÖÖ“Öê †ÖµÖÖê•Ö®Ö Ûêú»Öê †ÖÆêü. µÖÖ “Ö“ÖÖÔÃÖ¡ÖÖŸÖ ÃÖÆü³ÖÖÝÖß ÆüÖêÞÖÖ·µÖÖ ÃÖ¾ÖÔ ÃÖÓ¿ÖÖê¬ÖÛú,¯ÖÏÖ¬µÖÖ¯ÖÛú ¾Ö ×¾ÖªÖ£Öá µÖÖÓ“Öê ÁÖß. ¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•Öôêû ׿ÖõÖÞÖ ÃÖÓãÖꓵÖÖ ¾ÖŸÖß®Öê ´Öß ÆüÖÙ¤üÛú þÖÖÝÖŸÖ Ûú¸üŸÖÖê. µÖÖ “Ö“ÖÖÔÃÖ¡ÖÖŸÖ ÃÖÖ¤ü¸ü —ÖÖ»Ö껵ÖÖ ¿ÖÖê¬Ö ×®Ö²ÖÓ¬ÖÖ«üÖ¸êü ´Ö¸üÖšü¶ÖÓ“µÖÖ ÃÖÖ´ÖÖוÖÛú, †ÖÙ£ÖÛú ¾Ö ¯ÖÏ¿ÖÖÃÖÛúßµÖ‘Ö™üÛúÖÓ¾Ö¸ü ×¾Ö×¾Ö¬ÖÖÓÝÖß “Ö“ÖÖÔ ÆüÖê‰ú®Ö Æüß “Ö“ÖÖÔ ×¾ÖªÖ£Öá ¾Ö ÃÖÓ¿ÖÖê¬ÖÛúÖÓÃÖÖšüß ±ú»Ö¤üÖµÖß šü¸êü»Ö †¿Öß †Ö¿ÖÖ ¾µÖŒŸÖÛú¸üŸÖÖê. †¿ÖÖ “Ö“ÖÖÔÃÖ¡ÖÖÓ«üÖ¸êü ‡×ŸÖÆüÖÃÖ ×¾ÖÂÖµÖÖÛú›êü ²Ö‘ÖÞµÖÖ“ÖÖ ×¾ÖªÖ£µÖÖÕ“ÖÖ ¥ü™üßÛúÖê®Ö ²Ö¤ü»Öê»Ö. Æêü “Ö“ÖÖÔÃÖ¡ÖµÖ¿ÖþÖß ÆüÖêÞµÖÖÃÖÖšüß ´Öß ÆüÖÙ¤üÛú ¿Öã³Öê“”ûÖ ¤êüŸÖÖê. ´ÖÖ. ׿־ÖÖ•Ö߸üÖ¾Ö ¸üÖ•Öôêû ×®Ö¾Öé¢Ö †×³ÖµÖÓŸÖÖ, ´ÖÆüÖ¸üÖ™Òü ¸üÖ•µÖ ´ÖÖÝÖÔ¤ü¿ÖÔÛú, ¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•Öôêû ׿ÖõÖÞÖ ÃÖÓãÖÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü V

¯ÖÖÏ “ÖÖµÖÖÕ“Öê ´Ö®ÖÖêÝÖŸÖ ×¿ÖõÖÞÖ Æêü ÃÖ´ÖÖ•Ö ¯Ö׸ü¾ÖŸÖÔ®ÖÖ“Öê ´ÖãÜµÖ ÃÖÖ¬Ö®Ö †ÖÆêü. ׿ÖõÖÞÖÖ´Öãôêû ´ÖÖÞÖãÃÖ Ûêú¾Öôû ÃÖã׿ÖõÖßŸÖ“Ö ®Ö¾Æêü ŸÖ¸üÃÖãÃÖÓÃÛéúŸÖ †Ö×ÞÖ ×¾Ö“ÖÖ¸üß —ÖÖ»ÖÖ ¯ÖÖ×Æü•Öê. µÖÖ ¬µÖêµÖÖ®Öê ²ÖÆãü•Ö®Ö ÃÖ´ÖÖ•ÖÖŸÖß»Ö, ÝÖÏÖ´ÖßÞÖ ³ÖÖÝÖÖŸÖᯙ ÝÖÖê¸üÝÖ׸ü²ÖÖÓ“µÖÖ´Öã»ÖÖ-´Öã»Öà®ÖÖ ˆ““Ö ×¿ÖõÖÞÖÖ“Öß ÃÖÓ¬Öß ×´ÖôûÖ¾Öß µÖÖ ÆêüŸÖæ®Öê 1991 ¯ÖÖÃÖæ®Ö ¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•Öôêû Ûú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ ÛúÖµÖÔ¸üŸÖ †ÖÆêü. ¿ÖîõÖ×ÞÖÛú ¾ÖÂÖì 2016-2017 Æêü ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖÖ“µÖÖ ¯ÖÏÝÖŸÖß“Öê ¸üÖִÖÆüÖêŸÃÖ¾Öß ¾ÖÂÖì†ÖÆêü. µÖÖ ¾ÖÂÖÖÔŸÖ ÃÖÖ×¾Ö¡Öß²ÖÖ‡Ô ±ãú»Öê ¯ÖãÞÖê ×¾ÖªÖ¯Ößšü ¯ÖãÞÖê ¾Ö ¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•Öôêû Ûú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖÖŸÖᯙ ‡×ŸÖÆüÖÃÖ ×¾Ö³ÖÖÝÖ µÖÖÓ“µÖÖ ÃÖÓµÖãŒŸÖ ×¾Öª´ÖÖ®Öê ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖß®Ö ÝÖãÞÖ¾Ö¢ÖÖ ÃÖã¬ÖÖ¸ü µÖÖê•Ö®Öê †ŸÖÓÝÖÔŸÖ\"´Ö¸üÖšü¶ÖÓ“ÖÖ ÃÖÖ´ÖÖוÖÛú, †ÖÙ£ÖÛú ¾Ö ¯ÖÏ¿ÖÖÃÖÛúßµÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖ\" µÖÖ ×¾ÖÂÖµÖÖ¾Ö¸ü ¸üÖ•µÖßָüßµÖ “Ö“ÖÖÔÃÖ¡ÖÖÃÖÖšü߈¯Ö×Ã£ÖŸÖ ÃÖ¾ÖÔ ´ÖÖ®µÖ¾Ö¸ü ²ÖÓ¬Öæ-³Ö×ÝÖ®Öß, ÃÖÓ¿ÖÖê¬ÖÛú ׿ÖõÖÛú.µÖÖ ÃÖ¾ÖÖÕ“Öê ´Ö®Ö:¯Öæ¾ÖÔÛú þÖÖÝÖŸÖ Ûú¸üŸÖÖ®ÖÖ ´Ö»ÖÖ ´Ö®ÖþÖ߆֮ÖÓ¤ü ÆüÖêŸÖ †ÖÆêü. Ûú»ÖÖ, ×¾Ö–ÖÖ®Ö, ÃÖÓÝÖÞÖÛú ¿ÖÖÜÖêŸÖᯙ ¯Ö¤ü¾Öß ¾Ö ´Ö¸üÖšüß, ‡ÝÖÏÓ•Öß, ¸üÃÖÖµÖ®Ö¿ÖÖÃ¡Ö µÖÖ ×¾ÖÂÖµÖÖŸÖᯙ ¯Ö¤ü¾µÖæ¢Ö¸ü׿ÖõÖÞÖÖ ÃÖÖê²ÖŸÖ“Ö ÃÖÓÝÖÞÖÛúßµÖ –ÖÖ®Ö, ¾µÖ׌ŸÖ´ÖŸ¾Ö ×¾ÖÛúÖÃÖ, ï֬ÖÖÔ ¯Ö¸üßõÖÖ ´ÖÖÝÖÔ¤ü¿ÖÔ®Ö, µÖÖêÝÖ ×¿ÖõÖÞÖ,×¾ÖªÖ£µÖÖÕÃÖÖšüß †Ö¸üÖêÝµÖ ×¾ÖÂÖµÖÛú ¾Ö þÖÃÖÓ¸üõÖÞÖ ¯ÖÏ׿ÖõÖÞÖ †¿ÖÖ ×¾Ö×¾Ö¬ÖÖÓÝÖß ×¾Ö“ÖÖ¸ü ÛúÖµÖÖÔ®Öê ×¾ÖªÖ£Öá ¾Ö׿ÖõÖÛúÖÓ®ÖÖ ¯ÖÏÖêŸÃÖÖÆü®Ö ¤êüÞÖêÃÖÖšüß ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖÖ“Öß ÃÖŸÖŸÖ ¾ÖÖ™ü“ÖÖ»Ö ÛúÖµÖÔ¸üŸÖ †ÖÆêü. ÛúÖµÖÖÔŸÖß»Ö Ã¾ÖÖµÖ¢ÖŸÖÖ,×¾ÖÀ¾ÖÖÃÖ, ¤æü¸ü¥ü™üß †Ö×ÞÖ ŸÖŸ¯Ö¸üŸÖÖ µÖÖÓ“ÖÖ ¾ÖÃÖÖ ‘Öê‰ú®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖÖ®Öê µÖ¿ÖþÖß׸üŸµÖÖ ¸üÖ™ÒüßµÖ, ¸üÖ•µÖ ¾Ö×¾ÖªÖ¯ÖßšüßָüßµÖ, ×¾Ö³ÖÖÝÖßµÖ ¯ÖÖŸÖôûß¾Ö¸üᯙ ¯Ö׸üÂÖ¤üÖÓ“Öê µÖ¿ÖþÖß †ÖµÖÖê•Ö®Ö Ûêú»Öê»Öê †ÖÆêü. µÖÖ ×¿ÖõÖÞÖ ÃÖÓãÖêŸÖ߻֯ÖÏŸµÖêÛú ‘Ö™üÛú ÆüÖ †ŸµÖÓŸÖ †ÖŸ´ÖßµÖ ³ÖÖ¾Ö®Öê®Öê ¯ÖãœüÖÛúÖ¸ü ‘Öê‰ú®Ö פü»Öê»Öê ÛúÖµÖÔÛú¸üŸÖ †ÃÖŸÖÖê. ŸµÖÖ´Öãôêû µÖÖ ×šüÛúÖÞÖß×¾Ö×¾Ö¬Ö †×³Ö®Ö¾Ö ˆ¯ÖÛÎú´Ö µÖ¿ÖþÖ߯ÖÞÖê ¸üÖ²Ö×¾Ö»Öê •ÖÖŸÖÖŸÖ. VI

†Ö•Ö“Öê µÖãÝÖÆêü ´ÖãôûÖŸÖ“Ö –ÖÖ®ÖÖ¾Ö¸ü, ׿ÖõÖÞÖÖ¾Ö¸ü †Ö¬ÖÖ¸üßŸÖ †ÖÆêü. ï֬Ö쓵ÖÖ µÖãÝÖÖŸÖ ÃÖõÖ´Ö¯ÖÞÖê ×™üÛæú®Ö¸üÖÆüÞÖê ¾Ö µÖ¿ÖþÖß ¾ÖÖ™ü“ÖÖ»ÖßÃÖÖšüß –ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ׸üŸÖ ¾Ö ´Ö滵Ö׬ÖšüßŸÖ ÃÖ´ÖÖ•Ö ×®Ö×´ÖŸÖá ÃÖÖê²ÖŸÖ Ûãú¿Ö»Ö ´Ö®ÖãµֲÖôû×®Ö´ÖÖÔÞÖ Ûú¸üÞÖê. ˆ““Ö ×¿ÖõÖÞÖ õÖê¡ÖÖÃÖ´ÖÖê¸ü ´ÖÖêšêü †Ö¾ÆüÖ®Ö †ÖÆêü. †Ö•Ö •ÖÖÝÖןÖÛú ¯ÖÖŸÖôûß¾Ö¸ü ¾ÖêÝÖÖ®Öê ²Ö¤ü»Ö ÆüÖêŸÖ†ÖÆêüŸÖ.ÃÖÓÝÖÞÖÛú ÛÎúÖÓŸÖß´Öãôêû GlobleVillege •ÖÝÖ Æêü ÝÖÖ¾ÖÜÖê›êü µÖÖ ¯ÖÏ´ÖÖÞÖê ´ÖÖ×ÆüŸÖß“Öß ¤êü¾ÖÖÞÖ ‘Öê¾ÖÖÞÖ ÆüÖêŸÖÖ®ÖÖפüÃÖŸÖê. µÖÖ ²Ö¤ü»ÖÖ“µÖÖ ¯Ö׸ü×ã֟ÖßÃÖ ÃÖõÖ´Ö¯ÖÞÖê ÃÖÖ´ÖÖê¸êü •ÖÖÞÖê Æüß ÛúÖôûÖ“Öß ÝÖ¸ü•Ö †ÖÆêü .ÜÖÖ•ÖÝÖßÛú¸üÞÖ.ˆ¤üÖ¸üßÛú¸üÞÖ, †Ö×ÞÖ •ÖÖÝÖןÖÛú¸üÞÖÖ ÃÖÖê²ÖŸÖ“Ö ¸üÖê•Ö ®Ö¾Ö®Ö¾Öß®Ö ¯ÖÏ¿®Ö ˆ¤ü³Ö¾ÖŸÖ †ÖÆêüŸÖ. ÃÖÖê²ÖŸÖ“Ö ÃÖÖ´ÖÖוÖÛú¸ü“Ö®ÖÖ •ÖÖŸÖßµÖ ³Öê¤ü³ÖÖ¾Ö ŸµÖÖ“Öê †ÖÙ£ÖÛú ¾Ö ¯ÖÏ¿ÖÖÃÖÛúßµÖ ¥ü™üßÛúÖê®ÖÖŸÖæ®Ö ×¾Ö¿»ÖêÂÖÞÖ ÆüÖêÞÖê Æêü ´ÖÆüŸ¾ÖÖ“Öê †ÖÆêü. ˆ““Ö׿ÖõÖÞÖÖ“µÖÖ õÖê¡ÖÖŸÖ ÃÖ¾ÖÔ ‘Ö™üÛúÖÓ“Öß ²ÖÖÓ׬ֻÖÛúß, ÃÖÖ´ÖÖוÖÛú ÃÖ»ÖÖêÜÖÖ †Ö×ÞÖ ÃÖÆü³ÖÖÝÖ ŸµÖÖÃÖÖšüß †×³Ö®Ö¾ÖÛú»¯Ö®ÖÖ ˆ¯ÖÛÎú´ÖÖ“Öê þÖÖÝÖŸÖ †Ö×ÞÖ ×¾Ö“ÖÖ¸ü´ÖÓ£Ö®Ö ‘Öêˆ®Ö †®ÖêÛú ÃÖ´ÖõÖê“Öß ˆÛú»Ö ÆüÖê¾Öæ ¿ÖÛúŸÖê. µÖÖ ¸üÖ•µÖßָüßµÖ“Ö“ÖÖÔÃÖ¡ÖÖ´Ö¬µÖê ´Ö¸üÖšü¶ÖÓ“µÖÖ ÃÖÖ´ÖÖוÖÛú, †ÖÙ£ÖÛú ¾Ö ¯ÖÏ¿ÖÖÃÖÛúßµÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖ µÖÖ ×¾ÖÂÖµÖÖ¾Ö¸ü ÆüÖêÞÖÖ¸üß “Ö“ÖÖÔ, ד֟ÖÓ®Ö,´Ö®Ö®Ö, ÃÖ´ÖÖ•ÖÖ»ÖÖ ÃÖãµÖÖêÝµÖ ¾Ö †Ö¿ÖÖ¤üÖµÖß ´ÖÖÝÖÖÔ®Öê ¾ÖÖ™ü“ÖÖ»Ö Ûú¸üÞµÖÖÃÖ ´Ö¤üŸÖ Ûú¸êü»Ö µÖÖ“Öß ¯ÖæÞÖÔÜÖÖ¡Öß †ÖÆêü. ÃÖÛúÖ¸üÖŸ´ÖÛú, ÃÖÆü-ÃÖÓ²Ö¬Ö, ÃÖãÃÖÓ¾ÖÖ¤ü, ÃÖ´Ö®¾ÖµÖ †Ö×ÞÖ ÃÖÆüÛúÖµÖÔ µÖÖ ¯ÖÓ“ÖÃÖæ¡ÖÖÓ“µÖÖ †Ö¬ÖÖ¸êü ¿ÖîõÖ×ÞÖÛúõÖê¡ÖÖŸÖß»Ö ×¾Ö×¾Ö¬Ö ÃÖ´ÖõÖÓÖ“Öß ˆÛú»Ö Ûú¸üÞÖê †Ö×ÞÖ ³Ö×¾ÖµÖÖ“ÖÖ ¾Öê¬Ö ‘Öê‰ú®Ö –ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ׸üŸÖ, †×³Ö®Ö¾Ö ˆ¯ÖÛÎú´Ö ¾Ö´Ö滵ÖÖ׬ÖšüßŸÖ ×¿ÖõÖÞÖÖ»ÖÖ “ÖÖ»Ö®ÖÖ ¤êüÞµÖÖ“Öê ÛúÖµÖÔ ÁÖß. ¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•Öôêû ׿ÖõÖÞÖ ÃÖÓãÖÖ ÃÖÖŸÖŸµÖÖ®Öê Ûú¸üŸÖ†ÖÆêü. †Ö´Ö“Öê ׿ÖõÖÞÖ ÃÖÓãÖê“Öê ˆ¯ÖÖ¬µÖõÖ ´ÖÖ.†Ö¯¯ÖÖÃÖÖÆêü²Ö ¸üÖ•Öôêû ¯ÖÖ., †¬µÖõÖ ´ÖÖ.†Ö.¸üÖ•Öß¾Ö•Öß ¸üÖ•Öôêû,ÃÖ×“Ö¾Ö ´ÖÖ.•Öê.†Ö¸ü.¯Ö¾ÖÖ¸ü, ×¾ÖÀ¾ÖÃŸÖ ´ÖÖ. ¸üÖÆãü»Ö•Öß ¸üÖ•Öôêû, ´ÖÖÝÖÔ¤ü¿ÖÔÛú ´ÖÖ. ÁÖß. ׿־ÖÖ•Ö߸üÖ¾Ö ¸üÖ•Öôêû ¾Ö ÃÖ¾ÖÔÃÖÆüÛúÖ¸üß ×¿ÖõÖÛú, ׿ÖõÖÛêúŸÖ¸ü ÃÖê¾ÖÛú µÖÖ ÃÖ¾ÖÖÕ“µÖÖ ÃÖÆüÛúÖµÖÖÔ®Öê ¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•Öôêû ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ ¸üÖִÖÆüÖêŸÃÖ¾Öß ¾ÖÂÖÖÔŸÖ ÛúÖµÖÔ¸üŸÖ †ÖÆêü. µÖÖ ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖÖ“µÖÖ ¯ÖÏÖÓÝÖÞÖÖŸÖ †Ö¯ÖÞÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖ ×¾ÖÂÖµÖÖ“µÖÖ ¸üÖ•µÖßָüßµÖ“Ö“ÖÖÔÃÖ¡ÖÖÃÖÖšüß ˆ¯Ö×Ã£ÖŸÖ †ÖÆüÖŸÖ. †Ö¯Ö»Öê ×¾Ö“ÖÖ¸ü, ¿ÖÖê¬Ö×®Ö²ÖÓ¬ÖÖ«üÖ¸êü ¯ÖãßÖÛú ¹ý¯ÖÖ®Öê ¯ÖÏÛúÖ×¿ÖŸÖ Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß ¾Ö“Ö“ÖÖÔÃÖ¡Ö †ÖµÖÖê•Ö®ÖÖ ²Öª»Ö ‡×ŸÖÆüÖÃÖ ×¾Ö³ÖÖÝÖÖ“Öê ¯ÖÏ´ÖãÜÖ ¯ÖÏÖ.¸üÖ•Öæ ‘ÖÖê»Ö¯Ö, ÃÖÆüÖ.¯ÖÏÖ¬µÖÖ¯ÖÛú ‹. ‹“Ö.¤êüÃÖÖ‡Ô,¯ÖÏÖ.•Öß.™üß.†ÛúÖê»ÖÛú¸ü µÖÖÓ®ÖÖ ¾Ö ×¾ÖªÖ£µÖÖÕ®ÖÖ ¬Ö®µÖÖ¾ÖÖ¤ü ! ›üÖò.¸üÖ•Ö¬Ö¸ü ™êü´ÖÛú¸ü ¯ÖÏÖ“ÖÖµÖÔ, ¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ VII

ÃÖÓ¯ÖÖ¤üÛúßµÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖÖ ÃÖÖ¸üÜÖÖ ¯ÖÖ¸Óü¯Ö׸üÛú ×¾ÖÂÖµÖ †Ö•Ö“µÖÖ ŸÖÓ¡Ö–ÖÖ®ÖÖ“µÖÖ µÖãÝÖÖŸÖ ŸÖÝÖ ¬Öºþ ¿ÖÛêú»Ö Ûúß ®ÖÖÆüß †¿Öß¿ÖÓÛúÖ ÛúÖÆüß•ÖÞÖ ‘ÖêŸÖÖŸÖ. ´ÖÖ¡Ö ŸÖê ×¾ÖÃÖ¸üŸÖÖŸÖ Ûúß ‡×ŸÖÆüÖÃÖ ÆüÖ Ûêú¾Öôû ¿ÖîõÖ×ÞÖÛú ßָüÖ¾Ö¸ü ׿ÖÛú¾Ö»ÖÖ ØÛú¾ÖÖ†³µÖÖÃÖ»ÖÖ •ÖÖÞÖÖ¸üÖ ×¾ÖÂÖµÖ ®ÖÃÖæ®Ö ŸÖê ´ÖÖ®Ö¾Öß •Öß¾Ö®ÖÖ“Öê ‹Ûú †×¾Ö³ÖÖ•µÖ †ÓÝÖ †ÖÆêü. '´ÖÖ®Ö¾ÖÖ»ÖÖ ¿ÖÆüÖÞÖêÛú¸üÞÖÖ¸üß ×¾ÖªÖ¿ÖÖÜÖÖ' ´ÆüÞÖæ®ÖÆüß ‡×ŸÖÆüÖÃÖÖÛú›êü ¯ÖÖ×Æü»Öê •ÖÖŸÖê. ŸÖÖê (‡×ŸÖÆüÖÃÖ) ‘Ö›æü®Ö ÝÖê»Öê»ÖÖ †ÃÖ»ÖÖ ŸÖ¸üß Æüß ŸÖÖê•Öß¾ÖÓŸÖ †ÃÖŸÖÖê ŸµÖÖ»ÖÖ •Öß¾ÖÓŸÖ šêü¾ÖÞµÖÖ“ÖÓ ÛúÖµÖÔ ‡×ŸÖÆüÖÃÖÛúÖ¸ü, ÃÖÓ¿ÖÖê¬ÖÛú, †³µÖÖÃÖÛú ØÛú¾ÖÖ ÃÖ¾ÖÔ ÃÖÖ´ÖÖ®µÖ•ÖÞÖÛú¸üŸÖ †ÃÖŸÖÖŸÖ. ¯Ö¸Óü¯Ö¸üÖ, ÃÖÓÃÛéúŸÖß, ¬Ö´ÖÔ, ³ÖÖÂÖÖ, “ÖÖ»Ö߸üߟÖß µÖÖÓ²Ö¸üÖê²Ö¸ü“Ö ´ÖÖ®Ö¾ÖÖ“µÖÖ ³ÖÖ¾Ö®ÖÖ, ÃÖÓ¾Öê¤ü®ÖÖ ŸµÖÖÓ“µÖÖ×¾Ö×¾Ö¬Ö †×ô֟ÖÖ µÖÖÓ“µÖÖ¿Öß ‡×ŸÖÆüÖÃÖÖ“ÖÓ †ÝÖ¤üß •Ö¾ÖôÓû“ÖÓ ®ÖÖŸÖÓ †ÖÆêü. ÛúÖÆüß•ÖÞÖ ŸµÖÖ“ÖÖ ÃÖÖê‡ÔÃÛú¸ü ¾ÖÖ¯Ö¸üÆüßÛúºþ®Ö ‘ÖêŸÖÖŸÖ. ×¾Ö–ÖÖ®Ö-ŸÖÓ¡Ö–ÖÖ®ÖÖ®Öê ×ÛúŸÖßÆüß ¯ÖÏÝÖŸÖß Ûêú»Öß ŸÖ¸üß ´ÖÖ®Ö¾Ö ÆüÖ ŸµÖÖ“µÖÖ ÝÖŸÖÛúÖôûÖ¯ÖÖÃÖæ®Ö ¤æü¸ü •ÖÖ‰ú¿ÖÛúŸÖ ®ÖÖÆüß. 'ÝÖãÝÖ»Ö' µÖÖ ÃÖ“ÖÔ ‡Óו֮־ָü 'ÃÖÖµÖ®ÃÖ' µÖÖ ¿Ö²¤üÖ“ÖÖ ¿ÖÖê¬Ö ‘ÖêŸÖ»ÖÖŸÖ¸ü ¤üÖê®Ö †²•ÖÖ¯ÖêõÖÖ •ÖÖÃŸÖ 'ÃÖ“ÖÔ׸ü—Ö»™üÃÖË' ×´ÖôûŸÖÖŸÖ, '™êüŒ®ÖÖò»Ö•Öß' µÖÖ ¿Ö²¤üÖ»ÖÖ ¤üÖê®Ö †²•Ö ®Ö¾¾Ö¤ü ÛúÖê™üàÆæü®Ö •ÖÖÃŸÖ ŸÖ¸ü '×ÆüÙÒüß' µÖÖ ¿Ö²¤üÖ»ÖÖŸÖ²²Ö»Ö ¯ÖÖ¾ÖÞÖê “ÖÖ¸ü †²•Ö '׸ü—Ö»™üÃÖË ×´ÖôûŸÖÖŸÖ'. µÖÖŸÖæ®Ö ÛúÖµÖ ²ÖÖê¬Ö ×´ÖôûŸÖÖê ŸÖê ÃÖÖÓÝÖÞµÖÖ“Öß †Ö¾Ö¿µÖÛúŸÖÖ ®ÖÖÆüß. ´Ö¸üÖšü¶ÖÓ“ÖÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖ ÆüÖ †×ŸÖ¿ÖµÖ †×³Ö´ÖÖ®ÖÖ“ÖÖ †Ö×ÞÖ ÃÖÓ¾Öê¤ü®Ö¿Ö߻֟Öê“ÖÖ †ÃÖ»ÖÖ ŸÖ¸üß ŸµÖÖ“ÖêŸÖ™üã֯ÖÞÖê ÃÖÓ¿ÖÖê¬Ö®Ö ÆüÖêÞÖê ÝÖ¸ü•Öê“Öê †ÖÆêü. ¸üÖ•ÖÛúßµÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖÖ²Ö¸üÖê²Ö¸ü“Ö ´Ö¸üÖšü¶ÖÓ“µÖÖ ÃÖÖ´ÖÖוÖÛú, †ÖÙ£ÖÛú †Ö×ÞÖ¯ÖÏ¿ÖÖÃÖÛúßµÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖÖ“ÖÖÃÖÜÖÖê»Ö †³µÖÖÃÖ ÆüÖêÞÖê ÝÖ¸ü•Öê“Öê †ÖÆêü. µÖÖ´Öãôêû“Ö ¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•Öôêû Ûú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖÖ“µÖÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖ ×¾Ö³ÖÖÝÖÖ®Öê ¯ÖÏßÖãŸÖ ×¾ÖÂÖµÖÖ¾Ö¸ü “Ö“ÖÖÔÃÖ¡Ö †ÖµÖÖê×•ÖŸÖ Ûêú»Öê †ÖÆêü. µÖÖ “Ö“ÖÖÔÃÖ¡ÖÖŸÖÃÖÖ¤ü¸ü Ûêú»Ö껵ÖÖ ¿ÖÖê¬Ö×®Ö²ÖÓ¬ÖÖ“µÖÖ ´ÖÖ¬µÖ´ÖÖŸÖæ®Ö ´Ö¸üÖšü¶ÖÓ“µÖÖ ÃÖÖ´ÖÖוÖÛú, †ÖÙ£ÖÛú †Ö×ÞÖ ¯ÖÏ¿ÖÖÃÖÛúߵևןÖÆüÖÃÖÖ“µÖÖ ÃÖÓ¿ÖÖê¬Ö®ÖÖŸÖ ÛúÖÆüß ŸÖ¸üß ³Ö¸ü ®ÖŒÛúß“Ö ¯Ö›êü»Ö †ÃÖê ¾ÖÖ™üŸÖê. Æêü “Ö“ÖÖÔÃÖ¡Ö ‘Ö›ü¾Öæ®Ö †ÖÞÖÞµÖÖÃÖÖšüß ¾Ö †Ö»Ö껵ÖÖ ¿ÖÖê¬Ö×®Ö²ÖÓ¬ÖÖÓ“Öê ÃÖÓÛú»Ö®Ö ¾Ö ÃÖÓ¯ÖÖ¤ü®Ö Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüßÃÖÖÆüÖµµÖ ¾Ö ´ÖÖÝÖÔ¤ü¿ÖÔ®Ö Ûú¸üÞÖÖ¸êü †Ö´Ö“µÖÖ ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖÖ“Öê ¯ÖÏÖ“ÖÖµÖÔ ›üÖò. ¸üÖ•Ö¬Ö¸ü ™êü´ÖÛú¸ü, ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖÖ“µÖÖÃÖ¾ÖÔ“Ö ˆ¯ÖÛÎú´ÖÖÓ®ÖÖ ÃÖ×ÛÎúµÖ ¯ÖÖØšü²ÖÖ ¤êüÞÖÖ¸êü ÁÖß.¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•Öôêû ׿ÖõÖÞÖÃÖÓãÖê“Öê †¬µÖõÖ ´ÖÖ.¸üÖ•Öß¾Ö•Öß ¸üÖ•Öôêû,ÃÖÓãÖê“Öê ´ÖÖÝÖÔ¤ü¿ÖÔÛú ´ÖÖ.׿־ÖÖ•Ö߸üÖ¾Ö ¸üÖ•Öôêû, ´ÖÖ. ¸üÖÆãü»Ö¤üÖ¤üÖ ¸üÖ•Öôê, ÃÖÓãÖê“Öê ÃÖ×“Ö¾Ö ´ÖÖ. •Öê. †Ö¸ü. ¯Ö¾ÖÖ¸ü ¾ÖÛúÖµÖÖÔ»ÖµÖß®Ö †×¬ÖõÖÛú ´ÖÖ.×¾ÖÛÎú´Ö¸üÖ¾Ö ¸üÖ•Öôêû, †ÖµÖ. ŒµÖæ. ‹. ÃÖß.“Öê ÃÖÆüÃÖ´Ö®¾ÖµÖÛú ›üÖò.†ŸÖã»ÖÛãú´ÖÖ¸ü “ÖÖî¸ü¯ÖÝÖÖ¸üµÖÖ ÃÖ¾ÖÖÕ“Öê †Ö´Æüß ŠúÞÖß †ÖÆüÖêŸÖ. µÖÖ “Ö“ÖÖÔÃÖ¡ÖÖÃÖû ÃÖÖÆüÖµµÖ Ûú¸üÞÖÖ¸êü †Ö´Ö“Öê ×´Ö¡Ö †Ö×ÞÖ ÃÖÆüÛúÖ¸üß ¯ÖÏÖ.¸üÖê×ÆüŸÖ†Ö¤üØ»ÖÝÖ, ¯ÖÏÖ. –ÖÖ®Ö¤êü¾Ö ÛúÖÓ›êüÛú¸ü ¾Ö ›üÖò. ×Ûú¿ÖÖêÛãú´ÖÖ¸ü ÝÖÖµÖÛú¾ÖÖ›ü µÖÖÓ“µÖÖ ×¾ÖÂÖµÖß Æüß †Ö´Æüß ŠúÞÖ ¾µÖŒŸÖÛú¸üŸÖÖê. ¬Ö®µÖ¾ÖÖ¤ü ! ¯ÖÏÖ. ¸üÖ•Öæ ‘ÖÖê»Ö¯Ö, ÃÖÓ¯ÖÖ¤üÛú ¯ÖÏÖ. †ÖÃÖÖ¸üÖ´Ö ¤êüÃÖÖ‡Ô, ÃÖÆüÃÖÓ¯ÖÖ¤üÛú VIII

ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö ¯ÖסÖÛúÖ9.30 ŸÖê 10.30 :- ®ÖÖ¾Ö ®ÖÖë¤üÞÖß ¾Ö “ÖÆüÖ-®ÖÖ™üÖ10.30 ŸÖê11.00 :- ˆ¤Ëü‘ÖÖ™ü®Ö ÃÖ´ÖÖ¸Óü³Ö ˆ¤Ëü‘ÖÖ™üÛú- ´ÖÖ. ¸üÖÆãü»Ö ¸üÖ•Öôêû, †¬µÖõÖ- ´ÖÖÝÖÔ¤ü¿ÖÔÛú, ÁÖß. ¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•Öôêû ׿ÖõÖÞÖ ÃÖÓãÖÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü ¯ÖÏ´ÖãÜÖ ¯ÖÖÆãüÞÖê- ´ÖÖ.¸üÖ´Ö¤üÖÃÖ ´ÆüÃÛêú, ×¾ÖÀ¾ÖßÖ,†Öפü®ÖÖ£ÖÛéúÂÖß ×¾ÖÛúÖÃÖ ¯ÖÏןÖšüÖÞÖ ü ´ÖÖ. ׿־ÖÖ•Ö߸üÖ¾Ö ¸üÖ•Öôêû, ´ÖÖÝÖÔ¤ü¿ÖÔÛú, ÁÖß. ¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•Öôêû ׿ÖõÖÞÖ ÃÖÓãÖÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü11.00 ŸÖê 12.00 :- ²Öß•Ö³ÖÖÂÖÞÖ - ¯ÖÏÖ. ›üÖò.ÃÖã×´Ö¡ÖÖ Ûãú»ÖÛúÞÖá12.00 ŸÖê 1.00 ¯ÖÏÖ¬µÖÖ¯ÖÛú ¾Ö ×¾Ö³ÖÖÝÖ ¯ÖÏ´ÖãÜÖ, ‡×ŸÖÆüÖÃÖ ×¾Ö³ÖÖÝÖ1.00 ŸÖê 2.00 ÃÖÖ×¾Ö¡Öß²ÖÖ‡Ô ±ãú»Öê ¯ÖãÞÖê ×¾ÖªÖ¯Ößšü, ¯ÖãÞÖê2.00 ŸÖê 3.003.00 ŸÖê 4.00 ¯ÖÏ£Ö´Ö ÃÖ¡Ö4.00 ŸÖê 5.00 :- ¯ÖÏÖ. ›üÖò.¸üÖ׬ÖÛúÖÃÖê¿Ö®Ö, ÃÖÆüµÖÖêÝÖß ¯ÖÏÖ¬µÖÖ¯ÖÛú, ‡×ŸÖÆüÖÃÖ ×¾Ö³ÖÖÝÖ ÃÖÖ×¾Ö¡Öß²ÖÖ‡Ô ±ãú»Öê ¯ÖãÞÖê ×¾ÖªÖ¯Ößšü, ¯ÖãÞÖê †¬µÖõÖ - ›üÖò. ¿ÖÖ´Ö¸üÖ¾Ö ‘ÖÖ›üÝÖê, ˆ¯Ö¯ÖÏÖ“ÖÖµÖÔ, ×¾ÖªÖ¯ÖÏןÖšüÖ®Ö, ²ÖÖ¸üÖ´ÖŸÖßü :- ³ÖÖê•Ö®Ö ׫üŸÖßµÖ ÃÖ¡Ö :- ›üÖò. ÁÖßÛúÖÓŸÖ ¸üÞÖפü¾Öê, µÖ¿Ö¾ÖÓŸÖ¸üÖ¾Ö “Ö¾ÆüÖÞÖ »ÖÖòÛúÖò»Öê•Ö, ¯ÖãÞÖê †¬µÖõÖ- ›üÖò. Ûêú. ‹´Ö. †Ó²ÖÖ›ê, ×¾Ö³ÖÖÝÖ ¾Ö ÃÖÓ¿ÖÖê¬Ö®ÖÛëú¦ü ¯ÖÏ´ÖãÜÖ, ®µÖã †Ö™ÔüÃÖË,†òÞ›ü ÃÖÖµÖ®ÃÖ ÛúÖò»Öê•Ö, †Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü ŸÖéŸÖßµÖ ÃÖ¡Ö :- ¯ÖÏÖ. ×®Ö×ŸÖ®Ö ÃÖ¸üÖ±ú ÃÖÆüÖ. ¯ÖÏÖ¬µÖÖ¯ÖÛú, ÁÖß´ÖŸÖß. ¸üÖ¬ÖÖ²ÖÖ‡Ô ÃÖÖ¸ü›üÖ ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, †Ó•ÖÞÖÝÖÖ¾Ö ÃÖã•Öá, וÖ.†´Ö¸üÖ¾ÖŸÖß †¬µÖõÖ - ¯ÖÏÖ. ¸üÖ•Ö×¾Ö¸ëü¦ü ÝÖÖ¾ÖߟÖ, ÃÖÆüÖ.¯ÖÏÖ¬µÖÖ¯ÖÛú,×¾ÖªÖ¾ÖÙ¬Ö®Öß ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ,¬Öãôêû “ÖŸÖã£ÖÔ ÃÖ¡Ö :- ¿ÖÖê¬Ö×®Ö²ÖÓ¬Ö ¾ÖÖ“Ö®Ö ¾Ö ÃÖ´ÖÖ¸üÖê¯Ö †¬µÖõÖ - ›üÖò. ¾Æüß. ¯Öß. ײָüÖ¸üß ×®Ö¾Öé¢Ö ¯ÖÏÖ¬µÖÖ¯ÖÛú, Ûêú.™üß.‹“Ö.‹´Ö.´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, ®ÖÖ׿ÖÛú IX

†®ÖÛã Îú´Ö×ÞÖÛúÖ†.ÛÎú. ¿ÖÖê¬Ö×®Ö²ÖÓ¬Ö ÃÖÓ¿ÖÖê¬ÖÛúÖ“Öê ®ÖÖÓ¾Ö ¯Öé.ÛÎú. 1 ´Ö¸üÖšüµÖÖÓ“ÖÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖ †Ö×ÞÖ ÃÖÖ¬Ö®Öê ¯ÖÏÖ. ¸üÖ•Öæ ‘ÖÖê»Ö¯Ö 1 ŸÖê 3 4 ŸÖê 72 ׿־ÖÛúÖ×»Ö®Ö ×Ûú»»Öê ¯ÖÏ¿ÖÖÃÖ®Ö ¯ÖÏÖ. ‹.‹“Ö. ¤êüÃÖÖ‡Ô 8 ŸÖê 11 12 ŸÖê 163 Military Administration of Shivaji Dr. Raghunath D. Shelke 17 ŸÖê 19 Maharaj 20 ŸÖê 22 ›üÖò. ¯Ö©ÖÛú¸ü –ÖÖ®ÖÖê²ÖÖ ÝÖÖê¸êü 23 ŸÖê 254 ”û¡Ö¯ÖŸÖß ¸üÖ•ÖÖ¸üÖ´Ö ´ÖÆüÖ¸üÖ•ÖÖÓ“Öê †ÓÝÖ¸üõÖÛú Æü¸ü•Öß 26 ŸÖê 27 œü´Öœêü¸êü ¾Ö ¸üÖ•ÖÖ¸üÖ´Ö ´ÖÆüÖ¸üÖ•ÖÖÓ“Öß ÃÖ´ÖÖ¬Öß ¾µÖ¾ÖãÖÖ ¯ÖÏÖ. ›üÖò. ¸üÖ•ÖÖ¸üÖ´Ö ÃÖÖê®Ö¾ÖÞÖê 28 ŸÖê 325 ׿־ÖÛúÖ»Öß®Ö ´ÖÆüÖ¸ü ¾ÖŸÖ®Ö 33 ŸÖê 346 ׿־ָüÖµÖÖÓ“Öê ÃÖÖÝÖ¸üß ÃÖÖ´Ö£µÖÔ ¯ÖÏÖ.›üÖò. ؤüÝÖ²Ö¸ü ÃÖÖê®Ö¾ÖÞÖê 35 ŸÖê 387 ´Ö¸üÖšüµÖÖÓ“ÖÖ ÃÖÖ´ÖÖוÖÛú ‡×ŸÖÆüÖÃÖ - •ÖÖŸÖß ¾µÖ¾ÖãÖÖ ›üÖò. †¿ÖÖêÛú ‹Ûú®ÖÖ£Ö œüÖê»Öê 39 ŸÖê 428 ´Ö¸üÖšüµÖÖÓ“ÖÖ ÃÖÖ´ÖÖוÖÛú ‡×ŸÖÆüÖÃÖ-×áֵÖÖÓ“Öß Ã£ÖߟÖß ›üÖò. “ÖÓ¦üÛúÖÓŸÖ ¯ÖϳÖÖÛú¸ü ÛúÖôêû 43 ŸÖê 479 ¯Öê¿Ö¾ÖêÛúÖ»Öß®Ö ×®Ö´®Ö ¾ÖÝÖÖÔŸÖᯙ ×áֵÖÖÓ“Öê •Öß¾Ö®Ö ›üÖò. ÃÖã×®Ö»Ö “ÖÓ¦üÛúÖÓŸÖ 48 ŸÖê 6110 ´Ö¸üÖšüµÖÖÓ“ÖÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖÖŸÖᯙ ´Ö¸üÖšüÖ ´ÖÓ›üôûÖ“Öê µÖÖêÝÖ¤üÖ®Ö †´ÖéŸÖÛú¸ü 62 ŸÖê 6511 ׿־֔û¡Ö¯ÖŸÖß“Öß ÛëúצüµÖ ¯ÖÏ¿ÖÖÃÖ®Ö ¾µÖ¾ÖãÖÖ12 ”û¡Ö¯ÖŸÖßÛúÖ»Öß®Ö ¯ÖÏ•Öê“Öê †ÖÙ£ÖÛú •Öß¾Ö®Ö ¯ÖÏÖ.›üÖò. ÃÖ×ŸÖ¿Ö ²ÖÖ²ÖÖÃÖÖÆêü²Ö 66 ŸÖê 7013 ׿־ÖÛúÖ»Öß®Ö ÃÖ¸Óü•ÖÖ´Ö¯Ö¬¤üŸÖß ¾Ö ¬ÖÖÙ´ÖÛú ¾ÖŸÖ®Öê ¤ü¸ü¾Ö›êü 71 ŸÖê 75 ¯ÖÏÖ.›üÖò. ¸ü‘Öã¸üÖ•Ö ´ÖãÝÖã™ü¸üÖ¾Ö 76 ŸÖê 79 Ûãú¹ý´ÖÛú¸ü 80 ŸÖê 82 ¯ÖÏÖ.›üÖò. ´Ö×®ÖÂÖÖ ´ÖÖ×ÞÖÛú¸üÖ¾Ö •ÖÝÖ¤üÖôêû 83 ŸÖê 85 ¯ÖÏÖ. ÝÖÞÖê¿Ö ³ÖÖ´Öê14 ¯Öê¿Ö¾ÖêÛúÖ»Öß®Ö ÛéúÂÖß ¾µÖ¾ÖãÖÖ ¯ÖÏÖ. ÃÖã¸ëü¦ü †•ÖãÔ®Ö ×¿Ö¸üÃÖ™ü15 ׿־ÖÛúÖ»Öß®Ö ÝÖÏÖ´Ö¯ÖÏ´ÖãÜÖ ¯ÖÖ™üᯙ ¯ÖÏÖ. ‹.™üß. ÝÖÓ›üÖôû ¯ÖÏÖ. ²Öß.•Öê. ÛúÖÛú›êü16 ׿־ÖÛúÖ»Öß®Ö ¸üÖ•µÖ, ¸üµÖŸÖê“Öê þָüÖ•µÖ ¯ÖÏÖ. ¸üÖ•Ö×¾Ö¸ëü¦üØÃÖÝÖ ¹ý²Ö•Öß ÝÖÖ¾ÖߟÖ17 ”û¡Ö¯ÖŸÖß ×¿Ö¾ÖÖ•Öß ´ÖÆüÖ¸üÖ•ÖÖÓ“Öß ¤ãüÝÖÔ ¯ÖÏ¿ÖÖÃÖ®Ö ¾µÖ¾ÖãÖÖ ¯ÖÏÖ. ׿ֻ¯ÖÖ ¿Öê™êü18 ”û¡Ö¯ÖŸÖß ×¿Ö¾ÖÖ•Öß ´ÖÆüÖ¸üÖ•Ö ¾Ö ŸµÖÖÓ“Öê ¯ÖµÖÖÔ¾Ö¸üÞÖ¯Öã¸üÛú ¯ÖÏÖ. ÁÖ߸üÖ´Ö ×¾Ö»ÖÖÃÖ ´Ö¸üÛú›ü×¾Ö“ÖÖ¸ü19 ´Ö¸üÖšüµÖÖÓ“µÖÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖÖŸÖ †×Æü»µÖÖ²ÖÖ‡Ô ÆüÖêôûÛú¸ü µÖÖÓ“Öê ¯ÖÏÖ. ÃÖã•ÖÖŸÖÖ ¸üÖ´Ö¤üÖÃÖÃÖÖ´ÖÖוÖÛú ¾Ö ¯ÖÏ¿ÖÖÃÖÛúßµÖ µÖÖêÝÖ¤üÖ®Ö ÃÖÖê®Ö¾ÖÞÖê20 ”û¡Ö¯ÖŸÖß ×¿Ö¾ÖÖ•Öß ´ÖÆüÖ¸üÖ•ÖÖÓ“Öê »ÖÖêÛúÛú»µÖÖÞÖÛúÖ¸üß ¯ÖÏÖ. ×Ûú¿ÖÖê¸ü ®ÖÖÝÖ®ÖÖ£Ö¬ÖÖê¸üÞÖ: ‹Ûú ¥ü™üßõÖê¯Ö •ÖÖêÝÖ¤Óü›ü X

†.ÛÎú. ¿ÖÖê¬Ö×®Ö²ÖÓ¬Ö ÃÖÓ¿ÖÖê¬ÖÛúÖ“Öê ®ÖÖÓ¾Ö ¯Öé.ÛÎú. 86 ŸÖê 9021 ׿־ÖÛúÖôûÖŸÖß»Ö-†ÓŸÖÝÖÔŸÖ ¾µÖÖ¯ÖÖ¸üÖ“Öê µÖÖêÝÖ¤üÖ®Ö ¯ÖÏÖ. ÃÖÓפü¯Ö ²ÖÖ²ÖÖÃÖÖÆêü²Ö 91 ŸÖê 94 ¸üÖ•Ö³ÖÖê•Ö 95 ŸÖê 9722 ´Ö¸üÖšêüÛúÖ»Öß®Ö ÝÖÖ¾ÖÝÖÖ›üµÖÖ“Öê ׿ֻÖê¤üÖ¸ü : ²Ö»ÖãŸÖê¤üÖ¸ü ¾Ö ¯ÖÏÖ. ×Ûú¸üÞÖ ÃÖ•Öì¸üÖ¾Ö ¯Ö¾ÖÖ¸ü 98 ŸÖê 101 102 ŸÖê 104×±ú¸üßÖê 105 ŸÖê 11123 ´Ö¸üÖšêüÛúÖ»Öß®Ö •ÖÖן־µÖ¾ÖãÖÖ ¯ÖÏÖ. ¸ü´Öê¿Ö †Ó²ÖŠúÂÖß ×¿ÖŸÖÖêôêû 112 ŸÖê 11524 ´Ö¸üÖšüµÖÖÓ“ÖÖ ÃÖÖ´ÖÖוÖÛú ‡×ŸÖÆüÖÃÖ ¯ÖÏÖ. ®ÖÓ¤ãü ¯Öê¡ÖÃÖ ÃÖ¤üÖ±úôû 116 ŸÖê 120 121 ŸÖê 12625 ´Ö¸üÖšüÖ ´ÖÓ›üôûÖ“µÖÖ ÛúÖôûÖŸÖᯙ ´Ö¸üÖšüß ÃÖ¢Öê“ÖÖ ×¾ÖßÖÖ¸ü: ¯ÖÏÖ. ÃÖ×“Ö®Ö ÝÖÖê¾Ö¬ÖÔ®Ö ÛúÖÓ²Öôêû 127 ŸÖê 130‹Ûú †³µÖÖÃÖ †×•ÖŸÖ »Öõ´ÖÞÖ ³ÖÖ»ÖØÃÖÝÖ 131 ŸÖê 13226 ´Ö¸üÖšüÖ ÛúÖ»Öß®Ö ÃÖ´ÖÖ•Ö †Ö×ÞÖ ¤îü®ÖÓפü®Ö •Öß¾Ö®Ö ¯Ö¬¤üŸÖß: ¯ÖÏÖ. †×³Ö´Ö®µÖã ³ÖÖÃÛú¸ü 133 ŸÖê 138‹Ûú †³µÖÖÃÖ ÝÖÖµÖÛú¾ÖÖ›ü 139 ŸÖê 143 144 ŸÖê 14627 ׿־ÖÛúÖ»Öß®Ö •Ö´Öß®Ö ´ÖÆüÃÖæ»Ö ¾µÖ¾ÖãÖÖ ¯ÖÏÖ. ×¿ÖŸÖ»Ö †¸üؾ֤ü ¬Ö¸ü´Ö 147 ŸÖê 15028 ¯Öê¿Ö¾ÖêÛúÖ»Öß®Ö ²ÖÑØÛúÝÖ ¾µÖ¾ÖãÖÖ (¯Öêœüß ¾µÖ¾ÖÆüÖ¸ü) ¯ÖÏÛúÖ¿Ö ²ÖÖ²Öã•Öß ¯ÖÖÓœü¸üׯÖÃÖê 151 ŸÖê 15329 ´Ö¸üÖšüµÖÖÓ“ÖÖ ÃÖÖ´ÖÖוÖÛú ‡×ŸÖÆüÖÃÖ - •ÖÖŸÖß ¾µÖ¾ÖãÖÖ, Æêü´ÖÖ ÝÖ•ÖÖ®Ö®Ö ÝÖÖ³ÖÞÖê ×áֵÖÖÓ“Öß ×ã֟Öß, ÝÖÖ¾ÖÝÖÖ›üÖ ÃÖÓפü¯Ö ³ÖÖ‰úÃÖÖÆêü²Ö ¯ÖÖÜÖ¸êü30 ´Ö¸üÖšêüÛúÖ»Öß®Ö ®ÖÖ£Ö ÃÖÓ¯ÖϤüÖµÖ ×¾Ö¿ÖêÂÖ ÃÖÓ¤ü³ÖÔ ´Öœüß31 ÃÖ¸üÃÖê®ÖÖ¯ÖŸÖß ˆ´ÖÖ²ÖÖ‡Ô ¤üÖ³ÖÖ›êü µÖÖÓ“Öê ÃÖÖ´ÖÖוÖÛú ¾Ö Ûú¤ü߸ü ÛúÖÃÖ´Ö ¿ÖêÜÖ ¬ÖÖÙ´ÖÛú ÛúÖµÖÔ ü †´ÖÖê»Ö פü®ÖÛú¸ü ÝÖÖµÖÛú¾ÖÖ›32 ÃÖ¸ü»ÖÂÛú¸ü ®ÖÖ¸üÖµÖÞÖ¸üÖ¾Ö ¯ÖÖ™üÞÖÛú¸ü µÖÖÓ®ÖÖ Ûú®ÖÔ»Ö ´Ö®ÃÖã¸ü ´ÖÆü´Ö¤ü ÃÖãŸÖÖ¸ü ¾Öê»ÖûÖß µÖÖÓ®Öß ¯ÖÖšü×¾Ö»Öê»Öê ‡.ÃÖ. 1803 “Öê ¯Ö¡Ö33 17 ¾µÖÖ ¿ÖŸÖÛúÖŸÖß»Ö ×¿Ö¾ÖÛúÖ»Öß®Ö “Ö»Ö®Ö34 ׿־ÖÛúÖ»Öß®Ö ¯ÖÏ¿ÖÖÃÖ®ÖÖ“Öß ÃÖÖ´ÖÖוÖÛú ´ÖÖê®ÖÖ »Öõ´ÖÞÖ ¤üôû¾Öß ÃÖ¾ÖÔÃÖ´ÖÖ¾Öê¿ÖÛúŸÖÖ µÖÖê×ÝÖŸÖÖ †¿ÖÖêÛú ²ÖÖ¸üÆüÖŸÖê35 ׿־ÖÛúÖ»Öß®Ö “Ö»Ö®Ö¾µÖ¾ÖãÖÖ : ‹Ûú †³µÖÖÃÖ36 ׿־ÖÛúÖ»Öß®Ö ´Öã»ÖÛúß ¯ÖÏ¿ÖÖÃÖ®Ö ¯ÖÏÖ. •Öß.™üß. †ÛúÖê»ÖÛú¸ü XI

´Ö¸üÖšü¶Ö“Ó ÖÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖ: ÃÖ¿Ó ÖÖê¬Ö®Ö †Ö×ÞÖ ÃÖÖ¬Ö®Öê -¯ÖÖÏ . ¸üÖ•Öæ ‘ÖÖ»ê Ö¯Ö, ‡×ŸÖÆüÖÃÖ ×¾Ö³ÖÖÝÖ, ¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü, ŸÖÖ. ¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ. †Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü†»ÖßÛú›ü“µÖÖ ÛúÖôûÖŸÖᯙ ‡×ŸÖÆüÖÃÖ ÃÖÓ¿ÖÖê¬Ö®ÖÖ®Öê †Ö×ÞÖ †¬µÖµÖ®ÖÖ®Öê ¸üÖ•ÖÛúßµÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖÖ²Ö¸üÖê²Ö¸ü“ÖÃÖÖ´ÖÖוÖÛú, †ÖÙ£ÖÛú †Ö×ÞÖ ¯ÖÏ¿ÖÖÃÖÛúßµÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖÆüß ×ŸÖŸÖÛúÖ“Ö ´ÖÆü¢¾ÖÖ“ÖÖ †ÃÖŸÖÖê Æêü †¬ÖÖê¸êü×ÜÖŸÖ Ûêú»Öê†ÖÆêü. ´Ö¸üÖšü¶ÖÓ“µÖÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖÖ²ÖÖ²ÖŸÖ Æüß ŸÖê »ÖÖÝÖæ †ÖÆêü. ´Ö¸üÖšü¶ÖÓ“ÖÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖ ÛúÖêÞÖ-ÛúÖêÞÖŸµÖÖ †ÓÝÖÖ®Öê ×»Ö×Æü»ÖÖ•ÖÖ‰ú ¿ÖÛúŸÖÖê µÖÖ“Öß ÃÖ×¾Ößָü µÖÖ¤üß“Ö ‡×ŸÖÆüÖÃÖÖ“ÖÖµÖÔ ×¾Ö.ÛúÖ.¸üÖ•Ö¾ÖÖ›êü µÖÖÓ®Öß †Ö¬Öß“Ö ¤êü‰ú®Ö šêü¾Ö»Öß †ÖÆêü. ŸÖê†ÃÖê ´ÆüÞÖŸÖÖŸÖ, \"´Ö¸üÖšü¶ÖÓ“µÖÖ ¸üÖ™ÒüÖ“µÖÖ •Öß¾Ö®Ö “Ö׸ü¡ÖÖ“ÖÖ †³µÖÖÃÖ †®ÖêÛú פü¿ÖÖÓ®Öß Ûêú»ÖÖ ¯ÖÖ×Æü•Öê. (1)´Ö¸üÖšü¶ÖÓ“ÖÖ ÃÖÖ´ÖÖוÖÛú ‡×ŸÖÆüÖÃÖ, (2) ´Ö¸üÖšü¶ÖÓ“ÖÖ ¸üÖ•ÖÛúßµÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖ, (3) ´Ö¸üÖšü¶ÖÓ“µÖÖ ¬Ö´ÖÖÔ“ÖÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖ,(4) ´Ö¸üÖšü¶ÖÓ“µÖÖ ÃÖÓÃÛéúŸÖß“ÖÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖ, (5) ´Ö¸üÖšü¶ÖÓ“µÖÖ ³ÖÖÂÖê“ÖÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖ, (6) ´Ö¸üÖšü¶ÖÓ“µÖÖ ´ÖÖê×Æü´ÖÖÓ“ÖևןÖÆüÖÃÖ, (7) ´Ö¸üÖšü¶ÖÓ“µÖÖ »ÖÂÛú¸üÖ“ÖÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖ, (8) ´Ö¸üÖšü¶ÖÓ“µÖÖ †Ö¸ü´ÖÖ¸üÖ“ÖÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖ, (9) ´Ö¸üÖšü¶ÖÓ“µÖÖÛúÖµÖ¤êü ÛúÖ®ÖæÓ“ÖÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖ, (10) ´Ö¸üÖšü¶ÖÓ“µÖÖ ×Ûú»»µÖÖÓ“ÖÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖ, (11) ´Ö¸üÖšü¶ÖÓ“µÖÖ •Ö´Öß®Ö ´ÖÆüÃÖã»ÖÖ“ÖևןÖÆüÖÃÖ ¾ÖÝÖî¸êü ¿ÖÖÜÖÖÓ“ÖÖ ÃÖ¿ÖÖá־ÖÃÖÖê¯Ö¯Ö×¢ÖÛú †ÃÖÖ †³µÖÖÃÖ —ÖÖ»ÖÖ ¯ÖÖ×Æü•Öê.\" †×»ÖÛú›ü“µÖÖ ¤ü¿ÖÛúÖÓŸÖ µÖÖµÖÖ¤üßŸÖ ®ÖŒÛúß“Ö ³Ö¸ü ¯Ö›ü»Öê»Öß ×¤üÃÖæ®Ö µÖêŸÖê. Ûêú¾Öôû ¸üÖ•ÖÛúßµÖ †ÓÝÖÖ®Öê“Ö ‡×ŸÖÆüÖÃÖ »ÖêÜÖ®Ö Ûêú»Öê †ÃÖŸÖÖ†®ÖêÛú ´ÖÆü¢¾ÖÖ“µÖÖ ²ÖÖ²Öß ‡×ŸÖÆüÖÃÖ »ÖêÜÖ®ÖÖŸÖæ®Ö ¾ÖÝÖóµÖÖ •ÖÖŸÖÖŸÖ. ´Ö¸üÖšü¶ÖÓ“ÖÖ †ÃÖÖ ²ÖÆãü†ÖµÖÖ´Öß ‡×ŸÖÆüÖÃÖ×»ÖÆüÖ¾ÖµÖÖ“ÖÖ —ÖÖ»µÖÖÃÖ ŸµÖÖÃÖÖšüß †ÃÃÖ»Ö ÃÖÖ¬Ö®Öê ¾ÖÖ¯Ö¸üÞÖê †×ŸÖ¿ÖµÖ †Ö¾Ö¿µÖÛú †¿Öß²ÖÖ²Ö †ÖÆêü. ØÛú²ÖÆãü®ÖÖŸµÖÖ׿־ÖÖµÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖ »ÖêÜÖ®Ö ÆüÖê‰ú“Ö ¿ÖÛúŸÖ ®ÖÖÆüß.´Ö¸üÖšü¶ÖÓ“ÖÖ ÃÖÖ´ÖÖוÖÛú, †ÖÙ£ÖÛú †Ö×ÞÖ ¯ÖÏ¿ÖÖÃÖÛúßµÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖ ×»ÖÆüÖ¾ÖµÖÖ“ÖÖ —ÖÖ»µÖÖÃÖ ´ÖÆüÖ¸üÖ™ÒüÖŸÖ†Ö×ÞÖ ´ÖÆüÖ¸üÖ™ÒüÖ ²ÖÖÆêü¸üᯙ ¯Öã¸üÖ»ÖêÜÖÖÝÖÖ¸üÖŸÖ †ÃÖ»Öê»Öß ´ÖÖê›üß ÛúÖÝÖ¤ü¯Ö¡Öê †³µÖÖÃÖÞÖê Æêü ÃÖÓ¿ÖÖê¬ÖÛúÖÓÃÖÖšüßÜÖ¸êüŸÖ¸ü ‹Ûú †Ö¾ÆüÖ®Ö“Ö †ÖÆêü. Æüß ´ÖÖê›üß ÛúÖÝÖ¤ü¯Ö¡Öê ¾ÖÖ“ÖŸÖÖ µÖêÞµÖÖÃÖÖšüß ´ÖÖê›üß ×»Ö¯Öß“Öê –ÖÖ®ÖŸÖ¸ü †Ö¾Ö¿µÖÛú†ÖÆêü“Ö; ׿־ÖÖµÖ ¯ÖÙ¿ÖµÖ®Ö ³ÖÖÂÖê“ÖÖ ¾ÖŸÖŸÛúÖ»Öß®Ö ´Ö¸üÖšüß ³ÖÖÂÖê“ÖÖ †³µÖÖÃÖ †ÃÖÞÖê Æüß †Ö¾Ö¿µÖÛú †ÖÆêü. ÆêüÛúÖ´Ö Ûú´Öß ¾ÖêôûÖŸÖ ÆüÖêÞÖÖ¸êü ®ÖŒÛúß“Ö ®ÖÖÆüß. ŸµÖÖÃÖÖšüß ÃÖÓ¿ÖÖê¬ÖÛúÖÓ“µÖÖ †ÓÝÖß ×“ÖÛúÖ™üß ÆüÖ ÝÖãÞÖ †ŸµÖÖ¾Ö¿µÖÛú†ÖÆêü. ³ÖÖÂÖê ÃÖÖê²ÖŸÖ“Ö ÛúÖ»ÖÝÖÞÖ®ÖÖ, ÛúÖÝÖ¤ü¯Ö¡ÖÖÓ“Öê ¯ÖÏÛúÖ¸ü, ÛúÖÝÖ¤ü¯Ö¡ÖÖÓŸÖß»Ö ×¾Ö×¾Ö¬Ö ÃÖÓõÖê¯Ö †¿ÖÖ †®ÖêÛú²ÖÖ²Öà“Öê ÃÖÓ¿ÖÖê¬ÖÛúÖÓ®ÖÖ –ÖÖ®Ö †ÃÖÞÖê †Ö¾Ö¿µÖÛú †ÖÆêü. ‡×ŸÖÆüÖÃÖÖ“ÖÖµÖÔ ¸üÖ•Ö¾ÖÖ›êü †Ö×ÞÖ ŸµÖÖÓ“µÖÖ ÛúÖôûÖŸÖß»ÖÃÖÓ¿ÖÖê¬ÖÛúÖÓ®Öß ´Ö¸üÖšü¶ÖÓ“µÖÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖ »ÖêÜÖ®ÖÖÃÖÖšüß“Öß ÃÖÖ´ÖÝÖÏß (ÃÖÖ¬Ö®Öê) ÝÖÖêôûÖ Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß ØÛú¾ÖÖ ×ŸÖ“ÖߤüÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü,ŸÖÖ.¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ.†Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü 1ISBN. : 978-93-83401-46-8

•Öãôû¾ÖÞÖß Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß †ŸÖÖê®ÖÖŸÖ Ûú™ü ‘ÖêŸÖ»Öê. ›üÖò. ÝÖ. Æü. ÜÖ¸ëü ÃÖÖ¸üܵÖÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖ ÃÖÓ¿ÖÖê¬ÖÛúÖÓ®Öß ŸÖ¸ü †ÃÖê×»ÖÆæü®Ö šêü¾Ö»Öê †ÖÆêü Ûúß, \"... †¬ÖÔ¾Ö™ü ׿ÖõÖÞÖ ¾Ö ŸÖ••Ö®µÖ ¦ü¾µÖÖ³ÖÖ¾Ö µÖÖ´Öãôëû •ÖÖê ÛúÖë›ü´ÖÖ¸üÖ, •ÖÖê †¾Ö´ÖÖ®Ö,•ÖÖê ÛúÖ»ÖÖ¯Ö¾µÖµÖ, •ÖÖê ¿ÖŒŸÖß“ÖÖ †®µÖ£ÖÖ ÜÖ“ÖÔ —ÖÖ»ÖÖ ¾Ö ÆüÖêŸÖ †ÖÆêü ŸÖÖê ¬µÖÖ®ÖÖÓŸÖ ‘ÖêŸÖ»ÖÖ ´ÆüÞÖ•Öê Èü¤üµÖ×¾Ö¤üßÞÖÔ ÆüÖêŸÖë. .... ÃÖÓ¿ÖÖê¬ÖÛú ¯Öî¿ÖÖ“Öê ´ÖÖÝÖë ®ÖÃÖŸÖÖê Æêü ÜÖ¸ëü. ¯ÖÞÖ ˆŸÃÖÖÆüÖ®Öë ÛúÖ´Ö ÛúºÓþ ¿ÖÛêú»Ö ‡ŸÖÛëú ¯ÖÖî×™üÛú†®®Ö, “ÖÖ¸ü ×¾Ö«üÖ®Ö »ÖÖêÛúÖÓŸÖ ²ÖÃÖÞµÖÖ“ÖÖ ÃÖÓÛúÖê“Ö ¾ÖÖ™üÞÖÖ¸ü ®ÖÖÆüà ‡ŸÖ¯ÖŸÖ “ÖÖÓÝÖ»Öê Ûú¯Ö›êü, Ûêú¾Öôû ²ÖÖÊÆü¾ÖÖ´ÖÖ®ÖÖ“µÖÖ ¡ÖÖÃÖÖ®Öë“Ö ÛúÖ´Ö²ÖÓ¤ü ¯Ö›üÞÖÖ¸ü ®ÖÖÆüß ‡ŸÖÛúß“Ö £ÖÓ›ü †³µÖÖÃÖÖ“Öß ÜÖÖê»Öß, ÜÖ¸üßÜÖã¸üß ×¾ÖÁÖÖÓŸÖß ‘Öê‰Óú¿ÖÛêú»Ö †¿Öß ¿ÖÖÓŸÖ¾Ö ×®Ö¾ÖÖ·µÖÖ“Öß •ÖÖÝÖÖ, †Ö¾Ö¿µÖÛú ŸÖê ¾ÖîªÛúßµÖ ˆ¯Ö“ÖÖ¸ üÛúºþ®Ö ‘ÖêÞµÖÖ“Öë ÃÖÖ´Ö£µÖÔ,†¾µÖÖÆüŸÖ µÖÖêÝÖ õÖê´ÖÖ“Öß ŸÖ¸üŸÖæ¤ü, ÃÖÓ¿ÖÖê¬Ö®ÖÖ“Öë“Ö ÛúÖ´Ö †›æü®Ö ®Ö ¯Ö›êü»Ö ‡ŸÖŒµÖÖ ÃÖãÜÖÖ®Öê ¯ÖϾÖÖÃÖ, ˆ¢Ö´ÖÃÖÓ¿ÖÖê¬Ö®Ö ÆüÖê‡Ô»Ö ‡ŸÖÛúß ±ãú¸üÃÖŸÖ ¾Ö ÝÖÏÓ£ÖÖ¤üà“Öß ÃÖÖÊŸÖÖ µÖê¾Öœü¶Ö ÝÖÖê™üà“Öß Æüß ŸµÖÖ®Öë †¯ÖêõÖÖ ÛúºÓþ ®ÖµÖê ÛúÖÓ ?\" ÃÖÖ¬Ö®Öê ÝÖÖêôûÖ Ûêú»µÖÖ¾Ö¸ üŸµÖÖ ÃÖÖ¬Ö®ÖÖÓ“Öê ¯Ö¸üßüõÖÞÖ ÛúÃÖê Ûú¸üÖ¾Öê ÆüÖ ÃÖÓ¿ÖÖê¬ÖÛúÖÓÃÖ´ÖÖê¸üᯙ ‹Ûú ¯ÖÏ¿®Ö†ÃÖŸÖÖê. ÛúÖÝÖ¤ü¯Ö¡ÖÖÓ“Öê ²Ö×Æü¸ÓüÝÖ ¯Ö¸üßõÖÞÖ ´ÆüÞÖ•Öê“Ö ÛúÖÝÖ¤ü †ÃÃÖ»Ö †ÖÆêü Ûúß ®ÖŒÛú»Ö †ÖÆêü Æêü ÛúÃÖê†ÖêôûÜÖÖ¾Öê µÖÖ¾Ö¸ü ´Ö¸üÖšüßŸÖ ÃÖ×¾Ößָü †Ö×ÞÖ Ã¾ÖŸÖÓ¡Ö¯ÖÞÖê ×»Ö×Æü»Öê ÝÖê»Öê ®ÖÖÆüß. ¸üÖ•Ö¾ÖÖ›ü¶ÖÓ“µÖÖ ÛúÖôûÖŸÖ'ÃÖÖ¬Ö®ÖÃÖÖ´ÖÝÖÏß ÝÖÖêôûÖ ÆüÖê‰ú »ÖÖÝÖ»Öß ŸÖê¾ÆüÖ ÃÖÓÝÖÏÖÆüÛúÖÓ®ÖÖ ×ŸÖ“µÖÖ ¯Ö¸üßõÖÞÖÖ²Ö§ü»Ö ±úÖ¸ü¿Öß ´ÖÖ×ÆüŸÖß Æüß ®Ö¾ÆüŸÖß ¾ÖÃÖ¿ÖÖÃ¡Ö ¯Ö¸üßõÖÞÖÖ“µÖÖ ×®Ö²ÖÕ¬ÖÖÓ“ÖÖ †³µÖÖÃÖ Ûú¸üÞµÖÖÛú›êü ŸµÖÖÓ“Öß ¯ÖϾÖé¢Öß Æüß ¾Öôû»Öß ®Ö¾ÆüŸÖß..... µÖÖ“Öê ÛúÖ¸üÞÖ´ÆüÞÖ•Öê ‡×ŸÖÆüÖÃÖ-»ÖêÜÖ®Ö ¿ÖÖáÖÖÛú›êü ÛúÖêÞÖß“Ö »ÖõÖ ¯Öã¸ü×¾Ö»Öê ®ÖÖÆüß Æêü ÆüÖêµÖ.' ´Ö¸üÖšü¶ÖÓ“µÖÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖÃÖÓ¿ÖÖê¬ÖÛúÖÓ“µÖÖ ‹ÛúÖ ×¯Öœüß®Öê ÛúÖÝÖ¤ü¯Ö¡Öê ÝÖÖêôûÖ Ûêú»Öß ŸÖß ÃÖÓ¯ÖÖ¤üßŸÖ Ûêú»Öß ¯ÖÞÖ ÛúÖÝÖ¤ü¯Ö¡ÖÖÓ“µÖÖ ¯Ö¸üßõÖÞÖÖ²ÖÖ²ÖŸÖØÛú²ÖÆãü®ÖÖ ´Ö¸üÖšü¶ÖÓ“µÖÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖ »ÖêÜÖ®Ö ¿ÖÖáÖÖ²ÖÖ²ÖŸÖ ´ÆüÞÖÖ¾Öê ן֟ÖÛêúÃÖê ÛúÖ´Ö †Ö•ÖŸÖÖÝÖÖµÖŸÖ —ÖÖ»Öê ®ÖÖÆüß.'‹êןÖÆüÖ×ÃÖÛú ÛúÖÝÖ¤ü¯Ö¡ÖÖÓ“Öê ²Ö®ÖÖ¾Ö™ü¯ÖÞÖ †ÖêôûÜÖÞµÖÖ“Öê ÛúÖÆüß ¿ÖÖÃ¡Ö †ÖÆêü Ûúß ®ÖÖÆüß †ÃÖÖ ¯ÖÏ¿®Ö ÛúÖêÞÖÖ“µÖÖÆüß ´Ö®ÖÖŸÖ ˆ³ÖÖ ¸üÖÆæü ¿ÖÛêú»Ö. µÖÖÓ¯ÖîÛúß ×ÛúŸµÖêÛú ÛúÖÝÖ¤ü¯Ö¡ÖÖÓ“µÖÖ ²ÖÖ²ÖŸÖßŸÖ ŸÖß ²Ö®ÖÖ¾Ö™ü †ÃÖ»µÖÖ“Öê ÛúÖÆüß×¾Ö«üÖ®Ö ‡×ŸÖÆüÖÃÖ ÃÖÓ¿ÖÖê¬ÖÛúÖÓ®Öß ²Ö·µÖÖ“Ö ¾ÖÂÖÖÕ¯Öæ¾Öá ÃÖÖÓÝÖæ®ÖÆüß šêü¾Ö»Öê †ÖÆêü. ŸÖ¸üßÆüß †ªÖ¯Ö ¤êüÜÖᯙ †®ÖêÛú ׿־֓Ö׸ü¡ÖÛúÖ¸ü ŸµÖÖ ÛúÖÝÖ¤ü¯Ö¡ÖÖÓ“ÖÖ †Ö¯Ö†Ö¯Ö»µÖÖ ×¿Ö¾Ö “Ö׸ü¡ÖÖÓ ´Ö¬µÖê ÃÖ¸üÖÔÃÖ ˆ¯ÖµÖÖêÝÖ Ûú¸üßŸÖ †ÖÆêüŸÖ. µÖÖ“Öê ÛúÖ¸üÞÖ‹êןÖÆüÖ×ÃÖÛú ÛúÖÝÖ¤ü¯Ö¡ÖÖÓ“Öê ÜÖ¸êü-ÜÖÖê™êü¯ÖÞÖ ÛúÃÖê †ÖêôûÜÖŸÖÖ µÖêŸÖê µÖÖ ×¾ÖÂÖµÖÖ¾Ö¸ü ´Ö¸üÖšüßŸÖ ±úÖ¸üÃÖê ÛúÖÆüß ×»Ö×Æü»ÖêÝÖê»Öê»Öê ®ÖÖÆüß Æêü †ÃÖÖ¾Öê †ÃÖê ¾ÖÖ™üŸÖê.' ÛúÖÝÖ¤ü¯Ö¡Öê ×´Öôû¾ÖÞÖê, •ÖŸÖ®Ö Ûú¸üÞÖê ¾Ö ŸµÖÖÓ“Öê ÃÖÓ¯ÖÖ¤ü®Ö Ûú¸üÞÖê µÖÖŸÖ´ÖÆüÖ¸üÖ™ÒüÖŸÖᯙ ÃÖÓ¿ÖÖê¬ÖÛúÖÓ®Öß ±úÖ¸ü ´ÖÖêšêü µÖÖêÝÖ¤üÖ®Ö ×¤ü»Öê †ÖÆêü. ¾ÖÖÃÖã¤êü¾Ö ¿ÖÖáÖßÜÖ¸êü †×ÞÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖÖ“ÖÖµÖÔ×¾Ö.ÛúÖ.¸üÖ•Ö¾Ö›êü µÖÖÓ®Öß²ÖÜÖ¸üà®Öß ´ÖÆü¢¾Ö ®Ö ¤êüŸÖÖ ´Ö¸üÖšü¶ÖÓ“µÖÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖÖÃÖÖšüß †Ö¾Ö¿µÖÛú †ÃÖÞÖÖ¸üß ÛúÖÝÖ¤ü¯Ö¡Öê¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü,ŸÖÖ.¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ.†Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü 2ISBN. : 978-93-83401-46-8

ˆ•Öê›üÖŸÖ †ÖÞÖÞµÖÖ“Öê ÛúÖ´Ö Ûêú»Öê. '´ÖÆüÖ¸üÖ™ÒüÖ®Öê ‡×ŸÖÆüÖÃÖÛúÖ¸ü ±úÖ¸ü“Ö £ÖÖê›êü ×®Ö´ÖÖÔÞÖ Ûêú»Öê, ¯ÖÞÖ ÃÖÓ¿ÖÖê¬ÖÛúÖÓ“Öָ߯Óü¯Ö¸üÖ ´ÖÖ¡Ö ±úÖ¸ü ´ÖÖêšüß ×®Ö´ÖÖÔÞÖ Ûêú»Öß. '´ÖÖ×ÆüŸÖß ÃÖÓ¯ÖÏêÂÖÞÖ †Ö×ÞÖ ŸÖÓ¡Ö–ÖÖ®ÖÖ“µÖÖ †Ö•Ö“µÖÖ µÖãÝÖÖŸÖ •Öã®ÖßÛúÖÝÖ¤ü¯Ö¡Öê •ÖŸÖ®Ö Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß ŸÖÓ¡Ö–ÖÖ®ÖÖ“ÖÖ ´ÖÖêšü¶Ö ¯ÖÏ´ÖÖÞÖÖŸÖ ¾ÖÖ¯Ö¸ü ÃÖãºþ —ÖÖ»ÖÖ †ÖÆêü. 'ÃÛòú®Ö¸' ü“µÖÖÃÖÖÊÖ®Öê ÛúÖÝÖ¤ü¯Ö¡Öê '×›üו֙ü»Ö' Ûêú»Öß •ÖÖŸÖ †ÖÆêüŸÖ. Æüß '×›üו֙ü»Ö' Ûêú»Öê»Öß ÛúÖÝÖ¤ü¯Ö¡Öê '¯Öß.›üß.‹±ú.'þֺþ¯ÖÖŸÖ •ÖŸÖ®ÖÛêú»Öß •ÖÖŸÖ †ÖÆêüŸÖ. •ÖŸÖ®Ö Ûú¸üÞÖê ‹¾Öœü¶Ö¯Öã¸üŸÖê“Ö ´ÖÖ×ÆüŸÖß ÃÖÓ¯ÖÏêÂÖÞÖ †Ö×ÞÖ ŸÖÓ¡Ö–ÖÖ®ÖÖ“Öê ÛúÖµÖÔÃÖß×´ÖŸÖ ®ÖÃÖæ®ÖÆüß •ÖŸÖ®Ö Ûêú»Öê»Öß ÛúÖÝÖ¤ü¯Ö¡Öê •ÖÝÖÖŸÖ ÛúÖêšêüÆüß †Ö×ÞÖ Ûêú¾ÆüÖÆüß ÃÖÆü•Ö ˆ¯Ö»Ö²¬Ö Ûúºþ®Ö¤êüÞµÖÖÃÖÖšüß ‡Ó™ü¸ü®Öê™ü¾Ö¸ü '׸ü¯ÖÖò×—Ö™ü¸üß•ÖË' ŸÖµÖÖ¸ü —ÖÖ»µÖÖ †ÖÆêüŸÖ. Ûú´ÖßŸÖ Ûú´Öß •ÖÖÝÖêŸÖ •ÖÖÃŸÖ ÛúÖÝÖ¤ü¯Ö¡Öê •ÖŸÖ®ÖÛú¸üÞµÖÖ“Öß ÃÖÖêµÖ ˆ¯Ö»Ö²¬Ö —ÖÖ»Öß †ÖÆêü. µÖÖÃÖ¾ÖÔ '×›üו֙ü»Ö' ÛÎúÖÓŸÖß»ÖÖÆüß ÛúÖÆüß ´ÖµÖÖÔ¤üÖ †ÖÆêüŸÖ. ¯ÖÞÖ ‹ÛæúÞÖ“ÖÃÖÓ¿ÖÖê¬ÖÛúÖÓ“Öß ÛúÖÝÖ¤ü¯Ö¡ÖÖÓÃÖÖšüß ¯ÖÖµÖ¯Öß™ü Ûú¸üÞµÖÖŸÖ •Öß ˆ•ÖÖÔ ÜÖ“ÖÔ ÆüÖêŸÖ ÆüÖêŸÖß ŸÖß Ûú´ÖßŸÖ Ûú´Öß ÜÖ“ÖÔ ÆüÖê‡Ô»ÖµÖÖŸÖ ¿ÖÓÛúÖ ®ÖÖÆüß. ›üÖò. ÝÖ. Æü.ÜÖ¸êü ØÛú¾ÖÖ ŸµÖÖÓ“µÖÖ ÃÖÖ¸üܵÖÖ ÃÖÓ¿ÖÖê¬ÖÛúÖÓ“µÖÖ ÛúÖôûÖŸÖ •Ö¸ü µÖÖ ÃÖã×¾Ö¬ÖÖ†ÃÖŸµÖÖŸÖ¸ üŸµÖÖÓ“Öß ˆ•ÖÖÔ ¾ÖÖ“Öæ®Ö ŸµÖÖÓ“µÖÖÆüÖŸÖæ®Ö ®ÖŒÛúß“Ö †×¬ÖÛú ³Ö¸üß¾Ö ÛúÖ´Ö×ÝÖ¸üß —ÖÖ»Öß †ÃÖŸÖß µÖÖŸÖ ŸÖßôû´ÖÖ¡Ö ¿ÖÓÛúÖ ®ÖÖÆüß.ÃÖÓ¤ü³ÖÔ :- 1. ×¾Ö.ÛúÖ. ¸üÖ•Ö¾ÖÖ›êü, ´Ö¸üÖšü¶ÖÓ“ÖÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖÛúÃÖÖ ×»ÖÆüÖ¾ÖÖ ?ÃÖ´ÖÖ×¾Ö™ü, »Öõ´ÖÞÖ¿ÖÖáÖß •ÖÖê¿Öß (ÃÖÓ¯ÖÖ.)¸üÖ•Ö¾ÖÖ›êü »ÖêÜÖÃÖÓÝÖÏÆü, ®Ö¾Öß ×¤ü»»Öß, 1958, ¯Öé. 110. 2. ÝÖ.Æü.ÜÖ¸êü, ÃÖÓ¿ÖÖê¬ÖÛúÖ“ÖÖ ×´Ö¡Ö, ³ÖÖ. ‡. ÃÖ. ´ÖÓ., ¯ÖãÞÖê, 2010, ¯Öé. ÜÖ. 3. ¾ÖÖ. ÃÖß.²Öë¦êü, ÃÖÖ¬Ö®ÖדÖ×ÛúŸÃÖÖ, »ÖÖêÛú¾ÖÖ’ËûµÖÝÖéÆü ¯ÖÏÛúÖ¿Ö®Ö, ´ÖãÓ²Ö‡Ô, 1976, ¯Öé. 11. 4. ÝÖ.³ÖÖ. ´ÖêÆëü¤üôêû, ÁÖß ¸üÖ•ÖÖ ×¿Ö¾Ö”û¡Ö¯ÖŸÖß, ÜÖÓ›ü 1, ³ÖÖÝÖ 2, ¯ÖãßÖÛú ¯Ö×Æü»Öê, 1999, ¯Öé. 1. 5. ÝÖ.Æü.ÜÖ¸êü †Ö×ÞÖ †.¸üÖ.Ûãú»ÖÛúÞÖá (ÃÖ¯ÖÖ.), ´Ö¸üÖšü¶ÖÓ“ÖÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖ, ÜÖÓ›ü ןÖÃÖ¸üÖ, ÛúÖò×®™ü®Öê®™ü»Ö ¯ÖÏÛúÖ¿Ö®Ö, ¯ÖãÞÖê, 1986, ¯Öé. 544.¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü,ŸÖÖ.¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ.†Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü 3ISBN. : 978-93-83401-46-8

f’kodkyhu fdYYks iz’kklu ikz nslkbZ ,- ,p-nknkikfVy jktGs dyk o foKku egkfo|ky;] vfnukFkuxj] ikFkMhZ] eks 9423223554- Hkkjrh; ;q/n’kkL=kr fdYY;kps egRo izkphu dkGkikluq vkgs- jktuhrhK‘kqdkz pk;Z ;kauh fdYY;kps egRo o.kZu djrkuka EgVys vkgs dh] ^ fdYY;kP;k vkJ;kus,d l’kL¥ ek.kwl 100 ;ks/n~;k’kh y<w ‘kdrks ;kLro jktkus fdYY;kapk vkJ;djkok*- jkepna ziar vkekR; vkiY;k vKki¥kr fdYY;kckcr Eg.krkr] ^lia w.kZ jkT;kpslkjrs nxq Z] nqxZ ulrk ekds Gk n’s k] ijpdz ;rs kp fujkJ;] izHkkHkXu gkÅs u ns’k mn~/oLrgkrs ks xMdkVs gps jkT;] xMdksV Eg.kts [kftuk] xMdksV Eg.kts lUS ;kps cG] xMdksVEg.kts jkT;y{eh] xMdkVs Eg.kts vkiys ikz .k j{k.k* gs fdYY;kpa s egRo vksG[kuq pf’kokth egkjktkuh fdYY;kpa h cka/k.kh o fdYY;kP;k iz’kklukdMs y{k fnys- xMdksVfojfgr ts jkT; R;k jkT;kph fLFkrh Eg.kts vHkz iVy U;k; vkgs- Eg.kuq xMkphO;oLFkk] gokynkj vkf.k vU; uksdjoxkZph use.kdq ] R;kPa ;kr vo’;d vlysys xq.kvkf.k R;kP;kr dks.krsgh nk”s k ulkors ] xMkojhy vf/kdkÚ;kaP;k cnY;k] xMkojhyvf/kdkÚ;kpa h o ukds jkaph fu;qDrh o cMrQhZckcrps /kkjs .k] xMkph jp.kk] xMkojhyo§{kkaps tru ;kckcr vxnh ckjhd lkjhd xk”s Vhoj f’kokth egkjktkua h y{k fnys- fdYY;koj leku ntkZps vkf.k leku vf/kdkj vlysys rhu vf/kdkjh vlrR;kph Lora= [kkrh vkf.k Lor=a tckcnkÚ;k vlr- fdYY;krhy vR;ra ygku ckchojgh R;kuk ,deds k’kh fopkjfofue; djkok ykxr vls ;krhy gokynkj gk vf/kdkjhEg.kts fdYY;kpk tho fdYY;kP;k j{k.kkph R;kph tckcnkjh vls fdYY;kP;k pkO;kR;kP;kdMs vlr- lk;adkGh fdYY;kps njokts O;ofLFkr can dj.ks o nlq Ú;k fno’khldkGi;Zra dk.s kR;kgh ifjfLFkrhr rs u m?kM.ks gh gokynkjkph tckcnkjh vls- gs dkebrjkoa j lksioys tkr uls- dks.kR;kgh ifjfLFkrhr jk=h njokT;k m?kMko;kps ukghr] v’khf’kokth egkjktkaph lDr rkdhn vls- eYgkj fpV.khl Eg.krkr] gokynkjkph dlquijh{kk ?krs Y;kura jp f’kokthegkjkt R;kP;koj fo’okl Vkfdr vlr- rs Lor% jk=hfdYY;kok rikl.khlkBh tkr fdYYksnkjkyk vkr ?k.s ;kfo”k;h fopkjr rsOgk dkghfdYyns kj tkx§r ulY;kps fnlwu vkys- R;kauk okVys dh dk;nk dj.kkjk dk;n;kis{kkekBs k vlrks- egkjktkua h R;kph [kjMiÍh dk<uq R;kph inkourh dys h- ijra q iUgkG;kpkgokynkj ek= ;k dlkVs hl iw.kZ mrjyk R;kph [k’q kker dys h vkf.k R;kyk lkx.;krvkys dh] rq>s eqlyeku ‘k=w rq÷;k /kU;kP;k ikBhekxs ykxys vkgsr R;kuk e`R;pq k /kkds kvkgs vls lkxa qulq/nk R;kus f’kokth egkjktkpk fu;e eksMyk ukgh-rks jktkyk Lor%ps¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü,ŸÖÖ.¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ.†Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü 4ISBN. : 978-93-83401-46-8

j{k.k nsÅ ‘kdr gksrk- ijra q fdYY;kps njokts BjY;k osGs vxksnj m?kMq ‘kdr uOgrk-nlq Ú;k fno’kh ldkGhp f’kokth egkjktkua h R;kP;k drZO; n{krps s R;kyk tkxhpinksUurh nÅs u pht dsys- lcuhl vkf.k dkj[kkuhl ;kaP;k dkekps Lo:Ik gs jkT;kfHk”kds kP;k osGhpBjo.;kr vkys gksrs- lcuhl gk vkfFkZd fg’kkcs kapk ize[q k vls- rks eyq dh tek[kpkZpkO;ogkj igkr vls- R;kyk iRz ;sd dkxnoj lgh djkoh ykxr gkrs h- ija rq R;kojdkj[kfulkph ekgs j ?;koh ykxr gkrs h- loZ [kPkkZph vkn’s ki= lcuhl nrs vls ija rqR;kojgh gokynkj lgh djr vls-jkstps nksu [kkR;kpk fg’kkcs nkUs gh vf/kdka Ú;kaP;k,desdkP;k laerhus dsys tkr- ijarq lcuhlkdMs uxn jdeps k laca/k ;bs Z( R;koGs hgokunkjkph eksgkjs vkf.k dkj[kkfulkph lgh ?ksmu ekU;rk fnyh tkbZ- ljdkj’kh vkf.kikz fa rd vf/kdkÚ;k’kh gks.kkjk i=O;ogkj lcuhl djhr vls- fdYY;kP;k iRz ;sd O;ogkjkr dkj[kkuhl lgHkkxh vls ;kf’kok; /kkU;ijq oBk]nk:xkGs k] MkxMtq h] ‘kL=kL=s ;kpa h lkBsfufeZrh ;kckcr tckcnkjh dkj[kkfulkdMs vls-xMkojhy loZ dkj[kkU;kapk nIrjnkj Eg.kts fu;=a d dkj[kkful gkrs h- fdYY;kphtckcnkjh f’kokth egkjktkua h gokynkj] lcuhl o dkj[kkuhl ;k frUgh vf/kdkÚ;kojvls rlps ,deds kPa ;k lgdk;kZus R;kua h vkiyh dkexhjh ikj ikMkoh ijra q gs djrvlrkuka R;kapk ,deds koj opd jkgkok dk.s khgh ojp< gkÅs u;s] ;k –f”Vdksukruqf’kokthus ;k rhu vf/kdkÚ;kPa ;k dkekph foHkkx.kh dys h gksrh- f’kokth egkjktkuh vkiys i’z kklu fuekZ.k djrkuka lektkrhy loZ tkrhpkfopkj d:u R;kP;k x.q kofS ’k”V;kulq kj dkes fnyh- R;kpk izR;;s fdYY;kP;k iz’kklukrfg ;rs ks- fdYY;krhy frUghgh vf/kdkjh oxs oxs G;k tkrhrhy gksrs- fdYY;kojhygokynkj gk ejkBk tkrhrhy pkxa Y;k dGq krhy vlkok] lcuhl Lor%P;k pkdjhrhyczkEg.k vlkok vkf.k dkj[kkuhl gk izHkw tkrhpk vlkok vlk naMd ?kkryk- ejkBhtkrhps yksd gs ‘kjq ijkØeh o mRRke lfS ud vlr- lcuhl gk czkEg.k vls rjdkj[kkuhl gk izHkw tkrhrhy vls- ckz Eg.k o izHkw gs mRre dkjdwuh dke djr vlr-f’kokth egkjktkua h ;k frUgh tkrhpk fdYY;kP;k dk;Z{ke i’z kkluklkBh mi;ksx d:urj ?ksryk- ijra q ;k ,dkp dkj.kko:u v’kk ues .kdq k dsY;k uOgR;k R;k dkGh ckz Eg.klus kirh vusd gkrs s rjh egkjk”V~kz rhy ;k rhUk e[q ; tkrhauk ,dkp ntkZps dke nsÅuR;kPa ;k ikjaikjhd ckchps lek/kku dsys- ;k frUgh tkrhrhy O;Drhuh ,d= ;smuQna fQrjq h dj.kkj ukghr gs rs pkaxys tk.kqu gksrs- vf/kdkÚ;kaP;k use.kdq k o cnY;k Lor% egkjkt djhr vlr- ,[kknk vf/kdkjhtkLr dkG ,dkp tkxh jkfgY;kl rks ojp< gkrs ks gs f’kokth egkjktkua k ekfgr¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü,ŸÖÖ.¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ.†Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü 5ISBN. : 978-93-83401-46-8

vlY;kdkj.kkus f’kokthus fdYY;kojhy vf/kdkÚa ;kP;k ;k fdYY;ko:u R;k fdYY;kojcnY;kps /kksj.k fLodkjys gkrs s- jkepanziar vkeR; vkiY;k vKki=kr Eg.krkr rhu o”kkZusgokynkj cnykok] pkj o”kkZus ljukcs r dk<kok] ikp o”kkZps lcuhl o dkj[kkuhldk<kosr- brj ygku vf/kdkÚ;kaP;k cnY;k dsY;k tkr vlr- ,dk|k vf/kdkÚ;kdMsikVhydh lkj[ks oru vlsy rj R;kyk R;k oruk toGP;k fdYY;koj Bsoys tkr uls-dkj.k v’kh eMa Gh {k.kk{k.kkyk ?kjk tk.kkj vls vkekR; Eg.krks- ;kf’kok; fdYY;kP;k vkdkjk ulq kj ,d fdaok vf/kd ^rV ljukcS r* ukokpkvf/kdkjh useyk tkr vls- rV ukScr gk fdYY;kP;k rVcna hph ikg.kh o j{k.k dj.kkjkvf/kdkjh vls- ,dk vf/kdkÚ;kyk gs dke ter ulys rj rsFks 9 lfS udkPa ;k rdq Mhfu’kh ^ukbZd* ukokpk vf/kdkjh useyk tkr vls- f’kcna hph la[;k gh fdYY;kpk vkdkjvkf.k fdYY;kps egRo o ifjfLFkrh ;koj voyca uq vls- ,[kk|k /kksD;kP;k ifjfLFkrhrfdYY;koj vf/kd f’kcna h o jln nÅs u R;kap lja {k.k etcrq dys s tkbZ- f’kcna hP;kuse.kqdk djrkua k iRz ;ds ek.klq ikj[kuq ?ksryk tkr vls- gs dke LOkr% egkjkt djriRz ;ds lUS ;kyk LOkr%P;k fu”BscÌy o fo’oklkcÌy dks.kkpk rjh tkehu |kok ykxrvls- lHkkln Eg.krks vlk tkehu lk/kkj.k% f’kokthP;k [kktxh ukds j eMa Ghrhy ,dkpkvls- jkeks’kh] fHkYy o brj jkuVh tekrhrhy yksdkua k rVcna hP;k j{k.kklkBh useystkbZ- gs ykds txa ykr jkgr vlY;keGq s vkf.k rs fu’kkpj vlY;keqGs rs mRre jk=hpsigkjsdjh Eg.kwu fo’ks”kr% Vgs Gs .khe/ks rjcts vlr- R;kauk vfr’k; lko/ki.ks gj ,dijz dkjph ckreh dk<uq rh vR;ra Rojsus fdYY;kP;k gokynkjkl dGokoh ykxs-f’kokthegkjktkua h vkiY;k fdYY;kPa ;k j[kokyhlkBh jkeks’kkaP;k use.kqdk dsY;k] R;kykds kauhgh vfr’k; Lokfefu”Bsus vra %dj.kiwoZd vkiys drZO; ctkoys- fdYY;kP;k?ksÚ;ke/khy orunkj ns’ke[q k ns’kikMa ;kauh fdYY;kojhy gokynkjk’kh ok vU;vf/kdkÚ;k’a kh laxuer d:u fdYyk cGdkow u;s] R;kua k r’kh la/kh feGw u;sEg.kuq R;kuka R;kP;k toGP;k fdYY;koj dBq Y;kgh idz kjph los k u lkxa rh ngk ia/kjkxkos nwj varjkojhy fdYY;koj dkes lkfa xryh tkbZ- xMkoj f’kcna h izek.ksp gjgUq ujhykds kauk vkotZu Bso.;kr ;sbZ- v’kk yksdke/ks ckz Eg.k] T;kfs r”kh] jlk;uoS|] ykgs kjlrq kj] ikFkjoV] pkaHkkj b-pk leko’s k vls- fdYY;koj vko’;d vlrhy rso<hpek.kls vlko;kl gohr vlk f’kokth jktkpa k naMd vlY;keGq s cktkjc.q kX;kauk xMkojvftckr Fkkjk uls- v’kk idz kjs f’kodkfyu fdYY;kps iz’kklu O;oLFkk gkrs h- egkjktkuh lektkrhylOkZ tkrhauk vkivkiY;k d’S kY;kulq kj i’z kklukr lekoqu ?ksrys- xMkph O;oLFkk]¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü,ŸÖÖ.¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ.†Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü 6ISBN. : 978-93-83401-46-8

gokynkj vkf.k vU; uksdjoxkZph use.kqd] R;kPa ;kr vo’;d vlyys s xq.k] xMkojhyvf/kdkÚ;kPa ;k cnY;k] xMkojhy vf/kdkÚ;kpa h o uksdjkaph fu;Dq rh o cMrQhZckcrps/kksj.k] xMkph jp.kk] xMkojhy o§{kkaps tru ;kckcr vxnh ckjhd lkjhd xks”Vhojf’kokth egkjktkua h y{k fnys- o fdYY;kP;k j{k.kkph dkGth ?ksryh- vkiys LojkT;ok<orkuk fdYY;kps egRo Okk<oys- R;keGq sp ^ laiw.k jkT;kps lkj rs nqxZ* gs vekR;kpsfopkj vFkZiw.kZ okVrkr- lna HkZ& 1- MkW- vkpk;Z /kuat;] f’kojkT;kfHk”kds vkf.k i’z kklu O;oLFkk] Jh lkbZukFk idz k’ku] ukxijq ]2009- 2- MkW- ,l- ,u lus ( vuq- MkW f’kons lnkf’ko]^ejkB;kpa h y”djh O;oLFkk*] Mk;eMa izdk’ku]i.q ks] 2011- 3- MkW- dyq d.khZ v- jk-] ^f’kodkyhu egkjk”V~z*] jktgla idz k’ku]iq.ks]2009- 4- MkW- dyq d.khZ v- jk-] [kjs x- g-] ejkB;kpk bfrgkl] dkWfUVusVa y idz k’ku] i.q ks] 1984- 5- lgL=cq/ns iq- x-] egkjk”V~+ laLÑrh]dkfW UVusVa y izdk’ku] iq.ks]2003- 6- MkW- Lkkora ch- ,l-]ikz - tk/ko] ^ejkB;kapk i’z kklfd;] lkekftd o vkfFkZd bfrgkl*] fo|k idz k’ku] 2011-¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü,ŸÖÖ.¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ.†Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü 7ISBN. : 978-93-83401-46-8

MILITARY ADMINISTRATION OF SHIVAJI MAHARAJ Dr. Raghunath D. Shelke Head Department of History Dhanwantari College of Art’s & Science. Dhawalpuri, Tal-Parner, Dist- A.nagar. [email protected] 7038816354/9420256201 Introduction : Shivaji had to spend most of his time in expeditions and as such it wasvery necessary for him to organise his armies on very sound basis. He could expect aninvasion on his territories at any time and it was essential that the army should be in a state ofpreparedness Not only this, but his enemies were very powerful and strong and as comparedwith his resources, their resources were far more vast. He could therefore defeat his enemieswith tacts and not in open confrontation. He was therefore, to be sure that his army wasclever and tactful. Shivaji always knew that his armies could defeat the enemies only whenthe soldiers were patriots. He had therefore, constantly to infuse a sense and spirit ofpatriotism among his soldiers. Such were the basis of his military administration. Since most of the time Shivaji’s life was spent in fighting with the enemies, either ofMughals or others and he was to lead his expeditions against his enemes it was but natural forhim to have organised a high efficient, able and sound army. In fact it had become ‘must’ fora person like him to have a organised army in order to meet any eventuality or danger.Moreover, the enemies of Shivaji were the resource full people who possessed a vast armyand for Shivaji it had become almost impossible to defeat them in pitched open battles hencehe was required to have a clever as well as a tactful army for himself. He always infusedamong his soldiers the ides of patriotic nature so that they could always withstand before theenemies in the war or battles. Being himself a great military genius and a organiser of firstrank no wonder that he came to have a very good military which served as the main source ofhis inspiration in his encounters with the enemies. The following were the ImportantFeatures of his Military System:(1) The Organisation of the Army: The army in the days of Shivaji was organised on a very sound-footing. Earlier to Shivaji the Maratha soldiers had the practice to serve for half a year’s duration in the fields and rest in active military life during the dry-season. Since this had it’s own shortcoming because it led to their ineffectiveness and idleness, Shivaji got changed this system. He came to creat a large standing army which remained confined to their barracks during the rainy season and came out after that to do their jobs. They were paid by Shivaji for the whole year as per their gradations. This must have definitely led to the development of a right sense of duties on the part of his soldiers who were not to worry about the livelihood during the days of the rainy season.¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü,ŸÖÖ.¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ.†Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü 8ISBN. : 978-93-83401-46-8

Shivaji made no discrimination between a Hindu and a Muslim while making therecruitment in his army. The only criteria for the enlistment as soldier was one’s bravery,honesty, loyalty and fitness of physique. The soldiers were regularly paid their salaries incash and were highly rewarded for their acts of bravery. It was on this account thatShivaji was able to draw his soldiers who proved their worth in the expeditions. Thestrict discipline was maintained in the army particularly during the expedition time. Theforts played a very important role in the military organisation of Shivaji. The greatMaratha leader had also come to possess the naval fleet in order to face the Mughal shipsand t he Abyssinian pirates of Janjira.It is estimated that Shivaji started with just 1000 cavalry, 3000 shoulders and10,000 infantry but gradually the number went on increasing. According to a estimate atthe time of his death in 1680 his army was consisted of 1,00,000 infantry, 40,000 cavalryand 1,260 elephants. Besides these he also had the artillery guns.(2) The Cavalry: The main basis of Shivaji’s army was his cavalry known as ‘Paga’. Therewere 25 riding soldiers under a Havaldar, 5 such Havaldars were kept under the controlof a Jamaldar and 10 such Jamaldars were placed under a Hazari. Thus, a Hazari hadabout 1950 soldiers under his control. Over and above the Hazari there were PanchHazari. But the overall administration of a army was looked after by Senapati who wasunder the direct contact of Shivaji. Other than these troops. Shivaji also hired theservices of the Silahadars, who were not a part of regular army but were hired as per theneed of time. The number of such Silahdars was about 60,000.(3) Infantry: Infantry was next to cavalry. Nine foot-soldiers were placed under a Naik andfive such Naiks were commanded by a Havaldar. The Havaldars were under the controlof Jamaldars headed by a Hazari. The Hazaris were under the commands of a sevenHazari and at last all of them came under ‘Senapati’. Shivaji was said to have 1,00,000infantry under him.(4) Elephants: Shivaji also had the elephants in his army but the exact number of theirs isnot known. According to one estimate the elephantry number 1250 while according toother estimate it was just 195. Whatever might have been the number of ElephantryShivaji had also a good number of camels too, perhaps 1500.(5) The Navy: In order to meet out the strong European power of his time and also to facethe pirates of Janjira and the Mughal ships Shivaji built up navy also. Although it was adifficult affair for him to maintain the naval ships but since it was the demand of the timehe did not omit this branch of the army. He got prepared a fleet of ships which wasstationed in Kolaba near Bombay. The credit goes to his strong navy for having defeatedthe Siddis of Janjeera.(6) The Forts: Most of the forts of Shivaji since had been snateched from the Mughals andBijapuri government he got them all repaired so as to increase their durability and¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü,ŸÖÖ.¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ.†Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸üISBN. : 978-93-83401-46-8 9

usefulness so that they might not slip again in their hands destroying all his efforts. Eachfort was kept under the charge of a Havaldar, Sabnis and Sarai-i-Naubat. The idea ofShivaji behind keeping three officials at the time was to keep check upon theirtreacherous activities otherwise they were all equal in their status. However, they did notbelong to one caste. The income and expenditure record of the forts was maintianed by aKarkhananvis while the protection of fort wall was the responsibility of Sarai-i-Naubat.The key of the forts were kept with Havaldar who always got the main gates closed aftersun-set. He was also to pay sudden visit in the forts to check upon the unwantedactivities on the part of officials within the fort. The soldiers could never be appointed inthe f orts unless they were personally interviewed by Shivaji himself. According to oneestimate there were 280 forts in the days of was hence food supply to these forts wereregularly and constantly managed.(7) War Codes: Shivaji had laid down a certain War Codes. The code of ethics for thesoldiers during the period of expedition. These ethical codes were responsible for themaintenance of a high sprit of discipline on the part his soldiers. No soldier was allowedto carry any part of booty. All was to be deposited with the royal treasure. The Kind wasto decide as to who deserved what? The Maratha soldiers were also not allowed to carrywith them their wives on the battle field for this could work as a hindrance on the way oftheir discharge of duty on account of their safety and security problem. Shivaji had alsomade a rule that every soldier would remain in the campus at least for 5 months in a year.Writing upon the code of was under Shivaji, Jadunath Sarkar has observed “No women,female slave or dancing girl was to be allowed to accompany the army. A soldier keepingany of these was to be beheaded. No woman or a child was to be taken captive, but onlymen. Cows were exempted from seizure, but bullocks might be taken for transport only.Brahmins were not be molested, nor taken as hostages for ransom. No soldier shouldmisconduct himself”. The success of Shivaji in all his battles very much depended uponthe above mentioned codes of war. In return for a good conduct of a soldier, Shivaji hadtaken the responsibility of them. They were paid advance money to face the unforeseenproblems and if a soldier died adequate compensation was paid to his soldiers. InfactShivaji shared with the joy and sorrow of his men and could command their loyalty.(8) War Tactics: On account of the numerical strength of the Mughal army, with whomShivaji fought almost throughout his life, it was not possible for the Marathas to engagethem in pitched and open battles. Hence, Shivaji introduced in his army the guerillatactics 8warface. This tactics of warfare method was a grand success due to whichShivaji was always successful. Infact it was the reversal of this method in the days oflater Peshwas, which resulted in the defeat of Maratha army.In order to ensure he efficiency of his army Shivaji had introduced many reforms inthe military organisation. He started paying the soldiers in cash and that too well on time¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü,ŸÖÖ.¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ.†Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸üISBN. : 978-93-83401-46-8 10

regularly. The Jagirdari system was abolished by him which enfact had led earlier to thedevelopment of many problems. Shivaji also started the system of recruiting his soldiersstrictly on merit basis and saw to it that no appointment is made on hereditary basis. It wasShivaji’s foresightedness to have a large standing regular army, a feature which lackedearlier. He also maintained a descriptive roll of his soldiers so that he might not be cheated ordeceived. Thus, Shivaji was able to organise a very sound military system which givestestimony to the quality of Shivaji as a military genius.Conclusion. Shivaji introduced many reforms in his army organisation. He ensured thatevery soldier was paid in cash and that too well in time. He therefore, did not encouragejagirdari system which had proved to be a rotten system. The another reforms which heintroduced was that every soldier was recruited on the basis of merits and there was noheredity system of appointment in the army. But one of his important steps towards reformswas that he decided to have a permanent standing army as the basis of defence of hiskingdom. He took every care to ensure that welfare of every soldier was cared for and that inhis turn every soldier obeyed a code of conduct and behaviour. One step in the direction ofreforms was that he kept descriptive account of each soldier, so that the king was notdeceived. In this way in a little span of time not only Shivaji fought on the battle field, butalso reformed his armies and that really goes to his credit.Reference:- (1) English Records on Shivaji - Shivcharira Karyalaya 1931. (2) House of Shiwaji - by Sir J. Sarkar. (3) English Factories in India (New and old Series). (4) Shiwaji Souvenir - by G.S. Saradesai 1927. (5) History of the Marathas – Grant Duff. (6) Foreign Biographies of Shiwaji – S.N.Sen. (7) Shiwaji and his times – by Sir J. Sarkar. (8) Shiwaji the Great – By Dr. Balkrisnns. Vol. I to IV (9) Shiwaji Album – Dr. Balkrishna. (10) Storia Do Mogor Manuchi – English Translation. (11) Travels in India – By Tavernier. (12) Travels in Mogal Empire – by F. Bernier. (13) Fryer Dr. John – A new account of the East Indies. (14) Scott J. Ferishtra’s – History of the Dekkan. (15) Dagh Register – Vol. up to 1680 English Translation. (16) Memories of Martin (English translation). (17) Thevenot – Monsieur de-work¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü,ŸÖÖ.¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ.†Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü 11ISBN. : 978-93-83401-46-8

N=irh jktkjke egkjktkaps vaxj{kd gjth <e<sjs o jktkjke egkjktkaph lek/kh O;oLFkk MkW- in~ekdj Kkukcs k xksjs lkgcs jko ’kadjjko <e<js s egkfo|ky; rGsxko <e<js s] rk- f’k:j] ft- i.q ks- ek-s 9922609230 iq.ks ftYg;krhy f’k:j rkyDq ;krhy rGxs ko <e<js s xkokl le`/n ,sfrgkfldokjlk ykHkyys k vkgs- i.q ks vgenuxj jkT;ekxkZoj vl.kk-;k f’kØkiwj xkokiklwu 3fd- eh- vra jkoj i.q ;kP;k bZ’kkU;ys k rGxs ko <e<js s xko oGs w unhdkBh olys vkgs- ;kxkoke/;s vusd rGh gksrh vkf.k xkokr <e<sjs vkMukokps ykds vf/kd vlY;kusrGxs ko <e<sjs gs uko ;k xkokl iMys- f’kodkG o i’s kosdkGkr ;k xkokP;k ifjljkry”djh rG iMr vlr] Eg.kwugh ;k xkokl rGsxko EgVys tkr gkrs s- ,sfrgkfldn`”VÓkkrGxs ko <e<sjs xkokl Qkj egRo vkgs- rGsxko <e<sjs xko <e<js s ljnkjkpa h tgkfxjhgkrs h- ,fs rgklhd dkxni=ke/;s rGsxko <e<js s xkokpk dlcs Eg.kwu mYys[k vkgs-xkokP;k iwosZl HkO; eksBh osl vkgs- ;k ols sph maph 22- 5QwV] ykach 36 QwV o :anh 114-5QqV vkgs- JhukFk gs ;k xkops xkz enoS r vlwu osGw unhdkBh eafnj vkgs- JhukFkkps 2eafnj f’kokth egkjktkPa ;k osGh cka/kysys vkgs- N=irh f’kokth egkjkt o N=irh laHkkth egkjktkaP;k dkGkr okdksth <e<js s;kua h ejkBh lRrPs ;k lja {k.kkr o foLrkjkr egRokph Hkwfedk fuHkkoyh gkrs h- b- l-1676 e/;s f’kokth egkjktkua h dukZVd ekfs ge gkrh ?krs yh gksrh- ;k eksfgesrokdkts h <e<sjs lgHkkxh >kys gkrs s- Hkkxkuxj ;sFks f’kokth egkjkt o drq wc’kgk ;kPa ;kHkVs hilz xa h f’kokth egkjktkpa s vxa j{kd Eg.kwu okdksth <e<js s mifLFkr gksrs-3 N=irhjktkjke egkjktkpa s vxa j{kd Eg.kwu gjth <e<sjs ;kua h egRokph dkefxjh dsyh gkrs h-ifgys ckthjko i’s kos ;kPa ;k dkGkr ekfgepk fdYyk ftad.;kr ftokth <e<js s ;kua hegRoi.w kZ ;ksxnku fnys gkrs s-4 b- l- 1761 e/;s >kysY;k ikfuirP;k ;q/nkr ;slkth<e<sjs o vukth <e<js s ;k <e<sjs ljnkjkauh lgHkkx ?kÅs u ohjej.k iRdjys gksrs-5ejkB;kPa ;k bfrgklkr ejkBk lRrsP;k laj{k.kkr o foLrkjkr egRoiw.kZ ;ksxnku n.s kk-;kegkjk”Vªkrhy ekstD;k ?kjk.;kea /;s <e<js s ?kjk.;kpk lekos’k gksrks- f’kodkGkiklwu rsis’kosdkGki;Zar LojkT;kP;k foLrkjklkBh <e<sjs ljnkjkpa h ,d v[kaM ekyhdkp l:qjkfgyh- 1681 e/;s vkjS xa tsc ejkB;kpa s jkT; vkf.k vkfny’kkgh o drq wc’kkgh ;kjktoVh ftda .;klkBh izpMa lSU;klg nf{k.k Hkkjrkr vkyk- 1681 rs 1707 ;k¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü,ŸÖÖ.¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ.†Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü 12ISBN. : 978-93-83401-46-8

dky[kMa kr ekxs y o ejkBk l?a k”kZ ?kMwu vkyk- ;k l?a k”kkZl ^ejkB;kaps LokrHa ;;q/n*vls Eg.krkr- ;k LokraH;;q/nkr 1681 rs 1689 ;k dky[kMa kr ejkB;kpa s urs `RoN=irh laHkkth egkjkt] 1689 rs 1700 ;k dky[kMa kr N=irh jktkjke egkjkt rj1700 rs 1707 ;k dky[kaMkr egkjk.kh rkjkckbZ ;kua h dys s- 1 Qsczoq kjh 1689 e/;slxa es’oj ;sFks N=irh laHkkth egkjktkua k eksxykua h idMys- rj 11 ekpZ 1689 jksthN=irh laHkkth egkjktkpa k o/k dj.;kr vkyk- N=irh laHkkth egkjktkua k eksxykauhidMY;kus ejkB;kua k izpaM ekBs k /kDdk clyk rj ejkB;kaps jkT; vki.k vkrk lgtftda w vls okVwu eksxykauh vkuna lktjk dsyk- jk.kh ;slwckbZ o brj eRq ln~n;kua h nq%[kcktwyk Bsowu lda Vkyk /kS;kZus rksMa n.s ;kpk fu.kZ; ?ksryk- 12 Qcs zoq kjh 1689 jksthjktkjke egkjktkauk eapdkoj clo.;kr vkys- N=irh laHkkth egkjktkaP;k o/kkuarjvkiyk eyq xk ‘kkgw jkts ;kua k xknhoj u clork jktkjke egkjktkla xknhoj clo.;kpkjk.kh ;ls wckbZpa k gk fu.kZ; /kkMlkpk] fu%LokFkhZi.kkpk o eqRln~nsfxjhpk gksrk- N=irh laHkkth egkjktkPa ;k o/kkura j vkjS xa tcs kus ejkB;kaph jkt/kkuhvlyYs ;k jk;xM fdY;kl o<s k fnyk- ekxs ykua h jk;xMkl os<k fnY;kuarj loZ jktdqVwca h;kauh ,dkp fBdk.kh vMdwu iM.ks /kksD;kps vkgs gs vkGs [kwu jk.kh ;ls wckbZauhjktkjke egkjktkauk xMkckgsj iM.;kpk o ‘k=w’kh tls teys rlk edq kcyk dj.;kpklYyk fnyk-6 eksxykauh jk;xM fdYyk ftadwu ?ksryk rj N=irh ?kjk.;krhy loZtuekxs ykPa ;k gkrh iMw u;rs vlk R;kexpk mn~n’s k gksrk- 5 ,fizy 1689 jksth N=irhjktkjke egkjkt o iYz gkn fujkth] [kaMks cYykG] [kMa sjko nkHkkMs] /kukth tk/ko] lra kth?kkjs iMs gs eRq lnn~ h jk;xMkckgsj iMys- N=irh jktkjke egkjkt jk;xMko:u izrkixM oi<q s iUgkGk fdY;koj vkys- ekxs ykua h iUgkGk fdY;klgh os<k fnyk- eksxyvkdze.kkP;k i[z kjres Gq s LojkT;kr jkgwu eksxykua k izfrdkj dj.ks dBh.k vlY;keqGsN=+irh jktkjke egkjktkua h dukZVdkr ftathl tk.;kpk fu.kZ; ?ksryk- R;kulq kj 26lIVsca j 1689 jksth N=irh jktkjke egkjktkauh vkiY;k fuoMd lgdk-;kalg ftta hdMsiz;k.k dys s- okVsrhy ekxs y lUS ; o brj loZ vMFkG;kaoj ekr d:u 2 uksOgcas j1689 jkts h N=irh jktkjke egkjkt ftta hl iksgkps ys- vkjS xa tcs kus ftta h fdYykftad.;klkBh tqfYQdkj[kku ;k ljnkjkl ikBoys- lIVcas j 1690 e/;s tfq YQdkj[kkuftta hl iksgpyk o R;kus ftath fdY;kl os<k fnyk- LojkT;kiklwu nwj vlyYs ;kftta hlkj[;k fBdk.kh jkgwu LojkT;kpk dkjHkkj R;kua h pkyfoyk- eksxykua h ftathfdY;kl fnysY;k os<;kl R;kauh nkn fnyh ukgh- LojkT;kP;k lja {k.kklkBh R;kauhjkepna zira vekR;] ‘kadjkth ukjk;.k ira lpho] lsukirh /kukth tk/ko vkf.k larkth?kkjs iMs ;kPa ;k lgdk;kZus vuds ufou drZRooku ljnkjkpa h QGh fuekZ.k dsyh-¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü,ŸÖÖ.¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ.†Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü 13ISBN. : 978-93-83401-46-8

R;krhyp ,d ljnkj Eg.kts gjth <e<js s gk;s - vfr’k; dBh.k o /kkoiGhP;k ilz axhjktkjke egkjktkpa s vxa j{kd Eg.kwu gjth <e<js s ;kauh dk;Z dsys-1697 e/;s N=irh jktkjke egkjkt ftatho:u egkjk”Vªkr nk[ky >kys- N=irhjktkjke egkjkt LojkT;kr nk[ky >kY;keGq s ejkB;kauh uO;k tkes kus ekxs ykfa o:/n l?a k”kZl:q dsyk- jktkjke egkjkt dukZVdkrwu egkjk”Vªkr vkY;koj egkjk”Vªkrhy ekxs y &ejkBk la?k”kkZl vf/kd /kkj vkyh- i.k o;kP;k 30 O;k o”khZ 3 ekpZ 1700 (QkYxuqo| uoehl)jksth flagxMkoj N=irh jktkjke egkjktkpa s vYi’kk vtkjkus fu/ku >kys-jkT;kr jktk ukgh] [kftuk ukgh] lUS ; ukgh v’kk viwoZ ifjfLFkrhr N=irh jktkjkeegkjktkua h ejkBh jkT;kps urs `Ro dsys o ejkB;kpa s jkT; ftda wu ?k.s ;kps vkjS xa tcs kps LoIu/kGq hl feGoys- dBh.k ilz xa h jktkjke egkjktkua h LojkT;kP;k j{k.kkph tckcnkjhvkiY;koj ?ksryh o cyk<; ekxs y lRrk/kh’k vkSjxa tsck’kh v[kMa vdjk o”ksZ l?a k”kZdsyk] rks bfrgkl Eg.kts ejkB;kPa ;k bfrgklkrhy ,d lqo.kZikup vkgs- LojkT;kiklwugtkjks eyS nwj ftta hlkj[;k fBdk.kh jkgwu ekBs ;k drZcxkjhus LojkT;kpk dkjHkkjpkyfoyk-N=irh jktkjke egkjktkPa ;k fu/kukura j flga xMkoj R;kpa h lek/kh cka/k.;kr vkyh-egkjk.kh rkjkckbZ ;kua h N=irh jktkjke egkjktkPa ;k flga xMkojhy o`na koukoj N=hotkNkVs sls lek/kh eafnj cka/kys vkf.k R;k o`ankoukr jktkjke egkjktkPa ;k iknqdkaph LFkkiukd:u N=irh jktkjke egkjktkPa ;k fuR; iwtse/;s vlyys s nso] Hkokuhekrps h ewrhZ vkf.knksu ck.k Eg.ktsp ‘kkfGxkz e] x.kirh b- nsokpa h LFkkiuk dys h- ;k nksu ck.kkaidS h ,dN=irh f’kokth egkjktkPa ;k fuR; iwtrs hy panz’ks[kj fdoa k Hkkypanz ck.k gkrs k- egkjk.khrkjkckbZ ;kua h jktkjke egkjktkPa ;k lek/khP;k O;oLFkslkBh i.q ks ijx.;krhy d;krZ ekoGe/khy vkxGca s gs xko buke fnys- o`na koukP;k o ikndq kaP;k iwtslkBh jktkjkeegkjktkPa ;k cjkscj lrr jkgwu R;kaph ,dfu”Bi.ks los k dj.kk-;k gjth <e<js s ;kpa hR;kua h ues .kwd dsyh-7 gjth <e<sjs ;kPa ;k iRuhoj o`na koukpk ifjlj LoPN Bos .;kphtckcnkjh lkxa wu R;klkBh Lora= ors ukph use.kwd dys h- Jhb- l- 1737 - 38 lkq k leku lyklhu e;k o vyQ JhekrMaZ Pkj.kklh jk Ekkth lkse Okla h Ckny eq’kkfgjk [kpZgjth<e<sjs iqtkjh :Ik;s [ksykts h dne pkdj ukScrh vknk #kk67 nj egk eksbuZ #Ik;s 7!! Ikkz k #Ik;s xyk dyS h vMlsjh¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü,ŸÖÖ.¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ.†Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü 14ISBN. : 978-93-83401-46-8

;sdw.k#Ik;s 90 idS h vknk 24 nj egk #Ik;s 63 tkjs h16 vMlsjh tkjs h dyS h!! lkMs frljs h 2 iez k.ksnj#Ik;kl 6!!1!!ikz k ;sdw.k 2 dkca ys ik;rku 63 ukxyh86 26 !1 Ckk;dks>kMykVs klkBh #Ik;xs yk dSyh !! iSdh 16 = iklkMs h 64 !! 1 tksjh !iSkk !!!= dkca ys 1 62!!!1 ukxyh !iS 3 yxq Mh 2 !2!2 1 pksyh ckxa Mh 2!! vMlsjh idS h Xkyk 62!!1 ;ks k !!= tkjs h 6!2 1!!!= ukxyh 6262 2!! 8!!8Hkokuh vkf.k ck.k vknh nSorkpa h /kkfeZd fo/khiwoZd iwtkvpkZ dj.;klkBh ekjs s’ojHkV iGwldj ;k _Xons h ckz Eg.kkph use.kwd dsyh- fuR; iwtslkBh ,d ckz Eg.k o ,dejkBh iwtkjh usewu R;kauk Lor=a osrukph use.kwd d:u lek/khtoG jkg.;klkBh ?kjcka/kwu fnys-egkjk.kh rkjkckbZ ;kua h jktkjke egkjktkPa ;k lek/khP;k O;oLFkls kBh iq.ksijx.;krhy d;krZ ekoG e/khy vkxGca s gs xko buke fnys- ejkBk iqtkjh gjth<e<sjs ;kauh jktkjke egkjktkaP;k iknqdk vkf.k o`ankoukrhy Hkokuhekrk o brj nos kaphiwtk djkoh- rj Hkokuh vkf.k ck.k vknh noS rkpa h /kkfeZd fof/kiwoZd iwtkvpkZdj.;klkBh ons ewrhZ eksjs’oj HkV iGwldj ;k _Xosnh czkEg.kkph use.kwd dsyh-R;kckcr 27 twu 1704 jksth R;kauk orui= d:u fnys-9egkjk.kh rkjkckbZ ;kauhlek/khph ykowu fnysyh loZ O;oLFkk i’s kokbZP;k ura j bxa zth vkenkuhr 1842 i;Zarpkyw gkrs h- i<q s 1842 e/;s lkrkjdj N=irh vkf.k baxtz ljdkj ;kPa ;kr BjyYs ;kdjkjk iez k.ks bxa tz kauh lkrkjdj N=irh ;kauk vkxGca s xkoP;k cnY;kr ekscnyk Eg.kwunlq jk xko ues wu nsmu vkxGca s gk xko Lor%P;k rkC;kr ?krs yk R;kpk ifj.kke egkjk.khrkjkckbZua h ykowu fnyys h vkf.k 1842 lkyki;Zra pkyr vkyys h tquh O;oLFkk lia w.kZlkrkjdj N=irh ;kua h fnysY;k uO;k O;oLFksizek.ks lek/kh laLFkkupk dkjHkkj l:q >kyk-rks 1993 i;Zra pkyw gksrk-jktkjke egkjktkPa ;k lrr cjkscj jkgwu R;kaph ,dfu”Bi.ks los k dj.kk-;k gjth<e<sjs ;k lsodkoj rkjkckbZua h oa’kijaijsus gh tckcnkjh lksifoyh vkf.k R;kPa ;k iRuhojo`na koukpk ifjlj LoPN Bos .;kph tckcnkjh lkxa wu R;klkBh Lora= ors ukph use.kwd¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü,ŸÖÖ.¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ.†Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü 15ISBN. : 978-93-83401-46-8

dsyh- 1737 i;Zra gjth <e<js s ;kua h los k dsyh- R;kuarj R;kpa k iq= [kMa kts h <e<js s;kua h 1770 i;Zar iwtk dys h o R;kura j R;kpa k i=q y{e.k <e<sjs ;kauh 1794lkyki;Zra lsok dsyh- 1794 P;k lqekjkl y{e.k <e<js s ;kPa ;kdMwu dkgh vijk/k>kyk Eg.kwu R;kl nwj d:u lVokth iokj ;kpa h use.kwd dsyh- ijarq i<q s yodjp<e<sjs dVq caq h;kauh rksi;Zra dsysY;k lsops k fopkj d:u N=irhauh Hkxora jko <e<sjs;kPa ;koj lek/khP;k iwtsph tckcnkjh iUq gk lksifoyh- 1842 P;k lqekjkl jketh <e<js sgs lsok djhr vlY;kph vki.kkl uksna feGrs o R;kPa ;k ukokoj vkxGca s xkokrhy[kMdokMh ;sFks dkgh tehu use.kwd vlwu R;k tfeuhl lkjk ekQ vlY;kps vk<Grs-1950 lkyki;Zra <e<sjs dqVcaq h;kdMs iwtk vlY;kps vki.kkl vk<Grs ijra q R;kpa h ukosfeGr ukghr- 1950lkyh [kMdokMhrhy loZ <e<js s eMa Ghauh ,d= clwu njo”khZ vkGhikGhus flagxMkoj jkgwu gs dke ikgkos vlk Bjko dys k-10R;kiez k.ks 1950 rs 1975i;Zra loJZ h nkew vtZqu <e<js s] ek:rh xkfs oan <e<sjs] ckcwjko efgirh <e<sjs] xxa kjkerqdkjke <e<js s] xqykcjko jk.kkth <e<sjs] oke.k f’kojke <e<js s] ‘kadj ckGdw <e<js s oHkxoku ek:rh <e<sjs ;kua h los k dsyh- 1976 lkyh ioZrjko efgirh <e<js s ;kua hvkf.k ura j 1994 lkyki;Zar toG toG 17 rs 18 o”ksZ ia<fjukFk <e<js s ;kua h iwtps sdke ikfgys- iq<s o;kes ku vkf.k R;kpa s flagxMkoj jkg.;klkBh fnyys s ?kj iMY;kusR;kua k gh lsok can d:u [kMdokMh ;k xkokl jkgk.;kl ijr ;kos ykxys- 1994lkyki;Zra <e<sjs dqVaqch;kua k lkrkjdj N=irhadMwup ;k dkekckcr ors u feGr gksrs-lna HkZ %& 1- iRz ;{k loZs{k.k] fn- 25- Qscqzokjh 2012- 2- ;- jk- nkrs] fpa- x- dosZ] (laik-)] lyq Hk fo’odks’k Hkkx 3] iq.ks] 1950] i`- 1055- 3- ;w- e- iBk.k (laik-)] lHkkln c[kj] iq.ks] prqFkkZo`<kh] 2007] i`- 102- 4- ;- u- dsGdj] olbZph ekfs ge] iq.ks] iuq Zenq .z k 2015] i`- 55- 5- j?kuq kFk ;kno] c[kj ikfuir ph] (laik-] mn; dqyd.khZ] Hkk”kkra j fuukn csMds j)] iq.ks] 2014] i`- 32- 6- xks- l- ljnls kbZ] ejkBh fj;klr [kMa 2 mxiz dz `rh laHkkth fLFkjcq/nh jktkjke] eqca bZ] nlq js iqueZqn.z k 2011] i`- 137- 7- ikMa jq ax cydoMs (lia k-)] N=irh jktkjke egkjkt lek/kh O;oLFkk]i.q ks] 2000] i`- 7- 8- is’kos nIrj i.q k]s teko nIrj] :eky uacj 6] ekSts vkxGacs ;k xkoPkh ekMs h dkxni=s ;k :ekyke/;s vkgrs - 9- is’kos nIrj i.q ks] teko nIrj] :eky ua- 6] ektS s vkxGacs ;k xkoph eksMh dkxno=s ;k :ekye/;s vkgsr- 10- ikMa jq ax cydoMs (laik-)] N=irh jktkjke egkjkt lek/kh O;oLFkk] iwoksZDRk]i`-7-¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü,ŸÖÖ.¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ.†Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü 16ISBN. : 978-93-83401-46-8

f’kodkyhu egkj oru izk-MkW-lksuo.ks jktkjke ¼bfrgkl foHkkx izeq[k½ vWM~-,e-,u-ns’keq[k egkfon;ky; jktwj] rk-vdksys ft-vgenuxj- f’kodkGkr lektkrhy O;Drhpk ntkZ fdaok R;kph jktdh;] vkfFkZd] lkaLd`frd {ks=krhyizfr”Bk ekst.;kps ^oru* gsp R;kdkGh ,d eksteki gksrs- ^oru* gk ewGpk vjsfcd ‘kCn i.k izkphuHkkjrh; lekt O;oLFksr ;k ‘kCnk’kh lkE; vl.kkjk ‘kCn Eg.kts ^o`Rrh* gk gks;- izkphu Hkkjrkrhy fganwjkT; iz’kkluke/;s [ksMsxkoP;k o ftYg;k ikrGhrhy ts vf/kdkjh vlr R;kauk ijaijsizek.ks gDd Eg.kwudkgh tehu feGr vkys R;kl ^o`Rrh* vls Eg.kr viRrh ghp o`Rrh f’kodkGkr ^oru* fdaok ^orunkjh*Eg.kwu vksG[kyh tkmq ykxyh oruke/;s buke tehu rj vlsp i.k R;kp cjkscj dkgh gDd vkf.kekuikugh vlr-R;kauk feGkysyh tehu gh djeqd vls- f’kodkGkr oru Eg.kts ljdkj njckjhuksdjhr vl.kk&;k O;Drhyk ljdkj rQsZ fnyh xsysyh ¼cf{kl½ lun gks; MkW-v-jk-dqyd.khZ Eg.krkr ^^oru ;k vjch ‘kCnkpk okij eqlyekuh vaeykP;k dkGkr :< >kyk ljdkjdMwu ,[kkn;k xzkevf/kdk&;kyk feGkysyh ns.kxh Eg.kts oru gks;**1 orunkj R;kaph lsok xkokyk miyC/k d:u nsr vlsR;keqGs laiw.kZ xko R;kP;k ikyu&iks”kukph tckcnkjh mpyr vls R;kyk feG.kkjs gDd vkf.k ekuiku gsijaijsus ekU; dsysys vlr O;DrhPkk lkekftd ntkZ vkf.k izfr”Bk ;kaps oru gs ,d xed gksrs xkoP;kLFkS;ZklkBh vkf.k fodklklkBh orulaLFkk e/;;qxkrhy ,d vfuok;Z laLFkk gksrh- xkoP;k izeq[korunkjkr ikVhy] dqyd.khZ] pkSxqyk] xqjo] tks’kh] lqrkj] iVhj] egkj] pkaHkkj] Ugkoh] yksgkj] dqaHkkj]lksukj] rsyh] rkacksGh] dksGh] ekGh] /kuxj eqykuk b-lekos’k gksrk- xko orunkjkar izkeq[;kus cyqrsnkj o vkyqrsnkjkapk lekos’k gksrk- R;kauk feG.kkjk gDd oekscnyk gk lxG;kr [kkyP;k izrhpk vls i.k vls tjh vlys rjh orunkjh O;oLFkse/;s R;kapk vlysykntkZ lkekftd vkf.k jktdh; feG.kkjs vf/kdkj o R;krwu izkIr gks.kkjh y”djh rkdn ;keqGsorunkjkafo”k;h j;rsP;k eukr ,d izdkjhph vkd”kZdrk vls2- ikVhy] dqyd.khZ] pkSxqY;kizek.ks egkjgkgh [ksMsxkopk orunkj gksrk ikVykyk ikVhydhps o dqyd.;kZl dqydq.khZ inkps vkf.k egkjkauk ekjdhpsoru vls ikVhy o egkj gs orunkj vlys rjh R;kaP;k orukr vkfFkZd vkf.k vf/kdkjkaP;k ckcr lekurkuOgrh- ,l-,u-lsu Eg.krkr ^^ikVhy gk xkopk jktk izeq[k vf/kdjh@eglqy vf/kdjh] iksyhlvf/kdjh o U;k;naMkf/kdjh gksrk R;kyk R;k O;oLFksr mPp inLFkkaph lsok djkoh yxr vls ijarw egkj gkxko orunkj vlwugh rks xkopk gjdkE;k f’kikbZ o osBfcxkjh gksrk ikVhy dqydq.khZ o ‘ksrd&;kaP;k ?kjho ‘ksrkr vkf.k ljdkj njckjh egkj pksohl rkl jkcr vls ijarw R;kaP;k dkekpk ekscnyk jks[k iSlkP;kLo:ikr u nsrk R;kyk cyqrs o f’kG;k vUukP;k Lo:ikr fnyk xsyk R;ke/;s R;kapk mnjfuokZg gksmq ‘kdruOgrk-3¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü,ŸÖÖ.¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ.†Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü 17ISBN. : 978-93-83401-46-8

ikVykyk feGkysyh lkjkeqDr tehu o egkjkauk feGkysyh lkjkeqDr tfeuhP;k xq.koRrse/;sQjd vls ;kf’kok; ch&fc;k.ks] cSy] vkSr ulY;keqGs egkj R;kauk feGysys buke tfeuhr ihd ?ksmq‘kdr uls R;keqGs egkjkaP;k ornukr dkghp vFkZ uOgrk oa’kijaijsph pkdjh o /kank gk orukpk vFkZegkjkaP;k orukl ykxw iMrks dkj.k egkjkauk orunkjhP;k ek/;kekrwu j;r vkf.k ljdkjh fofo/kizdkjph dkes ,d lkekftd drZO; Eg.kwu djkoh ykxr gksrh ;k dkekpk ekscnyk ek= vxnh vYi gksrkR;keqGsp egkj gk orunkj vlwugh vkfFkZd n`”V;k rks dkedqorp jkfgyk- egkj gk ljdkjpk vkf.k j;rspk pkdj gksrk R;keqGs R;kus pksohl rkl jkcr vlkos v’khljdkjph o j;rsph vis{kk gksrh izR;sd [ksM;kr osldj] dksroky] rjkG] jkeks’kh] tkxys vlr- gh loZins egkj tkrhdMsp gksrs- R;keqGs R;kauk cyqrsnkj osldj] dksroky] rjkG] jkeks’kh] tkxys ;k HkqfedsrwufujfujkGh dkes djkoh ykxr vlr- j;rsP;k dkekcnny R;kauk lqxhP;k fnolkr o”kkZdkBh j;rsdMwu/kkU;kP;k o fidkP;k Lo:ikr cyqrs o dkgh gDd feGr vlr- rj ljdkjh dkekcnny R;kaukljdkjdMwu lkjkeqDr tfeu buke feGr vls v’kk buke tfeuhl ^gkMdh gkMksGk*Eg.kr vlr-4 xkoP;k egkjkauk vGhikGhus ijaikjhd xkodhph ljdkjh dkes djkoh ykxr vlr gh dkesxkokrhy loZ egkj dqVqackdMs vGhikGhus ,dk o”kkZiqrhZ usewu fnysyh vlr v’kk xkodhph dkekph ikGhvkyh Eg.kts fryk ^dkBh vkyh* vls EgVys tkbZ- dkj.k xkodhph dkes dj.k&;k egkjkyk ?kqaxjkph dkBhfeGr vls- egkjkph eglqy O;oLFksrhy Hkwfedk egRokph gksrh- ikVhy gk xkopk izeq[k ljdkjhvf/kdkjh gksrk rls rks eglwy vf/kdkjh lw/nk gksrk xkopk eglwy xksGk d:u ljdkj njckjh lknjdj.;kph tckcnkjh ikVykph gksrh-5 ijarw egkjkP;k enrhf’kok; ikVykps gkrik; gyr ulr izR;sdxkokr egkj pkoMh o xkoph pkoMh vls- xkokP;k pkoMhrp loZ ljdkjh dkedkt pkyr vls xksGk>kysyk eglwy ikVhy egkjkdMs nsr vls vkf.k egkj rks eglwy MksD;koj ?ksmu rkyqD;kP;k fBdk.kh tkrvls o R;kpk Hkj.kk ljdkj njckjh Hk:u R;kaph ikorh ikVhy o dqyd.;kZyk vk.kwu nsr vls-6 xkopkxksGk >kysyk loZ eglwy rkyqD;kP;k fBdk.kh iksgpfo.;klkBh ikVhy tkxY;k egkjkdMs lqiwRkZ dfjrvls egkj ,dVk gh jDde ?ksmqu rkyqD;kyk tkr vls ijarw ;k jDdesryk iSiko vk.kk m.kk djkok v’khgjke[kksjh egkj tkxY;kP;k euh LoIukr lq/nk d/khp vkyh ukgh izekf.kd i.kkph t.kw tkxY;kykckG?kqVhp iktysyh vlk;ph ijarw R;kP;k izekf.kdi.kkps pht fdaok dkSrqd j;rsus o ljdkjus d/khp dsysukgh- xkops j{k.k dj.;kps dke osldj egkj djhr vls xkokP;k laj{k.kklkBh xkokHkksorh cka/kysY;kfHkarhyk xkodwl Eg.kr xkodwl cka/k.;kph izFkk izkphu dkGkiklwu gksrh xkodhP;k dkekr egkjkpk eksBkokVk vls rks xkopk j{kd vls os’khr pksohl rkl cl.kk&;k osldj egkjkyk xkokr ;s.kk&;k tk.kk&;kuO;k yksdkaoj utj Bsokoh ykxs- egkj vLi`’; vlY;keqGs R;kph olrh xkodwlkckgsj iwosZyk Bso.;kr;sbZ ljdkjh vf/kdk&;kpk vkf.k turspk rks ekxZn’kZd vkf.k okVkM;k Eg.kwu dke djhr vls- rks[ksMsxkopk us= gksrk-7 okVl:uk taxykrwu usmqu iksgpfo.;kps o ekXkZn’kZu dj.;kps dke egkj djhrvls- xkokr >kysY;k pksjhpk rikl yko.;kph tckcnkjh egkj tkxY;kps vls ikVykyk R;kaP;keqydh o QkStnkjh dkekr enr tkxY;kph gksr vls- tkxY;k gk [ksMsxkopk iksyhl f’kikbZ gksrk ikVhy¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü,ŸÖÖ.¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ.†Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü 18ISBN. : 978-93-83401-46-8

gk egkj tkxY;kP;k enrhus xkokr >kysY;k pksjhpk rikl djrks vkf.k xqUgsxkjkauk f’k{kk nsrks-8 xkoP;kpksjhP;k cankscLrkph geh tkxY;kyk n;koh ykxs pksjkpk ekx xkokckgsj dk<yk ukgh rj R;kP;kdMwupksjh Hk:u ?ksryh tkbZ rlsp R;kyk naM lq/nk dsyk tkr vls- xkokr ljdkjh vf/kdkjh vkY;kl R;kphckreh ikVykyk nsmqu R;kph loZ O;oLFkk egkj djhr vls-,[kkn;k egRokP;k ljdkjh vkns’kkph ekghrh xkokrhy yksdkauk Ogkoh ;klkBh egkj rh ekfgrhrksaMkus vksjMwu lkaxr vls R;kyk noaMh ns.ks Eg.kr- noaMh ns.;kps dke R;kyk djkos ykxs xkokyh izR;sdpkSdkr mHkk jkgwu egkj noaMh nsr vls rlsp ljdkjh fujksi ns.;kps dkegh R;kyk djkos ykxr vls ikVhylkaxsy rsOgk fujksi ns.;klkBh egkjkyk tkos ykxs-egkjkph eglwy O;oLFksrhy loZkr egRokph dkefxjh Eg.kts nksUgh xkoP;k flekaps j{k.k dj.ks gsgks;- xkoph ’kho o ‘ksrkps cka/k y{kkr Bso.ks nksu xkokr ‘khoraVk o ‘ksrkcnnypk lhekokn fuekZ.k >kyk rjv’kk izlaxh egkjkyk lk{kiqjkok n;kok ykxr vls-9 v’kh izdj.ks R;kP;k lk{khus lksMfo.;kr vkY;kphmnkgj.ks f’kodkGkr dkxni=kr vk<Grkr- tfeuhP;k o orukP;k loZ raV;kr R;kph lk{k lR; ekuyhtkr vls vlk dks.krkgh raVk R;kP;k lk{khf’kok; lqVr uls ‘khoraVk lksMfo.;klkBh R;kus ,sj.kfnO; ojokfnO; dsY;kps mYys[k f’kodkGkrhy dkxni=kr Hkjiwj vk<Grkr-f’kodkGkr izR;sd tkrhpk O;olk; Bjysyk gksrk- dks.kR;kgh tkrhrhyyksdkauk vkiyk ijaikjhdO;olk; lksMwu nqljk O;olk; djrk ;sr uOgrk- gk fjrhfjokt eksM.kkj ukgh ;kph n{krk lekt vkf.kljdkj ?ksr vls R;keqGs ijaikfjd O;olk; lksMwu orukrp R;kaph dkes fuf’pr dsyh gksrh- egkj ;korukeqGsp j;r o ljdkjpk osBfcxkj o xqyke cuyk R;kph dkes R;kosGh fuf’pr uOgrh R;kus pksohlrkl jkckos vlk naMd gksrk pksohl rkl d”V d:ugh egkjkauk d/kh lq[k feGkys ukgh fdaok R;kphvkfFkZd ifjfLFkrh lq/kkjyh ukgh egkj oru gs egkjkaP;k xqykefxjhps o fu”dzh;rsps |ksrd vlwu egkjorukeqGs egkj v/kksxrhl iksgpys R;keqGs MkW-ckcklkgsc vkacsMdjkauk vkiY;k ^cfg”d`r Hkkjr* ;ko`Rri=ke/;s egkjdhP;k orukP;k lanHkZkr ikp vxzys[k fygwu R;krhy nks”k Li”V dsys o gs oru u”V>kys ikfgts v’kh Hkwfedk ?ksryh-lanHkZ lwph1- dqyd.khZ v-jk-] ^^f’kodkyhu egkjk”Vª**] jktgal izdk’ku iq.ks] izFke vko`Rrh 1993 i`”B 212- ikVhy xkSre ^^ N=irh f’kokth&laHkkth o jktkjke egkjktkaps orufo”k;d /kksj.k**] dSyklizdk’ku vksSjaxkckn] izFke vko`Rrh 2010 i`”B 123- Sen S.N.,\"Administrative System fo the Maratha Pawar”, K.P. Bagehi &Company Publication, Calcutta 3rd ed 1976 page 129, 130.4- vk=s =h-uk-] ^^xko xkMk**] ojnk izdk’ku iq.ks] iquZeqZnz.k 1 tkusokjh 1995 i`”B 685- dBkjs vfuy]^^f’kodkG o is’kokbZrhy egkjkpk bfrgkl**] lqxkok izdk’ku iq.ks] r`rh; vko`Rkh2009] i`”B 966- fdRrk i`”B 967- fdRrk i`”B 998- fdRrk i`”B 1009- fdRrk i`”B 103¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü,ŸÖÖ.¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ.†Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü 19ISBN. : 978-93-83401-46-8

f'kojk;kaps lkxjh lkeF;Z ikz -MkW-fnxca j tuknZu lksuo.ks ,e-,],e-fQy]ih-,pMh bfrgkl foHkkx izeq[k dyk] okf.kT; o foKku egkfon;ky; lkus bZ rk-usoklk]ft-vgenuxj eks-ua-9850221449izLrkouk %& N=irh f'kojk;kua h fgna oh LojkT;kph LFkkiuk dsyh rh j;rPs ;k dY;k.kklkBh f'kojk; Eg.kts,d vn~Hkwr 'kDrh gksrh- vuds x.q kkPa kk lxa e Eg.kts f'kojk; f'kojk; gs jlk;up vls gksrs dh R;kua hHkwrdkG] orZekudkG vkf.k Hkfo\";dkG ;k rhUghpa k fopkj d:up ;kXs ; rs fu.kZ; ?ksrys- LojkT;LFkkiu djrkua k o LojkT;kpk foLrkj djrkuk y\"djh lkeF;Z fuekZ.k djkos ykxys R;kpa s ik;nG o?kkMs nG vfr'k; lkeF;Z'kkyh gksrs- rlsp R;kpa s vkjekj ns[khy le{k gkrs s- f'kojk;kua h tkodhP;kpna jz ko eksÚ;kpa k ijkHko dsY;kuarj LojkT;kP;k lhek lenq kz yk tkmu HkhMY;k- LojkT;kyk lenq dz hukjkizkIr gksrkp R;kua k lenq 'z kDrhps egRo y{kkr vkys- ik'pkR; O;kikjh fgna qLFkkukr lenq zekxsZp vkys gkrs s-R;kpa h vk/kfq ud tgkts Ck?khrY;kura j egkjktkauh Hkfo\";kpk os/k ?kms u R;kp /krhZoj vk/kfq ud vkjekjmHkkj.khps dke lq: d:u vk/kfq ud HkkjrkP;k vkjekjkph ik;kHkj.kh dys h vls eyk okVrs-mn~nh\"Vs %& 1- f'kodkyhu vkjekjkps cyLFkku 'kks/k.ks- 2- f'kodkyhu vkjekjkpk uO;kus vH;kl dj.ks-vkjekjkph vko';drk %& f'kojk;kua h b-l-1956 e/;s tkoGh dkcht dsY;keGq s R;kpa k FkVs dksd.kkr ioz s'k >kyk- leq kjs'kda j fd-eh lkxjh fdukjk egkjktkPa ;k rkC;kr vkyk- LojkT;kP;k ljq {kds jhrk o lcq .ksdfjrk lkxjhlkeF;Z fuekZ.k dj.ks vfr'k; egRokps o vko';d vlY;kps y{kkr ;rs kp R;kua h vkjekjkP;kmHkkj.khph lq:okr dys h- f'kojk;kua h tkoGh ftadyh rOs gk fln~nh ]ikrs wZfxt bxa zt ;k O;kikjh lRrkHkkjrkP;k lenq z fdukÚ;koj olkgrh LFkkiu d:u olkgrhP;k lja {k.kkdfjrk llUS ; uknS y ckGxwu gksrs-gs loZ olkgrhokys leqnkz oj pkpxs hjh dj.ks lkxjh fdukÚ;kojhy ns'kh inz 's kkoj Nkis ekj.ks vls idz kjdjhr vlr- R;kPa ;k gYY;kikluw LojkTkkps lja{k.k dj.ks egRokps gkrs s- lkxjh okgrwd ] tgkt cka/k.kh;k mn;ksxkrwu feG.kkÚ;k mRiUUkkyk LojkT; cka/k.khlkBh egRo gksrs- cna jkpa k fodkl Eg.kts LojkT;kpkfodkl b-loZ ckchpa k fopkj d:up egkjktkua h vkjekj mHkkj.khpk mn;kxs l:q dsyk-vkjekjkpa k izkjaHk %& f'kojka;kuh b-l-1656 e/;s tkoGh thda yh o R;kPa ;k rkC;kr ekBs k lenq fz dukjk vkyk rOs gkLojkT;kP;k fofo/k xjtkaeqGs R;kua h vkjekj fufeZrhpk mn;ksx l:q dys k gs ek= fuf'pr Eg.krk ;srs-vkjekj mHkkj.khpk mn;kxs l:q dYs ;kura j ;k dkekdfjrk iksrxq ht dkjkxhj useys- ,un~nsf'k;kua k;q/nukdS k cka/k.;kps r=a Kku ekfgrh UkOgrs- Eg.kwu iksrZqxht dkjkfxjkpa h use.kdq ;k dkekdfjrk djkohykxyh-¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü,ŸÖÖ.¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ.†Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü 20ISBN. : 978-93-83401-46-8

Tkynxq kZph fufeZrh %& N=irh f'kojk;kua h vkjekjkpk ikz jaHk dYs ;kura j lkxjh pkpsfxjhoj fu;=a .k Bos .;klkBh fofo/kpkDS ;kpa h fufeZrh dj.;koj Hkj fnyk- R;kua h lkxjh lja {k.kkP;k djhrk vuds tynxq Z cka/kys R;ke/;sfla/knq xq Z fot;nqxZ] loq .kZnxq Z] in~enxq Z] dyq kcknqxZ] tfa tk v'kk HkDde tynqxkZph cka/k.kh dsyh-tynxq Z Eg.kts lkxjh pkDS ;kps egkjktkua h r;kj dYs ;k gksR;k- ;k tynxq kZph cka/kh ns[khy vfr'k;HkDde gkrs h- lenq kz r vl.kkÚ;k cksVkpa k lenq z fdukÚ;kapk fdrh vra jki;Zr leqnzkoj y{k Bsork ;sm'kdrs- ;kpk vkH;kl d:u tynqxkZpa h fuekZrh dys h- mnkgj.k Eg.kuw [kkyhy tynxq kZph FkkMs D;krekfgrh c?kk- • fla a/knq xq Z %& ekyo.kyk leqnzkr fnM fdyks ehVj varjkoj vl.kkÚ;k cVs koj gk fdYyk vluw R;kaps {ks=QG leq kjs 48 ,sdj vkgs- rVkph mpa h 9 ,e :na h 3-80 eh vlwu lenq kz oj VsgG.kh dj.;klkBh 52 c:q t vkgsr- • fot;nqxZ %& fla/knq xq Z ftYg;kr okxks<.k unhP;k eq[kk'kh gk tynxq Z vlwu ;kP;k ,dk cktwl tehu o rhu cktwua h ik.kh vkgs dhYY;kps {k=s QG lqekjs ohl gtkj ,dj vlwu dhYY;kP;k rVkyk lRrkohl c:q t vkgsr- • dqykck %& jk;xM ftYg;kr vyhckxtoG lenq kz r iko fd-eh vra jkojhy [kMdkoj vlwu [kMdkph mRrj nf{k.k deky ykach 275 ehVj o iqoZ if'pe :anh 105 ehVj vkgs rVkph mpa h ckgs:u um ehVj vlwu rVkyk lrjk c:q t vkgsr-tgky fufeZrh %& vkjekjkph LFkkiuk d:u R;k vkjekjkyk cy'kkyh o vk/kfq ud cufo.;klkBh osxosxG;kik'pkR; i/nrhus tgkt fufeZrhl l:q okr dj.;kr vkyh- f'kojk;kPa ;k vkjekjkr ikp idz kjP;ktgktkpa h fufeZrh gksr vls ;ke/;s xjq ko]xycr] iky] f'kckj] egkfxjh ;kpa k lekos'k gksrk- ekyokgw oy<kow v'kk nksUgh idz kjP;k tgktkpa h fufeZrh f'kojk;kua h dys h- ;kidS h dkghpa h ekfgrh vki.kkliq<hyizek.ks lkxa rk ;rs s-xycr %& iksrZqxht xWysvkus ;kykp ejkBhr xycr vls Eg.krkr- xycr f'kMkus o oY;kua h v'kk nksUghizdkjs pkyoys tkbZ- xycrkph {kerk deh gksrh- 70 rs 80 ek.kls o ,[kknh rkQs brdhp {kerkgksrh ek= R;kpk vkjekjkyk ekBs k Qk;nk gksbZ-xjq kc %& vjch Hkk\"ksr tgktkyk xjq kc Eg.krkr- gs xycrkis{kk ekBs s vlrs- {kerk 150 rs 300Vuki;Zr gkrs h- xjq kcjkscj leq kjs 12 rs 18 rkQs k vlr 'kaHkj rs lOok'ks lfS ud vlr-iky %& ;q/n ukdS spk gk lokZr eksBk idz kj gks;- gh }hLrjh; ;q/nukdS k vlwu RkhP;kr ipa ohl rs rhlrksQkaph {kerk gkrs h- vFkkZy gh ;q/nukdS k f'kodkyhu vkjekjkr okijY;kpk mYys[k lkiMr ukgh-ura jP;k dkGkr ejkBk vkjekjkr lkehy >kyys h vlyh rjh rhps J;s f'kojk;kaukp n;kos ykxsy-¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü,ŸÖÖ.¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ.†Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü 21ISBN. : 978-93-83401-46-8

f'kojk;kpa s uklS us kuh %& ek;ekbZM o n;kZlkjxa vls uknS ykps nkus foHkkxkps nkus iez q[k vf/kdkjh gkrs s- ;kf'kok;dksd.kiV~Vhojhy dksGh HkaMkjh] eyckjh] luxj vkaxzs ;k ykds kua k [kyk'kh Eg.kwu ?ksrys tkr vls-R;kPa ;k /kkMl dkVdi.kk o vuqHko ;kpk Qk;nk ?kms u f'kojk;kua h vkiys vkjekj HkDde o cy'kkyhcufoys-vkjekjkph ;q/nuhrh %& fof'k\"V i/nrhus ukfod ;q/n dsys tkr vls- 'k=Pq ;k vkjekjkph xkB iMY;kl lokZuh ,d=;ms u lkeuk djkok- tj 'k=pq h rkdn tkLr vlys fdoa k 'k=w tsjhl ;rs ulsy vFkok tgktkaukokÚ;kph ;kXs ; fn'kk ulys rj 'k='q kh ljG lkeuk u djrk tynxq kZpk vkL=; ?;kok- vkjekjkps oek.klkpa s udq lku gksm u nrs k 'k=q tjs hl vk.k.ks v'kh ;q/nuhrh okijyh tkbZ- 'k=q 'kj.k vkyk rjhyxsp fo'okl u Bos rk i.q kZ [kk=h >kY;kojp 'k='q kh cksy.kh djkoh-lkjk'a k %& f'kojk;kpa s vkjekj ik'pkR;kPa ;k ekukus deh irz hps vlysrjh R;kua h ik'pkR;kai<q s d/khgh uers?krs ys ukgh- ts iksrZqxht lkxjkoj Lor$pkp vf/kdkj lkxa r gksrs R;kua k u teq kurk R;kukpa tjc clowuleqnkz ojhy Lork%Pkk Lor=a vf/kdkj fuekZ.k dsyk- baxztkua k /kMdh Hkjys vls vkjekjh lkeF;Z ok<foys-fln~nhyk nfs [ky ek?kkj ?k.s ;kl Hkkx ikMys- vkjekjkP;k lgkÓ;kus lkxjh dhukÚ;kojhy O;kikjkps lja {k.k dys s lkxjh O;kijkrwu jkT;kP;kmRiUukr Hkj ?kkryh- j;rrs uopSrU; fuekZ.k dys s- LojkT;krhy /kkMlh r:.kkua k vkjekjkr uksdÚ;kapsuos {ks= miyC/k d:u fnys- tgkt cka/k.kh mn;ksxkeGq s vuds dkjkxhjkua k dke feGwu gk mn;ksxfod'khr >kyk gs ekU; djkos ykxsy-lna HkZ xzaFk %& 1- xtkuu HkkLdj egs nsa Gs o lra k\"s k iz-f'k=a s & f'koN=irhps vkjekj 2- MkW ,l-,u-lsu vuoq kn MkW lnkf'ko f'kons& EkjkB;kpa h y\"djh O;oLFkk 3- Izk-ch-,l-lkora o ikz -Ogh-ds-tk/ko & ejkB;kpa k iz'kkldh; ] lkekftd o vkfFkZd O;olk; 4- Jh/kj jxa ukFk dyq d.khZ & f'kodkyhu jktuhrh vkf.k j.kfurh 5- MkW-/kuat; vkpk;Z& ejkBk lRrspk mn;¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü,ŸÖÖ.¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ.†Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü 22ISBN. : 978-93-83401-46-8

ejkB;kapk lkekftd bfrgkl&tkfr O;oLFkk MkW-<kys s v’kkds ,dukFk Jh gfjgjs’oj dyk o foKku egkfon;ky;] dkjs Mxkoa ] rk-ikFkMhZ- ft-v-uxj- ekcs k-ua- 9405132105 ;kno dkGkr fuekZ.k >kyys h egkjk\"Vkz rhy lkekftd ifjfLFkrh gh f’kodkGkr lq/nk FkkMs ;kQkj Qjdkus rhp jkfgyh- vyrq ns kj&cyrq ns kj] ikVhy&dyq d.khZ] ns’ke[q k&ns’kikaMs ;kpa s vf/kdkj iwohZlkj[kps 'kkcqr jkfgys- iRz ;sd [kMs s Lo;ea i.w kZ gkrs s- ijra q f’kodkGk iwohZ lektkr vlyys h fujk’kk]mnkflurk f’kodkGke/;s lia \"q Vkr vkyh- [ksM;kikM;krwu ek#rhP;k nsoGkpa k >kyys k mn; xkz eh.kthoukr mRlkgkps ifz rd Bjyk- loZ tkrh tekrha uk ek#rhps nsoky; [kqys dsY;keqGs lokZla kBh ,dnos rkgh Hkkouk f’kodkGkr #< >kyh- rjh lq/nk f’kodkGkr tkrh O;oLFkes /;s iq<hy iSyw fnlwu;rs kr-f’ko dkGkrhy tkrh O;oLFkk&1- ckz Eg.k % iRz ;ds xkokrwu ,d fdoa k vuds czkEg.kkaph ?kjs vlr- dqyd.khZ i.kkps oru ijaijus s ckz Eg.kkadMsp vls- dyq d.;kZyk xkz e ys[kh fdaok xkopk fg’kkcs fyg.kkjk vls ekur vlr- ;k f’kok; nsoGkr itq k dj.ks] dFkk&fdrZu lkxa .ks gh dkes R;kauk djkoh ykxr- fyg.;k okp.;kP;k dkekyk ckz Eg.k rK vlY;kewGs R;kua k LojkT;kr dkjduq hph dkes feGw ykxyh- R;ke/kwup rs vf/kdkj inkoj xsys- f’kodkGkr ekjs ks ira fiaxGs] v..kkth nRrks] ukjks ’kda j] jkepna z ira vekR; b- mYy[s k djrk ;sby- ckz Eg.k tkrh e/;s izHkq gs lq/nk fyg.;k okp.;ke/;s iVkbZr gkrs s- f’kokth jktkua h dkds .kke/;s jkT; foLrkj dsyk rOs gk izHkw tekrh’kh R;kapk lca a/k vkyk- rsOgk iklwu f’kokthP;k njckjkr ekukph dkes feGw ykxyh rlps ckz Eg.k&izHkw gk l?a k\"kZ f’kokth jktkPa ;k dkGkr gh gkrs k] iw<s rks ukjk;.kjko is’kO;kaP;k dkGkr fodkis kyk xys k-2- {kf=; % [kMs ;k e/khy cgqla[; ykds {kf=; vlr- R;kua kp ejkBs Eg.kwu vksG[kys tkr- 'krs h] Ik’kiq kyu o y\"djkrhy uksdjh ;ke/;s ejkB;kua k vkoM gksrh- R;kpa h jkg.kh lk/kh o o`Rrhus rs fnynkj vlr] R;kPa ;k lk/kis .kkewGs xkz fe.k tursps usr`Ro R;kua k feGkys- 'ksrh O;olk; dj.kk&;k ejkB;ka e/;s lq/nk fejklnkj o mijs vls nkus idz kj fuekZ.k >kys- fejklnkj gs oa’k ijia jsus ,[kkn;k xkokr 'krs h O;olk; djr vlr- rj mijs gs [kMa kus 'ksrh djr vlr- fejklnkjkia Sdh ikVhygk ,d eksBk ekukpk vf/kdkjh vls- ejkB;ka iez k.kps brj tkrhe/;s lw/nk fejklnkj o mijs vlk Hksn gkrs k-3- o’S ; % f’kodkGkr egkjk\"Vkz r O;kikjh fdaok oS’;kapk Lor=a oxZ fnlr ukgh- e/;;xq hu dkGkiklwu ij ikz ra krhy O;kikjh egkjk\"Vkz r ;smu O;kikj djr vlr- f’kodkGke/;s egkjk\"Vzkr xtq jkFk e/khy O;kikjh oxZ gGw gGw LFkkf;d >kyk- O;kikj gk e[q ;Ros d#u vUu&/kkU; elkY;kps inkFkZ] dkiM] QG QGkoG] lkc.k] ?kkMs s] cyS ;ke/;s pkyr vls-¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü,ŸÖÖ.¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ.†Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü 23ISBN. : 978-93-83401-46-8

4- 'kwnz % f’kodkGkr egkjk\"Vkz r 'knq z vlk Lor=a oxZ fuekZ.k u djrk] lekt /kkj.kPs ;k n`\"Vhus mi;qDr v’kh cyrq snkjkpa h i/nr gh HkjHkjkVhyk vkyys h fnlwu ;rs s- cyrq ns kjh i/nr gs egkjk\"Vkz rhy f’kodkGkps [kkl ofS ’k\"Vs vkgs- cyrq snkj gs lk/kkj.kr%ckjk vlr ijra w dkgh Bhdk.kh cyrq snkjkpa h l[a ;k dfe tkLr gh fnlwu ;srs- cyrq ns kjkauk xhr lHkPs ;k lHkkua k gtj jkgwu dkedktkr Hkkx ?krs k ;rs vls- iRz ;sd cyrq snkjkph Lor=a fu’kk.kh vls o gh fu’kk.kh R;k dkxn i=koj dsyh tkr vls- mnk- daqHkkjkps pkd] UgkO;kpk vkjlk] f’kaI;kph dk=h] lkus kjkph ,js .k-Iks’kos dkyhu tkfr O;oLFkk % 18 O;k 'krdkrhy tkrh O;oLFksoj is’kO;kpa k izHkko fnlwu ;srks- is’kos dkGkr ckz Eg.kkpa sopZLo ok<ys ijra w i’s kos dkGkrhy tkrh O;oLFkkgh f’kodkyhu tkrh O;oLFks izek.kps FkksM;k QkjQjdk us fnlwu ;srs-1- ckz Eg.k% is’kos dkGkr ckz Eg.kkaP;k gkrkr lRrk xYs ;keqGs R;kpa s egRoiwohZ is{kk ok<ys-ckz Eg.kkua k ljnkj o jktjs ktokMs ;kPa ;ke/;s fo’k\"s k eku vls- /keZ HkksGsi.kk tkLr vlY;keGq s i’s kos dkGkr tkrh tkrhy leL;k fuekZ.k >kY;k- i’s kos dkGkr ckz Eg.k&ckz Eg.k okn; idz \"kkZus >kysys fnlwu ;rs s- dkds .kLFk&n’s kLFk] n’s kLFkkr iqUgk _xXosnh&;tqosZnh] dkds .kLFk&d&gkMs] n’s kLFk&d&gkMs ;k ckz Eg.kkaP;k iksV tkrhe/;s vkilkr Js\"B&dfu\"B okn >kY;kps fnluw ;srs-2- {kf=; %;k dkGkr Lor% jktk {kf=; vlwu lq/nk R;kua k LFkku ikz Ir >kysys fnlrs- is’kokbZiwohZ {kf=; fon;rs ekxklyys s vlY;keqGs jkT;dkjHkkj czkEg.k tkrhP;k gkrke/;s gksrk- ejkBk ljnkj jkT;dkjHkkjkr ryokjhP;k ckcrhr Lor=a i.ks gkypky d# 'kdr vls] i.k brj ckcrhr ek= R;kyk rls djrk ;rs uls- R;kpk eq[; dkjHkkjh cgnq k ckz Eg.kp vls- ejkB;kae/;s R;k dkGkr /keZ HkkGs is .kk vk<Gwu ;rs ks- ;q/nkyk fu?krkuk fdoa k rg djrkuk egq wrZ ikfgyk tkr vls- ;k dkGkr ejkB;kua k T;kfs r\"kkps tcjnLr osM gkrs s- ejkBs gs vkiyh /kkfeZd d`R;s d#u nku /keZ d#u vkiY;k ftoukrhy ekxZ ldq j d#u ?krs vls-3- o’S ;%is’kO;kPa ;k dkGkrgh O;kikj gk egkjk\"Vzh; yksdkPa ;k gkrkr uOgrk- ijra q i’s kO;kua h /kkMlh ykds kauk izkRs lkgu nsmu O;kikj ok<o.;kpk iz;Ru dsyk- gGw gGw egkjk\"Vkz r ok.;kPa ;k #ikus dkgh O;kikjh oxZ fuek.Z k >kyk- ok.;kua k ljdkj e/kwu vusd loyrh feGr vlr- ,danjhr 17 O;k 'krdkis{kk O;kikjkP;k ckcrhr ejkB;kpa h izxrh >kyys h fnluq ;srs-4- 'kwn%z is'kos dkGkr tkrh O;oLFkes /;s f’kodkGk is{kk fo’ks\"k cny >kysyk fnlr ukgh 'kwnzgk Lor=a oxZ ;k dkGkr gh uOgrk- R;kP;k ,soth f’kodkGk iez k.ks cyrq snkj&vkyrq snkjkapk oxZ gksrk- i.k tkrh ca/kus ioq hZ is{kk tkLr dMd >kyh- ,dna jhr f’kodkyhu o i’s kos dkyhu tkrh O;oLFkse/;s Qkjlk Qjd >kyys k fnluw ;rs ukgh-¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü,ŸÖÖ.¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ.†Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü 24ISBN. : 978-93-83401-46-8

lna HkZ % 1- Ikzkpk;Z vkj-Mh-xk;dokM] ljnslkbZ] Fkksjkr] guekus&ejkBsdkyhu l[a ;k vkf.k fopkj] 2004] dksYgkiwj 2- MkW-t; flxa iokj&ejkBh lRrps k mn;] 2000]dkYs giwj 3- MkW-vkpk;Z /kuta ; &Hkkjrkpk bfrgkl] 2004] ukxiwj 4- MkW-v-jk-dqyd.khZ&f’kodkyhu egkjk\"Vz 5- Okk-d`-Hkkos&is’kosdkyhu egkjk\"Vz¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü,ŸÖÖ.¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ.†Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü 25ISBN. : 978-93-83401-46-8

ejkB;kapk lkekftd bfrgkl&fL=;kaph fLFkrh MkW-panzdkar izHkkdj dkGs nknk ikVhy jktGs dyk o foKku egkfon;ky;] vkfnukFkuxj] rk-ikFkMhZ- ft-v- uxj- eksck-ua- 9420139719 f’kodkGkr ljq okrhyk fL=;kpa h fLFkrhgh R;kaP;k jktoVh is{kk Qkjlh oxs Gh uOgrh- rjh lq/nkf’kokth jktkua h dkgh ckcrhr lkekftd ijia jk eksMwu dk<.;kpk iz;Ru dsyk- f’kodkGke/;s thouke/;svls fnluw ;rs s dh] ckyfookg i/nr ipz yhr gksrh- cgqifRuRokph pky vfLrRokr gksrh- L=hdMsmiHkkxs oLrw Eg.kwu ikfgys tkr vls- lrhph i/nrh vfLrRokr gkrs h- fo/kok fL=;kua k ijekFkkZ f’kok;thou O;fFkr dj.;kps dks.krgs h lk/ku uOgrs- efq LyekPa ;k izHkkokewGs L=h;k g;k iMnkuf’ky >kY;kR;keGq s R;kpa k ckg; thouk’kh lca a/k rVq yk- f’kokth jktkpa k fL=;ka fo\"k;hpk n`\"Vhdkus vfr’k; mnkjgksrk] R;keGq s iwohZP;k dkGkis{kk f’kodkGkr fL=;kaps thou FkkMs s tkLr ljq {khr o ekukps >kys- ;k dkGkr loZlkekU; lektke/;s dkgh ijaijk vfLrRokr gkRs ;k] mnk&viR; ikz Irh lkBh uoldj.ks o v’kk uolkus >kysys ifgys ewy nsokyk viZ.k dj.ks- v’kk oGs h eqyh viZ.k dYs ;k ura jR;kua k ^ejq Gh* vls Eg.kr- o’s kk O;olk; izpfyr O;olk; gkrs k] Dofpr ilz axh dkgh fL=;k iq#\"kkizek.ks fpyhe vks<hr vlr- f’kodkGkrhy fL=;kaP;k ckcrhr Qkj’kk lq/kkj.kk >kY;k ulY;k rjh L=h gh foVacuk dj.;kphoLrw ukgh rj fryk lektke/;s ekukps LFkku fnys ikghts vlk n`\"Vhdksu fnlwu ;rs ks- is’kos dkGkr fL=;kpa h fLFkrh ,dna j 'kkps uh; fnlrs] ckyfookgkph i/nrh lj lgk vfLrRokrgksrh- eyq hps yXu vkBO;k o\"khZ djr vlr- cgiq fRudRokph pky vlY;keGq s uojk fdrh gh eksBkvlyk rjh uojh vkB&uÅ o\"kkZpa hp vls- ckyfookgk cjkcs jp fo\"ke fookg gh vlr- d/kh d/khuofookg dj.;kis{kk vaxoL= Bos .;kdMs dy vls- ljnkj] Jhera ykds vkiY;k d.q kfc.kh ckGxrvlr- ;k dq.kfc.kh vMp.khP;k izlaxh xgk.k VkdY;k tkr vlr- ^^xkMds j ukokP;k ,dk ln~x`gLFkkus vkiyh xaxk ukokph d.q k fc.k fpiGw.kdjkda Ms xgk.k Vkdw.k pkGhl #i;s dtZ dk<Y;kpknk[kyk feGrks-** d.q kfc.kh izek.ks puk; fd.khpklq/nk ,d Lora= oxZ gkrs k- R;k ckgsjP;k izkarkrwuiq.;kyk ;sr vlr- lrhph pkygh 18 O;k 'krdkrhy ,d ifz r\"Bsph ijia jk ekuyys h gkrs h- c&;kpoGs k fL=;kaP;k eukfo#/n fryk lrh ikBoys tkr vls- /kekZ ojhy xkB J/nk] ifrfu\"Bk] o eks{kizkIrh ;keGq s dkgh fL=;k eukiklwu lrh tkr vlr- lrh u tk.kk&;k fo/kok fL=;kpa h fLFkrh vR;arn;uh; gksrh- lkljh fdaok ekgjs h R;kpa s thou vfr’k; d\"V inz tkr vls- ckz Eg.k fL=;kae/;sds’koiu dj.;kph i/nr gkrs h- iw.kZ fookgek= vftckr gkrs ulr- brj oxkZe/;s iVkph yXu gksrvlr- ,dna jhr f’kodkGkiwohZ is{kk f’kokth jktkPa ;k dkGke/;s fL=;kpa h fLFkrhe/;s lq/kkj.kk >kY;kpsfnlwu ;rs s- ijra q f’kokthP;k ura j i’s kos dkGke/;s fL=;kpa h ifjfLFkrhgh 'kkps fu; fnlwu ;rs s-¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü,ŸÖÖ.¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ.†Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü 26ISBN. : 978-93-83401-46-8

lna HkZxazFk% 1- MkW- v- jk- dyq d.khZ&f’kodkyhu egkjk\"Vz 2- Okk-d`-Hkkos&is’kos dkyhu egkjk\"Vz 3- MkW- vkpk;Z /kuta ; &Hkkjrkpk bfrgkl] 2004] ukxiwj 4- MkW-t;flax iokj&ejkBh lRrspk mn;] 2000]dkYs giwj 5- Ikzkpk;Z vkj- Mh- xk;dokM] ljnslkbZ] Fkksjkr] guekus&ejkBsdkyhu la[;k vkf.k fopkj] 2004]dkYs gkiwj¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü,ŸÖÖ.¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ.†Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü 27ISBN. : 978-93-83401-46-8

¯Öê¿Ö¾ÖêúÖ»Öß−Ö ×−Ö´−Ö ¾Ö÷ÖÖÔŸÖᯙ ÛáֵÖÖÓ“Öê •Öß¾Ö−Ö ›üÖò. †´ÖŸé ֍ú¸ü ÃÖ×ã −Ö»Ö “Ö¦Ó üúÖŸÓ Ö ÃÖÆüÖµµÖú ¯ÖÏÖ¬µÖ֯֍ú, ×¾ÖªÖ¾ÖÙ¬Ö−Öß ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, ¬Öãôêû¯ÖÏßÖÖ¾Ö−ÖÖ :-¯Öê¿Ö¾ÖêúÖôûÖŸÖ †Ûß֟¾ÖÖŸÖ †ÃÖ'ÖÖ·µÖÖ ×¯Öœüß•ÖÖŸÖ ¯ÖÏ£ÖÖ-¯Ö¸Óü¯Ö¸üÖ ˆ¯Ö³ÖÖê÷Ö'Öê ÆüÖ ±úŒŸÖ ¯Öê¿Ö¾µÖÖÓ“ÖÖ ¾Ö ˆ““Ö¾ÖÙ'ÖµÖÖÓ“ÖÖ“Ö ¯ÖÏÖÓŸÖ ¸üÖÆüÖ¾ÖÖ µÖÖÃÖÖšüß ×−Ö´−Ö ¾Ö÷ÖÖÔ¾Ö¸ü †−Öêú ²ÖÓ¬Ö−Öê »ÖÖ¤ü»Öê»Öê †ÃÖ»µÖÖ“Öß ´ÖÖ×ÆüŸÖß ‹êןÖÆüÖ×Ã֍ú úÖ÷Ö¤ü¯Ö¡ÖÖŸÖæ−Ö†ÖœüôûŸÖê. ×−Ö´−Ö ¾Ö÷ÖÖÔŸÖᯙ ÛáֵÖÖ, ¸üÖÖ, −ÖÖ™üú¿ÖÖôûÖ, ²Ö™üߍú, ú»ÖÖ¾ÖÓןÖ'Öß µÖÖ ¹ý¯ÖÖŸÖ ˆ““Ö ¾ÖÙ÷ÖµÖÖÓ−ÖÖ “ÖÖ»ÖŸÖ †ÃÖŸÖ.´ÖÖ¡Ö ¬ÖÖٴ֍ú²ÖÖ²ÖßŸÖ ×ŸÖ“ÖÖ ×¾Ö™üÖôû ´ÖÖ−Ö»ÖÖ •ÖÖ‡Ô. •Ö¸ü ˆ““Ö¾Ö÷ÖáµÖ ÛáֵÖÖÓ−ÖÖÆüß ´ÖÖ×Ã֍ú ¬Ö´ÖÔ ¯ÖÖôûÖ¾ÖÖ »ÖÖ÷Öê? ´Ö÷Ö ŸµÖÖ ˆ““Ö¾Ö÷ÖÖÔŸÖᯙ ú¿ÖÖ? ÆüÖ ¯ÖÏ¿−Ö ×−Ö´ÖÖÔ'Ö ÆüÖêŸÖÖê. ˆ““Ö¾Ö÷ÖáµÖ ÛáֵÖÖÓ²ÖÖ²ÖŸÖÆüß ¯Öê¿Ö¾ÖêúÖôûÖŸÖ ‹ú ´ÖµÖÖÔ¤êü¯Ö»Öߍú›êü þÖÖŸÖ¡Ó µÖ×´ÖôûÖ»µÖÖ“Öê †ÖœüôûŸÖ −ÖÖÆüß. ¯Öã¹ýÂÖ ¾Ö÷ÖÖÔ“µÖÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ−Ö÷Öß׿־ÖÖµÖ úÖê'ÖŸÖÖÆüß ãú»ÖÖ“ÖÖ¸ü ¾Ö ¬Ö´ÖÖÔ“ÖÖ¸ü —ÖÖ»µÖÖ“Öê ÃÖÖ´ÖÖו֍ú,†Ö٣֍ú, ¸ü֕֍úßµÖ ¾Ö ¬ÖÖٴ֍ú ˆ¤üÖÆü¸ü'Öê ‹êןÖÆüÖ×Ã֍ú úÖ÷Ö¤ü¯Ö¡ÖÖŸÖ †Öœüôû»Öß −ÖÖÆüßŸÖ ´Æü'Öæ−Ö“Ö Ö·µÖÖ †£ÖÖÔ−Öê ¯Öê¿Ö¾ÖêúÖôûÖŸÖß»ÖÃÖÓ¯Öæ'ÖÔáÖß ¾Ö÷ÖÔ ÆüÖ ×−Ö´−Ö ¾Ö÷ÖÖÔŸÖ ´ÖÖê›üŸÖÖê. ŸµÖÖŸÖ ³Öê¤ü ‡ŸÖúÖ“Ö †Ö٣֍ú ÃÖã²Ö¢ÖÖ, ÃÖÖ´ÖÖו֍ú ¤ü•ÖÖÔ“Öê ¾Ö»ÖµÖ,ÃÖÖ´ÖÖ−µÖ áÖßµÖÖÓ¯ÖêÖÖ †×¬Öú †×¬ÖúÖ¸ü, ¬Ö´ÖÔ ¾Ö ¬ÖÖٴ֍ú ²ÖÖ²ÖßÓ“Öê þÖÖµÖ¢Ö, †−Öãú¸ü'Ö ú¸ü'µÖÖ“ÖÖ †×¬ÖúÖ¸ü ‡. ²ÖÖ²ÖßŸÖ ¸üÖ•Öê,¯Öê¿Ö¾ÖÖ, ÃÖ¸ü¤üÖ¸ü, ˆ´Ö¸üÖ¾Ö µÖÖ ˆ““Ö ¾Ö÷ÖÖÔŸÖᯙ ÛáֵÖÖ ÃÖÖ´ÖÖו֍úßָüÖ¯ÖÏ´ÖÖ'Öê ˆ““Ö ¾Ö÷ÖÖÔŸÖ ´ÖÖê›üŸÖÖŸÖŸÖ¸ü ‡ŸÖ¸ü ÃÖ¾ÖÔ ÃÖÖ´ÖÖ−µÖÛáֵÖÖ ×−Ö´−Ö ¾Ö÷ÖÖÔŸÖ µÖêŸÖÖŸÖ. ÃÖ´ÖÖ•Ö¾µÖ¾ÖãÖêŸÖᯙ ¾Ö'ÖÔ¾µÖ¾ÖãÖÖ ¾Ö ¾µÖ¾ÖÃÖÖµÖÖ−Öãºþ¯Ö ˆ““Ö-−Öß““Ö ¾Ö÷ÖÔ ×−Ö´ÖÖÔ'Ö —ÖÖ»Öê.ŸµÖÖŸÖ߻ֈ““Ö ¾ÖÙ'ÖµÖÖӍú›êü úÖ´Ö ú¸ü'ÖÖ·µÖÖ ÃÖ¾ÖÔ ÃÖÖ´ÖÖ−µÖ ÛáֵÖÖÓ“ÖÖ ×−Ö´−Ö ¾Ö÷ÖÖÔŸÖ ÃÖ´ÖÖ¾Öê¿Ö ÆüÖêŸÖÖê.1 •Ö−´Ö - ¯Öê¿Ö¾ÖêúÖôûÖŸÖ ÛáֵÖÖÓ−ÖÖ ¤ãüµµÖ´ÖŸ¾ÖÖ“Öß ¾ÖÖ÷Ö'Öæú פü»Öß •ÖÖŸÖ †ÃÖê. ´Öã»ÖÖ“ÖÖ •Ö−´Ö ÆüÖ ¯Öê¿Ö¾ÖêúÖôûÖŸÖ †Ö−ÖÓ¤üÖêŸÃÖ¾Ö†ÃÖê. ŸµÖÖ ¯ÖÏ´ÖÖ'ÖÖŸÖ ú−µÖÖ •Ö−´ÖÖ“ÖÖ ÃÖÖêÆüôûÖ —ÖÖ»µÖÖ“Öê ‹êןÖÆüÖ×Ã֍ú úÖ÷Ö¤ü¯Ö¡ÖÖŸÖᯙ ´ÖÖ×ÆüŸÖßŸÖ †ÖœüôûŸÖ −ÖÖÆüß. µÖÖ¾Ö¹ý−Ö´Öã»Ö÷ÖßÆüÖ úÖî™æÓüײ֍ú ³ÖÖ¸ü †ÃÖ»µÖÖ“Öß ³ÖÖ¾Ö−ÖÖ ˆ““Ö¾ÖÙ'ÖµÖÖŸÖ ²ÖôûÖ¾Ö»Öß ÆüÖêŸÖß. ×−Ö´−Ö ¾Ö÷ÖÖÔŸÖ ´Öã»Öß“µÖÖ •Ö−´ÖÖ²ÖÖ²ÖŸÖÃÖ´ÖÖ•Ö³ÖÖ¾Ö−ÖÖ úÖµÖ †ÃÖŸÖᯙ µÖÖ“Öß úÖ÷Ö¤ü¯Ö¡ÖßµÖ ´ÖÖ×ÆüŸÖß ˆ¯Ö»Ö²¬Ö −ÖÖÆüß. ŸÖ¸üßÆüß ú−µÖÖ ×¾ÖÎúß“µÖÖ úÖ÷Ö¤ü¯Ö¡ÖßµÖ −ÖÖë¤üß¾Ö¹ý−֍ú−µÖÖ•Ö−´Ö ÆüÖ ×−Ö´−Ö ¾Ö÷ÖÖÔŸÖÆüß †›ü“Ö'Öß“ÖÖ“Ö †ÃÖÖ¾ÖÖ †ÃÖê ¾ÖÖ™üŸÖê. ÃÖ´ÖÖ•Ö ÆüÖ †−Öãú¸ü'ÖßµÖÃÖ´ÖæÆü †ÃÖ»µÖÖ−Öê¯Öê¿Ö¾ÖêúÖôûÖŸÖᯙ †−Öêú ¯ÖÏ£ÖÖ ¯Ö¸üÓ¯Ö¸üÖÓ“Öê †−Öãú¸ü'Ö ×−Ö´−Ö¾Ö÷ÖÖŸÔ Öᯙ ÛáֵÖÖ ú¸üßŸÖ †ÃÖÖ¾µÖÖŸÖ. ú¤üÖ×“ÖŸÖ ¯Öã¹ýÂÖß´ÖÖ−Ö×Ã֍úŸÖêŸÖæ−Ö ¾Ö“ÖÔþÖÖ“µÖÖ ³ÖÖ¾Ö−Öê−Öê ´Öã»Ö÷ÖÖ •Ö−´ÖÖÃÖ †Ö»µÖÖ¾Ö¸ü ÁÖêšü¯Ö'ÖÖ ×™üæú−Ö ¸üÆüÖ¾ÖÖ µÖÖ ³ÖÖ¾Ö−ÖêŸÖæ−ÖÆüß ¯Öã¡Ö •Ö−´ÖÖ“ÖÖ†Ö−ÖÓ¤üÖêŸÃÖ¾Ö ÃÖÖ•Ö¸üÖÆüÖêŸÖ †ÃÖÖ¾ÖÖ.´Öã»Ö÷ÖÖ †Ö×$Ö ´Ö»ã Ö÷Öß µÖÖ“Ó µÖÖ´Ö¬Ö»ÖÖ ±ú¸üú :ãú™æÓü²ÖÖŸÖᯙ úÖê'Öß ÷Ö¸üÖê¤ü¸üáÖß ¯ÖÏÃÖãŸÖ —ÖÖ»Öß úߟÖê ¾Öé¢Ö ÃÖ¾ÖÔ ÃÖÓ²ÖÓ׬֟ÖÖÓ−ÖÖ ¯Ö¡ÖÖ−Öê úôû×¾Ö»Öê •ÖÖŸÖ †ÃÖê.ŸµÖÖŸÖ´Öã»Ö÷ÖÖ—ÖÖ»ÖÖ, †Ö×'Ö ´Öã»Ö÷Öß —ÖÖ»ÖßÆêü úôû×¾Ö'µÖÖŸÖ £ÖÖê›üÖ ±ú¸üú †ÃÖê.ˆ¤üÖ.1. \"¤üÃÖ·µÖÖ“Öê פü¾Ö¿Öß ÃÖÓ¬µÖ֍úÖôû“µÖÖ ¯ÖÏÆü¸ü פü¾ÖÃÖÖÓÃÖ ÁÖß´ÖÓŸÖ ÃÖÖî³ÖÖ÷µÖ¾ÖŸÖß ´ÖÖŸÖãÁÖß †Ö−ÖÓ¤üß²ÖÖ‡Ô ¯ÖÏÃÖãŸÖ •ÖÖÆü»Öß. ú−µÖÖ •ÖÖÆü»Öß.\"१2. \"דָÓü•Öß¾Ö ÃÖÖî³ÖÖ÷µÖ¾ÖŸÖß ¸üÖ¬ÖÖ²ÖÖ‡Ô ¯ÖÏÃÖãŸÖ —ÖÖ»Öß. ¯Öã¡Ö —ÖÖ»ÖÖ. ÃÖÓŸÖÖêÂÖÖ“Öê ¾ÖŸÖÔ´ÖÖ−Ö úôûÖ¾Öê.\"२¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü,ŸÖÖ.¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ.†Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü 28ISBN. : 978-93-83401-46-8

−ÖÖ¸üÖµÖ'Ö¸üÖ¾Ö ¯Öê¿Ö¾Öê µÖÖÓ−Öß ´Ö×Æü¯ÖŸÖ¸üÖ¾Ö Ø¡Ö²Öú (¯Öã¸Óü¤ü¸êü) µÖÖÓ−ÖÖ ×»Ö×Æü»Öê †ÖÆêü.\"ŸÖã´ÆüÖÃÖ ú−µÖÖ¸üŸ−Ö •ÖÖÆü»Öê ´Æü'Öæ−Ö ¯Ö¸üïָêü †Ö‡Ô׍ú»Öê ¯Ö¸ÓüŸÖæŸÖã´Æüß úÖÆüß ×»Ö×Æü»Öê ŸµÖÖ¾Ö¹ý−Ö ±úÖ¸ü“Ö †¯Öæ¾ÖÔ ¾ÖÖ™ü»Öê.¯Öã¡ÖÖê”ûÖÆü •ÖÖÆü»ÖÖ ´Æü'Ö•Öê ¯Ö¡Ö ¾Ö ¿ÖÔú¸üÖ ¯ÖÖšü¾ÖÖ¾Öß †Ö×'Ö ú−µÖÖ •ÖÖÆü»Öß ´Æü'Ö•Öê ¯ÖÖšü¾Öæ −ÖµÖê ‹êÃÖê úÖÆüߟÖã´ÆüÖÓÃÖ úÖê'ÖßÃÖÖÓ÷ÖߟֻÖê †ÖÃÖê †£Ö¾ÖÖ ¿ÖÖáÖÖŸÖᯙ ¾Ö“Ö−Ö ÃÖÖ¯Ö›ü»Öê †ÃÖê»Ö ´Æü'Öæ−Ö ¯Ö¡Ö −Ö ¯ÖÖšü×¾Ö»ÖêÃÖê ¾ÖÖ™üŸÖê.¯Ö¸ÓüŸÖæ ²ÖÆãü¬ÖÖ ‹êÃÖê ¾Ö“Ö−ÖÆüß −ÖÃÖê»Ö. ŸÖ£ÖÖ×¯Ö ŸÖã´Ö“Öê †ÖœüôûÖŸÖ †ÃÖê †ÖÃÖ»µÖÖÃÖ µÖê£Öê ¯Ö¡Ö −Ö ¯ÖÖšü¾ÖÖµÖ“ÖÖ ÷ÖŸã ÖÖ −ÖÖÆüߟָü µÖê×¾ÖÃÖß“Öê ÃÖ×¾Ößָü ×»Ö×Æü'Öê.\"३ ´Öã»Ö÷ÖÖ —ÖÖ»µÖÖ“ÖÖ †Ö−ÖÓ¤üÆüÖêŸÖ †ÃÖê ¯Ö'Ö ´Öã»Ö÷Öß —ÖÖ»µÖÖ“Öê ¤ãü:Ö ÆüÖêŸÖ †ÃÖê ¾ÖÖ ´Öã»Ö÷Öß −֍úÖê¿Öß †ÃÖê, †ÃÖÖ ˆ»»ÖêÖ ´ÖÖ¡Ö †ÖœüôûŸÖ −ÖÖÆüß.2 ׿ցÖ$Ö - ¯Öê¿Ö¾ÖêúÖôûÖŸÖ ÛáֵÖÖÓ“µÖÖ ×¿ÖÖ'ÖÖÃÖÖšüß úÖê'ÖŸÖßÆüß ÃÖÖ´ÖÖו֍ú ¾µÖ¾ÖãÖÖ −Ö¾ÆüŸÖß. ˆ““Ö¾Ö÷ÖáµÖ ÛáֵÖÖ †Ö¯Ö»µÖÖ ¬ÖÖٴ֍ú †Ö¾Ö›üß •Ö¯Ö'µÖÖÃÖÖšüß ¯Öã•ÖÖ¯ÖÖšü, ¯ÖÖê£Öß ¾ÖÖ“Ö−Ö ×¿Öæú−Ö ‘ÖêŸÖ, ¬ÖÖٴ֍ú ׿ցÖ'ÖÖ¯Ö»Öߍú›êü ¸üÖ•Ö‘Ö¸üÖ'Öß ¾Ö ÃÖ¸ü¤üÖ¸ü ‘Ö¸üÖ'µÖÖŸÖᯙ úÖÆüß †¯Ö¾ÖÖ¤ü ¾Ö÷ÖôûŸÖÖ ÛáֵÖÖÓ−ÖÖ ×¿ÖÖ'Ö ¾Ö•µÖÔ“Ö ÆüÖêŸÖê †ÃÖê ¾ÖÖ™üŸÖê. ¸üÖ•Ö‘Ö¸üÖ−Öê ¾Ö ÃÖ¸ü¤üÖ¸ü ¾Ö÷ÖÖÔ“µÖÖ ÛáֵÖÖÓ−ÖÖ ¸ü֕֍úÖ¸ü'Ö ¾Ö ¯ÖÏ¿ÖÖÃÖ−ÖÖŸÖ ÃÖÆü³ÖÖ÷Öß ÆüÖêŸÖÖ µÖê‡Ô. ´ÖÖ¡Ö ÃÖÖ´ÖÖ−µÖ ¾Ö÷ÖÖÔ“µÖÖ ÛáֵÖÖÓ“ÖÖ ÃÖ׍ÎúµÖ ÃÖÆü³ÖÖ÷Ö ‹êןÖÆüÖ×Ã֍ú ´ÖÖ×ÆüŸÖßŸÖ †ÖœüôûŸÖ −ÖÖÆüß. ŸÖÖ¸üÖ²ÖÖ‡Ô, †×Æü»µÖÖ²ÖÖ‡Ô ÆüÖêôûú¸ü, †Ö−ÖÓ¤üß²ÖÖ‡Ô, ³Ö¾ÖÖ−Öß ¸üÖ'Öß, פü¾ÖÖôû²ÖÖ‡Ô, ÷ÖÖî¸üß²ÖÖ‡Ô, úÖ¿Öß²ÖÖ‡Ô µÖÖÓÃÖÖ¸üµÖÖ ¸ü֕֍úÖ¸ü'ÖÖ¾Ö ¯Ö¿Ï ÖÖÃÖ−ÖÖŸÖ ÃÖÆü³ÖÖ÷Ö †ÃÖ»Ö껵ÖÖ úŸÖÔ²Ö÷ÖÖ¸ü ÛáֵÖÖ ÆüÖê¾Öæ−Ö ÷Ö껵ÖÖ. ×−Ö´−Ö ¾Ö÷ÖÖÔŸÖᯙ ÛáֵÖÖÓ−ÖÖ ´ÖÖ¡Ö Ã¾Ö×−Ö¸ü߁Ö'ÖÖ“µÖÖ •ÖÖê¸üÖ¾Ö¸ü ׿ցÖ'ÖÖ“ÖߟÖÆüÖ−Ö ³Ö÷Ö¾ÖÖ¾Öß »ÖÖ÷ÖŸÖ †ÃÖÖ¾Öß. ú»ÖցÖê¡Ö ¾Ö÷ÖôûŸÖÖ ‡ŸÖ¸ü Öê¡ÖÖŸÖᯙ ×−Ö´−Ö ¾Ö÷ÖáµÖ ÛáֵÖÖ ´ÖÖ¡Ö ×−Ö¸üÖ¸ü“Ö †ÃÖÖ¾µÖÖŸÖ †ÃÖê ¾ÖÖ™üŸÖê. ४3 úã ™æÓü²ÖÖŸÖß»Ö Ã£ÖÖ−Ö - ãú™æÓü²ÖÖŸÖᯙ ´Ö¬µÖ¾ÖŸÖá ãÖÖ−Ö †ÃÖ»Öê»ÖÖáÖß ¾Ö÷ÖÔ ¯Öã¹ýÂÖÃÖ¢Ö֍ú ¯Ö¨üŸÖß´Öãôêû †Ö¯Ö»Öê úÖî™æÓüײ֍ú ãÖÖ−ÖÆüß ¯Öê¿Ö¾ÖêúÖôûÖŸÖ ÷Ö´ÖÖ¾Öæ−Ö ²ÖÃÖ»µÖÖ“Öß Ûã֟Öß ‹êןÖÆüÖ×Ã֍úú úÖ÷Ö¤ü¯Ö¡ÖÖŸÖæ−Ö †³µÖÖÃÖÖ¾ÖµÖÖÃÖ ×´ÖôûÖ»Öß. ¬ÖÖٴ֍ú ¯Öã•ÖÖ×¾Ö¬ÖßÃÖÖšüß, úÖî™æÓüײ֍ú úÖµÖÖÔÃÖÖšüß, ¯ÖÏ•ÖÖ꟯ÖÖ¤ü−ÖÖÃÖÖšüß, ¯Öã¹ýÂÖÖÓ“µÖÖ ÃÖê¾ÖêÃÖÖšüß µÖÖ¾µÖןָüߌŸÖ ÛáֻÖÖ ¾Öê÷Öôûê ãÖÖ−Ö ¯Öê¿Ö¾ÖêúÖôûÖŸÖ −Ö¾ÆüŸÖê. ¯Öã¹ýÂÖÃÖ¢Ö֍ú ²ÖÓ¬Ö−ÖÖŸÖ“Ö ¬ÖÖٴ֍úŸÖÖÆüßáÖß ¾Ö÷ÖÖÔ»ÖÖ •Ö¯ÖÖ¾Öß »ÖÖ÷ÖŸÖ †ÃÖê. ×−Ö´−Ö ¾Ö÷ÖÖÔŸÖ ŸÖ¸ü ú•ÖÖÔ“µÖÖ ²Ö¤ü»µÖÖŸÖ ²Öֵ֍úÖê-´Öã»Öê ÷ÖÆüÖ'Ö šêü¾Ö»µÖÖ“Öß ˆ¤üÖÆü¸ü'Öê ‹êןÖÆüÖ×Ã֍ú úÖ÷Ö¤ü¯Ö¡ÖÖŸÖã−Ö †³µÖÖÃÖÖ¾ÖµÖÖÃÖ ×´ÖôûÖ»Öß. ãú™æÓü²ÖÖ“µÖÖ ˆ¨üÖ¸üÖÃÖÖšüß ¯ÖÏÖ´Ö㏵ÖÖ−Öê áÖß¾Ö÷ÖÔ“Ö ²Öôûß ¯Ö›ü»µÖÖ“Öß †−Öêú ˆ¤üÖÆü¸ü'Öê ¯Öê¿Ö¾ÖêúÖ»Öß−Ö ×−Ö´−Ö ¾Ö÷ÖÖÔŸÖ ‘Ö›ü»µÖÖ“Öß ‹êןÖÆüÖ×Ã֍ú ´ÖÖ×ÆüŸÖß ×´ÖôûŸÖê. ú•Ö²Ô ÖÖ•ÖÖ¸ü߯Ö'ÖÖ´Öãôêû ÛáֵÖÖÓ−ÖÖ ÷Öã»ÖÖ´Öß ¯ÖŸú¸üÖ¾Öß »ÖÖ÷ÖŸÖ †ÃÖê. ³ÖÖÍú¸ü ÷ÖÖê¯ÖÖôû ´ÖÖ•Öß ú´ÖÖ¾ÖßÃÖ¤üÖ¸ü úÃÖ²Öê “Ö֍ú'Ö µÖÖÓ−Öß †Ö¯Ö»µÖÖ ãúôû֍ú›æü−Ö ú•ÖÖÔŸÖ ´Öã¸üÖ¸ü³Ö™ü ú›æüÃ֍ú¸ü µÖ֕֍ú›æü−Ö ²Ö™üߍú úÃÖ 1 ؍ú´ÖŸÖ ¹ý¯ÖµÖê ÃÖÖšü Ö¸êü¤üß êú»Öß.५4 ×¾Ö¾ÖÖÆü - ¯Öê¿Ö¾ÖÖ‡Ô“µÖÖ úÖôûÖŸÖ ×¾Ö¾ÖÖÆüÖ“Öê ×−Ö¸ü×−Ö¸üÖôêû ¯ÖύúÖ¸ü ÃÖ´ÖÖ•ÖÖŸÖ †Ûß֟¾ÖÖŸÖ ÆüÖêŸÖê. ÃÖ´ÖÖ•ÖÖŸÖᯙ ÃÖ¾ÖÔ ÃŸÖ¸üÖŸÖᯙ »ÖÖêúÖÓ“ÖÖ µÖÖŸÖ ÃÖÆü³ÖÖ÷Ö ÆüÖêŸÖÖ. ˆ““Ö¾Ö'ÖáµÖ ÃÖ´ÖÖ•ÖÖŸÖ úÖÆüß ×¾Ö׿Ö™ü ×¾Ö¾ÖÖÆü ¯ÖύúÖ¸ü ¹ýœü ÆüÖêŸÖê. ´ÖÖ¡Ö ÃÖ¾ÖÖÕÃÖÖšüß ¯ÖÏ“Ö»ÖßŸÖ ¾Ö ÃÖ¾ÖÔ´ÖÖ−µÖ †ÃÖÖ »Ö÷−Ö¯ÖύúÖ¸ü ´Æü'Ö•Öê ²ÖÖ»Ö×¾Ö¾ÖÖÆü ÆüÖêµÖ. ´Öã»Öß“Öê ¾ÖµÖ 8-9 ¾ÖÂÖì †ÃÖŸÖÖÓ−ÖÖ“Ö ×¾Ö¾ÖÖÆü ¾ÆüÖ¾ÖÖ ÆüÖ ÃÖÖ´ÖÖו֍ú ¯ÖÏ‘ÖÖŸÖ ÆüÖêŸÖÖ. ´Öã»Ö £ÖÖê¸ü ±úÖ¸ü •ÖÖ»Öß ‹úÖ ¾ÖÂÖÖÔ−ÖÓŸÖ¸ü ú¸üÖ¾Öê †ÃÖêŸÖê£Öê •ÖÖÆü»µÖÖ¯Öãœêü ¤üÆüÖ¾Öê ¾Ö¸üßÂÖ »ÖÖ÷Öê»Ö.¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü,ŸÖÖ.¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ.†Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü 29ISBN. : 978-93-83401-46-8

ŸµÖÖÃÖ ÃÖ¾ÖÖÕ“Öê ×¾Ö“ÖÖ¸üÖÃÖ †Ö»µÖÖÃÖ µÖÓ¤üÖÆüÖê‡Ô»ÖŸÖ¸ü ±úÖ¸ü ²Ö¸êü −ÖÖÆüߟָü ´Öã»Ö ±úÖ¸ü“Ö £ÖÖê¸üÆüÖê‡Ô»Ö.६¾Ö¸üᯙ ¾µÖ£ÖÖ ÷ÖÖêؾ֤ü¸üÖ¾Ö†Ö¯¯ÖÖ•Ö µÖÖ ¾µÖÛŒŸÖ“ÖßÆüß †ÖÆêü. ¯Öãœü߻֯ÖÏ´ÖÖ'Öê ŸµÖÖÓ“µÖÖ ¤üÖê‘Öß ú−µÖÖ ˆ¯Ö¾Ö¸ü †ÖÆêüŸÖ. ‹ú ¤üÆüÖ ¾ÖÂÖÖÔ“Öß ¾Ö ‹ú †ú¸üÖ¾ÖÂÖÖÔ“Öß †ÖÆêü. µÖÓ¤üÖ »Ö÷−Ö •Ö¹ý¸ü —ÖÖ»Öê ¯ÖÖ×Æü•Öê.७¯Öê¿Ö¾Öê ²ÖÖ•Ö߸üÖ¾Ö ¤ãüÃÖ¸êü µÖÖÓ−Öß ‡.ÃÖ. 1798-99 ´Ö¬µÖê †¿Öß ‹ú †Ö–ÖÖ úÖœü»Öß úß, −Ö¾Ö ¾ÖÂÖÖÔ¯Öãœêü ´Öã»Ö÷ÖßײÖ−Ö»Ö÷−ÖÖ“Öß ¸üÖÆüŸÖÖ úÖ´ÖÖ −ÖµÖê.८ ×¾Ö¬Ö¾ÖÖ ¯Öã−ÖÙ¾Ö¾ÖÖÆü ²ÖÎÖÉ'ÖêŸÖ¸ü •ÖÖŸÖߟÖÃÖ¸üÖÔÃÖ¯Ö'ÖêÆüÖêŸÖ †ÃÖŸÖ. Ø−Ö²ÖÖ•Öß ¾Ö»»¤ü µÖêÃÖæ —Ö÷Ö›üÖ ×ÃÖ®Ö¸üú¸ü µÖÖ−Öê ¬ÖÖë›ü•Öß´ÖÖôûß ×ÃÖ®Ö¸üú¸ü µÖÖ“µÖÖ ²Öֵ֍úÖ¿ê Öß ¯ÖÖ™ü »ÖÖ×¾Ö»ÖÖ. ¬ÖÖë›ü•Öß ´Ö•Öãú¸ü ×¾Ö¤êü¿ÖÖÃÖ ÷Öê»ÖÖ ´Æü'ÖÖê−Ö ²ÖÖ¯Öã•Öß ´ÖÖôûß Ø−Ö²ÖÖ•Öߴ֕֍ãú¸ü µÖÖ−Öê ¬ÖÖë›ü•Öß ´Ö•Öãú¸ü ´Öê»ÖÖ †÷Ö¸ü •Öß¾ÖÓŸÖ †ÖÆêü †¿ÖߟÖÆüúߍúÖŸÖ −Ö ú¸üߟÖÖ ¯ÖÖ™ü »ÖÖ×¾Ö»ÖÖ.९५. úÖ™î Óæüײ֍ú •Ö²ÖÖ²Ö¤üÖ¸üß - ¯Öê¿Ö¾ÖêúÖ»Öß−Ö ×−Ö´−Ö ¾Ö÷ÖÖÔŸÖß»Ö Ã¡ÖßµÖÖÓ−ÖÖ ÃÖÖ´ÖÖו֍ú ²ÖÓ¬Ö−Öê ¯ÖÖôûŸÖ þ֟Ö:“µÖÖ ãú™æÓü²ÖÖÃÖÖšü߆£ÖÖÔ•Ö−Ô Ö ú¸ü'ÖêÆüß ³ÖÖ÷Ö ÆüÖêŸÖê. ˆ““Ö¾Ö'ÖáµÖ áÖßµÖÖÓ−ÖÖ ×ú´ÖÖŸÖ “Öã»Ö ¾Ö ´Öã»Ö µÖÖ “Ö֍úÖê¸üßŸÖ ¸üÖÆü'µÖÖ“Öê ³ÖÖ÷µÖ »ÖÖ³Ö»ÖêÆüÖêŸÖê. ´ÖÖ¡Ö ×−Ö´−Ö ¾Ö÷ÖÖÔŸÖᯙ ÛáֵÖÖÓ−ÖÖ ãú™æüÓ²ÖÖ“µÖÖ ˆ¤ü¸ü³Ö¸ü'ÖÖÃÖÖšüß ¯Öã¹ýÂÖÖ“µÖÖ ÃÖÓ´ÖŸÖß−Öê úÖ´Ö ú¸üÖ¾Öê »ÖÖ÷ÖŸÖ †ÃÖê. úִ֍ú¸üŸÖÖÓ−ÖÖ •ÖÖŸÖ¾µÖ¾ÖãÖê“ÖÖ ´ÖÖêšüÖ ¯Ö÷Ö›üÖ ×−Ö´−Ö ¾Ö÷ÖÖÔŸÖᯙ ÛáֵÖÖÓÃÖÖšüßÆüÖêŸÖÖ. •ÖÖŸÖß-•ÖÖŸÖßŸÖ úÖ´ÖÖ“Öß ×¾Ö³ÖÖ÷Ö'Öß —ÖÖ»µÖÖ−ÖꟵÖÖ¯Ö»Öߍú›ü“Öê úÖ´Ö êú»µÖÖÃÖ Ã¡Öß»ÖÖ ¾ÖÖôûßŸÖ ™ü֍ú'µÖÖ“ÖßÆüß ˆ¤üÖÆü¸ü'Öê ‹êןÖÆüÖ×Ã֍ú úÖ÷Ö¤ü¯Ö¡ÖÖŸÖæ−Ö¾ÖÖ“ÖÖ¾ÖµÖÖÃÖ ×´ÖôûŸÖÖŸÖ. ¸üÖÖ Øú¾ÖÖ −ÖÖ™üú¿ÖÖôûÖ ´Æü'Öæ−Ö ÛáֵÖÖ ²ÖÖôû÷Ö'µÖÖ“Öß ÃÖ¾ÖÔÃÖÓ´ÖŸÖ “ÖÖ»Ö ÆüÖêŸÖß. ˆ¤ü¸ü×−Ö¾ÖÖÔÆüÖ“ÖÖÆüÖ ‹ú ´ÖÖ÷ÖÔ †›ü“Ö'ÖߟֻµÖÖ Øú¾ÖÖ ×−Ö¬ÖÔ−Ö ÛáֵÖÖÓÃÖÖšüß Öã»ÖÖÆüÖêŸÖÖ. úÖÆüß ÃÖ´ÖÖ•ÖÖÓ´Ö¬µÖê ¾Ö꿵ÖÖ¾µÖ¾ÖÃÖÖµÖ ¹ýœü ÆüÖêŸÖÖ.ãú'ÖײÖ'Öß ¾ÖÖ ²Ö™üúß ´Æü'Öæ−ÖÆüß úÖÆüß ÛáֵÖÖ úÖ´Ö ú¸üߟÖ.६. ×¾Ö×¾Ö¬Ö ¾µÖ¾ÖÃÖÖµÖ - ¯Öê¿Ö¾ÖêúÖôûÖŸÖᯙ ×−Ö´−Ö ¾Ö÷ÖÖÔŸÖᯙ ÛáֵÖÖÓ−ÖÖ úã ™Óüæ²ÖÖ“µÖÖ ˆ¤ü¸ü×−Ö¾ÖÖÔÆüÖÃÖÖšüß ãú'ÖײÖ'Ö, −ÖÖ™üú¿ÖÖôûÖ, ¸üÖÖ, ²Ö™üߍú, ú»ÖÖ¾ÖÓןÖ'Ö, †Ó÷Ö¸üÖú, ¿ÖêŸÖÖŸÖ»Öê úÖ´Ö, ¸üÖ•Ö¾ÖÖ›ü¶ÖŸÖ ¤üÖÃÖß, ¾Ö꿵ÖÖ¾µÖ¾ÖÃÖÖµÖ ‡. −ÖÖ−ÖÖ×¾Ö¬Ö ¯ÖύúÖ¸ü“Öê úÖ´Öê ú¹ý−Ö ˆ¤ü×−Ö¾ÖÖÔÆü ú¸üÖ¾ÖÖ »ÖÖ÷Öê.úã $ÖײÖ$Öß -ˆ““Ö¾Ö'ÖáµÖ ÃÖ´ÖÖ•Ö֍ú›êü ×−Ö¸ü×−Ö¸üÖóµÖÖ úÖ´ÖÖÓÃÖÖšüß ¤üÖÃÖ¤üÖÃÖß šêü¾Ö'µÖÖ“Öß ¯ÖÏ£ÖÖ •Ö÷Ö³Ö¸ü פüÃÖŸÖê. µÖ֏Öê¸üß•Ö£ÖÖê›ü¶Ö±úÖ¸ü ¯ÖÏ´ÖÖ'ÖÖŸÖ †Ö٣֍ú¥ü™ü¶Ö ÃÖÓ¯Ö®Ö »ÖÖêúÖӍú›êü ãú'ÖײÖ'Öß †ÃÖŸÖ. ÷Ö¸üß²Öß ¾ÖÖ ¤ãüúÖôûÃÖ¥ü¿µÖ Ûã֟ÖßŸÖ ²Öֵ֍úÖ ¾Ö´Öã»ÖÖÓ“Öß ×¾ÖÎúß ú¹ý−Ö £ÖÖê›üß±úÖ¸ü †Ö٣֍úÃÖãÃÖÊŸÖÖ ¯ÖÏÖ¯ŸÖ ú¹ý−Ö ‘Öê'µÖ֍ú›êü µÖÖ úÖôûÖŸÖ ´ÖÖêšüÖ ú»ÖÆüÖêŸÖÖ. ãú'ÖײÖ'Öà“ÖÖ¾ÖÖ¯Ö¸ü ×−Ö¸ü×−Ö¸üÖóµÖÖ úÖ¸üÖ×÷Ö¸üÖÓ−ÖÖ ´Ö¤üŸÖßÃÖÖšüß, ¾µÖÖ¯ÖÖ¸üß, ¯Ö¿ê Ö¾Öê, ÃÖ¸ü¤üÖ¸ü µÖÖÓ“µÖÖ ‘Ö¸üÖŸÖ úÖ´Ö ú¸ü'µÖÖÃÖÖšüßÆüÖêŸÖ †ÃÖê.²ÖÎÖÉ'Ö, ´Ö¸üÖšüÖ †×¬ÖúÖ¸üß, Ø¿Ö¯Öß, úÖê™üß, ´ÖÖôûß ‡ŸµÖÖ¤üßÃÖÖ¸üÖê úÖ¸üÖ÷Ö߸üÆüß ãú'ÖײÖ'Öß šêü¾ÖŸÖ †ÃÖŸÖ. ÃÖ¿ÖŒŸÖãú'ÖײÖ'Öà−ÖÖ ¯Öê¿Ö¾Öê †Ö¯Ö»µÖÖ ‘Ö¸üÖŸÖß»ÖÛáֵÖÖÓÃÖÖšüß †Ó÷Ö¸üÖú ´Æü'Öæ−Ö ¸üÖÖŸÖ †ÃÖÖ¾ÖêŸÖ µÖÖÃÖÓ²ÖÓ¬Öß“Öê ‡.ÃÖ. 1760-61 “Öê ¯Ö¡Ö\"éúÂ'ÖÖ•Öß ×¾ÖÀ¾Ö−ÖÖ£Ö ¯ÖÏÖÓŸÖ ÖÖ−Ö¤êü¿Ö µÖÖÓÃÖ ¯Ö¡Ö úß, ÃÖ¸üúÖ¸üÖŸÖ ãú'ÖײÖ'Öß“Öê ¯ÖϵÖÖê•Ö−Ö †ÖÆêüŸÖ¸üß ¯ÖÖµÖˆŸÖÖ¸üÖ ¬ÖÖ¾ÖÖ¾ÖµÖÖ µÖÖê÷µÖ,úÖóµÖÖ, ˆÓ“Ö ²Öôûú™ü, ÃÖ›üÃÖ›üßŸÖ µÖÖ ²ÖÖ−Öß“µÖÖ Ö¸êü¤üß ú¹ý−Ö †ÃÖÖ´Öß 10 ¤üÆüÖ †Ö'Öã−Ö šêü¾Ö'Öê. ÖÖÃÖÖ Ã¾ÖÖ¸üß ¤êü¿Ö߆ֻµÖÖ¾Ö¸ü ¯ÖÖšü¾Öæ−Ö ¤êü'Öê ´Æü'Öæ−Ö ¸üÃÖÖ−Ö÷Öß µÖÖ¤üß ¯Ö¡Ö\".१०1. −ÖÖ™üú¿ÖÖôûÖ - ‹ÖÖªÖ Ûá֓µÖÖ ÃÖÖï¤üµÖÖÔ¾Ö¸ü ؍ú¾ÖÖ ú»ÖÖ÷Öã'ÖÖ¾Ö¸ü ³ÖÖôæû−Ö ¯Öã¹ýÂÖÖ−Öê ןֻÖÖ †Ö¯Ö»µÖÖ ¯Ö¤ü¸üß ¯ÖŸ−Ö߯ÖÏ´ÖÖ'Öêšêü¾Ö»Öê ŸÖ¸üŸÖߟµÖÖ“Öß −ÖÖ™üú¿ÖÖôûÖÆüÖêµÖ. †£ÖÖÔŸÖ“Ö −ÖÖ™üú¿ÖÖôûê»ÖÖ ¯ÖŸ−Öß“ÖÖ ¤ü•ÖÖÔ −Ö¾ÆüŸÖÖ. ‹êןÖÆüÖ×Ã֍ú úÖ÷Ö¤ü¯Ö¡ÖÖŸÖ߻֤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü,ŸÖÖ.¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ.†Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü 30ISBN. : 978-93-83401-46-8

´ÖÖ×ÆüŸÖß−ÖãÃÖÖ¸ü −ÖÖ™üú¿ÖÖôûÖ †Ö×'Ö ˆ¯ÖáÖß µÖÖÓ“µÖÖŸÖ •Ö¾Öôû•Ö¾Öôû ±ú¸üú פüÃÖŸÖ −ÖÖÆüß. ²ÖÆãü¯ÖŸ−ÖߍúŸ¾ÖÖ“Öß “ÖÖ»Ö ¹ýœü †ÃÖã−ÖÆüß −ÖÖ™üú¿ÖÖôûÖ ¸ü֏Ö'µÖÖÃÖ ÃÖ´ÖÖ•Ö´ÖÖ−µÖŸÖÖ ÆüÖêŸÖß †ÃÖê úÖ÷Ö¤ü¯Ö¡ÖÖŸÖã−Ö †ÖœüôûŸÖê. ×¾Ö¾ÖÖÆüÖ“Öê ¾ÖµÖ ×¾ÖÂÖ´Ö †ÃÖ»µÖÖ−ÖêÆüß −ÖÖ™üú¿ÖÖôûÖ šêü¾Ö'µÖ֍ú›êü ×¾Ö¿ÖêÂÖ ú»Ö †ÃÖÖ¾ÖÖ †ÃÖê ¾ÖÖ™üŸÖê. −ÖÖ™üú¿ÖÖôûÖÓ“ÖÖ Ö“ÖÔ ÃÖ¸üúÖ¸üß ÖוÖ−µÖÖŸÖæ−Ö êú»µÖÖ“µÖÖ −ÖÖë¤üß ‹êןÖÆüÖ×Ã֍ú úÖ÷Ö¤ü¯Ö¡ÖÖŸÖæ−Ö †ÖœüôûŸÖÖŸÖ.2. ¾Ö꿵ÖÖ¾µÖ¾ÖÃÖÖµÖ - ²ÖÖ»Ö×¾Ö¾ÖÖÆü ¯Ö¨üŸÖß“ÖÖ ¯Ö׸ü'ÖÖ´Ö ´Æü'Öæ−Ö úß úÖµÖ †ÃÖӏµÖ ²ÖÖ׻֍úÖÓ−ÖÖ ¾Öî¬Ö¾µÖÖ ¯ÖÏÖ¯ŸÖ ÆüÖêŸÖ †ÃÖê. ¾ÖµÖ¯Ö¸üŸ¾Öê ¿ÖÖ׸ü¸üߍú ÷Ö¸ü•Ö ´Æü'Öæ−Ö“Ö úß úÖµÖ ŸµÖÖÓ“µÖÖŸÖ ×¾ÖéúŸÖß ×−Ö´ÖÖÔ'Ö ÆüÖê'Öê þÖÖ³ÖÖ׾֍ú ÆüÖêŸÖê. ŸµÖÖÓ“µÖ֍ú›æü−Ö †ÃÖÖ´ÖÖו֍ú éúŸµÖê ‘Ö›üŸÖ, ¯Ö׸ü'ÖÖ´ÖßÃÖ´ÖÖ•ÖÖ−Öê »ÖÖ£ÖÖ›ü»Ö껵ÖÖ †²Ö»ÖÖ ˆ¯Öו־Öߍêú“Öê ÃÖÖ¬Ö−Ö ´Æü'Öæ−Ö ¯Öã¹ýÂÖÖÓ“µÖÖ ¯ÖÖ¿Ö¾Öß ¾ÖÖÃÖ−Öê“Öê ²Öôûß ´Æü'Öæ−Ö ¾Ö꿵ÖÖ¾µÖ¾ÖÃÖÖµÖ֍ú›êü ¾ÖôûŸÖ †ÃÖÖ¾µÖÖŸÖ. ¾Ö꿵ÖÖ ÆüßÃִ֍úÖ»Öß−ÖÃÖ´ÖÖ•ÖÖ“Öß ÷Ö¸ü•Ö †ÃÖ»ÖߟָüßÆüß ¾Ö꿵ÖÖӍú›êü ¯ÖÖÆü'µÖÖ“ÖÖ ÃÖ´ÖÖ•ÖÖ“ÖÖ ¥üÛ™üúÖê−Ö ×−֍úÖê¯Ö −Ö¾ÆüŸÖÖ †ÃÖê ¾ÖÖ™üŸÖê. ŸµÖÖãôêû ¾Ö꿵ÖÖ †ŸµÖÓŸÖ ¤ü׸ü¦üß ¾Ö †ŸµÖÓŸÖ ‘ÖÖ'Öê¸ü›êü •Öß¾Ö−Ö •Ö÷ÖŸÖ ÆüÖꟵÖÖ. ŸµÖÖÓ“µÖÖ ˆŸÖÖ¸ü¾ÖµÖÖŸÖ ŸÖ¸ü ŸµÖÖÓ−ÖÖ ×³Öú ´ÖÖ÷Öã−Ö ˆ¤ü¸ü×−Ö¾ÖÖÔÆü ú¸ü'µÖÖ׿־ÖÖµÖ ¯ÖµÖÖÔµÖ ¸üÖÆüŸÖ −ÖÃÖÖ¾ÖÖ †ÃÖê ‹êןÖÆüÖ×Ã֍ú úÖ÷Ö¤ü¯Ö¡ÖÖŸÖᯙ ´ÖÖ×ÆüŸÖß¾Ö¹ý−Ö †£ÖÔ ÃÖÓ³Ö¾ÖŸÖÖê. ú»ÖÖ¾ÖÓןÖ'Öß, ¸üÖÖ, ²Ö×™üú, †Ó÷Ö¸üÖú, ¤üÖÃÖß ‡. †−Öêú úÖ´Öê ¯Öê¿Ö¾ÖêúÖ»Öß−Ö ×−Ö´−Ö ¾Ö÷ÖÖÔŸÖᯙ ÛáֵÖÖÓ−ÖÖ ú¸üÖ¾Öß »ÖÖ÷ÖŸÖ †ÃÖŸÖ.७. ¬Ö´ÖÖÔ“Öê ¯ÖÏÖ²Ö»µÖ - ¯Öê¿Ö¾ÖêúÖ»Öß−Ö ÃÖ´ÖÖ•Ö¾µÖ¾ÖãÖÖ †Ó¬ÖÁÖ¨üÖ, ¤êü¾Ö³ÖÖêôêû¯Ö'ÖÖ, ¿Öã³Ö-†¿Öã³Ö ÃÖӍêúŸÖ, ¬Ö´ÖÖÕ¬ÖŸÖÖ, •ÖÖŸÖ¯ÖÖŸÖ, “ÖÖ»Öß׸üŸÖß ‡. ¹ýœüà´Ö¬µÖê ÷Öã¸ü±ú™ü»Öê»ÖÖÆüÖêŸÖÖ. µÖÖ ¯ÖÏ£ÖÖ ÃÖ´ÖÖ•ÖÖŸÖ ÖÖê»Ö¾Ö¸ü ¹ý•Ö»Ö껵ÖÖ ÆüÖꟵÖÖ. ¯Öã¹ýÂÖ¯ÖϬÖÖ−Ö ÃÖ´ÖÖ•Ö¾µÖ¾ÖãÖêŸÖ ÛáֵÖÖ êú¾Öôû ˆ¯Ö³ÖÖê÷µÖ ¾ÖßÖæ ‡ŸÖêú“ÖŸÖß“Öê †Ûß֟¾Ö פüÃÖæ−Ö µÖêŸÖê. ¯Öæ¾ÖÖÔ¯ÖÖ¸ü “ÖÖ»ÖŸÖ †Ö»Ö»ê µÖÖ †−ÖêúÁÖ¨üÖ, ÃÖӍêúŸÖ, ¹ýœüß, †Ó¬ÖÁÖ¨üÖ ÃÖ´ÖÖ•ÖÖŸÖ ¹ýœü ÆüÖꟵÖÖ. ÛáֵÖÖ ×¾Ö×¾Ö¬Ö ¾ÖΟ־Öîú»µÖê, ¯Öã•ÖÖ†“ÖÖÔ, ÆüÖê´ÖÆü¾Ö−Ö, ŸÖߣÖÔµÖÖ¡ÖÖ †÷Ö¤üß †Ó¬ÖÁÖ¨êü−Öê ú¸üßŸÖ †ÃÖŸÖ. ¬ÖÖٴ֍ú ²ÖÖ²Öà−ÖÖ †×ŸÖ¸üߌŸÖ ´ÖÆüŸ¾Ö פü»µÖÖ−Öê •ÖÖŸÖ߯ÖÏ£ÖÖ †ŸµÖÓŸÖ ú›üú ²Ö−Ö»Öß. ÛáֵÖÖÓ−ÖÖ ¬ÖÖٴ֍ú Öê¡ÖÖŸÖ ÷ÖãÓŸÖ¾Öæ−Ö ŸµÖÖÓ“µÖÖ¾Ö¸ü ´ÖµÖÖÔפüŸÖ •Öß¾Ö−Ö »ÖÖ¤ü»Öê ÷Öê»Öê. ×¾Ö¿ÖêÂÖ −ÖÖë¤ü ‘Öê'µÖÖÃÖÖ¸üÖß ²ÖÖ²Ö ´Æü'Ö•Öê ¬Ö´ÖÔ ¾Ö ¬ÖÖٴ֍ú ²ÖÖ²Öß ÆüÖ Ã¡Öß¾Ö÷ÖÖÔ“ÖÖ“Ö ¯ÖÏÖÓŸÖ ú¹ý−Ö ¯Öã¸üÂÖß ¾µÖ¾ÖãÖÖ ×−Ö¬ÖÖÔß֯Ö'Öê ¾ÖÖ÷Öã »ÖÖ÷Ö»Öß. ÃÖ´ÖÖ¸üÖê¯Ö :- ¯Ö¸üúßµÖÃÖ¢ÖÖÓ−Öß »ÖÖ¤ü»Öê»Öß ÃÖÖ´ÖÖו֍ú ²ÖÓ¬Ö−Öê ¾ÖÖ ¯ÖϳÖÖ¾Ö, ¬ÖÖٴ֍ú ¯ÖÏÖ²Ö»µÖ, ÃÖ¾Ö'ÖÖÕ−Öß ¯Öã¹ýÂÖß ´ÖÖ−Ö×Ã֍úŸÖêŸÖæ−Ö ²Ö»ÖÖœü¶ êú»Öê»ÖßÃÖ´ÖÖ•ÖÖŸÖᯙ ¯Öã¹ýÂÖÃÖ¢Ö֍ú ¯Ö¨üŸÖß µÖÖ´ÖãôêûÛáֵÖÖÓ“Öê ÃÖ−´ÖÖ−ÖÖ“Öê ãÖÖ−Ö −Ö™ü ÆüÖê¾Öæ−Ö úÖ™î æÓüײ֍ú ãÖÖ−ÖÆüß ›üôû´ÖôûßŸÖ —ÖÖ»Öê. ׿ցÖ'Ö, ´ÖÖ»Ö´Ö¢ÖÖ, ×¾Ö¾ÖÖÆüÖ“ÖÖ †×¬ÖúÖ¸ü µÖÖŸÖ ú¯ÖÖŸÖ —ÖÖ»Öß. ÃÖŒŸÖß“Öß ²ÖÖ»Ö×¾Ö¾ÖÖÆü ¯Ö¨üŸÖß ÃÖã¹ý ÆüÖê¾Öæ−Ö Ã¡ÖßÆüß ¯Öã¹ýÂÖÖ“Öß ÖÖ•Ö÷Öß ´ÖÖ»Ö´Ö¢ÖÖ ´Æü'Öæ−Ö ÃÖ¾ÖÖÔ׬֍úÖ¸ü ¯Öã¹ýÂÖ ¾Ö÷ÖÖԍú›êü ×ÃÖ×´ÖŸÖ —ÖÖ»Öê. ÃÖÖ¾ÖÔ•Ö×−֍ú •Öß¾Ö−ÖÖŸÖ Ã¡ÖßµÖÖÓ−ÖÖ ¤ãüµµÖ´ÖŸ¾ÖÖ“Öê ãÖÖ−Ö ¯ÖÏÖ¯ŸÖ ÆüÖê¾Öæ−Ö ¬Ö´ÖÖÔ“ÖÖ Ã¡Öß •Öß¾Ö−ÖÖ¿Öß ‘Ö×−Öšü ÃÖÓ²ÖÓ¬Ö •ÖÖê›ü»ÖÖ ÷Ö껵ÖÖ−ÖêáÖßµÖÖÓ“Öê þÖÖŸÖÓ¡µÖ ¾Ö ÃÖÖ´ÖÖו֍ú ¤ü•ÖÖÔ ¬Ö´ÖÔ ×−ÖµÖ´ÖÖŸÖ •ÖÖ›ü»ÖÖ ÷Öê»ÖÖ. ŸµÖÖ´Öãôûê áÖß úŸÖéÔŸ¾Ö¾ÖÖ−Ö †ÃÖæ−ÖÆüߟµÖÖÓ“Öê †Ûß֟¾Ö“Ö ÃÖ´ÖÖ•ÖÖ−Öê −Ö֍ú¸ü»Öê. †¾µÖÖÆüŸÖ¯Ö'Öê “ÖÖ»ÖŸÖ †Ö»Ö껵ÖÖ ÃÖ´ÖÖ•Ö¸ü“Ö−ÖŸÖêŸÖᯙ ¾Ö÷ÖÔÃÖӍú»¯Ö−Öê´Öãôêû ÃÖÖÆüו֍ú“ÖáÖß ¾Ö÷ÖÔÆüß ˆ““Ö ¾Ö ×−Ö´−Ö †¿ÖÖ ¤üÖê−Ö ÷Ö™üÖŸÖ ×¾Ö³ÖÖ÷Ö»ÖÖ ÷Öê»ÖÖ. ‹êןÖÆüÖ×Ã֍ú úÖ÷Ö¤ü¯Ö¡ÖÖŸÖᯙ ´ÖÖ×ÆüŸÖß−ÖãÃÖÖ¸ü ÛáֵÖÖÓ²ÖÖ²ÖŸÖ ±úÖ¸ü“Ö ¡ÖÖ™ê üú ´ÖÖ×ÆüŸÖß ˆ¯Ö»Ö²¬Ö ÆüÖêŸÖê. ŸµÖÖŸÖÆüß ×−Ö´−Ö ¾Ö÷ÖÖÔŸÖᯙ ÛáֵÖÖÓ²ÖÖ²ÖŸÖ ŸÖ¸ü −ÖÖ´ÖÖê»»ÖêÖÖ¯Öã¸üŸÖß ´ÖÖ×ÆüŸÖß ¯ÖÏÖ¯ŸÖ ÆüÖêŸÖê. ¾ÖÖÃŸÖ¾Ö Ûã֟Öß¾Ö¹ý−Ö ×−֍úÂÖÔ úÖœüÖ¾ÖµÖÖ“ÖÖ †ÃÖ»µÖÖÃÖ •µÖÖ ÃÖ´ÖÖ•ÖÖŸÖ ˆ““Ö ¾Ö'ÖáµÖ ÛáֵÖÖÓÃÖÖšüß †÷Ö×'ÖŸÖ ²ÖÓ¬Ö−Öê ÆüÖêŸÖߟÖê£Öê ÃÖ¾ÖÔÃÖÖ´ÖÖ−µÖ áÖß“ÖߤüÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü,ŸÖÖ.¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ.†Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü 31ISBN. : 978-93-83401-46-8

÷Ö'Ö−ÖÖÆüß êú»Öß •ÖÖŸÖ −ÖÃÖÖ¾Öß. ˆ““Ö¾Ö÷ÖáµÖ ÛáֵÖÖÓ“µÖÖ ¤ü•ÖÖÔ¾Ö¹ý−Ö“Ö ×−Ö´−Ö ¾Ö÷ÖÖÔŸÖᯙ ÛáֵÖÖÓ“µÖÖ Ûã֟Öß“Öß ¾Ö ÃÖÖ´ÖÖו֍ú¤ü•ÖÖÔ“Öß •ÖÖ'Öß¾Ö ÆüÖêŸÖê. ¯Öê¿Ö¾ÖêúÖôûÖŸÖ ²ÖÆæüŸÖÖÓ¿Ö ÛáֵÖÖ ŸµÖÖÓ“µÖÖ ¾ÖÖ™ü¶Ö»ÖÖ µÖê'ÖÖ¸êü †ÖµÖã嵅 †ÖÓ¬Öôêû¯Ö'ÖÖ−Öê þÖߍúÖ¸üŸÖ ÆüÖꟵÖÖ. µÖÖ׿־ÖÖµÖ¯Öê¿Ö¾ÖêúÖôûÖᯙ ú´ÖԍúÖÓ›üÖ“Öê †¾Ö›Óü²Ö¸ü ŸµÖÓ−ÖÖ †ÖµÖãµֳָü ²ÖÖÓ¬Öæ−Ö šêü¾Ö'ÖÖ¸êü ÆüÖêŸÖê. ²Öֵ֍úÖÓ“Öê −Ö¾Ö¸üÖ, ¾ÖΟÖÖ“µÖÖ ¤üׁÖ'ÖÖ,¯Öã•ÖÖ-¯Öšü−Ö, ¤üׁÖ'ÖÖ ×´Öôû×¾Ö'µÖ֍ú¸üߟÖÖ •Ö´ÖÖ ÆüÖê'ÖÖ·µÖÖ »ÖÖ“ÖÖ¸ü ×¾Ö¬Ö¾ÖÖ µÖÖŸÖᯙ −ÖÖë¤üß“Öß ´ÖÖ×ÆüŸÖß“ÖáÖß ¤üÖõ֟¾ÖÖ“Öê,×−Ö´−ÖŸÖê“Öê ´ÖÖêšêü ˆ¤üÖÆü¸ü'Ö †ÖÆêü. ÛáֵÖÖÓ−ÖÖ †£ÖÖÔ•Ö−ÖÖ“Öê þÖÖŸÖÓ¡µÖ −ÖÃÖ»µÖÖ−Öê ׯ֜üß•ÖÖŸÖ ˆªÖê÷Ö, ¯Öã¹ýÂÖÖ»ÖÖ ´Ö¤üŸÖߤü֏ֻ֍êú»Öê»Öê úÖ´Ö ¾ÖÖ ¯Öã¸üÂÖÖ“µÖÖ ÃÖÓ´ÖŸÖß−Öê êú»Ö»ê Öê úÖ´ÖáÖßµÖÖÓ−ÖÖ ú¸üÖ¾Öê »ÖÖ÷Öê. úÖ´Ö ú¸ü'µÖÖ¾Ö¸ü •ÖÖŸÖß¾µÖ¾ÖãÖê“ÖÖÆüß ´ÖÖêšüÖ¯Ö÷Ö›üÖÆüÖêŸÖÖ. ×−Ö´−Ö ¾Ö÷ÖÖÔŸÖᯙ ÛáֵÖÖÓ−Öß êú¾Öôû ÃÖ´ÖÖ•ÖÖ“µÖÖ ÷Ö¸ü•ÖÖ ¯Öæ'ÖÔ ú¸üÖ¾µÖÖŸÖ ¾Ö þ֟Ö:“ÖÖ ˆ¤ü¸ü×−Ö¾ÖÖÔÆü ú¸üÖ¾ÖÖµÖÖ¯Ö»Öߍú›êü ןֻÖÖ ÃÖ´ÖÖ•ÖÖŸÖ Ã£ÖÖ−Ö −Ö¾ÆüŸÖê. ¬Ö´ÖÖÔ“µÖÖ †Ö¬ÖÖ¸üÖ¾Ö¸ü áÖßµÖÖÓ−ÖÖ ¤ãüµµÖ´ÖŸ¾Ö ²ÖÆüÖ»Ö êú»Öê †ÃÖ»ÖêŸÖ¸üßÆüß−Ö¾Öé¢Öß“µÖÖ ¯Öã¹ýÂÖß ÃÖ´ÖÖ•ÖÖ−ÖêÆüÖ ¬Ö´ÖÔ³ÖÖ¾Ö •ÖÖê¯ÖÖÃÖ»ÖÖÆêüÆüß ×ŸÖŸÖêú“Ö Ö¸êü †ÖÆêü. ÃÖ¤Ó ü³ÖÔ :-1. ÃÖ¸ü¤êüÃÖÖ‡Ô ÷ÖÖê.ÃÖ. (ÃÖÓ¯ÖÖ.),¯Ö¿ê Ö¾Öê ¸üÖ•ê Ö×−Ö¿Öß, ÖÓ›ü-7, −ÖÖë¤ü 746.2. ‹×ê ŸÖÆüÖ×Ã֍ú »ÖêÖÃÖÓ÷ÖÏÆü, ÖÓ›ü 3, 813.3. ˆ¯Ö¸üÖꌟÖ, 285.4. ¯Öã¸Óü¤ü¸êü éú.¯ÖÖ. (ÃÖÓ¯ÖÖ¤üú),¯Öã¸Óü¤ü¸êü ¤ü¯ŸÖ¸ü, ÖÓ›ü 9, ¯Öéšü 97.5. ¤êü¿Ö´ÖãÖ¿ÖÖ¸ü¤üÖ, ׿־֍úÖôûÖŸÖᯙ ¾Ö ¯Ö¿ê Ö¾ÖÖ‡ÔŸÖß»Ö Ã¡Öß •Öß¾Ö−Ö, ×™üôûú ´ÖÆüÖ¸üÖ™Òü ×¾ÖªÖ¯Ößšü ¯Öã'Öê, ¯ÖÏ£Ö´ÖÖ¾Öé¢Öß, 1973, ¯Öéšü 43.6. ‹×ê ŸÖÆüÖ×Ã֍ú »ÖêÖÃÖÓ÷ÖÏÆü, ÖÓ›ü-5, »ÖêÖ 1535.7. ÃÖ¸ü¤êüÃÖÖ‡Ô ÷ÖÖê.ÃÖ. (ÃÖÓ¯ÖÖ.),¯Ö¿ê Ö¾Öê ¸üÖ•ê Ö×−Ö¿Öß, ÖÓ›ü-2, ¯Öéšü 76.8. ÃÖ¸ü¤êüÃÖÖ‡Ô ÷ÖÖê.ÃÖ. (ÃÖÓ¯ÖÖ.),¯Ö¿ê Ö¾Öê ¸üÖ•ê Ö×−Ö¿Öß, ÖÓ›ü-5, −ÖÖë¤ü 241.9. ÃÖ¸ü¤êüÃÖÖ‡Ô ÷ÖÖê.ÃÖ. (ÃÖÓ¯ÖÖ.),¯Öê¿Ö¾Öê ¸üÖ•ê Ö×−Ö¿Öß, ÖÓ›ü-2, −ÖÖ¤ë ü 106.10. ¾ÖÖ›ü ÷Ö.דÖ., ×ÃÖ»ÖŒê ¿Ö−Ö ±ÏúÖ´ò ÖÃÖÖŸÖÖ¸üÖ ¸üÖ•ÖÖ•Ö †$ò ›ü ¯Öê¿Ö¾ÖÖ•Ö ›üÖµÖ¸üß•Ö, ÖÓ›ü 4/1, Îú. 1,113, ›êüŒú−Ö ¾Æü−ÖÖÔŒµÖ»æ Ö¸ü ™ÒüÖ−ÃÖ»Öê¿Ö−ÖÃÖÖêÃÖÖµÖ™üß, ¯Öã'Öê, 1908, ¯Öé.117.¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü,ŸÖÖ.¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ.†Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü 32ISBN. : 978-93-83401-46-8

½ãÀ㟿ããâÞ¾ãã ƒãä¦ãÖãÔãã¦ããèÊã ½ãÀãŸã ½ãâ¡ßãÞãñ ¾ããñØãªã¶ã ¹ãÆã. ¡ãù.Ôããä¦ãÍã ºããºããÔããÖñºã ªÀÌã¡ñ ƒãä¦ãÖãÔã ãäÌã¼ããØã ¹ãƽãìŒã, Ñããè ‚ãã¶ã⪠½ãÖããäÌã²ããÊã¾ã, ¹ãã©ã¡ãê¹ãÆãÔ¦ãããäÌã‡ãŠ : œ¨ã¹ã¦ããèãäÍãÌãã•ããè ½ãÖãÀã•ããâ¶ããè Ô©ãããä¹ãÊãñʾãã ÌãÔãâÌã£ãö㠇ãñŠÊãñʾãã ½ãÀãŸã À㕾ããÊãã •ãòÌÖããäÌãÜ㛶ããÞãã £ããñ‡ãŠã ãä¶ã½ããÃ¥ã¢ããÊãã, ¦ãòÌÖã À㕾ããÞãñ ÔãâÀàã¥ãÌããäÌãÔ¦ããÀ ‡ãŠÀ¥¾ãã‡ãŠãäÀ¦ãã ¦ãñ ‚ããäÔ¦ã¦Ìãã¦ã ‚ããÊãñÖãñ¦ãñ. ¦ãñ ‡ãŠã¾ãà ¦¾ãã¶ãñ Ôã½ã©ãùã¥ãñ ¹ããÀ ¹ãã¡Ê¾ããÞãñãäªÔãî¶ã ¾ãñ¦ãñ. Àã•ããÀã½ããÞ¾ãã ‡ãŠãßã¦ã ¢ããÊãñʾãã ½ãÀãŸã ÔÌãã¦ã⨾ã¾ã죪ã¦ã ½ãÀãŸã ½ãâ¡ß ‚ããäÔ¦ã¦Ìãã¦ã ‚ããÊãñ.¾ãã ‡ãŠãßã¦ããèÊãÊãÖã¶ãÍãã‚ããäÔ©ãÀ ½ãÀãŸã À㕾ããÞãñ ÍããÖìÞ¾ãã ‡ãŠãßã¦ããäÌãÔ¦ããè¥ãà ‚ãÍãã Ôãã½ãÆ㕾ãã¦ã Á¹ããâ¦ãÀ ¢ããÊãñ.Öñ Ôãã½ãÆ㕾ã ãäªÊÊããèÞãñªÀÌãã•ãñŸãñŸãÌãîÊããØãÊãñ. ¦¾ãã¶ãñ ‚㛇ãñŠ¹ããÀ ½ãÀ㟿ããâÞãã £Ìã•ã ¹ãŠ¡‡ãŠãÌãÊãã.½ãÀãŸã ½ãâ¡ß ãä¶ããä½ãæããèÞããè ¹ããÍÌãüãî½ããè : ‚ãÓ›¹ãÆ£ãã¶ã ½ãâ¡ß ÖñÔãÊÊããØããÀ ½ãâ¡ß Öãñ¦ãñ.¦¾ãã¦ã Àã•ããÊãã ¦¾ããÞããè ‡ãŠ¦ãÃ̾ãñ Ìã •ãºããºãªãžãã ¹ããÀ ¹ãã¡¥¾ãã¦ã ½ãª¦ã‡ãŠÀ¥ããžãã ÌããäÀÓŸÔãÀ‡ãŠãÀãè ‚ããä£ã‡ãŠãžããâÞãã Ôã½ããÌãñÍã Öãñ¦ãã. ¾ããÞãñ ÔãªÔ¾ã Àã•ããÌã À㕾㠾ããâÞ¾ããºãÿÊãÞ¾ãã ãä¶ãÓŸñ½ãìßñ †‡ãŠ¨ãºããâ£ãÊãñÊãñ ‚ãÔã¦ã. `¼ããÌããè ½ãÀãŸã ½ãâ¡ßãÞããè ºããè•ãñ ¾ãã ‚ãÓ›¹ãÆ£ãã¶ã ½ãâ¡ßã¦ã ãäªÔãî¶ã ¾ãñ¦ãã¦ã'.1 ½ãÀãŸã ½ãâ¡ßãÞãã „Øã½ãÀã•ããÀã½ãã¶ãñ ‚ãã¹ãÊãñ ãäÖ¦ããäÞãâ¦ã‡ãŠÌã ¹ãƽãìŒã ÔãÊÊããØããÀ ¾ããâÞ¾ããÍããè ãäÌãÞããÀãäÌããä¶ã½ã¾ã ‡ãŠÁ¶ã ‚ããŒãÊãñʾãã ¾ããñ•ã¶ãñ¦ã ‚ãã¤ßî¶ã ¾ãñ¦ããñ.½ãÀãŸã ½ãâ¡ß ãä¶ããä½ãæããèÞãñ ÞããÀ ›¹¹ãñ : ÍããÖì ½ãÖãÀã•ããâÞ¾ãã ‡ãŠãßã¦ã ½ãÀãŸã ÔãÀªãÀãâ¶ããèÌãñØãÌãñØãß¿ãã ¼ããØãã¦ã ‚ãã¹ãÊãñ ‡ãŠ¦ãÃð¦ÌãØãã•ãÌãÊãñ.`‡ãŠ¶ããÛ‡ãŠã¦ã ÜããñÀ¹ã¡ñ¶ãñªÖÍã¦ã ãä¶ã½ããå㠇ãñŠÊããè.¦ãÀ ‡ãŠã¶Öãñ•ããè ¼ããñÔãÊãñ¶ãñ ÌãÅÖã¡ - ¶ããØã¹ãîÀ ¼ããØãã¦ã ‚ãã¹ãÊãñ ÌãÞãÃÔÌã ãä¶ã½ããå㠇ãñŠÊãñ‚ãããä¥ãÔãÀÊãÓ‡ãŠÀãä¶ãâºãã߇ãŠÀãâ¶ããè ºããØãÊãã¥ã ¼ããØããÌãÀ ÌãÞãÃÔÌã ãä¶ã½ããå㠇ãñŠÊãñ.ÖñÔãÌãÃÔãñ¶ãã¶ããè ‚ãÓ›¹ãÆ£ãã¶ã ½ãâ¡ßãÞ¾ãããä¶ã¾ãâ¨ã¥ããŒããÊããè ÀãÖ¥ãñ Íã‡ã‹¾ãÞã ¶ãÌÖ¦ãñ. ¾ãã ÔãÀªãÀãâ½ã£ããèÊã ÔÌã¦ãâ¨ãÌãð¦¦ããè, ¦¾ããâ¶ãã ‚ãÔãÊãñÊããÌã¦ã¶ããâÞãã Êããñ¼ã Ìã ¹ãÀã‰ãŠ½ããÔããŸãè¶ãÌãñàãñ¨ã „¹ãÊ㺣㠇ãŠÁ¶ã ªñ¥ãñ ‚ããÌã;ã‡ãŠ ‚ãÔãʾãã¶ãñ ºããÊãã•ããèãäÌãÍÌã¶ãã©ã ¾ãã¶ãñ ½ãÀãŸã ½ãâ¡ß ãä¶ã½ããå㠇ãŠÁ¶ã ¶ãÌããè Ôãâ¾ãì‡ã‹¦ãÀã•ã̾ãÌãÔ©ãã ãä¶ã½ããå㠇ãñŠÊããè.'2 ‚ãÓ›¹ãÆ£ãã¶ã ½ãâ¡ßãÞãñ ‚ã¶ãì‡ãŠÀ¥ã ‡ãŠÁ¶ã ‚ãâØããèãäÍãÌãã•ããè ½ãÖãÀã•ããâÔããÀŒãñ ‚ãã‡ãŠÓãÇ㊠¶ãñ¦ãð¦ÌãØãì¥ã ¶ãÔã¦ãã¶ããÖãè ÔÌã¦ã:Þ¾ãã¹ã£ª¦ããè¶ãñ ¹ãìÓ‡ãŠßÍãã ¾ãÍãÔÌããè Àãè¦ããè¶ãñ Êããñ‡ãŠãäÖ¦ããÞ¾ãã ÒÓ›ãè¶ãñ ‡ãŠã½ã ‡ãŠÁÍã‡ãñŠÊã ‚ãÍããè ¾ãâ¨ã¥ãã ãä¶ã½ããå㠇ãŠÀ¥¾ããÞãã ¹ãƾ㦶ãºããÊãã•ããèãäÌãÍÌã¶ãã©ããâ¶ããè ‡ãñŠÊãã. ¾ããÞãã ‚ã©ãà ‚ãÔããÖãñ¦ãñ ‡ãŠãè, ½ãÀãŸã ½ãâ¡ßãÞ¾ãã ÔãªÔ¾ããâ½ã£¾ãñ ÔãâÜã¼ããÌã¶ãñÞãñ ¶ãî¦ã¶ã ºãâ£ã ãä¶ã½ããÃ¥ã‡ãŠÀ¥ããžãã ¶ãÌããè¶ã †ñ‡ã‹¾ãÌã£ãÇ㊠Íã‡ã‹¦ããè ¦¾ããâ¶ããè ãä¶ã½ããå㠇ãñŠÊ¾ãã.Öñ ¹ãì¤Þ¾ãã ªãñ¶ã›¹¹¾ãã¦ã Üã¡Ìãî¶ã ‚ãã¥ãÊãñ. `ÔãÀªãÀãâ¶ãã ¶ãÌããè¶ã•ãÖããäØãÀãè ªñ¥¾ãã¦ã ‚ããʾãã ãä‡ãâŠÌãã ¦¾ããâÞ¾ãã Ô㣾ããÞ¾ãã •ãÖããäØãÀãè ¦¾ããâÞ¾ãã‡ãŠ¡ñ ‡ãŠã¾ã½ã ‡ãŠÀ¥¾ãã¦ã ‚ããʾãã Ìã ¦¾ãã½ãìßñ ¦¾ããâÞ¾ããÍã‡ã‹¦ããé¶ããÞããÊã¶ãã ãä½ãߥ¾ããÔããÀŒããè ¶ãÌããèãäàã¦ããè•ãñ ãä¶ã½ããå㠢ããÊããè.'3 ¹ãƦ¾ãàã ‡ãðŠ¦ããèÞ¾ãã Ôã½ãã¶ã ‡ãŠã¾ãÉ㊽ããÞ¾ãããä‡ãâŠÌããÊããñ‡ãŠãäÖ¦ãã‡ãŠãäÀ¦ãã ‡ãŠã¾ãÃÀ¦ã ‚ãÔãÊãñʾãã †‡ãŠãÞãÔãâÔ©ãñÞãñ ‚ãã¹ã¥ã ÔãªÔ¾ã ‚ããÖãñ¦ã, ‚ãÍããè ¼ããÌã¶ãã ãä¶ã½ããÃ¥ã Öãñ¥¾ãã•ããñØããè‡ãŠãñ¥ã¦ããèÖãè ¾ããñ•ã¶ãã ¶ãÌÖ¦ããè. Öãè „¥ããèÌã ½ãÀãŸã ÔãÀ‡ãŠãÀÞ¾ãã Ìã¦ããè¶ãñÞããõ©ããƒÃÌã ÔãÀªñÍã½ãìŒããè Øããñßã ‡ãŠÀ¥¾ããÞãñ ‡ãŠã½ã ¦¾ããâÞ¾ãã‡ãŠ¡ñÔããñ¹ãÌãî¶ã ¼ãÁ¶ã ‡ãŠã¤¥¾ãã¦ã ‚ããÊããè. `ÔãÌãà Ôãã½ãÆ㕾ãã¦ã Þããõ©ããƒÃÌã ÔãÀªñÍã½ãìŒããè ÌãÔãîÊã ‡ãŠÀ¥¾ããÞ¾ãã ½ãÀãŸã ½ãâ¡ßãÞ¾ãã և㋇ãŠãâ¶ãã¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü,ŸÖÖ.¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ.†Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü 33ISBN. : 978-93-83401-46-8

½ããñØãÊã ºããªÍãÖã‡ãŠ¡î¶ã ½ã㶾ã¦ãã ãä½ãßãäÌ㥾ãã¦ã •ãòÌÖã ½ãâ¡ßãÞ¾ãã ¹ãƽãìŒã •ã¶ã ºããßã•ããèãäÌãÍÌã¶ãã©ã ¾ãÍãÔÌããè ¢ããÊãñ ¦ãòÌÖã ½ãÀãŸã½ãâ¡ßãÊãã ‡ãŠã¾ãªñÍããèÀ ½ã㶾ã¦ãã ãä½ãßãÊããè.'4 ¾ãã ÔãÌãà ÖãÊãÞããÊããéÞ¾ãã ½ããØãñ ºããßã•ããèãäÌãÍÌã¶ãã©ãÛããâÞããèÞ㠇㊦ãðæÌãÍã‡ã‹¦ããèÖãñ¦ããè.½ãÀãŸã ½ãâ¡ßãÞãñ Ô©ãõ¾ãà : ‚ãã¹ãʾãã Íã¨ãîâÌãÀ ¶ãñ¨ãªãè¹ã‡ãŠ ãäÌã•ã¾ã ãä½ãßÌãî¶ã ½ãÀãŸã Ôãã½ãÆ㕾ããÞ¾ãã ½ã¾ããêã Ìãã¤Ìãî¶ã ½ãÀ㟿ããâÞããè Ô㦦ããÌã ¹ãÆãä¦ãÓŸã‚ããä¦ãÍã¾ã „âÞããèÌãÀ ¶ãñÌãî¶ã ¾ãã ½ãÀãŸã ½ãâ¡ßã¶ãñ ‚ãã¹ãʾãã ‚ããäÔ¦ã¦ÌããÞããè ¶¾ãã¾¾ã¦ãã ¹ã›Ìãî¶ã ãäªÊããè. ¾ãã ÔãÌãÃÜ㛶ããâ¶ãã •ãºããºãªãÀ‚ãÔãÊãñÊãã †‡ãŠÞãÜ㛇㊠½Ö¥ã•ãñ ªñÍã¼ã‡ã‹¦ããèÞ¾ãã ¼ããÌã¶ãñ¶ãñ ‡ãŠã¾ããÃãä¶Ìã¦ã ¢ããÊãñÊãñ ½ãÀãŸã ½ãâ¡ß Ìã ‚ãã¹ãʾãã Ìãõ¼ãÌãÍããÊããè¹ãÀâ¹ãÀãâºãÿÊã ¦¾ããâÞ¾ãã ½ã¶ãã¦ã ¦ãñÌã¦ã ‚ãÔãÊãñÊããè ‚ããªÀãÞããè •¾ããñ¦ã ÖãèÞã ‚ãÔãʾããÞãñ ãäªÔãî¶ã ¾ãñ¦ãñ. •ãòÌÖã ½ãÀãŸã ½ãâ¡ßãÞ¾ãã ‚ããäÔ¦ã¦ÌããÞããèØãÀ•ã •ããÔ¦ããè¦ã •ãã¦Ôã ¼ããÔã¦ã Öãñ¦ããè ¦ãòÌÖã ¦ãñ ‚ããäÔ¦ã¦Ìãã¦ã ‚ããÊãñ ‚ãããä¥ã •ãòÌÖ㦾ããâÞ¾ãã¦ããèÊã ÔãâÜã¼ããÌã¶ãñÞãñ ºãâ£ã ¶ããÖãèÔãñÖãñÌãîÊããØãÊãñ ¦ãòÌÖã ¦ãñÖßîÖßîãäÌãÔ‡ãŠßãè¦ã ¢ããÊãñ.„¦¦ãÀñ¦ããèÊã ‚ã¶ãñ‡ãŠ ¹ãÆãâ¦ã ½ãÀãŸã ½ãâ¡ßã¶ãñ‰ãŠ½ãã‰ãŠ½ãã¶ãñ ‚ãã¹ãʾãã ãä¶ã¾ãâ¨ã¥ããŒããÊããè ‚ãã¥ãÊãñ.`Þããõ©ããƒÃÌã ÔãÀªñÍã½ãìŒããè ¾ãã Ôã¶ãªãâ½ãìßñ ½ãÀãŸã À㕾ããÞ¾ãã „¦¹ã¸ãã¦ã ‚ããä¦ãÍã¾ãÌã㤠¢ããÊããè.¦¾ãã½ãìßñ ½ãÀ㟿ããâÞããè ‚ãããä©ãÇãŠãäÔ©ã¦ããèÔãìÒ¤ ºã¶ãÊããè. ¾ãã ‚ããä£ã‡ãŠãÀãâÞ¾ãã ãä¶ããä½ã¦¦ãã¶ãñ ªãäàã¥ãñÞ¾ãã ÔãÖã Ôãì¼¾ããâ¦ããäÍãÀ‡ãŠãÌã ‡ãŠÀ¥¾ããÞããè Ôãâ£ããè ¶ãñÖ½ããè‡ãŠãäÀ¦ãã ½ãÀ㟿ããâ¶ãã ¹ãÆ㹦㠢ããÊããè.'5 ¹ãÀâ¦ãî •ãòÌÖã ½ãÀãŸã ½ãâ¡ß ºã߇㊛ ‡ãŠÀ¥¾ããÞãñ ¹ãƾ㦶ã‡ãñŠÊãñ •ãã¦ãÖãñ¦ããèÌã ÍããÖìÞ¾ãã ½ãð¦¾ãî¶ãâ¦ãÀ •ãÀãè ¹ããäÖʾãã ½ãã£ãÌãÀãÌãã¶ãñ ¹ã슛ãèÀ ¹ãÆÌãð¦¦ããéÌãÀ ãä¶ã¾ãâ¨ã¥ã ŸñÌ㥾ããÞãñ ÌããèÀãñãäÞã¦ã ¹ãƾ㦶ã‡ãñŠÊãñ ¦ãÀãè ½ãÀãŸã ½ãâ¡ßãÞ¾ãã ãäÌãÜ㛶ããÞããè ãä‰ãŠ¾ãã ÌãñØãã¶ãñÖãñ… ÊããØãÊããè. ÍããÖì ½ãÖãÀã•ããâÞ¾ãã ½ãð¦¾ãî¶ãâ¦ãÀ †‡ãŠãè‡ãŠÀ¥ãã䛇ãŠÌãîÍã‡ãŠ¥ããÀãèÍã‡ã‹¦ããè ¹ãì¶ã:Ô©ãããä¹ã¦ã ¢ããÊããè ¶ããÖãè. Ôã½ã¦ãñÞããè Ìã¹ãÀÔ¹ãÀã¶ãì‡ãîŠÊã ‡ãŠã¾ãó ‡ãŠÀ¥¾ããÞ¾ãã ‡ãŠÊ¹ã¶ãã ÌããžããÌãÀ Ôããñ¡î¶ã ªñ¥¾ãã¦ã ‚ããʾãã.¾ãã ÔãÌããÄÞãã ‚ã¹ããäÀÖã¾ãà ¹ããäÀ¥ãã½ã ÔããÖãä•ã‡ãŠ¹ã¥ãñ•¾ãã ½ãÀãŸã ½ãâ¡ßã¶ãñ ÔãÌãà ¼ããÀ¦ãã¦ã ‚ãã¹ãÊãã ªºãªºããÀãŒãî¶ã ½ãã¶ã ãä½ãßãäÌãÊãã Öãñ¦ãã ‚ãÍãã ºãÊãÍããÊããè ½ãÀãŸã ½ãâ¡ßãÞ¾ãã¹ãÆã¥ããÌãÀÞ㠉㊽ãã‰ãŠ½ãã¶ãñ ‚ããÜãã¦ã ‡ãŠÀ¥¾ãã¦ã ‚ããʾããÞãñ ãäªÔãî¶ã ¾ãñ¦ãñ.Ôã⪼ãà ØãÆâ©ã :1) ãäÞ㛥ããèÔã ‡ãñŠ. †¶ã, ½ã£¾ã¾ãìØããè¶ã ¼ããÀ¦ããè¾ã Ôãâ‡ãŠÊ¹ã¶ãã ‚ãããä¥ãÔãâÔ©ãã (¼ããØã 1) Ôãâ‡ãŠÊ¹ã¶ãã Ìã ¹ãÆÍããÔã¶ã, ¹ãƇãŠããäÍã‡ãŠã,Ôããõ.‚ããÀ.‡ãñŠ.ãäÞ㛥ããèÔã, Àã½ãºããØã ‡ãŠãùÊã¶ããè, ¶ãÌããè¹ãñŸ, ¹ãì¥ãñ - 30. ¹ãð. 1382) ¦ããâºããñßãè †¶ã. †Ôã., ½ãÀ㟿ããâÞãã ƒãä¦ãÖãÔã, ãä¶ãÀãÊããè ¹ãƇãŠãÍã¶ã, ¹ãì¥ãñ. ¹ãð. 7.143) ãäÞ㛥ããèÔã ‡ãñŠ. †¶ã., ½ã£¾ã¾ãìØããè¶ã ¼ããÀ¦ããè¾ã Ôãâ‡ãŠÊ¹ã¶ãã ÌãÔãâÔ©ãã (¼ããØã 1) ¹ãð. 1434) ãä‡ãŠ¦¦ãã - ¹ãð. 1435) ‡ãŠãñÊããÀ‡ãŠÀÍãâ. Øããñ., ½ãÀ㟿ããâÞãã ƒãä¦ãÖãÔã, Ñããè. ½ãâØãñÍã ¹ãƇãŠãÍã¶ã, ¶ããØã¹ãîÀ, 400010, ¹ãð. 178.¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü,ŸÖÖ.¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ.†Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü 34ISBN. : 978-93-83401-46-8

''׿־֔û¡Ö¯ÖŸÖà“Öß ëúצüµÖ ¯ÖÏ¿ÖÖÃÖ−Ö ¾µÖ¾ÖãÖÖ'' ¯ÖÏÖ.›üÖò. ¸ü‘Öã¸üÖ•Ö ´Ö÷ã Öã™ü¸üÖ¾Ö ãú¹ý´Öú¸ü ÃÖÖ×¾Ö¡Öß²ÖÖ‡Ô ú»ÖÖ ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, د֯Öôû÷ÖÖ¾Ö ×¯ÖÃÖÖ, ŸÖÖ. ÁÖß÷ÖÖë¤üÖ, וÖ. †Æü´Ö¤ü−Ö÷Ö¸ü. ´ÖÖ²ê ÖÖ. 9860328518.¯ÖÃÏ ŸÖÖ¾Ö−ÖÖ - ”û¡Ö¯ÖŸÖà“Öß ¯ÖÏ¿ÖÖÃÖ−Ö ¾µÖ¾ÖãÖÖ ¯ÖÏÖ´Ö㏵ÖÖ−Öê ØÆü¤ü¾Öß Ã¾Ö¸üÖ•µÖÖ“Öê ÃÖÓãÖ֯֍ú ׿־ÖÖ•Ö߸üÖ•Öê µÖÖÓ“µÖÖ¯ÖÏ¿ÖÖÃÖ−Ö ¾µÖ¾ÖãÖê×¾ÖÂÖµÖß ×¾Ö¾Öê“Ö−Ö êú»Öê †ÖÆêü. †ÃÖê †ÃÖ»Öê ŸÖ¸üß ”û¡Ö¯ÖŸÖß ×¿Ö¾ÖÖ•Öà“µÖÖ úÖôûÖŸÖᯙ ¯ÖÏ¿ÖÖÃÖ−Ö¾µÖ¾ÖãÖÖ ”û¡Ö¯ÖŸÖà“µÖÖ úÖ¸ü׍ú¤üáŸÖ úÖ»ÖÖ−Öã¹ý¯Ö —ÖÖ»Ö껵ÖÖ ²Ö¤ü»ÖÖÓ“ÖÖÆüß ´ÖÖ÷ÖÖê¾ÖÖ ‘Öê'µÖÖ“ÖÖ ¯Öϵ֟−Ö êú»Öê»ÖÖ †ÖÆêü.׿־ÖÖ•Ö߸üÖ•ÖÖÓ“µÖÖ ¯ÖÏ¿ÖÖÃÖ−Ö ¾µÖ¾ÖãÖê“Öß ¯ÖÖÀ¾ÖÔ³Ö´æ Öß, ŸµÖÖÓ“µÖÖ ¯ÖÏ¿ÖÖÃÖ−Ö ¾µÖ¾ÖãÖê“Öß ¾Öî׿Ö™ü¶ê, ׿־֍úÖ»Öß−Ö¯ÖÏ¿ÖÖÃÖ−Ö ¾µÖ¾ÖãÖê“Öê þֹý¯Ö, ŸµÖÖ“Öê ×¾Ö×¾Ö¬Ö ÃŸÖ¸ü ‡ŸµÖÖ¤üß ´Öã§üµÖÖÓ“ÖÖ ´ÖÖ÷ÖÖê¾ÖÖ ‘ÖêŸÖ»ÖÖ †ÖÆêü. ׿־ÖÖ•Ö߸üÖ•ÖÖÓ−Öß •µÖÖ úÖôûÖŸÖ ´ÖÆüÖ¸üÖ™ÒüÖŸÖ Ã¾Ö¸üÖ•µÖÖ“Öß Ã£ÖÖ¯Ö−ÖÖ êú»Öß ŸÖÖê úֻ֏ÖÓ›ü ´ÖãÛûִָüÖ•Ö¾Ö™üß“ÖÖ ÆüÖêŸÖÖ. ˆ¢Ö¸êüŸÖ †Ö×'Ö ¤üׁÖ'ÖêŸÖ ´ÖãÛÃ»Ö´Ö ¸üÖ•Ö¾Ö™üß ¸üÖ•µÖ ú¸üßŸÖ ÆüÖꟵÖÖ. ¸üÖ•ÖÖ ´ÖãÛÃ»Ö´Ö †Ö×'Ö ¯ÖÏ•ÖÖ¯ÖÏÖ´Ö㏵ÖÖ−Öê ØÆü¤æü †ÃÖê“Ö ŸµÖÖ úÖôûÖŸÖᯙ ÃÖ´ÖÖ•ÖÖ“Öê ×“Ö¡Ö ÆüÖêŸÖê. ¸üÖ•µÖ ú¸ü'Öê ´Æü'Ö•Öê ¿Ö¡Öæ¾Ö¸ü þÖÖ·µÖÖ ú¸ü'Öê,¿Ö¡Öæ“ÖÖ ´Öã»ÖæÖ ؕ֍æú−Ö ‘Öê'Öê, ÃÖÓ¯Ö¢Öß“Öß »Öæ™ü ú¸ü'Öê, ¸üÖ•ÖÖ×¾Ö¸üÖê¬Öß ¾ÖŸÖÔ−Ö ú¸ü'ÖÖ·µÖÖÓ−ÖÖ ×¿ÖÖÖ ú¸ü'Öê, “Öî−Öß †Ö×'Ö×¾Ö»ÖÖÃÖß •Öß¾Ö−Ö •Ö÷Ö'Öê, †Ö¯ŸÖÖÓ“ÖÖ“Ö ×¾Ö−ÖÖ¿Ö ú¹ý−Ö ÃÖ¢ÖÖ ×´Öôû×¾Ö'Öê, ÃÖ¢ÖÖ ×´Öôû×¾Ö'µÖÖÃÖÖšüß ú™üúÖ¸üãÖÖ−Öêú¸ü'Öê, ×¾Ö¸üÖê¬ÖúÖÓ“µÖÖ Æü¢µÖÖ ú¸ü'Öê, †Ö¯Ö»Öê ¾Öî³Ö¾Ö ¾ÖÖœü×¾Ö'µÖÖÃÖÖšüß ¯Öϵ֟−Ö ú¸ü'Öê, µÖÖÃÖÖšüß »ÖÖ÷Ö'ÖÖ¸üÖ ¯ÖîÃÖÖˆ³ÖÖ ú¸ü'µÖÖÃÖÖšüß ¯ÖÏ•Öê¾Ö¸ü ú¸ü »ÖÖ¤ü'Öê ¾Ö ŸµÖÖ“µÖÖ ¾ÖÃÖã»ÖßÃÖÖšüß ŸµÖÖÓ“µÖÖ¾Ö¸ü †´ÖÖ−ÖãÂÖ¯Ö'Öê †ŸµÖÖ“ÖÖ¸ü ú¸ü'Öê †ÃÖꋍæú'Ö Ã¾Ö¹ý¯Ö ÆüÖêŸÖê. µÖÖ ÃÖ¯Ó Öæ'ÖÔ ¯ÖÏ׍ÎúµÖêŸÖ ¸üÖ•ÖÖÃÖÖšüß ¸üÖ•µÖ Æêü ¯ÖÏ´ÖãÖ ÃÖæ¡Ö ÆüÖêŸÖê, ŸµÖÖŸÖ ¯ÖÏ•ÖꓵÖÖ ×ÆüŸÖÖ»ÖÖ ±úÖ¸üÃÖêãÖÖ−Ö −Ö¾ÆüŸÖê. ¯ÖÏ•Öê“ÖÖ ÃÖÓ²ÖÓ¬Ö ±úŒŸÖ ú¸ü ³Ö¸ü'Öê †Ö×'Ö ×−Ö¸ü×−Ö¸üÖôûµÖÖ ¯ÖÖŸÖôûß¾Ö¸üᯙ †−µÖÖµÖ, †ŸµÖÖ“ÖÖ¸ü ÃÖÆü−֍ú¸ü'Öê µÖÖ“µÖÖ¿Öß“Ö ×−Ö÷Ö×›üŸÖ ÆüÖêŸÖÖ, †ÃÖê ‹êןÖÆüÖ×Ã֍ú ÃÖÖ¬Ö−ÖÖÓŸÖᯙ ˆ»»ÖêÖÖÓ¾Ö¹ý−Ö ×¤üÃÖæ−Ö µÖêŸÖê. ¤üׁÖ'ÖêŸÖ߻ִÖãÛÃ»Ö´Ö ¸üÖ•Ö¾Ö™üß“µÖÖ úÖôûÖŸÖ ´Ö¸üÖšüµÖÖÓ−ÖÖ »Öú¸üß ¾Ö ´Öã»Öúß Öê¡ÖÖŸÖ úÖ´Ö ú¸ü'µÖÖ“Öß ÃÖÓ¬Öß ×´ÖôûÖ»Öß.׿־֕Ö−´ÖúÖôûß ´ÖÆüÖ¸üÖ™ÒüÖŸÖᯙ ¸üÖ•Ö¯Ö¤üÖ“Öß ÃÖӍú»¯Ö−ÖÖ ¾Ö ¾µÖ¾ÖÆüÖ¸ü µÖÖ´Öãôêû ´Ö¸üÖšüµÖÖÓ“µÖÖ ´Öã»ÖÖÖŸÖᯙ ¾µÖ¾ÖãÖ֍úÖê»Ö´Ö›æü−Ö ¯Ö›ü»Öß ÆüÖêŸÖß. úÖ¸ü³ÖÖ¸üÖ»ÖÖ ×¾ÖéúŸÖ ¾Ö ³ÖÏ™ü þֹý¯Ö ¯ÖÏÖ¯ŸÖ —ÖÖ»Öê ÆüÖêŸÖê. ¿Ö¡Öæ“Öê ¯ÖϤêü¿Ö ŸÖÖ²µÖÖŸÖ ‘Öê'Öê,ŸµÖÖÃÖÖšüß »ÖœüÖµÖÖ ú¸ü'Öê, »ÖÖêú•Öß¾Ö−Ö ˆ¤Ëü¬¾ÖÃŸÖ ú¸ü'Öê, •ÖÖôû¯ÖÖêôû ú¸ü'Öê Æêü ¸ü֕֍úÖ¸ü'ÖÖ“Öê ÃÖæ¡Ö ²Ö−Ö»Öê ÆüÖêŸÖê.¸üÖ•µÖ ¾Ö ¸üÖ•µÖúÖ¸ü³ÖÖ¸ü µÖÖ“Öê ´Öæôû ˆ§êü¿Ö ´ÖÖ÷Öê ¯Ö›ü»Öê ÆüÖêŸÖê. ÃÖ¾ÖÔ¡Ö ÷ÖãÓ›ü-¯ÖãÓ›ü ´ÖÖ•Ö»Öê ÆüÖêŸÖê. ¯ÖÖ™üß»Ö, ¤êü¿Ö´ÖãÖ-¤êü¿Ö¯ÖÖÓ›êü ‡ŸµÖÖ¤üß ¾ÖŸÖ−Ö¤üÖ¸ü Æêü þ֟Ö:ÃÖ ¸üÖ•Öê ÃÖ´Ö•ÖŸÖ ÆüÖêŸÖê. ¾ÖŸÖ−Ö ¾Ö •ÖÖÆüÖ×÷Ö¸üß“µÖÖ »ÖÖê³ÖÖ¯ÖÖµÖß ¾ÖŸÖ−Ö¤üÖ¸ü þÖÖ£Öá¾Ö −ÖßןÖÆüß−Ö ²Ö−Ö»Öê ÆüÖêŸÖê. ¤üׁÖ'ÖêŸÖᯙ ‡Ã»ÖÖ´Öß ¸üÖ•Ö¾Ö™üßŸÖ ´ÖÆüÖ¸üÖ™ÒüÖŸÖᯙ ´Ö¸üÖšêü ÃÖ¸ü¤üÖ¸üÖÓ“Öß †−֍ê ú ‘Ö¸üÖ'Ö߸ü֕֍úÖ¸ü'ÖÖ“µÖÖ ¯Ö™ü»ÖÖ¾Ö¸ü ˆ¤üµÖÖ»ÖÖ †Ö»Öß. ŸµÖÖŸÖ ´ÖÖê¸êü, −Öևԍú Ø−Ö²ÖÖôûú¸ü, ‘ÖÖ™ü÷Öê, ‘ÖÖê¸ü¯Ö›êü, ›ü±úôêû, ÃÖÖ¾ÖÓŸÖ,•ÖÖ¬Ö¾Ö, ³ÖÖêÃÖ»Öê, ´ÖÖ−Öê, Ö¸üÖ™êü, ¯ÖÖÓœü¸êü, ‡ŸµÖÖ¤üà“ÖÖ ÃÖ´ÖÖ¾Öê¿Ö ÆüÖêŸÖÖ. ŸµÖÖÓ“µÖÖ úŸÖéÔŸ¾ÖÖ´Öãôêû ŸµÖÖÓ−ÖÖ ×−Ö¸ü×−Ö¸üÖôêû׍úŸÖÖ²Ö ×¤ü»Öê ÷Öê»Öê ÆüÖêŸÖê. ׿֌µÖÖÕ“ÖÖ ´ÖÖê›ü ú¸ü'µÖÖ“Öß úÖ´Ö×÷Ö¸üß ´ÖÖê·µÖÖÓ−Öß êú»Öß ´Æü'Öæ−Ö ŸµÖÖÓ−ÖÖ †Öפü»Ö¿ÖÆüÖ−Öê¤üÖ¤üÖ¯ÖÖ™üᯙ ¸üÖ•ÖôêûÛú»ÖÖ ¾Ö ×¾Ö–ÖÖ®Ö ´ÖÆüÖ×¾ÖªÖ»ÖµÖ, †Öפü®ÖÖ£Ö®ÖÝÖ¸ü,ŸÖÖ.¯ÖÖ£Ö›üá, וÖ.†Æü´Ö¤ü®ÖÝÖ¸ü 35ISBN. : 978-93-83401-46-8