Өмірзақ Озғанбай, Көпболсын Бекмағанбет Отты Жылдар әзілдері мен аңыздары

салган соц к;ойсын ба, жаны цысылган К^алекеч: - Эй, эй, ж!пттер, шындап б ар асы и д ар ю й , к;ойыь(дар, мен ец 6ip¡Hm¡ сендерд1 емес, мына ез1мд1 айтып турмын. Б1зд!и уйдеп жецгелер!ц д е Баянауы лдыц к;ызы, - деп цак;пацылдан эзер к;утылган екен. Сан мен сапа 1982 жылы Казахстан эдебиел мен енер!жц РСФСР-дагы кундер1 eiin жатады. Москвадагы Казахстан жазуш ыларымен кездесу болады. Сахнага Олжас Сулейменов пен ^алмуцан И сабаев к;атар шыгады. Cipe, Олжас сез сейлеуге, ^алмуцан сый-сияпат Tancbipyfa шык;са керек. Олжас эдеттепдей тапцыр сездерд!^ тиепн afbiTbin турып: «Калмуцан екеу1м!зд1ц 6¡TÍMÍM¡3 бупнп ^азак; совет эд еб и е л ы ц диаграммасы сияк;ты», - д есе керек (Олжас сорайган узын да, Щалмуцан бел!нен faHa келед! ю й). Сонда ^алмук;ан ойланбастан: «Онысы рас, тек 6ip анык;тай кетет1н ж ащ ай, Олжас-едебиетт1ц саны, м ен-сапасы деп к;абылдасацыздар к;ателеспейс1здер!», - дептк Ба^ыт сыйлау К,алмук;ан И сабаев Ж азуш ылар одагына келсе 6¡p топ ж т т отыр екен. Шет!нен барып ам ан д аса бастайды . Сонда 6¡pey¡ Цалекецжц к;олын алып: - С1зд!и цолыцызды алу улкен бак;ыт ^ой,-деп сткш ейдк Сонда Калекеи M¡3 ба^пастан: - Сеж бацытыцнан айырып к;айтей!н. Устай туруыца болады, - деп ананыц уысынан к;олын алуга асык;папты. Цоргау цогамы Жазушы Энуар Эл!мжанов кеп ж ылдар бойы К,азак;станныц тарихи жэне мэдениет ескертк1штер1н x;opfay к;огамыныи Tepafacbi болып жумыс ¡стеген. Содан бул цызметнен ауыс- к;анда орнына бурын сауда саласы нда жумыстар ат^арган 6¡p азам ат келед!. А рада 6¡p ай еткенде Энуар кргамда журген ^алмуцан Исабаевк;а жолыгып: [01

- К,ал цалай? - депт1. Сонда Калмуцан: - Турюстан мазарын езбектерге сатып ж1бермес1н деп х;оргап отырмыз гой, - деген екен. «EKeyíH д е 6¡p HeM¡c ат^ан гой, cipe» Ертеректе Жазушылар одагында Ке^естер одагы келе- м1ндеп ipreni жиын етедк Так;ырып: «Эдебиет1м1здеп кецес жауынгерлер1н1н ца!1армандык; б ей н еа» . Ж ер-жерден келген шешендер суырылып сейлеп жатады.. Сырбай Меуленов трибунага кетер1лед1. Оз1не тэн зор курюреген дауысымен: - B¡3, жазуш ылар, кецес жауынгерлер1н1ц алды нда улкен борыштымыз. О лардыи шынайы к;а)1армандык; бейнес1н en¡ д е ойдагыдай жасай ал май келем1з... - деп гуршдеп сейлеп eiT¡. Туйдек-туйдек ойларын жетюзу уш!н к;олын сермей сейлейдк Ол K¡c¡H¡4 ею caycafbt жок; болатын. Одан соц царацалпак, ак;ыны сез алады . Ол д а Сырагац сияк;ты х;олын сермеп сейлеп тур. Оныц д а ею саусагы жок; екен. Соны байк;ап отырган Х^алтай Мухаметжанов: - Мына eKeyiHin д е к;олын 6¡p HeMic атцан гой, cipe, - деп сел жымиган сыцай танытыпты. «Палму^андай цазац ^айда?» Б1рде К,алмук;ан И сабаев мацтанып тур екен: «Мен ананы жаздым. Мен мынаны жаздым», - деп. Сонда ^алтай турып: - Мына ^алмуцан дурыс айтып тур. Казак;тыц TmiHe дел мундай жаны ашитын, цазак;тыц TiniH д ел мундай унемдейт1н адам жох;. 120 сезбен роман ж аза б ер ед Ь , - депл. Бшген K ic ire цазачтыц ce3¡He 6ep¡ д е сияды гой. O cipece, дэмдеп, ерлеп сейлесе. Кундеу Калму^ан Исабаевтыц шашын устарамен цыргызып, так;ырбас журет1н эдет1. E¡p куы Ж азуш ылар одагында д р а ­ матург К,алтай Мухамеджанов пен прозашы Тахауи Ахтанов келе к;алып, драматург Калекецн!ц к;алпагын жулып алады Да: - LLiipKÍH, осы бас-ай! - деп сипай бередк Сонда к;алпак; nec¡: !02

- Казацтыц жаман эдет! бар: e3¡H¡n к;ай жер1нен ax¡ay керсе, басцаныц сол жер1н кундеп журед!, - деген екен. «Ел аман, журт тыныш па екен?», - деп Б!рде «Егемен Казахстан» ra3eT¡H¡t^ жаца HeM¡p¡H х;олына алган Налагай б ас жагын 6¡p, соцгы 6ei¡H 6¡p царап, х;оя салады . Ж анында отырган cepiri: - Ага, c¡3 газетт1)-( алды-артын faHa к;арайды е к е н а з гой», - деу1 муь( екен, Калагац: - Алдыцгы жагына к;арайтыным, ел аман, журт тыныш па екен, Ел басшысы сау-саламат та ма екен дегеым. Сейт1п ке^лд! 6¡p тындырып, соцгы б ел н е к;арайтыным азан ам алары н да кез таныстар болм аса екен дейлн1м гой. Содан кей1нпыц бэр! кундел1кт1 лрлж к;ой, - д е п л ойлы п!чннде. «Сэл ^уганга соншалыцты ^аша ма екен?» Казахстан эдебиет! мен мэдениет к;айраткерлер! деле- гациясыныц к;урамында ^алагац д а Саха е л 1не барады . Алые шацырымдар, ушы-к;иыры жох; тундра. - Казак; бауырлар, б1зд1и ел жырак;та гой. Жол журю шар- шаган боларсы здар? - деп к;ушак; жая царсы алады буларды саха жазушыларыныц 6¡p ак;сак;алы. - Айтпа^ыз, шыгандап-ак; кеткен кер1неаздер, - деп ^алжыцдайды эрк;ашан ез1л161р!нш1 журет1н Калага^, -жерд1ц Ty6¡екен. - С!зд1ц аталары иы з гой юнэлк - деп кулед1 саха жазушысы, - кекелер1м1зге куш керселп, к1нд!кжурт - кеи далам ы здан к;уып ж!бер1пт!. - Ойпырым-ай, - деп, бас шайцай Kyninii Калагаь(, - сел цабац туйгенге осынш ама алыск;а к;аша бере ме екен? «Гитлердщ ^ырцын eTK¡3¡n ^айт^ан» Калтай Мухамеджанов жанындагы жас шамасы сексеннен асып калган Отан согысыныц ардагер1н айналасындагыларга таныстыра кел1п: - Бул ю с^зсогы сцабастан-аяццаты сы п, Гитлерд1ик;ырк;ын eTK¡3¡n к;айтк;ан, - д еп л 6¡p отырыста. !03

«Нем!стерд! б^ге жер аударганы жа^сы болган...» ... Улты нем1с уш тшд1 ана тш1ндей ме^герген Герольд Бельгерд1ц Ташкенде туратын экес1 Апматыга щыдырып келгенде Калагац: - Сталинн1ц немютерд! К^азак;станга жер аударганы жак;сы болган! - депт!. Ол уэжд1ц астарын а ^ а р м а й , т!кс1н1п калган Герольдтыц экеск - Неге олай дейс1ц? - десе керек.Сонда Калагац; - Эйтпесе, - д еп л , - мына Герольд к;азак;тыц к;олына тусер ме ед1! «Ара^ турганда бозаныц )^ад!р! жоци Арк,алы ак,ын Э б д т д э Тэж1баевтыч 70-жылдык; мерей- тойын сырбаз ¡н1с1 Сырбай Меуленов баск;арыпты. Киыннан к;иыстырып, утымды сездерм ен уй^астырып, елеим ен ернек- теп жацсы келе жатса керек. Аптыншы не желнш! адамнан кей1н кеш еуш делп сез берген1не кец1л!не алган К^алтай к;ожа: Арак; турганда бозаныц ц а д ^ жок;, Казак; турганда к;ожаныц к;ад1р1 жок;!- депт! де, сез1н жалгасты ра бер1пт!. «Паза^ Пудайга ^арсы ма, сонда?» Энеб1ржылдары, Кызылордада Исатай Э бд ^эр ^о в деген обком хатшысы жачадан сайланады. Сол кезде Жазушылар одагынан шыгып келе жатса, Кайнекей, к;асында 4-5 адам бар Калтайды кер1п: - Эй, к;ожа, анау, сен1ц ага^ ба, нем ене? Кржалар д а обкомга хатшы болады екен-ау? - дейд!. Сонда Калекец: - К^Дай к;ожаларга пайгамбарлыгын к;иганда, к;азак; хатшылыгын к;имай м а? - депт!. «Назац сахарасындагы дара туысым» 1983 жылы Д1нмухамед Крнаев Калтайды кабинет1не шак;ырады. Ертеи!нде С е к р е тар и ат а оныц м э с е л е а к;арал- мак;шы екен. Себеп б1реу - Калтайдыц услнен ары з кеп тускен: «Жак;ын туыстарын к;ызметке кеб1рек алады ... Эйтед}, буйтедг..». 104

Димекецмен энпм еы ц соцында сез элп apb!3fa ауыск;ан туста: - «Осы, Щалтай, сен к;ай жузге ж атасы ^?» - дейдк - Димеке, мен1ц оцбай ж ургетм сол, emôip жузге жатпайтыным гой. - Сонда сен, юмац? - Кржамын. - Осындагы ей жак,ын туысыц юм? - Морис Симашко! - Калай? -Жак,ындыгым - Ыбырай пайгамбардыи Сара деген к;атынынан - Симашконын аталары , Ажар деген цатынынан - арабтар, б!зд1ч ата-бабалары м ы з туган», - депт! К^алтай. «Депутаттыцца етпесец - эйелден гана уят» Б1рде Калагац Сыр e^ipiHeH д еп у татты ^ а туседк Эуел1нде етед1 деген болжам болган. Ацырында дауы с жинай алм ай цал ад ы. - Кал-ага, бул уят болды-ау, - дегендерге ^алагац: - Ей, шырагым-ай, маган д еп у татты ^ а етпей цалган ел- журттан, Апматыдагы эр1птестер!мнен уят емес. Ец бастысы, ^атынымнан уят болды. 6acx¡afa жауап табылар. Фаридага не бет!мд1 айтам, - деп кулд^гтп. «Аишыныи ил сия^ты» Калтай afa б¡pдe ЦК-ныц хатшысы Меьщ!баевтыц набыл- дауында болады. - Иэ, Щэл-afa, CÍ3 Меьщ!баевта болыпсыз. EKÍHmi хатшымен орысша, эл д е к;азах;ша ceйлecт¡h^iз бе? - дейд1 тустастары. - Орысшага e3¡ агып тур екен сабазыц. Дегенмен, мен!ц к;азак;шамды д а тус!нд1. - Сонда цазацша б1лмейд1 ме екен? - Бш мейлы бшмейд! енд1. Б!рак;, аншыныц HT¡ сияк;ты экю неме ем ес пе, тус!нед1 екен, - депт1. «^ораздан кей!нп ра^ат...» Кал-агац ауылга барса агайындарыныч 6ep¡He Kipin шыгатын едет! бар екен. Б1рде сондай агайынныц 6¡pÍHe Ю5

ф е д к Сосын сол жердей тустенуге тоцтайды. Барган уй1 61р ак^карк;ын жандар екен. Дереу б1р тауыгын сойып, туске ж е^л тама^ жасайды. Касындагы к;осшыларымен б1рге дэм татып отырганда, Кал-агаца тауы^тыц к;уйрык; жагы тап келедг Туст!кт! рак;аттана жеп отырган К,ал-агац жан-жагын б!р кул- д1рт алмак; болып, тауык;тыц к;уйрыгын жеп отырып: - Шамасы бул цуйрыцтыц к;ораздан кей!н ра^атын мен керд^-ау, - деген екен. «Аргы атасы - араб цой» Драматург К,алтай Мухамеджанов ертеректе араб елдер!нен келген б!р топ жазушыларга Апматыны аралатады . Каланы тамаш алап шаршаган д!ндар арабтар «Енд1меш!тке барсам», - деген тшек айтады. К°нак;тыц, оныц услнде жат журттык, к;онак;тыц месел1н к;айтаруга болмайды. Кал- агаь( Алматыдагы мацдайга баск;ан жалгыз меш1тт1и керер кезге к;ораштыгынан к;ысылса да, ам алсы з апаруга межбур болады. Кудай уй!н!ц керюне кецшдер! тола ^оймаган арабтар сыртца шыга бере: - Осы меилт турган кешен1ц аты к;андай? - деп сурайды. - Пушкин кеш еа, - дейд1 Кал-агац. - Ж алгыз м еинттер^зд! кеп!рд!и атындагы кешеге сал- гандарыцыз к;алай? - десед! муны ерс1 керген арабтар дипломатиялык; биязылыцты ^оя турып. Сонда Кал-агац жулып алгандай: - Пушкинн!^ аргы атасы ар аб цой, соны мегзеп, меилт турган кешеге эдей1 Пушкин атын бергенб1з, - деген екен. Тап^ыр жауап Белпл1 галым, Кейес Одагыныц Батыры Мел ¡к Габдуллин 1946 жылы Демократияшыл жастардыц Буюл дуниежуз1л1к ф едерациясы ны ц курылтай меж!л!с1не к;атысу уш1н Англияга барган сапары нда б1р топ агылшын: - С Ьдер неге к;удай жох; д ей а зд е р . Б1здер, агылшындар буган мык;тымыз. Агылшындар д н ге бер1к, - деп езеуреп крймапты. Сонда Мэке^: - С Ьдер езд ер!^зге к;арсы шыгып отырсыздар! - дейдк - Калайша? Юб

- С Ь дерд^ Чарльз Дарвин деген галымдарыиыз болган жок; па ед1. Ш амаларыцыз келсе алды м ен сол ю амен дауласып алы^ыздар, - деген екен сонда Мэкец. Эзеуреген агылш ындардыц ауы здары на кум ^уйылыпты. Са^алды алгызган елец Кецес Одагыныц Батыры, академик, галым Мэл!к Габ­ дуллин жиналыстарда, гылыми кецестерде отырган кезде елецм ен записка жазганды унатады екен. 1971 жылы жа- зушы Мухтар Магауин Гылым академиясына ага гылыми ^ызметкер болып набылданады. Ол кез Мук;ацныц са^ал- мурт крйып, бой тузеп журген дэуреы екен. Онысы Мэл!кке унай цоймайды: «Эй, Мухтар, сапситпай алып тастасацшы, - деп б!р рет ескерткен екен, оган Мук;ац кенбепл. Кезекл б!р гылыми кецесте отырган кезде Мэкеи сак;алды ¡н!с1не мынадай б!р ел ец жазып Ж1б ер 1пт!: «Магауин Мухтарга! Сацалыи мен муртыиды, Жыл бойына ес1рд1ц, Таидандырып к;ыздарды, Сулуланып кесшдн. Эдем1 бул ж1пт деп, «Старш ийлкке» етюзд!к. Нагыз галым ¡н1м деп, Мацсатыца жетк1зд1к. Олай болса бауырым, Алып та ста сак;алды. Разы болсын ауылыч, Шыгарып жаман мак;алды. Ж ана жылда т!лепм - Шарык;та галым ер!не. Еибепцмен ел!ие, Кер1не бер, керне! М элк, 30.12.1971 ж. Сыйлы агасыныц осы б1р е л е ^ н е н кейн Му^ац сол кун1 амалсыз шаштаразга барып, са^алын алгызып тастапты. 107

Жайлау мен цыстау Касым Тогузак;ов (к;аз1рп танымал киноактер Ерболат Тогузак,овтыи е к е а ) - «ултшылдардыц» шылбырын суйрет!п, отыз жет!нш1 жылдан бер! Магадан жакда уш барып, уш к;айтып келген ак,ын. Тащ ырды ц ауыр жупн эзш ге артып журелн ак;кец1л ак;ын: «Алматы - жайлауым, Магадан - Алдан - цыстауым», - деп кулед1 екен. Шыдамнын да шеп бар Халыц ак;ыны Шэк}р Эбеновт!и жащын ¡н!с1н1ц баласы «Жигули» автокел1пн сатып алыпты. Кеч!л жетержак;ындарын жинап, жакрылап той жасайды. Тойга Ш е ф ак;ын д а к;атысып, кер1мд1к-байгазысын бередк А рада б1р айдай уах;ыт еткен соц, Шэкеи элп баласыныц ушне келт: - Улым, мен! ауданга апарып келш1. Тыгыз шаруам бар едь-дейдь Баласы апаргысы келмей: - Ойбай, ак;ын ата, радиаторы нан су кет1п, ез1м д е баратын жер!ме жете алмай отырмын, - десе керек. Ылажы к;урыган Шэкец уй!не кете барады ... Кузге к;арай жедел ш аруамен б1р жерге баргысы кеп, элп баласы на тагы да барады. - Ак;ын ата, жылдамдык;ты носатый тетюнен май айдап, гаражга зорга жетлм. Ренж!меч1з, к ел еа жолы, мэшинем сынып турса да, керект! жер1и1зге аркаласам д а апарамын, наныцыз, к;удайга... - деп шыгарып салады Шэкеьщ!. К,ыс тусе, керш! ауылдыц молдасы к;айтыс болыпты. Анада берген уэдес! бар, баланы ц уЙ1не уш1нш1 рет келед1 гой Шэкец. - Шырагым, керш! ауы лда К^сык; молда дуние салыпты. Ж астайымыздан б!рге ескен к;урбы-к;урдас ед!к, жаназасы ертец екен, ¿¡рак; мен бупн жету1м керек. Тым болм аса, б!р тун мэй1т!н кузет1п отырайын. К,айткен кунде д е сен мен1 жетюзе гер! - дейд1 гой. - Моторынан май келп, к;озгала алм ай тур. Эр1 радиаторы д а к;айтадан су жЮерю... - деп келе жатк,ан баласы н Шэкец сыпыртып б1р бок;тап алып: - Енеь)д!...! Мен мшерге келгенде сен1)-( к;ыздай сылап- сипаган к;ызыл мэшинецн!^ етекк!р1келе к;алады екен, - деген екен. )08

Жацсы адам А^ын Седу Маша^ов 80 жаск;а толып, тец1репндеп и;алам- д а с дос-ж арандары к;уттык;тап жатса керек. Сонда С эд у д н ак;ын ¡Hici Гаф у Кайырбеков турып: у4лпь/с жь/лдай баламь/зга жь/р ексен, Жа/(сь/ абамсь/^ ж арать/лган сирек сен. бубан sep/ жа/(сь/ бола т /с е р ен Сексен жас/^а калай келу<9/ / ф е т с е н , - деген екен. «Ма^ал жет!скеннен шьщпайды» Белгш! жазушы Мухтар Магауин сексен1нш! жылдардыц орта кез1нде «Жазушы» баспасыныц бас редакторы болып ^ызмет ат^арады. Б!рде баспанын куй!п-жанып жататын жу- мысымен р е н ж н ф е п отырса, к;аламдас достарыныц 6ipi келю: - Муха, шаршап отырсыз ю й, жумыс кеп-ау ш амасы, - дейдк Сонда Мухтар: - Баспаны^жумысы емес, баск;аныцжумысы шаршатады, - дейд1. - Иэ, к;агазбасты жумыс к;ой, - дейд1 к;аламдас досы жаны ашыган кей1пте. - Жумысыь; бузык; болса да, ^агазы^ туз1к болуы керек, - деп Мухтар бул жолы д а келте т1л цатады. - Муха-ау, тек мак;алмен сей лейлн болганбысыз? - дейд! досы. Сонда Мухтар: - Мак;ал ж елскеннен шык;пайды, - деп бул жолы д а келте найырган екен. «Модный» дорба Ак;ын М узафар Эл!мбаев б!рде ^олына ал а дорба устап, ютап дукен1нен шьнып келе жатса 6ip iHici кездеап: - М узага-ау,мынадорбацыз «модный» го й ,-д еп л . Сонда Музафар: - Бэрекелдк агац муны «модный» болганы уш1н емес, «годный» болганы уилн устап журген гой, - деген екен. 109

Мэртебел! бага Академик Ахмет Жубанов пен Хамит Ергалиев керш! турыпты деседк Жолы болган соц Ахац Хамацды кунде ма- шинасымен ала кетед! екен. Б!рде жолда келе жатып Ахац: - Хамит, осы сен цандай ак;ынсыц? - деп сурапты Хамац- нан. - Оны енд! ез!ц!з б!лес!з гой, - деп л Хамац лкелей жауап- тан жалтарып. - Мен бшсем, сен осал ацын ем есац , - депт! Ахац. - Мундай бага б ер у ^зге не себеп? - Себеб! сол, шофер! академик ацын осал болмаса керек, - деген екен Ахац. Ею сурац Академик Каныш С этбаев совет делегациясыны ц к;ура- мында Англияга барады . Совет делегациясы н б!р орайлы шак;та Англияныц премьер-министр! Уинстон Черчиль ^а- былдап, к;онак;асы беред!. Дастарк;ан басында Черчиль Каныш Сэтбаевк;а назар аударып, езшге балаган сурак; к,ояды: - С этбаев мырза, айтыцызшы к;азак;тардыц барлыгы да е з ^ з д е й суцгак; бойлы ма? - Меыц халк;ым ез!мнен элдек;айда бик, - деп жауап беред! Канекец. Келес! б!р сэтте Черчиль орнынан турып кел!п, Канацныц ремке кетеру!не дем еу леб!з б!лд!р!п, тагы д а б!р келецс!здеу, тосын сурах; цояды: - С этбаев мырза, С!з осы нешшш! размерл! бас ки!м киесЬ? Канекец сел жымиып, еш ¡ркшместен: - Черчиль мырза, егер & з екеу!м!з бас ки!м айырбастасак;, ек! жагымыз да ек!нбес ед!к! - деген екен. Атамыздын асыл асы К езад е Каныш С этбаев агамы з Казак; ССРч Гылым ака- демиясыныц президент! болып турганда, Казахстан д е­ легациясын баск;арып, Францияга ресми, мэдени сапармен барады . Ф ранцуздар бЬдщ к,азак; делегациясын «орыстар, орыстар» деп к;айта-к;айта айта берген!не намыстанып Каныш ага: чо

- БЬ орыс емесп!з, ез мэдениельмз, ез т т 1м1з, ез жер!м13 бар «цазац» деген халык;пыз!» - депт! ашуланып. - Онда д э л е л д е ^ з , б!з д е таниык;, - дейд1 ф ранцуздар. Каныш агамыз б!р к;ой алдырып, е з 1 бас болып, к;ойды му- ше-мушеге жт!ктеп, ¡шек-и;арынын тазалып, бас-сирагын уй!тедк Оны керген ф ранцуздар к;айран цалады. Сосын к;а- зан алдырып, бас-сирагын белек, к;алганын белек п!с1р!п, та- бак;тарга мушелеп салады . Ф ранцуздарды к,азак; отыратын тэс1лмен отыргызып, француз П ремьер-министрне бас к;ойып, етт1ц калган мушелерш лауазы м ы на к;арай б е л 1п, ал- дары на табах;тартк;ызады. Бул тагамды к;азак;тыц ец к;асиетт! асы - «ет асу» деп атайтынын, оны тек цолмен жейт1н1н ту- с!нд!ред1. Балбыратып ете демд! П1скен етт! ф ранцуздар крлдарымен суйс1не жеп, согып алады . ^азацтыц ас ¡шу м эдениелн керемет ту ан д !р т бергенде басын шайх;ап, тац- данбаган француз к;алмайды. Газеттер1не жазады. С апар аяк;талып, к;азах; делегациясы б1р м ейрам ханада ас ¡ш!п отырганда, делегация цурамындагы б!р мэцгурт ше- неун!к б 1р к;олында шанышк,ы, б!р к;олында цасыц, орнынан турып: - Каныш Имантаевич, а з ^азак; халк,ын арам цолымен ас жейт1н жабайы, м ед ен и етаз елп керсет1п, букш елем ге мас- «¡ара к;ылдыцыз, - деп з 1ркшдейд!, ашуын баса алмай. Сонда Каныш агамы з орнынан байыппен, асык;пай т у р е г е л е д 1: - Бю дн осында отырганымызга 10-15 минут етл. К^о- лыцыздагы к;асык;пен нем есе анау шанышцымен, осыдан жарты сагат бурын, юм жеген1н айтып бере аласы з ба? - деп сурайды. Ун жох;. - Эрине, б ш м ей аз оны, ешюм д е бш мейдг Б1р сагат, б!р кун, б 1р апта, б 1р ай, б 1р жыл бурын бул к;асык:ты шанышцыны юм пайдаланганын б!лмейм1з. Мумюн, ем 1р! жазылмайтын ауыз жарасы, туберкулез, сифилис, неше турл1жук;палы аурумен ауыратын ад ам д ар д а ¡шкен шыгар. Ж алпыга ортак, мейрамханага к1м келмейд1?! Ал, цазацхалцы ас ¡шерде тама^к;а цолын жуып барып отырады. Сосын ол ауру болса д а ез алдындагыны гана жейд!, ¡шед1. Б!реуд1ц ал- дындагыны алып жемейд!. Ауру болса да ез алдындагыны жеп, ез ауруымен ез! кетед!. Б1з эл ем д еп таза д а ах;ылды халык;тыц урпагымыз, - дегенде шенеун!к к;олындагы цасыц пен шанышк;ыны устелге тастай салганын б 1лм ей салады. Сонда буныц б ер н бурын б1лмеген, мэн бермеген, сол жерде 111

Сурацца жауап Кызылорда жак;та баягы да сыйлы 6¡p Kici х;айтыс болып, сол KictHi жерлеуге ак;ын Аск;ар Ток;магамбетов те барады . Соцынан уйге цайтып келе жатк;анда бужыр бет, м асацдау 6¡p ж1пт ак;ынга Tnícin, epcm ey сурак; к;ойыпты: - Асеке, c ¡3 аж алдан к;орык;пайсыз ба? Соцгы кезде ауыр- гыштап жур деп ecTHMÍH, - дейд1 TiniH шайнап м у л э^ м ап . - Шырагым, ¡pireH ауыздан tuipireH сез шыгады. Ш!р1ген сезд 1 6¡pey мастык;пен айтады, 6¡pey к;астык;пен айтады. к;астык;пен айтк;андарда сен с е к т д 1бет)ыц бужыры, арак; пен ш араптыц к;ызуы болады , - д еп т1. Eenric¡3 жолаушы Б1рде ак;ын Аск,ар Ток;магамбетов Ж амбыл х;аласына кел1п, к;ала мацындагы 6¡p ауылга барайын д есе, кел!кт!ц орайы келмейд!. Содан жол услнен журпнил Kyiin, агылып жатк;ан маш иналарга к;ол кетеред}. С ейлп турганда 6¡p «Волга» машинасы ток;тайды. Алдында отырган дэу цара Kici амандык,- саулык; жоц, отыр дегендей артк;ы орындык;ты иепмен нуск;ай салады. Кала ipreci жалгасып жат^ан елд! мекен ю й. Кеп узамай машина 6ip уйд!ц алды на ток;тайды да, элп алдыцгы орын- дык;та отырган д эу к,ара уйге Kipin кетед!. Содан булар api кутедк 6epi кутед}, элг1 уйден шык;пайды. Кун болса аспан ай- налып жерге тускендей ыстык;. Машина ¡Lui т1птен ^апырык;. Bip м езплде Асекец шыдай алм ай шоферге: - Элп Kici к,ашан шыгады екен, 6min келш!, - депт!. Ш офер барып кел!п: - Шай мен арак; iujin отыр, e 3ip шыгатын Typi жок;, - деп к;айтып келедк Асекец: - Муныц аты K¡Mед!? - дейд!. - Оныц аты Думшебай, келес! колхоздыц бастыгы, - дейд1 шофер. Сонда Асекец: Ж амбылда жолдас болдым Думшекецмен, Шыжгырып, eiin б арад кун шекемнен. Думшекец б!здерменен жумысы жок,, Арак,ты сштеп жатыр к;умшекермен, - деп 6ip ауыз ел ец ж азады да, аягына «Аск;ар Ток;магамбетов» деп к;ол к;ойып, ш оф ерден 6epin ж1беред1. 114

¡ле Думшекеи ш оф ерден бурын уйден атып шыгып: - Асеке, «Б1лмеген у ¡шедЬ деген, а з б е н кездесем1н деп ойлаган жох; ед1м. Ат-тон айыбым бар, - деп аягына жыгылган екен. Саспайтын Сэбец Сэбит Му^анов б<р тойда асаба болып отырып, байк;амай сыншы-галым Мухаметжан Каратаевк;а еюнш! рет сез берю л. Мухаметжан агамыз: - Себе-ау, мен жаца гана сейлед!м гой, - дейд! тацырк;ап. Сонда С эбеи тук саспастан: - Б ш ем н, «Енд1 не айтар екен», - деп отырмын, - деген екен. Муз е р т , туман т у с т Б ал ал ар аи;ыны Султан Калиев кеше бойлап келе жатса, царсы алды нан ак;ын Бурют Б)ск;ак;ов кездесе кетедк Бул отыз жыл «Балдырган» журналын баск;арган М узафар Эл1мбаев зейнеткерл1кке шыгып, орнына Туманбай М олдагалиев бас редактор болып келген кез екен. Бурют аман-саулыцтан кей1н: - Султан, ем1рде не жацалык; бар? - деп сурау тастайды. - Б элендей жацалыц жок;, - дейд! Султан. Сонда Бурют: - Неге жацальщ жок; д ей а ц . Отыз жыл бойгы «Бал- дырганныц» музы е р 1п, ен д 1 туман туап жатыр д ей д 1ю й, - депл. Баспага хат Ак;ын М узафар Э л ^ б а е в т ы ц «Онер» баспасы нан «Ом1р. Онер. Онерпаз» атты келемд! к1табы жарык; керген едк Сол ютаптыц к;олжазбасы е н д ^ с к е дайы ндалы п жатк;ан кезде баспаныц шаруашылык; мумюнд!пне байланысты « е н е р л 1ктер» оный кел ем н и;ыск;артып, жиырма б ес т а б а к а туарм ек болады. Муны ест1ген Музагац баспаныц бас редакторы Эл1бек Аск;аровтыц атына: Д1мкэст1ктен титык;тап к;аусап журм1н, Сонда д а майда крцыр эн сап журм1н. «Отыз беслц орнына жиырма бес дейт... ...е д 1л д 1кл, Элеке, ацсап журм1н! - деп хат жазып Ж1б ер 1пт1. 115

Музагацныц батасы 1956 жылы ак;ын Кайнекей Ж армагамбетов белпл! 6ip себептермен партиялыц eerie алып к;алады. Арада 6ipa3 уак;ыт eiin, б!рде х;албалах;тап асыгып кеш еде келе жатса, алдынан ацын М узафар Эл1мбаев кездесе кетед!. - Клайда асыгып барасы ц? - дейд! Музагац. - Ойбай атама... Баягыдагы сепамд! алдырайын деп обкомга безектеп бара жатырмын, - дейд1 Кайнекей. - Ондай болса - кдптацца ацшаи бар ма, бата берей!н, - дейд! Музагац. - Бар! - ^айнекей балаш а х;уанып Keiin, он сомдыцты усына б ер ед 1. Сонда Музагац х;олын жайып, кешен1ц д ел ортасына т}зерлеп отыра х;алыпты да, eerie алган досына: Берд!м саган батамды, Кеш!рс1н обком к;атаиды. Катыныьщы жылатып, Пэмилияиды шулатып, Кетере берме керЫен Kepi аруак; атацды, Эумин! - деп бата 6epinii. ^абай болсан, Дабай Наурыз мейрамы Ke3i екен, cofaH орай Алматыныи 6ip алацы нда улан-асы р той болып, ютап ж ерм ецкес1 eiin жатады. Ж эрмеикеге шак;ырылган ак,ын-жазушылар ¡ркес- TipKec узынынан узак; созылган столдарга к,атар-к;атар жай- гасып, к;олтацба 6epin жатады. Ак;ын М узафар Эл!мбаев децгелек жузд1 6ip ак;к;уба ж}птт1ч К1мнен к;олтаиба алары н бшмей к;ысылып, ¿¡¡рде apfbi шетке, б!рде 6epri шетке шьнып агалары на имен1п батпай жургенш байк;ап к;алады. - Эй, балам , 6epi кел! - дейд! Музагац - атыц KiM? - Кабай. - Дабай, солай дейд1 де, элп ж1птке мынадай к;олтацба жазып 6epinTi: Усындым Kiian Кабайга, БЬд! д е ок;ып абайла. Кеч!л!м1зд 1бермеймЬ, Эзге туг}л - Абайга. 116

Атац уш т 1958 жылдыц кектем!нде Габит MycipenoB КСРО Жогаргы Ket^eciHe депутаттыкда кандидат болып т1ркелед1 д е, цасына ак;ын М узафар Эл1мбаевты epiin, шагын уша^пен Мескеуге ушады. B¡pax¡ ушацтары апатк;а ушырап, абырой болганда Кызылкумныц шагылына к;улап, жолауш ылар ам ан цалады. Аман калган жолауш ылар торгайдай тозып, к;умды кеш!п, 6¡p ауылга жетед!. Бой жазып, демалган соц Fa6en агараидаган б!рдецен! к;улаштап елш еп жатк;ан кезде, Музагац оный багасын 6m¡n алып, сатушыга ак;шасын телейд!. Муны байцап калган Fa6e^: - Эй, кедей (ол Kici Музагаиды ылги да осылай атайды екен), сен не ¡степ жатырсыц? Й емене, байып KeTT¡t-¡ бе? -депт1. Сонда Музагац: - 9n¡ байи к;ойган жоцпын, F a6e. B¡pax¡ «к;азак;тыц Fа б е ц н е д ам бал сатып алып бергем» - деген атак; уш}н ак;ша телеп жатырмын, - деген екен. Bip ауыз сезге сыйгызган Улы жазушы F a6nT Мус!реповтыц бэйб1ш еа Кусни дуние салган кундерде М узафар Эл!мбаев ауруханада жатып, ^аламгер устаз агасына барып кеит айта алмапты. Содан ap afa ай лар Tycin кетед1. Осы ею ар ад а сез 3eprep¡ тесек жацгыртып улгередк Бул туста д а ак;ын, чазацша айтк;анда салак;тык;к;а салынып уак;ытылы кутты болсын айта алм аса керек. B¡p KyH¡ Казахстан Ж азуш ылар одагыныц 6¡pÍHLU¡ басшысы Габит MycipenoB 6¡p топ ацын-жазушыларды мэж!л1ске ша- к;ырады. О лардын ¡ш1нде М узафар Эл1мбаев та болады. Ак;ын 6¡p кун эуреге Tycin, жазушы агасы на не айтарын бшмей к;атты толганады. Кейб!р к;аламдастарымен де, б эй б 1ш еам ен д е ак;ылдасады. Айтсам деген ойын ¿¡рнеш е к,алыпта к;агазга Tycipin керед!. Ак;ыры жиналыс аш ы лардан он-он бес минут бурын Рабецн1ц алды на келген ак;ын: - А ссалаумагалейкум, Габе, к;ас!релц!зд1ц орнын баса келген кус куанышыцыз к;утты болсын! - д ей д 1. Afacbt ÍH¡c¡H¡4 ^олын ризалык;пен алып, размет айтады. Сонда F a6ehH¡4 кабинет!нде отырган ак;ын Жубан Мол- дагалиев: 117

- Габе, Музагац а зд е н х;ысылып жур ед1, «сез тапх;анга х;олк;а жох;» деген осы, - деген екен. Цартайганнын белпс! Б1р жиен1 уйлеып, ах;ын М узафар Эл1мбаев 1977 жылы Павлодар х;аласына тойга барады. Ол тойга Музагацнын туган жер1 М аралдыдан д а ¿¡р топ агайын-жегжаттар келедк Араларында а^ынмен 61рге ох;ып, б1рге ескен жора- жолдастары да бар екен. Солардын б1р1 - Щабылк;ак; деген ^урдасы Музагацмен х;ушах;тасып, тес туй ю лрт ам андасады да: - Мускен, сен ез!ц шашыц селд1реп, х;артайып х,апсыц гой? - дейд! тацдангандай болып. Сонда Музагач ¡рюлместен: Кабылх;ак; рас айтасыи, Шашымнан тарах; х;алды. Ауызымнан арах; х;алды. Ойыннан х;артам х;алды, ^ойыннан х;алх;ам х;алды, - деп елецмен жауап бер1п, тойга жиналгандарды ду кулюге батырыпты. Шымбайга батар сез М узафар Эл!мбаев 61рде Алматы облысынын б1р ауданына х;онах;х;а барады . Тамах; ¡шш!п, дастарх;ан жиналган сои, ж тттер ах;ынныц ке^л!н ауламах; болып, «преферансх;а» юр1сед! гой. ^штepiндe Шымберген деген мектеп директоры бар екен, сол кю нц х;алтасында ах;ша болмай, утылып х;алган соц, Музагацныц утысын жарым-жартылай гана тeлeпт¡. -Ж арайды , сен1 х;инамай-ах; х;ояйын... Б!рах; бермеген ак;шаца елец айтсам х;айтед}? - дейд! Музагац эзш деп. -Айтыцыз, айты цы з-дейд} отыргандар ах;ынды х;аумалап. Сонда Музагац былай депл: - Ау, Шымберген, Шымберген, Конах; ед1к б!р келген. Ею тиыннан кел1с!п, Б1р тиыннан х;ун берген. Бул сумдых;ты юм керген. 118

Муза агам Республикамыздыц мемлекетлк Энуранына лайыцты MeiiH таьщап алу уш1н арнайы комиссия конкурсу тускен елечдерд1 талцылап, жи1-жи1 мэж!л)стер етюзед!. Осындай кундердн б1р!нде терт-бес таны мал ак;ын езар а 6ipnecin жазган Энуран текс1н!и жагдайын бшу уш1н ак;ын Кадыр Мырзалиев сарапшылар комиссиясыныц муш еа, жазушы- сыншы Султан Оразалиновк;а телефон согыпты: -О л е н и н кейб!р сездер! на^ты емес, oni де солгындау екен, - дейд1 Султан сез арасы нда ез niKipiH айтып. - Ол к;андай сезд ер ? - Мэселен, «Сэулел! салтымыз сацталгай саламат» деген жолдагы «сэулел1», «сацталгай», «саламат деген сездер тужырымсыз, Энуранга кел1цюремейд1. - Ол баск;анык! ем ес, Музагац сынды жэкеи!зд1к), - дейд! Кадекец жасы улкен агасыныц атын келденец тартып, epi 6ip жагы к;алжыцга суйеп. Сонда Султан: - Музагам - сыйлап, жак;сы керетш агам екен1 рас, 6ipax; Музагацнан д а жогары Муза агам бар гой, - деген екен. «Кермедш бундай жуланы...» Ауруханада ауырып жатцан Мук;ан Иманжановк;а ке^л!н сурамак; болып, ак;ын К^асым Аманжолов келген екен. Ауырып жатцан Мук;анныи эбден жудеген, азган TypiH кер!п, налыганын бшд1рмеуге тырысады. Досыныц KehtmiH KeTeprici келю, цолма-к,ол: Иманжанныц Мук;аны, Кермед1м бундай жуцаны. Колхоздыц KyHi не болмац, Сендейден к;ойса бураны, - деп Мущанныц езу1не epiKci3 кулю у й ^ш лп , жанын 6ip жадыратып тастапты. Талантца табыну Енд1 б!рде Мук;ан Иманжанов сырцаттанып жат^ан соч Ke^iniH cypayfa М узафар Эл!мбаев келед!. Му^ацныц жастьныныц астынан Б ей1мбет Майлинн1)-( таяуда шыкдан 6ip томдык; таидамалы шыгармасын керген М узафар: 119

- Кагаз цажытады ю й, e3ipre оцымай-ак; к;ойсацызшы, -деген иш арат 61л д !ред 1. Сонда Муцан: - Пэл1-ай дерс1ц, буны к;алай ок;ымайсыц? Ражап! К^андай реалист, кудай-ау, Биагац жок;та 6i3 д е прозаик аталдыц-ау! - деп KypciHinTi. Эленмен жазылган рапорт Эди Шэрюовтыц Ж азуш ылар одагыныц 6ipiHmi хатшысы кез1 екен. Bip топ жазушы Павлодар облысына сапар шекпек болады. Ак;ын Э бд1кер!м Ахметов: «Сейлес1п журген цызым бар е д 1», - деп, топца к;осуын сурайды. - Булд1рмейац б е? - Эдекец ак;ынга сынай щарайды. - Келген соц ез1мд! к;алай алып журген)м жен1нде рапорт жазуга бармын. - Жолыц болсын! - деп Эдекец Эбекецц! топк;а к,осып ж1б ер ед 1. Топ 6ip аптадан кей!н к;айтып келед1. Э бекец айт^анын орындап, рапортымен Э декеце юред!. Рапортты царасезбен жазган екен - Э декец кезш услрт жупрт1п елп, рапортты цайтып беред!. - Сен ак;ын е м е с а ц б е? Осында айтк;андарыцды терт жол елеиге сыйгызып экел! Эбд!кэр1м жарты сагаттан кей1н eKÎHmi рапортын экелген екен. Онда былай деп жазылган: Барбь//(-^айтть//(, м/нб/к т а л а й кел/'з/'н, Длбь/мь/зга жайь/лбь/ т а л а и бастар/(ан. «Сам т р е с т л е н ^ сан т/р ес к ен журез/'м, Керекубе ара% /ше алм ай ж/беб/'м. - MiHe мынау ак;ынныц рапорты! - деген Э декец Эбекецыц жол шыгынын телеуге бурыш тама к;ойып 6epinTi. Барган жер! Tafbi б1рде Эди UtepinoB кепс кездеып, был-сылк; ет}п журген Эбд1кер1мге жолыгып к;алыпты. - Ресторандарга ез!м д е барамын. Барга д а Kipin-шыгып ж урем т. CeHi еш жерден д е керм ейм н. Осы кабинетте ¡шет!ннен саусычдар м а?-дей дк 120

Сонда Эбд1кэр1м: Ак;шац болса абзалы - Алматыныц вокзалы. Ж ылмац к;агып царсы ал ар Жуан к;уйрык; завзалы , - деген екен. «Цулагым керен болсын» Иса Байзак;овтыц еам1 к;азак; журтына мэл1м болып дур1лдеп турган кезде, жацадан эн шыгара бастаган Бацыт- жан Байк;адамов онымен танысуга келедк - Иэ, шырак;? - деп сурайды Иса. - Мен Бацытжан Байк;адамов деген композитормын. Бурын ез1 аты-жен!н ест!меген жас ж!птт}ц бул к;ылыгын жак;тырыцк;ырамай калган ак;иык; ак;ын: - Бак;ытжансыц, э? Байцадамовсыц, э? Композиторсыц, э? Ал енд! Бак;ь]тжан Байк;адамов деген композиторды ест1сем к;улагым керец болсын, - деген екен. «Цурал-сайман толы п келпт! гой...» М ук^али Мак;атаев б!р жолы Ак;тебеге барады . Облыстык; газетте ¡стейт1н ацын Мухтар Курманалинн1ц белмес1не юр- се, ол кю жок; екен де, б1р жас к;ызметкер отырса керек. - Мухтар цайда? - деп сурайды М ук^али. - Редактор шацырып ед1, к;аз1р кел!п к;алар, отыра турыцыз. М у ж ал и устелд1 саусак;тарымен шерткшеп: «Мухтар да Мук;а, Мук;агали д а Муча», - дегенд! к;айталап айта бередг Элп ж!пт ^арап отырмай: - Мук;ац кеп болганмен Мухтар б1реу гой, - дейд!. Муцагали оган жалт к;арайды: - Дурыс айтасыц, бала, атыц юм ез1цыц? - Курал. Осы кезде белм еге баск;а б1р ж1пт юр1п келедк Ол Му^агалиды танып, к;ол усынып селем беред1. - Ал сен ю м ац? - деп сурайды Муцагали. - Болат Teм¡poв деген ак;ын ¡н!ц1зб1н гой, - дейд! жаца келген ж1г1т. Сонда Му^агали: )21

- Оу, редакциялары ца курал-сайман, тем1р-терсек толып кет1пт1 ю й, - деген екен. Муцагалидыц суреттеу! Ак;ын Мук;агали Мацатаев б 1р отырыста ез1н)и к;аламдас достары Энуарбек Дуйсенбиев, Кадыр Мырзалиев, Шэмш Мухамеджановтыи тур-тулгасын астарлы тецеулермен су- реттеп: - Ш!рюн-ай! Энекегщ! жаратып м!н!п, Кадырды х;олга к;ондырып, Шэмшд1 ерт1п ацга шыгар ма ед!м! - деп, эз1л ар- ман айтцан екен. Ж арасым Эйпл1 актер Калибек Куанышбаев сырк;аттанып аурухана- га туседм Мухтар Эуезов болса, б1разга дейю кеиш1н сурау- га келмесе керек. Муны Калибек Куанышбаев кец1Л1не к;атты алады . Содан Калибеклц сырк;аты цайтып, ауруханадан енд! шыгамын деп жургенде Мухац кeл¡птi. Кал-жай сурасады. - Е, о дуниеге барып к;айттык; к;ой, - д е п л Калибек салк;ын шыраймен. Мухац болса бул сезге к,атты мэн берю: - Койшы, К^аллекей, шынымен-ак; науцасыц ауыр болган екен-ау, апырай-е! - деп абыржып к;алады. Сонда Калибек: - Ойбай-ау, Муха-ау, айтып отырганмын жок; па, о дуниеге барып к;айттым деп. Рас, о дуние д ей л ы н керд!м, кешеп Кулеш, Манарбектер менен бурын жеткен екен. Аузынан жалын шашк;ан муиюр-нэцюр мен1 кеудеге к;агып, ер1 к;арай ж1бермей-ак, к;ойганы. «Артист пен енил кебей!п кетл, б1зге кереп жазушы!» деп шац^-шуцк, етедг Е, ондай енер1м жок, ед! деп к;айтып келд1м! - депл. Апгашк,ыда кеду1лпдей уйып тычдап отырган Мухац сезд!и соцында балаш а к,ызарып, ^алибект! бет1нен суй1пл. - К1не менен, ^аллекей, лршш1к мойын бургызбай, кеи1лд1 сурай келмеген айып мойынымда! - деп кеш1р1м сурапты. Ка^алма мен ожау Бауыржан Момышулы Кенен 8з1рбаевтыц уй!не кел1пл. - Ал, кем тр, элп шынылардыц к;ак;алмасы мен ожауын алдыр. - Бул не сез,Кенеке? - Кацалмасы - рюмка, Ожауы - бокал, - депл Кенекец. 122

Жаудан да, даудан да ^айтпаган Аск;ар Сулейменов жазушы Тахауи Ахтанов туралы: - Терт рет к;анын б ерсе д е жанын бермеген, жаудан к;айтпаган, даудан к;айтпаган Тахац осы! - д е г т . Шахан Мусинн!ц жауабы Ак;ын мен артистер 6¡p-6¡pÍH эз!л-к;алжыимен жи! к;агытатын болган. Ак;ын ^алижан Бекхожин ep iic Шахан Мусинмен кешеде кездеагт. Сонда: - Шахан, сен жетгнстен астыи, ел! баягы T¡n-T¡K цалпыц- дасыц. Муныч сыры неде? - Э, 16 жол еленм ен С1б!рд!ц турмес!нде 18 жыл отыр- сац, к;ырык; градус аязы на шынык;сач, сен д е мендей мыцты боласыц, api ^артаймайсыц! - деп ацынды сезбен ток;- татыпты. OneiíH HeM¡c молага ^арай жупредй.. Жазушы Жекен Жумаханов cofbic кезн де дивизиялык; газетт!^ Tinmici болган. 1943 жыл. Апгы шепте журед!. Шай- t^ac арасы нда к;асындагы к;азак; жауынгер! eKeyi 6ip HeMic солдатыныц б еж тл пана тутып, бугежектеп бара жатк;анын керед1. - Эй, мынау цайда жупр!п бара жатыр? - деп жолдасы винтовкасын алып, басып салады. Сонда Жэкец: - Элет1н HeMic молага царай жупред1, - деген екен. Не капитан, не майор болмады... Отан согысынан оралган 6¡p топ ацын-жазушы б1рде бас к;оса цалыпты. Э ^пм е арх;ауы елге K¡MH¡4 цандай шенмен оралганы жен!нде болса керек. Отыргандар ¡ш!нде Acx¡ap Ток;магамбетов пен Тайыр Жароков та бар екен. Сонда Асе- кец турып: Жарок улы Тайыр, Казак;та улкен шайыр. Терт жыл жур!п эскерде, Болмады-ау не капитан, не майор, - деген екен. 123

Уимным бел/м Карлыгаш- хаттар сыр шертсе

Ж ю тлц е лтд е елген арманы не?! 1941 жылы ^ызылорда облысы Терецезек ауданы Каратебе колхозынан аттанган Сер1кбаев Элжанныцартында жан-жары мен ею к;ызы цалады. Ол согыск;а дей!н д е облыстыц газетке елец, макала жазып турган кеюреп ояу жан екен. Мына елец оныц согыс^а аттанып бара жатцанда жазган хатынан уз1нд1. Оцырманныц буган эдебиет шарттары тургысынан емес, тарихи тургыдан, еткен кун белпсн есеб1нде у р а г а н ы дурыс. К/н болбь/ б/'з ф р о н а ^ а ж/рел?угь/н, котелок белзе баалал /летугь/а. «Веа^ееоа^ саль/л капа/ь/к аркамь/зга, Шанельб/'н етек-ж е^/'н т /р е т у г ь /н . Тасберзен, Э лааскар б/рзе ауь/кть/к, Ж ер шь/гар албь/мь/збан белетугь/н. /(оль/мба алм ас кь/ль/ш жаркь/лбаабь/, Гатлерб/'н жонаркась/н т/'летугь/н. 4 с т ь /м а аркь/р ать/л м/'нб/'м бебеу, /(арь/сь/л кара жерб/ тебетугь/н. /4ягь/н /зе аз/б ен к е т с е т ааь /п , Ж ербем жок жан бось/ннан таетугь/н . ^ сл ааб а з/р/'лбеаб/ с а м о л е т т е р , Ф аш истке жанбь/рбаа ок себетугь/н. /(ь/рь/к жь/л кь/ргь/н согь/с болса-багь/ /ш/'нбе ажалбь/сь/ елетугь/н. ^ р т ь/м ба кала берб/ кос карль/гаш, К/н бар ма %аата ааналь/л керетугь/н. Ж/'з/'тт/'н ел/'нбе ел зен армааь/ не, Ж аналь/л агааь/нь/ кеметугь/н. 125

Муцалмацдар, туыстар Аймаханов Пэрэм!раз Ж алагаш ауданында<ы Мах;палкел ауылында 1918 жылы TyfaH. EiniMi жогары, мугал1м. Арабша сауатты, ар аб т!л!цде халык;тыч сауатын ашцан. Кармак;шы эскери комиссариаты арк;ылы 1938 жылы эскерге алынып, сержант, бел!мше командир! шен1нде cofbic^a к;атыск;ан. 1944 жылы Ярославль к;аласында хабарсыз кеткендю жайлы «t^apaxiafa3» келген. Оныц майданга аттанар алды нда жазган 6ip топ е л е ^ н баласы Аймаханов ЖаЬаншаныц усынуымен жариялап отырмыз. Му/(алманбар, т у ь /cmap, му/(элганмея енбеиб/, /4ман ж /р с е a p ^ g g ер ж/з/m иен/ кермейб/. 7аннь/н жарь/% сеулес/ мезз/л/ ж е т л е й сенбеиб/. у4сланбагь/ а/( б у ^ т m /нер/л желс/з келмейб/. /(анша борам со^са ба ажалсь/з шь/бь/н елмейб/, Б/р ел/м бар ол р а с ел/м ек7 келмейб/. 7ар ж ербе ж/р/'л ж ать/рмь/з, т а р ж ербе бамь/л аламь/з. у4ман ба екен барига-ай, кекорай шалгь/н баламь/з, Му/(алма, оуеше, му/^алма, жан-жагь/на кара/^ь/з. Талаибь/^ /<emm/ жалгь/зь/, миллион ж а с т а р барамь/з. ^ор^ь/нь/ш жо/f кен/лбе, п а р т и я барба банамь/з, Ел/м/з т е з /с козгалбь/, /(атарбан /(эйт/л /(аламь/з?/ Олай-булай бог? к е т с е к а/( с /т /'н кеоус/н анамь/з, Ризаль//( с/збен сурайбь/ майбанбагь/ бала^ь/з. !2б

Елre хат Пернебек Аянбаев 1923 жылы Шымкент облысы Отырар ауданындагы Шецгелд! ауыльшда eMipre келген. 1942 жылы эскерге алынган. Алматыда уш ай минометчиктер даярлайтын эскери курста оцыган. ^ан майданда )^аза тап^ан П. Аянбаевтыц ^айда жерленген! 6enrici3. Бэл^м 6enrici3 солдат «бауырластар зиратында» жатцан болар. Пернебек at^na а^ын болган. Оны мына елец!нен де байцауга болады: /Sfaub/H, myfaH-myb/c, кезкерзен/'м, Д/^ь/лбьщ б/лб/ acm e еззерзен/н. Х а т жазбь/м жалль/^ь/зга /(аль/бь/нша, 6/лб/р/п оабь/н жебел тезбелзен/н. Халбарь/н /(алай, ту ган бауь/рларь/м, Соаь/ль/н cofb/л намь/с /(абь/ргань/н. Д/(ть//(Л7а н и е т ет/'л журс/'збер ме, Т/рл/'кт/'н /(анел? ет/'п табь/лгань/н. /\\м ан ба, ауь/л-аам а/f тез/'с/'мен, 6/рлескен б/рл/'к /fypfaw бер/'к ¿аезен. Ж ане бе не еззер/'с боль/л ж ать/р, /Сунбербе шал7Л1ь//( ту р м ь/с е р /с т е зе н . /<олхозбь/н хал/ /(алаи, ж а^аш а м а ? Кер/кт/, керкем су р ет там аш а м а? /<*ез/нбе О т а н согь/с бем еу боль/п, /Smarb/a айз/л/ е т / а /(ос/(ан жь/р/*а. 7агь/ ба, т а г ь / /^анбай бар жа/^аль//;, Ы н там е н /fyuva/f ж ааь/п /(арсь/ ал ар %уп. /<*езбескен ем/рбез/ е з з е р /с т е р 6/рбенаен ж ас ке^/лзе саларль//{ шь//{. Барш а^ь/з с ау -с ал ам ат журс/'збер м е? 7/лекш/, б/р т /л е к т /, б/рс/збер м е? Ол жагь/а жазяэн х а т т а аатарсь/збар, 127

Э з/рзе сез бер/н^з менбей т е л з е . Х ал ж а/fcb/, ж ам ан емес, /(аль/бь/но/а, Сауль/^пен ж ерзе жет/'п келб/к мунша. Кен/лбе к е т е р /л зе н /<елембел/п, Ma/fcam сол /{ургь/р согь/с бейм/'з, ть/н са. 6/'зб/ ойлап /(амь/гушь/ болма^ь/збар, /<емл/р-шал, /л/<ен-/</ш/', ул мен /(ь/збар. Cay болса/f ек/ жь/лба бару жа/(ь/н, Олар /ш/н со/{пайть/нбай к /ш т / ь/згар. Х а т жазь/п, хабарлась/п турь/нь/збар, /<ен/лб/ б/'збей жас/(а бурь/нь/збар. Умь/m/iaü еш у а /(ь /т т а б/'збей ж ас ть /, /íeH/лб/ шатть//{ турмь/с /(урь/нь/збар. Хал? жазган /1ернебекл?ей /н/м берс/'н, Ж азь/лть/ эскербез/ к/н/'м берс/н. /С/н/нбе ж ас балауса балбь/рганбай /(ось?лл?ь? б/'збен б/рае /н/'н берс/н. Караганды облысы, Улытау enipiHÍH тумасы Айтжан Оразбекулы нем!с-фашистер} согыс басталган алгаш^ы кундерде-ац Отан ^оргауга аттанган болатын. Жырацта журсе де ол елге деген сагынышты сэлемдер!н еленмен жолдап отырган. Кей{н согыс ая^талган сон елге аман- есен оралып, уйл!-баранды болып, XX гасырдыц то^саныншы жылдары дуниеден errí. Майдангерд!н урпа^тары онын елецмен жазган хаттарын K03ÍHÍH ^арашыгындай сацтап келген. Соныц 6ip парасы теменде усынылды. Сонымен 6¡pre ^ан майдандагы Айтжан агамызга Ра^ымбек деген туысынын жазган жауабын да о^ырманга усынып отырмыз. /{оль/ма х а т жазуга албь/м %алам, Жарь/л/(а. Жаббар-Алла, кен/л алан. 7уь/с%ан-туганбарь/м бар еб/ гой, Мен/ ойлап, х а т ж а за т ь /н жо/( па аб ам ?/ 128

Мен турмь/н Волхое езен жагась/нба, Ж ара;щ ан б/р /\\лланьщ панась/нба. Ма/{сут/{а ке^/л алган ж е т е алмабь/м, /4жал сум ра/(ь/мсь/збь//( /{ь/лась/н б а?/ К/л б а т п а /f, т /з е б е н су т у р г а н жер/м, Эн саль/л с з ф а н е т к е н кайран ел/'м. /(ар т зке, жас жетм'нш ек еске т /с т /, Шеоуебен же/л/м калган /н/лер/'м. 4уь/лба т /з е л бар ма, туь/старь/м , Хабарсь/з мен жать/рмь/н аль/стамь/н. Салем de /(аппар менен Эбажама, Ора/{бай, ап ам Ж ау ьар бауь/рларь/м... Амандьщпен жолыгайьщ Д й тж ан шь/ра/(, ам ан ту ь/с, хал/{ь/н ба, 6ауь/рларь/н бар/ бе ам ан %алпь/нба. Сь/р/(ать/^нан аман сауь/гь/п т у р с а бел, 7 /л е к т е с т у р /(айран ел/'н ар ть/н б а. /(алам аль/л, х а т жазь/псьщ сагь/нь/п, 7a6ufammb/H ауруь/на багь/нь/л. Эскерл/'кте зерой боль/л шь/гарсь/н, Шипа берсе нау/(ась/^нан жазь/ль/п. Л й тж ан /(ал/(ам, аманбь//{пен жоль/faüb/zf, Х а т жазбабь/ беп агань/зга е т п е айь/п. Сез/'нб/ ест/'п, а л б ь /р т кен/л/м бал/(ь/бь/, Х а т ж азбаган бурь/нгь/ р е т , менбе айь/п. Салем/н бауь/рларбь/н бер/'н а й т т ь /м , С ь/р/(ат /{ой беп сез/'мнен %ь/с%а /{ай тть/м . 7/л ектес боп, х а т жазь/п селем айт/(ан, Ра/{ь/мбек Д еуп еб аее мен/'н ат ь /м . 9-363 129

Устасыц шауып журген Оцтуст1к К^азак;стан облысыныц Отырар ауданындагы «Кеогам» ауылы бурый жеке колхоз болатын. Колхозда жастары ^арайлас Зэрнэби, Сынабек деген кю лер бар ед!. Зэрнэби - тем1р устасы, Сынабек - жай шаруа дицан. Согысжылдарында колхозда бидайды цол ора^пен оратын. Б1рде Сынабект1ц орагы сынып, жендетуге Зэрнэбиге келед1. Сынабеклц ат дорбасында азын-аулак; масак; болса керек. Соны керген Зэрнэби Сынабекке: бибай п/'ссе б а с т а й с ы н урль/гь/^бь/, Урль/^ленен жиясь/н жь/лбь/гь/нбь/. балаларбь/ урль/^а уйреткенше Сь/набек, жесей мен/н «турмь/гь/мбь/». - деп салыпты. Сол жылдары Зэрнэби ¡смер жок;тык;тан керш1лес «Талапты» колхозына д а усталый; жасап жур екен. Осыны еске алган Сынабек те Зэрнэбиге былай депт1: Устась/н кос колхозда шауь/п журзен, П айбап жо%, онь/менен тау ь /п ж /рзен. Эр маыд/нан эр жербе кирап ж ать/р, Д рть/нбь; б/зб/н ора^ жауь/п журзен. Айырылып цалып журме... Оцтуст1к е ^ р д е п Дуйсек пен Тацатар деген юсшер д е елецге царажаяу болмаган кер!нед1. Согыс жыл- дары нда техника жо^, арбага, сок;ага, шанага ат пен епз жеплген гой. «О вцевод» колхозыныц осын- дай куш кел1ктер1н Дуйсек пен Тацатар багыпты. Б!рде тацертец Тацатар жылцыларын айдап ке- ле жатып епздер)н экелуге бара жат^ан Дуйсекке ушырасыпты. Сонда Тацатар былай деген екен: /\\ссалаумагалейкум, а/(ь/н Дуйсек, Су /ш/'п, ез/збер/н ж а т ь /р куйсеп. Мен жь/л^ь/шь/ болганба сен ез/зиу/ Екеум/з бэйзе аль/п, шапан кисек. 130

Сонда Дуйсек те бегелместен: Кубай сен/ же/7 сеззе у с т а кь/лган, Дось/н кеп ж/з/тс/н ^ои, буа/пань/ннан. «Колхозбан шалан кием» - бел журзенбе /4иь/рь/ль/л калма, жолбас, ь /с т а нь/ннан. - деп салыпты. Cofbic жылдары етм ж ц 6epiH майданга женелтет!н колхоз ешюмге ечбека^ы бермейт1н. Сонсои Дуйсек булай демегенде не деан! Эбд!бект!ц Айтбайга жазган елец хаты Эбд!бек ем1рбекулы да Отырар ауданыныц тумасы болатын. Cofbicx;a дей1н ecenminiK к;ызметте болган. Армияга 1942 жылы жасы цырыцца таянып к;алганда алынган. Эбд!бек мына enet-^i майданнан туысы ак;ын Айтбай Белпбайулына жазган: Д йтеке, С/ззе селем Эбб/бектен, /н/'^/'з ф орм а ки/'л, аскер кеткен . Оть/рь/с Отанбагь/ ойга тус/п 6/3 болбь/к m/p/ apya/f ум /т етк ен . б ел байлал О т а н уш/н м/нб/'к ат/^а, /4рнауль/ уль/ м /н бет азамат/^а, Майбанга аз/рлен/п шь//(ть//{ буз/н, М /н б етт/ борь/шь/мь/збь/ а т ^ а р м а ^ а . 7арь/ль/л кен буние, жазь/к бала, б арабь/ о¿/га келмей кать/н -бала. Гауекел те^/з/'не урбь/к кулаш, Д аулетке ез/ берзен, ез/ пана. Жауь/п т у р o/f жанбь/рбай, т /т /н - т у м а н , /4и тарм ь/з керзен к/нб/ б ар са/f аман, /(ор^ь/нь/ш, куань/шлен шекарась/ боль/п т у р ул/ген /(ь/зь//( ось/ заман. /4уь/лба ам ан-есен болсан, ага, О ть/рса отбась/нба бала-шага Д уабан б/'з гар/'лт/ ж о/(тагайсь/з, ]31

/(ураннан rn/'леуат /(ь/п /fb/м б а т бага. Сь/рть/ннан гайь/бь/на ту ть/н б ь/м бос, В итеке, теуекелб ен болмагь/н бос. Сен/'н бе к е т к е н шь/гар балан, /н/н, Д/(ь/рь/н шуку'р ет/'п /^ллабан т о с . Ось/бан ам ан-есен б ар са/f елае, Му/{ал?ь/п, бул бушпанбь/ т ь /fs/n ж ерзе. /(убайь/м сол т /л е к т / берсе б/ззе, /\\й т а р м ь /з керзен кунб/ ж/р/'п б/'рзе. Днамь/з ризаль//(пен берс/'н б а т а , Кеш/рс/н, пенбел/'кпен е т с е /fama. /(ател/'к аб ам зат^ а - мирас безен Ж е н н а т т а /{ателес^ен /^бам-<4та. /\\па-еке, эйел еб/'н ес/ б/т/'н, бер/'п ен ем/'з/кпен елж с /т /н . Риза бол жа%сы-жаман сез/м/'ззе. /ш/не к/'рб/ балан /(аль/н т / т / н . 7/с/м е кеп к/рес/н ж/з/'н солгь/н, бел/^б/ бекем байлап б о л а т болгь/н. /{олбагь/ ем карган аман болса Г/л жайнап он терт/'нш / айбай толгь/н. Дгайын шь/рь/н екен жаман-жа^сь/, /4уь/лба б/лмейб/ екен, а/{ь/л тап ш ы . бэр/ бе кез албь/ма ел естеп ту р Деуш / еб/'м, б/р/'н «кеоу/'м/р^, б/р/'н «ба%сьд>. /(айтей/'н, /(айь/р, /(айь/р, /(айран ел/'м, Дман бол жалпь/ жолбас, жалпа/{ жер/'м, С а л а м а т ам ан-есен б ар са/f елзе, Кер/с/п, /{уша/(тась/п т а р т а р шер/м. ДайыжЗаган Сейб/лбахан Елбась/, О ть/рар аубань/нь/^ /(у р м е т т / а за м а т ь / 132

Согысца кеткен аганыц ^оштасу хаты * Дгалар кеткен майбанга, Cofb/cmb/н ауь/р кезен/. /й менен /йб/'н арась/н, Суь/к жел fana кезеб/. Ось/нбай к/нн/'н б/р/'нбе, Хабар ж е т т / караль/. /Sfanb/H бул хабарь/, Улгайть/п к е т т / жарань/. Дзан ба /(азан um уль/п, Жь/ла/7 т у р б ь / ауь/ль/м. Эжелер, ana, жензелер, Ж окта/7 ж а т т ь / бауь/рь/н. /(араль/ х а т т ь /н /ш/нбе, Маржанбай бон жазь/лган, /(ош тасу ен/ бар екен, Кез жась/н келбей агь/зган; <г/(ош, куль/нь/м.' б ес/'к те сен калась/н, /(ан майбанга карсь/ туган балась/н, С/лк/'нб/рб/ шь/рь/лбаган баусь/н, Еерона /иен Дзиянь/^ арась/н. /(ош, куль/нь/м, куль/HLuafb/M, кош жань/м, Ось/ ма еб/ /иен Тэн/рбен то ск ан ь/м ? Сен бес/'кте, к/лк/'нб/ бе кере ал май, /íem/n барам, мен арманба, кос ба/ъ/м. /(ош, куль/нь/м, ботакань/м , бебез/м, /(улагь/на ж е т е р мекен елен/м? 7 а /ф жазса, am a жаумен шайкась/п, /1/тлерб/ ез кер/нбе кемем/н. болар алба канбай заман, а й т а алман, Келб/м ж ерзе о т к а орань/п шайкалган, Джал жауь//7, ел/м сеу/'п т у р с а ба, /(ас жауь/мнь/н кез/н жоймай к а й т а алман. 133

/4ман-есен е л зе оралсам, /(уль/нь/м. Кез/н /{урть/п, жаубь/а уз/п жуль/нь/н. « Е р ж е т е бер, жа%сь/ ем/р с/рерм/'з, Д ам /а т а т ь / а беаб/а? ем/'р аурь/аь/а^. Согь/стан ага /(аатаабь/, /^рл1ь/аба /{албь/ жес/'р/. ем/'р м еа /м / т /з/лм еа 7ербел/п ж а т т ь / бес/'з/. Ом/а/(бам Сухаабербаа, ар<3азер,устаз, 6/л/м беру /с/а/^ /(урм етт/ /(ь/змет/<ер/. Караганды цаласы Досымныи соцгы хаты жайында Зэкуан Дутжанов Семей е^р! Баршатаста 1908 жылы туган. Эз1 енерл1 азам ат болыпты. Сол кездеп той-думан, мэдениет ошагы, клубтагы сауык; кештер онсыз етпейт1н. Энш1, домбыраш ы болатын. Табигатынан енерге бей!м осы азам ат Отан согысыныц от жалынынан оралган жок;. Дэр1 и е а цолцаны цапцан окопта жатып елецм ен жазылган мына б1р соцгы хаты саргайган цагаздардыц ¡ш1нде сацталыпты. Бул елец 1941 жылы Волокаламскщеп майдан шеб!нен жолданган ед1: Ж атырмыз б!здер х;аз1р алгы шепте, Ы замен т1л б¡тip¡п пулеметке. Фашист! аямай-ац согудамын, Деп к,оям ез1ме-ез1м «Рахым етпе!» Айырылдым кеше жацсы сер1пмнен, Кеудем к;аз1р толып тур цанды кекке. Душпанныц цанын судай ш аш ар ед1м, Егерде шыгар бол сам жекпе-жекке. Сен1мен кездесет1н мезпл жацын, Ж аулардыц ушып жатыр кул1 кекке, - д е п жазган ед1 ол соцгы хатында. Б. Му^анов, «Жана ел/мри газет!, 8-май 1982 ж. (Мтапца усынган 3. Дутжановтыц жиеы Кулеш Эскеева) ]34

Ел-журтым, мен келгенше ^ош-аман бол! Асылбеков Жа<(сыбек 1919 жылы Ак;мола облысында туган. 1942 жылы маусым айында Ж амбыл облысыныц Сарысу ауданынан ескерге шацырылган. Сол жылы к;ыркуйек айында Ленинград майданы нда к;аза болган. Тем ендеп елец- хаттар майдан даласынан жазылган. 4ль/нь/п мен аскерзе ел/м /(албь/, Кек шалгь/н к/лем mycm/ жер/м /(албь/. Э с/рзен т е р л? тул/'к м ал саясь/нба, /(аз /fOHfaw, уйрек ушь/п кел/'м /(албь/. Келзенше /(ош-аман бол, /(айран ел/м, /<*/р жуь/л, к/'нб/к кес/'л ескен жер/м. Бауль/нь/л, малелен/л мен сая/^ба буранбап б а й ш еш ек т ей ескен еб/'м. Керзенш е /(айран ел/м, бол/ъ/н аман, Кун е р т е н /(анбай болар мь/на зам ан ? /(антез/с, /(ауь/рт со/ъ/с айналбь/рбь/, 6/лмейм/н, оралам б а ? - кен/л алан. /Селзенше болгь/н аман, myfan ел/м, Ерж ет/л, белб/ бекем буган жер/м. Жась/мнан еркелеткен агаларь/м, /-/е керб/'м, ал/-а/( е т е р мь/на кун/м. Дман бол, келзен/мш е Сь/збь//( ama, Длмабь/м журер/мбе С/збен б а т а . Дуь/лба мен журербе болмабь/нь/з, /(айтем/н, /(убай /с/- болбь/м /(ала... /(ош, cay бол, жь/лбам е р ж е т, Текен шь/ра/(, Э скерзе мен аль/нбь/м жур/'л жь/ра/(. Керерм/з, б/р/'зерм/'з ал/'-а/( б/р кун, Cofb/cma к е т л е с е е т /л , ем/р б/р-а/(. 7урь/нь/з т/леулес бол, Ж амал жензе, Ж арат/(ан салсь/н /cm/ ез/ жензе. Э й теу /р /(иь/ншь/ль//( зам ан болбь/, /4/(ь/рь/н, /ст/'н. Ж аббар, ез/'н женбе. .. 135

Арман 6 /т е р кун/'н со/*ь/сть/н, Керер к/н/'м болар м а? /(обалжь/ган ке/^/лб/'н 7олар куя/ болар м а? б ар халь//(л1ь/н т/лез/'н б ер ер к/н/'н болар м а? Кел боп а/(/(а/-/ кез ж а с т ь / Керер к/н/'н болар м а? И т нем/'ст/'н /{у бась/н Кесер к/н/'м болар м а? Му^ль/ сь/рь/н журект/'н Шешер к/н/м болар ма? /{ь/рь/лган мунша халь//(ть/н, Элец-хатты усынган /{унь/н алы п нем /стен, Аманкелд! Жак,сыбеков, б е т п е -б е т кеп т е б е т т е н , Кек алар кун/м болар м а/? Астана цаласы. Эбдфеш - Калам^ас хаттары Отан согысыныи ардагер! Сэтенов Эбд!реш (1908- 1975) Ацтебе облысы Новороссийск ()^аз!рп Хромтау) ауданында туган. Согысца аттанар алдында туган ауда- ныныц Ащылсай ауылдыц Кецес!н бас^арган. Эбекеи майданда асцан ерл!к керсеткен, Чж эне)!!дэрежел!«Дац^ ордендер!н!н, «Ерл!п т.б медальдардыц иегер!, Согыс та^ырыбына жазылган б!рнеше к!таптардыц кей!пкер!. Согыстан келгеннен кей!н туган ец!р'нде б!рнеше шаруашылыцтарды, ауылды^ кецесл басцарган. Жубайы Цаламцас екеу! алты ул-^ыз тэрбиелеп жеткЬген. Эбекеи де, жубайы да елецжазуга ынгайы болган. Согыс кез!нде ¿¡р-б!р!не хатты елецмен жазган екен. Солардыи кейбфшен уз!ндтер келт{рей!к: !36

Эбдфеш: ... 8уел/ х а т жазамь/н жолбась/ма, Б ас кос/^ан б ал а кезбен сь/рлась/ма. Папась/ т а р жол-maüfa/f кешубе ж/р, 7апсь/рам Белмерзенб/ ез бзсь/на. Сагь/нбь/м елбе ж /рзен к/нбер/мб/, Cafb/нбь/м ашь/к аспан т/нбер/'мб/. <4ллабан сурап алган Белмерзен/м, Папась/ керер ме екен журзен/нб/. Ж ерлер/ Украинань/н м асать/бай, Ез/'ст/'к, агаш-жем/'с бэр/ сонбай. Он ж ет/ ай армияба кь/змет е т т /м , /(ауь/шть/р, ел-журть/ма, /7атша-/(убай. Салем аи т, елбе журзен ж /'з/ттерзе, Кен алап, may менен m ac би/'ктерзе. Ек/ жь/л -о н ж е т / ай /(ь/зм ет е т е м , О ралар кун бар ма екен б/'збер елзе?/. 1943 жыл, Украина Цаламцас: Майшаммен х а т жазбь/м кезб/ кабап, Саргаибь/к аибан-аига жылбь/ санап. Лзь/pa/f т а р ь /^ а н н а н жазбь/м ^иял, O/fb/рсь/н, аз ба болса кепке балап. /\\/(жайь//(ка кои rnofb/т т ь /м , к у л атть/р ь/п , Г ебетеи, кь/зь/л ма^пал, лакть/рь/п. Б елм ерзен бес-a/f айль/к болгань/нба, ез/'нб/ ат т а н б ь /р б ь /м жь/лап турь/п. Каламкас, бунь/ жазган мен/н аты м , /4баспай барар ма екен жазган хать/м. Жаубь/ жен'п келеб/ беп ж/рзен/'мбе, Е с т /р т п е кус, кал/(амнь/н ж ам ан ать/н . Кус, цапкам, т ау ек ел ш /л бел/'н буган, Колга аль/п к/реукес/мен бет/'н жуган. /Süb/p6b/-ay ул-^ь/збарбь/ ата-ан аб ан , Г и тл е р заль/м, ел/м келз/р, к/'мнен ту ган / 1942 жыл 137

Цаламцас: Сум Гитлер, ылайлабьнау айбь/н келб/, К /и зелт/п ту р ган зам ан барль/к елб/. Б елм ерзен жась/нан-ак кь/pafb/ еб/, /ш жась/нба аспаннан /4йбь/ керб/. «/4ль/п бер.^ - бел, ол сонба салбь/ ^игь/л, Ж ер теп к/л ел жасабь/ неб/р комь/л. Жь/лабь/м: «/Süra коль/м ж е т п е й б Ь ,-б е л «КелА) беузе оган сез/'м етпейб/'^-беп. Сонба б/р керш / к а р т т ь /н ай тк а н ь / еб/.' «Ж ь/ламанбар/ Бул б/р жаксь/ нь/шан енб/. Экес/ жаубан аман келеб/ екен^, Коль/н жайь/п б/зберзе б а т а берб/. Сонь/мен жь/лбар жь/лжь/п em e берб/, арман алга б/зб/ ж етелеб/. Сураган т/леа/'м/'з кабь/л боль/л, Папась/ жаубь/ жен/л, ам ан келб/. Бась/мь/збан киь/н зам ан е т к е н шь/гар, 1944 жыл Иншалла/ Жаманшь/ль/к к е т к е н шь/гар. Жь/лаган миллионбаган сэби баусь/, Кубайбь/н кулагь/на ж е тк е н шь/гар/ EniMe серт Сагынгали Казтуганов cofbicx;a дей}н Ак;тебе облысы К^обда ауданыныц Ж ацаталап ауылында мугал1мдк к;ызмет атк;ар- ган. Казтугановтар эулелнен 5 адам Отан t^opfayfa аттанып, y m ey j - 9Kec¡ Телеубай, агасы Боранбай, ¡H¡c¡ Мырзагали майданда опат болып, e3¡ жене afacbi елге келген соц дуние салган. /(ош cay бол, ел/'м, ж урть/м , туь/скан бар/ Же^/лмес, колбарь/на т у устан бар/ Д т т а н ь /п кан майбанга б/з барган сон, Жо/( болар жермен-жексен жау-бушланбар. Ж умь/сть/ жен/cm/ е т /л ат^арь/нбар/ Лушланнан cafam сайь/н сактань/нбар/ )38

K/tu-m/лек, елм ен майбан б/р/'кт/р/п, 7ал/(анбап, жаубь/ жен/п м а^тань/нбар/ Ел /(оргап, борь/ш ть/ a/fmay ес/л берл7/м, Гитлер, бейб/'т елзе салган ерт/'н. /Sfaüb/H, армия /ш/'н к ь /зм ет е т т /'я , Cay к а й т у жаубь/ жен/п - берзен сер т/м / Елге сэлем! Тугая жер/м, х а т ж азам «Жарь/кбас^а^, Тарбиелел ес/рзен бала ж астан. Салем бер/п, аманбь/к хабарлаймь/н, /^fa-же^зе, /н/ мен карь/нбаска. Ж е т п е й ушкан /й/не б/'з, ж ас кь/ран, 6/р кермесе уясь/н cafb/H 6ac па?/ Оз бет/м ен жол тауь/п, уша алмайбь/, /4маль/ жок т а р т /л к е багь/нбас^а. Tafb/ салем жолбаймь/н бауь/рласка, 6/рзе кел/'п, айь/рь/лган менен баска. Ек/'талай ерез/с боль/л ж ать/р, 6/з женем/'з, б/'з озь/п, бул ш ай к а ста. Ананыц хаты М айданда журген баласы Кулмагамбет Этелбаевца дем 6epin, рухтандырар хат жазган анасы Кулжамал Айбосы- нованыц елец хаты: О тань/ мь/^га балаган, /па/л/ улбь/^ анась/, 7ек жь/рь/^бь/, К/лжамал/ Ж етп/с жаска келзенбе, 7олгать/п кай та, калжа жеп, Эленмен шашу сен шашсан, Той жасап, хал/^ь/н жиналар. Ой мен кь/рбь/ /ль/ркать/л, /í/н/'н т у б ь / /(03fanap. ...Жь/рь/м б о л а т ак семсер, 6 /й/р/не жаубь/н кабалар. Жаубь/ жь/рмен т/йрей/'н, Ж усать/п окпен ж/рзенбе, Менен туган балалар. 139

Кайтамыз туган елге Берлинд! алып /4й жарь/к, аспан аяз, кь^сть/н кун/, Зуь/лбар б а с т а н аскан о кть/н ун/. белбер/н беке/и буган О т а н уш/н, Мен журм/н жауь/нзерб/'н боль/п б/р/. <4к х а л а т уст/'мбе бар, колба а в т о м а т , Сонь/мба ер/п журзен б/р т о п со л б ат. Орь/нбап Отань/мнь/н тапсь/рмась/н, Мен журм/'н кан м айбанба сау-саламал?. Ж олбась/м кась/ма ер зен ар б/р у л т т а н , Жиналган ел /(opfayra эр т а р а п т а н . /рузин, украин, орь/с, т а т а р , Дрменин, езербайжан, убм урттан . Бер/н/н т /л е з / б/р, т /л / баска, Уксайбь/ б/р туь/скан карь/нбаска. Эркайсь/ б о л а т жузб/, наркескенбей, Кайь/рь/лмас ¿лапсан-багь/ кара mac/fa. Курест/'м О т а н уш/н, ел/м уш/'н, /4с/(ар m ay шалкь/ган кел, жер/м уш/'н. Кась/мба каза т а щ а н Эбеш, Сабь/к, /(ань/ уш/'н, ось/ларбь/н кез/ уш/н. Сайранбап, ерк/нб/кпен ескен ел/м, 7ай м/н/п, ась/к ойнап ескен жер/м. ^лбарь/н сан мь/нбаган майбанба жур, Сь/нбь/рь/п /(ас жауь/ннь/н кь/рка бел/'н. 5/зб ерзе Уль/ С т а л и н берб/ жарль/к, \"Кират\",- беп, жау камаль/н ойран саль/п. Сагь/нба, курбь/ларь/м аз кун кэлбь/, К айтам ь/з ту ган елзе берлинб/ аль/п. И.З. Байму^анов, ^ызылэскер, мамыр,1945 жыл. !40

Улытау-Жезцазган ецфжен согыстан ^айтпаган майдангерлерд!ц елец хаттары 1.Улытаудан шацырылып майданнан оралмаган жауынгер. Кашцын Аймагамбетовтыц 1942 жылы елге эж е а , царындасы, суйген жары Кулжамилага елецмен жазган хатын туысы «Дацц» орден!н1ц толыц t^erepi Ж ацсымбек Унилнбаевтыц жеке apxuBÍHeH алынган. Эжеме Колыма «бисмилла», - деп алдым цагаз, Ойласам бул сез1мде опасы аз. Меы ойлап еже жудеп жаси берме, Кез сал сац K eiin жатыр He6¡p сабаз. Соларды ц б1реу1ндей кеткен балац, K¡yp жасып жылаганмен келмес шамац. Не артымда, не алды м да тиянац жок;, Жалгыз-ак; жаратушы болсын панац. Мен балац еже сеы ц армандагы, ем1рд1ц керд1к 6¡pa3 жалгандагы. Топырак; ез цолымнан ж азса азге, Эм1рде болмас ед!м армандагы... Б!тед1 тау басы на тал мен таяц, Айтайын бул сез!мд! узатпай-ац. 2. Калманбайулы Шер!пт1ц майданнан елдеп afacbt Булдыбаймен хат жазысуы(уз1н д тер ): Шер!п: Булдеке, арнап а зге жазамын хат, ^алыпша есен-Сау ма, ел-жамигат? Кеп кундер кермегел1 болып етл, Куатты, куйл1а з бе, сау-салам ат? Сагынып жазган хатым Булдыбайга Жасымнан еркелеткен агатайга, К,осылып сауыц-сайран ете тугын, Айцасцан кулын-тайдай цурбы к;айда? 141

GKÍHin етк ен кунд1 о й л а г а н м е н , Ж¡r¡ткe кур уайымнан болм ас пайда. Ауылда журген кундер еске туссе, Уйык;тамай узац тунде к;алам ойда... Булдыбай: Мен-дагы хат жазамын Шар!п cafaH, Калган ел бул жащтагы тепе аман. Е с т п амандыгын бек к;уандык;, Аман бол цай уак;ытта, болм а жаман. Карагым, аманбысыц, сау-саламат. Болып ен к;онсац к;уйрык„ ушсац «¡анат. Артыцца KeMnip мен шал, бала-ш ага, Тшеуцор ейел дейт1н ею к;абат. Айтайын, Шер1п саган ак;ылымды, Ж ер мен су сагыныпсыц жак;ыны)-щы. Заида осы, жазмыш та осы ойласацыз, Мыцтап бас, босай берм ей так;ымыиды... UJepin: Сагындым мен арк;аныц самал желю, Балалык, балгын дэурен ескен жер1м. Аялап алтын 6ec¡K к;ушагында, Э арген ам ансы ц ба, к;айран ел1м. Щайран ел, к;ош-аман бол калган бЬден, Хат алм ай к;апыдамын халк;ым азд ен . Ел мен жер туып-ескен еске туап, Ep¡KC¡3 а га д ы ж а с цара к е зд е н . Арк;аныи жел1 ж1бек, суы к;аймак;, Еркелеп сенде ecT¡M, ерюн ойнап. Каз к;онып, а ^ у жузген шалк;ар кел-ай, Туган жер сагындым-ау 6¡p ceHi ойлап... Сэлем айт Жаугаштыныц баласына, Жасы улкен жаны дос бар арасында. 142

LUepn¡H¡n LuepiH x¡03fan ж азган жыры, TmiHeH е с к е н ж ер г е т а р а сы н д а . Карт, цария жасы келген газиз ана, Отырсыц дуга гой боп баласына. Bipre ескен цатар цурбы еске туст, Тербеллп Европаныцдаласында. Сагынып ел мен жерд! Tipi жур деп, Ax¡^afa3 осыны айтып барасы ц да. Ж азгам жок; ш еш енд1'кпен енер тасып, Жубаттым ке^т!мд! кеткен жасып. Кайыр к;ош, барш а халцым, т1лектес бол, КерермЬ 6ip ал л ад ан болса Hecin. Булдыбай: Сагынсац б1зд! солай к;алк,ам Шэр1п, Ж азган хат тиер к;олга ерен талып. \"Кайран ел\", \"туган жер-ай\" деген ce3i^, Барады журек цайнап, ¡шт! жарып. Дуниен1 euj6ip адам тугел етпей, Барады 6¡pey Keiin, 6¡pey цалып. Эуелде жазмыш 6¡pey деген сез бар, Туб1нде осы нацыл болады анык;. Баршага б!рдей Отан б1ле-бтсец, Дэм-тузбен келю жатыр эрюм барып. Налыма артыц ойлап, ел мен жерд1, Зацменен бул нэубетт! Te^ipiM берд!. Халыц ym¡H жауга шапцан сарбаздары ц, Bip журю соныц 6ep¡H K03¡^ кердк Жыланды e3¡4 айтцан уш-таганыц, Айтцанды мекен жерд1 цоштаганым. Тасымай кеп бш1мд1 ¡ште сацтап, Марцумныч C63ÍH аумай устаганы^. 143

3. Барацбай Эубэюрулы Бук!ровтыц хатынан: Анама Курметт1 хат жазайын анамызга, Бул тойдан журт жиылган к;аламыз ба? Э арген тэрбиелеп к;айран анам, Eafbina аман-есен барамыз ба?! Ею жыл алм ады м хат туган елден, Kip жуып, юнд!к Kecin ескен жерден. Б1ле алм ай амандык;ты журген!мде, Колыма 6¡p¡HU]¡ рет хатыц тиген. Уйде екен аман-есен Сутемген1м, Тарк;ады хатынды ок;ып ¡ште шер!м. Амандык; aprrafbi елден eciireH соц, ¡^¡некей енд! MeHiht сейлер жep¡м. Жэкешжан, д е т ц cay ма, жалгыз балам, CafbiHbin, атыиды этап хатк;а салам . Шешемд1 бул хатыцца керсетпепс1ц, Жалгыз-ак;: \"бул цалай?\" деп х,айран и;алам. Ашып жаз уйде бар ма меыц анам, С а у н д ы с1зд! ойлап мунда балац. Ж ургенде мен бул жацта кетсец ел1п, Элгенш е 6¡Te цоймас ¡ште жарам. Колымда х;ара сия, ю/Mic к;алам, Бул хатты арнап анам саган жазам. Сагынып 6¡pep ауыз елец жаздым, Аягы осыменен болсын темам. 17 октябрь 1943 жыл 144

Улы жещс - фотомурагаттарда

Германияныц сыртцы ¡стер министр; Иоахим фон Риббентроп, И.В. Сталин жэне В.М. Молотов, Москва. 1939 жыл, тамыз айы.

Из Заявления Советского правительства в связи с вероломным нападением фашистской Германии 22 июня 1941 года ... Сегодня, а 4 часа утра б ез предъявления каких-либо претензий кСоветскому Союзу, без объявления войны гер­ манские войска напали на нашу страну, атаковали наши границы во многих местах и подвергли бомбежке со своих самолетов наши города — Житомир, Киев, Севастополь. Каунас и некоторые другие... Это неслыханное нападение на нашу страну является беспримерным в истории циви­ лизованных народов вероломством. Нападение на нашу страну произведено несмотря на то. что между СССР и Гер­ манией заключен договор о ненападении и Советское пра­ вительство со всей добросовестностью выполняло все условия этого договора... Вся ответственность за это разбойничье нападение на Советский Союз целиком и полностью падает на герман­ ских фашистских правителей... Красная Армия и весь наш народ вновь поведут побе­ доносную Отечественную войну за Родину, за честь, за сво­ боду... Правительство призывает вас. граждане и гражданки Советского Союза, еще теснее сплотить свои ряды вокруг нашей славной большевистской партии, вокруг нашего Со­ ветского правительства... Наше дело правое. Враг будет разбит. Победа будет за нами!





К \\оск иж!. 1943 жыл. Солдат бЩ Ж лмухамбетСмагулулы) К ^ а тапцан нысанаш ы солдаттьщй! ^ фотосы. орнына полк командиржщ орынбасары, майор Н. Жетсыбаев пушканы ок 1а\\ усинде. ппагер! Жен!мпаз кенес офицерлер1 жамбылдык Кусту пнов согы сы (Агметов Эб<лкайыр, костанайлык ^ ^ ^ ал д ы и эк ест). Тем{рбаев С ей^хан, акмолалык КЦа^дан Бекенов., укпраин ж)1Гг]<Тт)! Алексей Побегайло. Берлин. Рейхстаг туб!. 1945 жыл, 10-мамыр.

ИЙййдяЯЯ