Өмірзақ Озғанбай, Көпболсын Бекмағанбет Отты Жылдар әзілдері мен аңыздары

Лрь/ уилн ел/'мн/н боп курбань/. Ж ас казак ать/лбь/ о к тай каре сап. Ел /(оргагзн майбанба ж ас ар ь/стан Гелезенбей арть/н а калбь/р бастан . Ж ас казак ж а т т ь / жауь/н ж ань/ш тап. Дэрига, сол цыз сез/ мен эн/; /(./4манжолоет/'к/ Он/'мбе ме еб/, т у с/м б е м е еб/, Кер/п ем foú б/р арм анбай кь/збь/. Б/р нез/'к сэуле кул/'мбеп еб/, Сурапь/л cofb/c сокть/ ба бузбь/. Сапь/рбь/ бауь/л, теб/рен б/ тен/'з 7упабь/ толкь/н, ш ащ албь/ шь/н-куз, /(ь/п-кь/зь/л е р т т /'н /ш/'нбе журм/'з /(айба екен, кайба /Japura, сол кь/з?/ Ок т и б / кел/'п, к ай р ат ь/м кем/'п Барамь/н сен/п, келмейб/ елз/'м/ Турганбай сол кь/з жань/ма кел/'п 7алпь/на берб/ кайран ж ас кен/л/м/ /< ерсетп ей жуз/н, е с т /'р т п е й сез/'н, Каьарь/н тез/'п т у р боль/ согь/с. Дрмань/м бар м а ел еем б/р кер/'п, /(айба екен, кайба Дэрига, сол кь/з?/ «келмейб/ елз/'м, келмейб/ елз/'м, /(айрать/м кайба, келш/ ось/нбайба^ Деб/м бе турбь/м , жуз/ре берб/'м, /(оль/мба найза, шагь/ль/п айга Женб/'к кой жаубь/, арман не, курбь/м? /<урк/реп кунбей е т т / гой cofb/c, /<*елем/'н кайть/п, елен/'мб/ ай ть/п , /(айба екен, кайба Дэрига, сол кь/з?/ Солдаттар, цалгып кетпецдер эн/; Эм/рбек Байб/лбаеет/к/ сез/; Дкуш тап Бакть/зереееань/к/ Кен/лбей тунь/к кек аспан, Б акь/ть/ жанган эр уйб/'н. /<*улк/'с/ балгь/н жараскан, Уйкь/сь/ т ь /н ь /LUсэбиб/н !89

Цайырмасы: Эл/ бе myfan жер уст/м, Кез/л жур агаш балбактар. Экебен калган жен/ст/н, С актанбар туь/н, со л б аттар . Ун кось/л ж айсан ем/рзе, Булбулбар б а к т а эн салса ба. Ж азь/лмай журзен кен/лбе, Ж ара бар ал/ каншама. ^айырмасы. /(ь/збарбь/н ум/'т, mafdb/pb/, Оранган зулзе как белбер. Сенберзе сензен барль/гь/, С о л б а т та р , калгь/л кетленбер. ^айырмасы. Согыстан цайт^ан солдаттар саз/'.' С. М ауленоет/к/ эн/; 71 Эб/лхал?ичл1/к/ Ж аутанбал карал бала тур, Кез жась/н с у р т /л жана б/р. Хабарсь/з уль/н cypayfa, Жоль/нбь/ то сь /л ана жур. /(анша уиб/'н урлал абамь/н, Канша уйбе сан/л калбь/ о т т а р . Карб/н бе уль/н анань/н, Согь/стан кайткан со л б аттар ? Кеш/'клей жарь/м келер бел, 7ер/'нен сайлал орь/нбь/. Бать/ска карал еленбел, Дру жур то сь /л жоль/нбь/. К етер б / бар/'н ауь/рбь/н, Д зам а т боль/л арбь/ актар. Карб/н бе жарь/н арубь/н, Cofb/стан кайткан с о л б а т т а р ? К етер б е с о л б а т жарь/нь/н, /ш/'нбе калган ан а жь/л. кКекемб/ ай тл ай тань/рмь/н», - Д ел б/р саби бала жур. 190

/(айь/рь/лмай %алай кетес/'н, Хабарсь/з ^алай ол то /(т а р ? /<ерб/н бе онь/н кекес/'н, Согь/стан /(айт/(ан с о л б а т т а р ? Тыныштыц - элемге эн/. Сь/бь//^ М ухамебжаноет/'к/ сез/. /(уанбь//( Ш ангь/тбаеет/к/ Ежелбен халь/^/лар бостанбь//( /(алайбь/, Е р т ен з/ к/н/'не /м /'тпен /(арайбь/. Сонбь//(тан алемб/ аралап, Ть/нь/шть/^ урань/ тарайбь/. Кайырмасы: С а щ а т у р , а% н и е т абамбар, /^ел, /(ось/л б ейб/тш /л шерузе, 71ь/нь/шть//( жауларь/н женузе. 7ь/нь/шть//( т у л а р ь / би/'хке самгась/н, 7ь/нь/шть//( урань/ ^иь/рбь/ шарлась/н. Ж ет/'м боп ана /иен балалар, Ойран боп о т б а с ь / %алмась/н. /(ара б у л т тагь/ ба аспанбь/ торлабь/, Самсабь/ ^арайь/п зенб/рек ормань/. Ж ол берм е согь/с/(а, а б а м з а т , Сен гана ть/н ь/ш ть//( /(органь/. Кайырмасы. Бейб!тш!л!к сацталады эн/'.' Э б /л а х а т Е сп аеет/к/ сез/.* /-/утф ол л а Ш экеноет/к/ Элем суйаен салть/мь/з бар, Бейб/тш /л/к - ел урань/. Эм/р с/й зен хал/(ь/мь/з бар, Б е й б /т елб/'н б/з улань/. Цайырмасы: Х ал ь/^тар ем/рб/ /(оргайбь/, 9 б /л е т урань/н %олбайбь/. Шь/р/(анбар, кел б о стар , ер елбе, Бейб/'т к/н жасась/н элембе/ 19)

^айырмасы: /fopray /ш/'н ем/р керк/н - Б/з/'ннен de е р т е н нурль/. Болбь/рмаймь/з cofb/c epm /н, Л о с т а р бер/К сапка турбь/. ^айырмасы: Ел урань/ мэнз/ ань/к Эр ж /ректе ж атталабь/. Кол/*а ал са барль/к халь/к, Бейб/'тш/л/'к сакталабь/. Майдан жыры сез/; 3. 7еж/'баеет/к/ эн/; 6. Ерзакоеачт/К/ Гиб/ жау О т а н г а з /л жайнаган, Жан болмас аттанбаган. Ж аль/нбаи л аула а, кал тай м ь/з калмай, Ж /реклен тайсалмаган. ^айырмасы: О тань/м эм/р берб/, Дшь/лган кун зор майбан. Гаскь/нбай умть/ламь/з, Дгь/замь/з жаубан кан/ Дк алм ас кайь/рь/лмас тагь/намь/з, Майбанга afb/ламн/з. Cofb/ска, айуанга кеш/р/м ж ок Канга кан - агь/замь/з. ^айырмасы. Согыстан соцгы эн сез/'.' М. 8л/мбаеет/К/ эн/'.* е.Бейсеуоел7/'к/' Кербез к/й кайба кешез/ Суь/к жел незе есеб/ /(алть/рал лц/збе кайь/нбар «/(алкашь/н к а а б а - бесеб/ Дяуль/м мэнз/ сенб/кл/н /(ара булл? н езе кеш еб/?/ ^айырмасы: Н езе т у р б/з/'н жайнамай 192

/(ь/зь/л з /л /{aú6a /(улпь/рган? Неае оть/р булбул сайрамай Н ел/ктен ть/нбь/ с/йк/мб/ ен?/ Ж/з/'мб/ керер, айнам-ай Ояншы, кане. уй/(ь/няан.' Жауь/нзер курбь/м, жан курбь/м Дй/fac/fa б/рзе сен к/рб/н Сескенбеи о/^тан сен барба Жауь/мбь/ е с т е н танбь/рбь/м. Ж/руш/ ен жебеп сен мен/ Лось/нбь/ кайба калбь/рбь/н? ^амырмась/. /íemepaen туь/н ерл/кт/н /(ан майбан б/'mneù, сен б /т т /'н Ж ен/ст/н к/н/ келаенбе М ах аб б ат то й ь /н мен кул7л?/м fyMb/pb/ арм ан эн/'мс/'н /4яуль/м мена/ сенб/кп/н ^айырмасы. Б ей б!тш т!к туы 6ep¡K ^олда! сез/.' Н .Байм ухам ебоет/м ' ен/.' Е.Брусилоескийб/к/ Ж ер шарь/н мекенбезен бук/л халь//( Б/зб/н ел б а с т /р /н е н /{yam аль/п Coeemmep Обагь/ боя с/йенер/ Дость/гь/н Отань/мнь/н оть/р тань/п ^айырмасы: Барль/к халь/к, б а/fb/m /ш/'н Гартман anfa, ал га.' Б/'зб/'н т у - С о е е т туь/, бер/'/г колба.' П арти я /faú6a болса, П ар ти я кайба болса - жен/с сонба/ Ж иьанга ж а т болсь/н бе/7 cofb/c а т ь / С а^тауль/ кол койь/лган «Элем хать/» Бала - жас, ана - жес/р, еке - чурбан Болсь/н беп жаралмаган абам за т ь / 193

Цайырмасы. О та н ы м мена/ бакь/m шамь/н жаккан /(уать/м кумба субь/ толкь/нбаткан Б/зб/'н ел - енбек ел/ ш ел балага Ж ай калта жаль/рагь/н бак орнаткан ^айырмасы. Телеген Тоцтаров туралы эн Эн/.Б. Ерзакоеичт/К/ Сез/.Д. 7окм аган бетоет/к/ Тагынган т а л боиь/на ал ть/н алка, Cafb/Hfaw Телезен/н Д л т ай , Дрка. Дшабь/ с/й/сленб/кжайь/л кушак, Д езенбей; «Халкь/м с/й зен келш/, калка Дй каль/л, жулбь/з жуз/п, шь/fb/n ш ь/^fa, Д лтайбь/ белезенбе тан^ь/ нурга Дйбь/нь/ Д лтай бан ба ась/л арткан , Кез т /с е р - аль/л mynfa, б ать/р ту л га/ /(амь/рмась/; Йайзась/н кекке т/резен, Семсер/н айга б/лезен, Д лтайбан туган аль/л ул - Бул арь/стан Телезен/ 7уган жер ескен о р т а , б а й т а к бала, М ахаббат, ь/сть/к ж /рек кумарлана С/беб/ Телезенбей Ер балась/н Бауль/ган бать/рль/кка Отан-Дна. Балась/н аль/л Д л т а й кушагь/на, С/йеб/, ж /рез/не кь/сабь/ ба, Сь/рлась/п, т а н атк ан ш а б/рзе боль/л, Тан а т с а may калабь/, ол ушабь/ ба. Bip жас цазац Эн/.' С. Мухамебжаноеб/К/ Сез/.Музафар Эл/мбаеет/К/ Сагь/нь/шть/ кам кен/лмен улась/л, /<\"/з аспань/ б/рбе кунз/рт, б/рбе аш ь/к Б/р ж ас казак о т ь /р окоп /ш/нбе, Елбен келзен енш/ агамен сь/рлась/п. 194

Сагь/нгань/ - Сарь/аркань/н елкес/, Cafb/HfaHb/ -Д л а т а у б ь /н еркеш/. Cafb/HfaHb/ - Дк^<айь/кть/н толкь/нь/, Cafb/HfaHb/ - кербез сулу еркес/. Кен ^ес/'лер буз/н канбай ш ама бар, Кен/л-к/й/н халкь/м ез/ багалар. Домбь/рань/н кеубес/не конбь/рь/п, 6/р балань/н селем/ беп ала бар. Cafb/HfaHb/м - Сарь/аркань/н елкес/, Cafb/HfaHb/м -Д л а т а у б ь /н еркеш/. Carb/HFawb/M - Д к^айь/кть/н толкь/нь/, Cafb/HfaHb/м - с /й зе н жарбь/н кулк/с/. Сез/ канбай, ез/ канбай с/йк/'мб/, ¿í/epmep еб/-ау ж/ре/< сь/рь/н мь/н т/рл/7 Шабуь/лга к е т е барбь/ ж ас казак, Энш/ а/*ань/н кез/не ж ас /рк/лб/. Ана туралы баллада эн/; Ж аксь/зелб/ Сей/лоет/к/ сез/. Дманжол Ш амкеноелж/ Эл/ ес/мбе, б/леб/ ж урт, б/леб/, Ел бась/на к а т е р т е н з е н жь/л еб/. /(имастарь/н кан майбанга узать/п, /(арс айь/рь/лган аналарбь/н ж/рез/. ^айырмасы: О, аналар, ось/нбайсь/н бер/н бе, Ось/нбайсь/н жась/н-багь/, кер/'н бе. Сь/йь/нать/н болса ем/рбе куб/рет, Сь/йь/нар ем ана безен тэн /рзе. Cofb/c жуль/п к е т т / / ü /'н/'н т/рез/н, Cofb/c бузбь/ куань/шь/н, рен/н. 7урбь/ ана кумеу/нен аиь/рь/ль/п, 7урбь/ кушь/п т е к кана онь/н к/рез/'н ^айырмасы: )95

Дк с / т / онь//^ етеус/'з ж аб кала ма, Борь/ш ть/ оган неб/р баркам, бала ба/ 77рл/'к сеу/л келе ж а т к а л буллезе, Эй, абамбар, жол бер/'лбер алага. Кайь/рмась/; 7*агь/ ба ум/т, ш ек кала м а армалга, Эм/рзе ь/нть/к, ала шел/ калган ба?/ Дна - ум/т, ала - ж/аер, ала - а за м а т , Обал бер/к обал лез/к жал бар ма?/ Камь/рмасы; Элмя сез/; Б. 7*еж/баеет/к/ ел/; С .Байтерекоет/К / Кобба, /-/ееа суларь/л суй/л ескел, Эсем зул/л кушакка жиь/л ескел. Дкку кусть/л бейлеб/р балась/лбай Сулу сазбь/, ж а с т ь /к т ь /л куй/'л кеш кел ^айырмасы: Элия - ару кь/зь/ сел халкь/мль/л Элля - б ать /р кь/зь/ сел халкь/мль/л Ерке кусь/ сел даламль/^/ Сагал белз/ о рл атть/к мэрмер т а с т а л , Сагал кулбе кь/зь/ккал мелб/р аспал. Сагал кулбе жазь/лгал керкем б астал, Сагал кулбе кушагь/л к ек тем а шкал. Кайырмасы: Шолпал жулбь/з - ез/лс/'л ш о к таб ж арь/к Кез алмабмь/з керк/'ллел т о к т а б каль/п. 7угал жерб/л тес/л б е ме^з/л/кке, 7ур гоб сен/'л журез/'л о т т а й жаль/п. ¡^айырмасы: !96

Жепт/ним бел/м Б е й б !т KyHH¡n эз!лдер<

«Кекшенщ музындай екен...» Атаи;ты Сагалбай Ж анбаев (1 9 0 4 - 1972) К^останай облыс- тыц партия комитет1не хатшы болып сайланып, 6¡p мэж!л!с етюзед}. Сол облыстагы 6¡p ауданнын ат^ару комитет!н1н терагасы К^алиев Отей K¡y т!лд! жют екен. Ол Ж анбаевты ц жып-жылтыр басын Kepin: «Ой, uipK¡HH¡ht басы Кекшеыц музындай жып-жылтыр екен, талайы м ы з омацасып х;улайтын шыгармыз», - деп, к;асындагы жолдастарын кулд!ред!. Бул эцпмен! 6ipey Жанбаевк;а жетюз{п к;ойса керек. Tafbi 6¡p улкен жиналыс болып, y3inicKe шык;цан ж!пттер Этейд1ц к;асына жиналып: - 8ц п м е айты^ыз, 6¡p K y n in цалайыц, - дейдг Осы уак;ытта сырттан ¡шке еып келе жатк;ан С агалбай элп топтыц к;асынан ете бере: - Эй, Валиев, Tafbi д а мен)ц басым жайлы айтып жатырсыц ба? - деген екен. «Цазацстанныц бетке устар таздары жиналып отырмыз...)) Сагалбай Ж анбаев жене 6¡p облыста 6¡p¡HU¡ хатшы болып жургенде Алматыга Орталык; партия комителн!^ хатшысы Жумабай Шаяхметовт!ц к;абылдауына келед!. ^абылдау белмес1нде e3¡ сияк;ты басы жалтыр тагы 6¡p облыстыч хатшысы отыр екен. «!ште Нуртас 0(-щасынов жолдас бар, n¡a3¡p Kipyre болмайды», - деп хатшы цыз Ж анбаевты ¡шке жЮермейдг Аздан соц ¡штен Нуртас Оццасынов пен Ж умабай Шаях- метов шыгады. С агалбай Ж анбаев орнынан ушып турып к;ол алысып, амандасып: - Жумеке, Х;азак;станнын беткеустар таздары жиналып отырмыз, енд1 к;абылдайтын ш ы га р с ы з? -д е ге н екен. Жумабай Ш аяхметовлчде басы жалтыр гой, ол: «Ой, ce3¡n к;урысын)), - деп кабинелне дереу Kepi Ktpin кеткен екен. 198

В.И. Лениннщ бюсл С агалбай ак;сак;алдыц С ем ейде к;алалы^ партия коми- телн1ц хатшысы кез!. К^аланыц 250 жылдыгын атап етуге Мэскеуден к;аражат алып, к;аланыц барлык; саласы н женге к е л т ^ п , ецсес1н б!раз кетеред1. Кунштд1кт1ц цызыл тулк!с1 жел берген б!реулер: «Мэскеуге к;аражат ш ам адан тысжумсалды, Ж анбаев ез^бш дкке салды»,-деген арызды домалатып ж!беред!. Мэскеуден арнайы тексеру комиссиясы жетед) гой. Сэкец комиссияны байсалды к;арсы алып, цастарына к;ажетл адам дард ан к;осып, тексерулерж е сэттш1к т1лейд1. Комиссия б1рнеше кун тек сер т, 100 мыц сом см етадан артьщ жумсалганын актще керсет1п, Ж анбаевты ц алды на келденец тартады. Бул жагдайды алдын ал а сезген Сэкец есю Семейд{ц б!р тасал ау жер1нде калган В.И. Л енин тцбю спн б!ртунн!ц ¡ш1нде тугырымен тугел алгызып, партия комитет! гимаратыныц ¡шю ауласы на бюст) ж ацалап боятып, тугырыныц айналасы на шым тесет!п, гулдер орнатк;ызып к;ояды. Аклн1 «мук;ият)> ок;ыган Сэкец комиссия м уш елерте: - Расында 100 мыцсомды сметадан артык;жумсаганымыз рас. Ж алацтурган партия комитет1н1ц ауласы на кун кесем1м!з Владимир Ильич Лениныц бюст!н орнатк;ан ед к . Вер! кел1цздер, - деп, комиссия мушелер1н терезен1ц алдына шак;ырып, кунге шагылысып турган В.И. Ленинн!ц бюслн керсетед1. - Осыны акт1ге цоса т!ркец1здер, содан соц мен щ пымды к;ойып берей1н,- дейд!. Б!р-б!р1не абды раса к;арас^ан комиссия мушелер1 бас изеап, ун-тунс1з шыгып кетед!. Содан цайтып оралмапты. Элэулэйщинаны басу жайында ^ырцыншы жылдардыц соцында ак;ын Сырбай М эуленов Крстанай облыстык; газет!нде редактордыц орынбасары болып б1раз уак;ыт к;ызмет атцарады. Бастыгы демалыск;а нем есе б1ржак;к;а ¡ссапарга кеткен кезде Сырбай ыцгайын 199

тауып, газетлц б1р бет1не тутастай «Э дебиет бет1н» салып ж}беред1 екен. Осы жэйт терт-бес рет к;айталанган соц, муны бай^ап журген облыстыч б^н ин басшысы Сагалбай Ж анбаев Сырбайды е з 1не шак;ырып алады : - Сен неге элелейщ инана басасыц? Газеттер1ц партий­ ный органы, саяси газет... Ал сен болсац елеулэйщ инамен айналысасыч! - депт! урсып. Сырбай ауызш а сепс ест1п, ундемей шыгып кетед1. Арада жылжып жылдар етед!. Ж анбаев б!раз ж ерде басшылыц к;ызметте болып, соцынан Орталых; Комитеттеп партиялык; комиссияга жумыс^а ауысады. Сол цызметте журген кезде ^ырымга барып демалыпты. Демалып жур!п б1р топ ел ец жазыпты. Апматыга к;айтып оралган соц К^ырымда жазган элп елецдерш к;ушак;тап «Жулдыз» журналыныц редакциясына экелед1 юй. Ол кезде «Жулдыздыц» редакторы Сырбай Мэуленов екен. Сырагац елеидерд1 ок,ып керсе, керкемд1к дэрежес! темендеу, нашарлау елеццер болса керек: - Ацсацал, б}з мундай елэулэущ инаны баса алмаймы з. Б!з к;огамды^-саяси журналмыз, - дейд1 Сырбай. Сонда Ж анбаев мырс ет!п култ Ж1бер1пт1 де, басын б1р шайцап, белм еден унс1з шыга женел1пт!. Ыгына жыгылу ^останай облыстык; партия комителыц 61р1нш! хатшысы Андрей Михайлович Бородинын к;ылышынан к;ан тамып турган кез) екен. «Орк;аш№ совхозыныц директоры Сагынай Омаров пен парторг Зэкэрия Балшыцбаевты обком бю- росында к;арапты. «М!не, устер1цнен ары з тусл. Ултшыл екен ацц ер. Тыц игеруге келген агайындарга: «Сендерд1 к1м шак;ырып келд!? Украинага келцдер» депс1)-щер. Кене, жауап бер!идер. Парторг, сен н е ц ^ к;арап ж урач?» - дейд1 б1р1нш! хатшы. Парторг: - Оздер1 жумыс ¡стемейд}, жалк;ау, маскунем. Директор урысса, жен1н айтты, айналайын деу! керек пе? - деп, шын- дыгын айтса, Бородин: - Сен, немене, адвокатсы и б а? О маров уинн жауап бер1п ней бар? Екеу1цд1 д е к;уртамын. Орындарыцнан аламын! - деп, к;а)1ары на м!нед!. Содан кей1н: 200

- Ал сен не айтасын? - дейд! директорды тургызып. - Меыи ол берекес1здерге «кет» деген1м рас. Бфац ултшылдыгымнан ем ес, ыза болып айттым. «Б!зд!ь{ т1рл1к унамайды екен, Украинада ел/ир жак;сы, тепн тамац, жылы тесек болса, сонда барыццар. Б1рах; сендей жалк;ауларды Украина д а маццайдан сипай к;оймао> д е д 1м. Украинада турмыстыц жа^сы екен! рас. Мен ез!м «сейл'п жумыс ¡сте» дегеы м уш!н азд ер д ен сепс ест!генше, Украинага келп к;алар- ак; е д 1м, - дегенде, Бородин эзер ж1б1ген керн ед г Сыртк;а ш ы ^ан н ан кей1н Сагынай Зэкэрияга: - Сен!ц сонша ел!рген1ие жол болсын, мундайда к;атты кетуге болмайды гой, - дейд1. - Н еан е к;орк;ам? Э зер болса, агроном болып ¡стей берерм1н, - дейд1 ол. -Ж а р а й д ы , сен ю й ¡стейс!ц. Мен к;айтем? П енсияма б 1рер жыл кдпганда... Эйтеу1р, Украинаны мак;тап к;утылып кетлм. Ыгына жыгылдым. Мен д е цасарыссам не болар ед1? - деп муцайган кер1нед! сонда Секеч. Кудага ат м!нпзген тамада к;азах;ы цалжыц арк;ылы танылган асаба, 6уг1нде Улттык; спорт турлер1нен мем лекетлк жаттык;тырушы, )^Р Ецбек с!ц!ргенжаттык;тырушы Рам азан С этлбай царагандылыцтарга жете таныс. «Рамазан айтыпты» деген цазацы к;алжыидар арк;а журтына ж елдей тараган. Эрине, агайын-туыстыц шашу-тойы Рамазансыз ет- пейд!. Б!р жамагайыны Рам азанга бар баласы ны ц тойын баск;артыпты. Унем1 той б1ткен соц, мак;тап, мак;тап, ^ур к;ол к;айтарады екен. Кенже улдыц тойын баск;арайын деп турып Рамазан: «Ж экеа, бар к;ызыгыцныч ортасы нда журм!н. Ел- журтк;а кез гып, осы жолы Рам азанга ат м ш пзем ^ де, сенен мал алмаймын ю й, тек журт алды нда марк;айып цалайын», - дейд!. Той дур!лдеп етед!. К;ыз берген де, к;ыз алган жац та риза. Ел тарайтын уацытта той иес1: «Мына Р ам азан унем! шашуымныц басы-^асынан табылады. Ризамын. Сут кен- жемн}ц к;ызыгында буган сый ж асам аганда юмге жасайын. Астына ат м!нпзем1н», - дейд1. Сонда Рамазан: «Ж экеа, 14-363 201

сенен сый дэмет1п не кер1н!пт!. Маган мшпзген атьи-щы бас цудага тарту етлм», - депт!. «... Ажал сияцты б!реуге ерте, б!реуге кеш келедЬ Тагы б1рде Р ам азан басцарган Балхаш цаласыны^ аб зал азам аттары ны и б ^ марцум Бук1баев Т1леубайдыи баласы ны ч уйлену тойында Кекжалов Зэк!р деген б}р совхоздыц ди-ректорына терлнш1 кезекте сез тиедк Ол к1а ез1 Тшеубайга нагашы, Рам азанга ж езде болып келед1 екен. Зэкеин!ц «маган сезд1 кештеу берд1цдер», - деп рен1ш бшд^мекмн сыцайын байцаган асаба Рамазан: «Бул тост деген^ з д е аж ал сияцты, б1реуге ерте, б1реуге кеш келедЬ, - деп алдын кес!п кетсе керек. Зэкец рен!ш!н б1лд!рмек ойын цоя цойып, ж астарга салицалы ац л л ек цуттыцтауын айтуга кешкен екен. «Ондай-мундай болсацыз, некролога жазатын тук жоц цой мынауьщызда...» Рамазанныц эк еа Райнолла ацсацал 100 жасаган, сезге шешен, орныцты, салицалы, сабырлы адам болган. Бар саналы ецбек гумырында б!р совхозда гана е^бек еткен. Б!р кун1 уйде жатцан баласы ны ц е^бек ютапшасын кер1п цалып, ацтара царап: - К^арагым-ау, мынауыцда б1р бос орын жоц, ез1цн!ц отырмаган жер1ц жоц екен ю й, негып ушып-цонып жумысты ауыстыра бергенац. Мына мен1ц ецбек ютапшамды царашы: б]р ужымга жумысца юр!п, сол ужымнан зейнетке шыцтым, - депт1. Оган Рамазан: - Эке-ау, оныь( н е а жацсы. Мынауы^ыз бойынша, ез1ц)з алай-булай боп кетсецЬ, «некрологца» ацпарат табылмай цалады-ау! - депт1 ц а л ж ы ^ ап . - Туу, саган дауа жоц екен гой, - деп э к е а тер1с айналып кет!пт!. «Улкен! мейл! цала б ер ет, ана к!шкентай цызды цайтарыцдар!» Рам азанны ц бала жастан досы К,айрат кепке дей1н уйленбей журед! екен. Эз1 момындау, цыздарга цыры жоц болса керек жене ауылдан алысца шыгып та кермеген. Рамазан досына цайткенде де биыл уйлену керек екеын 202

айтады жэне оны орындатуга ез!н!и дайы н екен!н б 1л д 1ред!. С ейлп жургенде ауылга х;аладан туыс^ан агасына ^онак;к;а б 1р к;ыз келе х;алады. Сол бойжеткеи, жанында к1шкентай 4-5 ж асар сицтю бар булах; басы на ек1 шелекпен келедг Оны алыстан байк;ап цалган Рам азан, досына: - Ана х,ызды к е р д ^ б е , саган унай ма?У наса, б1тт!, кел^еь/нз, - деп булах; басына барып, к;ызбен сей л еап , досын айызын цандыра мак;тап, жарх;ын болашак;тарын мейл1нше эдем! гып суреттеп, х;ыздыч бет!н досы на царатып тынады. Сол бетте к;ызды к;олдагы бар кел)к «Газ-52» жук маш инасымен алып к;ашып, ауы лдары нда эке-ш еш еан, туыстарын ^уантып, 2-3 кун м эр е-сэр е болып думандатады . К^ыздыц артынан кугыншыларды кутед1. К^угыншы ем ес, хабаршы келю: «Улкен1 мейл!, кец1л1 болса к;ала берс1н, к1шкентайын к;айтарсаидаршы», - депт!. Сейтсе ырду-дырдудыцсоцында, ел юшкентай к;ызды к;оса алып келгендер1н умытып кетсе керек. Сол уациганы еске алып, бупнде аЬарлы-шацарлы, 5-6 баласы бар, тату-тэтт! отбасы болып турып жатк;ан досы кулю, Рамазанга: —Эй, сен болмаганда, мен эл1 б1раз жур1п к;алады екенм1н гой, - дейд1 екен. «)^азац деген цандай ел?!» ЕртеректеОралханБекейд!иуйымдастыруыменАлматыда «К^азак; деген к;андай ел?!» атты республикалыц ак;ындар айтысы етед!. Оган Жезк;азган облысыны^ атынан ол кезде жап-жас Рамазан С этлбай да к;атысады. Айтыс аралыгы нда к;атысушылар залга ет!п, непзп х;арсыластарыныч к;арымын, сез саптасын, акустиканы, тыидауш ы-керуш терд1цталгамын, т.б бшу мак;сатымен залга е т т , керермендермен б1рге болганды цалайды екен. Б!рах; оларды залга лке ж1бермей, ес1кте туратын орыс эйелдер! буюл республика сарайын айналып баруга мэжбурлейд! екен. Оган кене цоятын Рам азан б а? К^айтсем екен деп, эйелдерд1 аидып турган ол г а р т айтыскер ак;ын К^атимолла Берд!галиевт1 цолтыцтап С эрсенгали деген ж!пт келсе, эй ел дер муаркеп: «Проходите, проходите ...», - деп ж!бере салганын керед1. Сол ар ад а енд! б!р жуп айтысынан кей1н кекшетаулых;^обызшы, Ерназар сахнага шык;паи;шы екен, оны 203

Рамазан шап берю устап алып, жанагы Сэрсенгали сия^ты к;олтык;тап, к;обызын дем еп, орыс эйелдер1н алдап, залга елп алыпты. Туктуанбеген Ерназарга: «Болды, енд1 бара бер», - депт} залда*ы кер1п турган журт ду кулютк «Зачем тебе бильярдный бой?...» М у ж ал и Мак;атаев пен Сабырхан Асанов цатар ескен к;урдас болган сои б ^ - б ^ м е н к;атты к,алжы)-(дасатындыгын кенекезд1 к;ария ацын-жазушылар осы кунге дей!н айтып отырады. Мук;аь( б1рде балпа^-балпац басып Казахстан Ж азушылар одагына согып, ^урдасы Сабырханнын бильярд ойнап жатк;аныныц уст1нен туседг Сабырхан ез1нен-ез1 к;а^алак;тап, тусей!н деп турган шарды юрпзе алмай: «^ап, тагы да мулт кетт1м!» деп ею тш тен санын б1р-ак; урады. М ундайда ^урдасы д есе Т1л! х;ышып туратын М у ж а л и к;арап тура ма: - Эй, Сабырхан-ай! Салбырап жур кетеыц, бильярд сен!ц не т е ^ ч ? - деп согып к;алады. Б!рге ескен курдас эзш!не О лжас С улейменов бастаган б1р топ а^ын-жазушылар ду елп кул1п, м эз-м ейрам болады. Тукке туанбеген орыс жазушысы Дмитрий Снегин Олжасца к;арап: - Олжас, почему наши орлы хохочут?! - дейдк - Да, вот Мукагали говорит нашему уважаемому Сабырхану: «Зачем тебе бильярдный бой, когда у тебя геморрой». - Теперь понятно! - депт! сонда Снегин: «Действительно, когда геморрой, трудно идет бильярдный бой...», дептк Сацтыц 1 Б1р жылы кектем кургак; басталып, жерге тамшы тамбай к;ояды. К,УДаныи к;уд)рет! де, ауыл адам дары эр уйден он сомнан жинап, тасаттыцжасасымен несерлеткен жауын, екь уш кун тепеп беред1. Тптен судан б!раз жапа шеккендер д е кез^ед). Сонда Байд ¡лда: -Я п ы ры м -ай , он сомды тугел бермей, салтык; жасап бес сом бергеым к;андайжацсы болган, эйтпесе, ауыл тугел судыч астында ^алады екен..,-дейд! мацызды кейт танытып. 204

Сацтыц 2 8бекец)-пч шоферы жас жют екен, мэшинен! ушыртып айдап келе жатыпты. Bip кезде ауыл ш елндеп моланыц тусынан eiín бара жатцанда, ол шофер1н!и K¡ynafbiHa жак;ын- дап, жэй гана: - Мына марцумдардыц к;атарына Mep3¡M¡HeH бурын к;осы- лып журмей!к, - депт} сыбырлап. Аут Bip совхоздыц жумысшылар KOMMieTÍHi^ lepafacb i Эбе- кеце шагым айта Kenin: - Мен тура -футболдыц добы болдым, 6¡pece ана совхоз- га, 6¡pece мына совхозга ауыстыра берес1здер. Буган х;ашан тоцтау болады ? - деп ренж!ген кер!нед1. Сонда Эбекец: - Доп болып ¡илмЬде домалап журе ôepreHi^e риза болмайсыц ба, 6¡p KyH¡ бетен 6¡pey Kenin, к;аттыраи; leyin ж!берсе, мулдем аутк;а шыгып к е т е а ^ ю й ! - депт!. « Ж урт кетелн шыгар...)) Текецн1цею шешес!болган. Bipi-e3¡H¡4TyfaH шешес! де, ал еюнш1с1- ж а с ы тох;саннан асх;ан 3Kec¡H¡^ ш еш еа, ягни эжес1. Енш!с!н ал ар кезде «цай шешецд! аласы и? д есе, «узецпге аягы салынып турган t^apa кемп1рд! алайы н» - д еп л ю й. Еншшеп алган tuetueci жасы келген1мен, денсаулыгы жак;сы, 6ipan; ая^тан ^алып журе алм аган соц, уйд1^ ¡Ш1нде еь(бектеп журед1 екен. Б!рде керш! ауданга агайындары на цыдырып барып, амандык;-саулык;тан кей1н 6¡p Kici: - Телегенжан, к;алай эж е^ цуатты м а? - деп сурапты. - Размет ага. К^удайга шуюр, жак;сы. K¡a3¡p ецбектеп жур, жазга к;арай журю кетелн шыгар, - деген екен Телеген. Э кесж щ yííí Б1рде Текец у й н д е шалк;айып жатса э к е а Kipín Keninii де: - Эй, негып жатырсын? - депт1. - Ж атырмыз да, 6¡peyq¡n уй!не барып жатса^ «экецыц уй!нде жатк;андай>) - деп урсады, енд) экем1зд1ц уй}нде д е жата алмаймыз ба? - деген екен. 205

«Мынау тунде, мынау кунде суаратын жер...» Сайлау деген агамыз Абай ауданыныц «EipniK» деген совхозына директор болып журген шагында шаруашылык;ты ¡скерл1кпен баск;арады, б1рде Бак;анас езен1не жаибырлат- цыш орнатады. Ол бастам асы аудан басш ыларыныц тара- пынан к;олдау тауып, осында озы^ тэж1рибеге арналган ау- дандык; кецес етк!з1лед}. OfaH облыстык; су баск;армасыныц басш ысына дей1н келед!. 6ipax¡ к;ырсык;к;анда к;ымыран ¡рид! демекш1, мундагы су ал- дын а л а 6epm¡n к;ойгандык;тан Kicinep ж иналганда су болмай к;алады. Эйтсе де, к;иыннан циыстыратын Сэкец: «Бул тунде суаратын жер, ал кундЬ суаратын жер ана ж ацта»,- депт1. Абырой болганда ол жак;та су бар болып шыгады. Солайш а, С эке^ бул тыгырык;тан д а ам алы н тауып шыгып кетед1. «Бижановтыц жанына барып отыра §^алайы^» Ертеректе Шубартаудын ей meTK¡ шаруашылыгыныц бас- шысы Бижанов деген K¡ci пленум, л п л бюро мэжт!стер!н1ц ез1нежутыпалып бара бepeд¡ екен. Онысын аудан басшылары 6 i n c e де, б!лмегенсид! екен. Эйткен}, шетю ш ар уаш ы лы ^а басшы табыла бермейд!. Б!рде осындай 6¡p алцалы жиын алды нда Секеьщер д е 6¡pep «стопканы» тастап алса керек. Соган орай муныц жа- нындагылар «батырга да жан керек» дегендей caca бастаса, Секец оларга: «ана Бижановтыц жанына барып отыра к;алайык;, сонда ешк1м де, ештеиен1 д е ангармайды» деп л- мыс. «Буы бур^ыраганы болмаса...» Шерман деген K¡c¡ к;айтыс болып, ж е л а н 6epin жатк;анда Султанахмет «¡ожа бата ок;ып, кетер1нде Кабылды оцаш а шак;ырып алып: «Шырагым, экеие к;уран шыгартамын д есец дайыны бар едЬ алып к;аласыц ба?...» д ей д 1. Бурын ондайды ecTin кермеген ^абы л уйде отырган Сэд1рбайдан ак;ыл сурайды. Сонда ол: - Сурленген буранный кереп жох;, буы бурк;ырап турганы болмаса, - дейдг 206

«... Аттар да сэл демалсын» Республикалыц кекпарга барып к;айтк;ан Мурат^а цур- дастары ам ан д аса келсе керек. Бурын кермеген к;ызык;ты Kepin, керемет эсерге беленген ол жарыста кергендер1н жыр гы пайты п,ж уы ^м а)-щ аток;тайк;ой м айды .«Ж ам бы лды иаттары былай, Шымкентт1к! олай шапты», - деп ауы лдастары на сез б ере цоймайды. Сол ^арк;ынмен кекпардыц цызыгын сэске- ден туске дей1н баяндайды ю й. Енд1 то^тай ма д есе, тагы сол эцпмес!н жалгастыратын сыпай танытады. Сонда к;урдасы Сайлау: - Маке, жур аздап сыра itnin келей!к... аттар д а ш амалы дем алсы н, мына тур1)-(мен зорык;тырасыц, - деп сыпайы K^ipiinTi. «Шапан аламын деп елуге айналдыми Телеп кеке бо^тампаздыц 6¡p¡ ед1. Ею ауыз ce3¡H¡n б!р1нде тузды^тап отырмаса, Ke^ini кенши х;оймайды. Сол Kicire ауыл- дасы ны ц 6¡p¡ Ж уапбек шапан-кейлек 6ep¡n: - Теке, ацсацал болдыцыз, осы боцтаганыцызды к;ойы- цызшы, - деп eT¡H¡LU айтады . Арада ею-уш кун етю м ен тач азанм ен Жус1пбект1ц уй1не келген Телеп: - Мэ, мыналарыцды чайтарып ал, - деп алган дуниелер!н лацтырып тастап, - Yh, екечн!ц аузын урайын... ¡ш1мнен леп шык;пай ел ел н болдым гой... - деген кер1нед1жарыцтьщ. «Teni бар екен...» Ма^сат агай алгашк,ы эйел!нен ш ала тагдыр болып аж ырасады да, керш! ауы лда басы бос 6¡p эйел барын 6inin, ¡здеп барады ю й. Рас екен, ер е барган туысы Э лем ан екеу! кел1ссезд{ бастап кеп беред1. Буган эйел керек болса, жас кел1ншекке куйеу керек, eK¡ жарты 6ip 6yT¡H болса, Heci айып?! С ез nicep кезде ойламаган жерден ши шыгып кете жаздайды, экелелн цалынмалды азсынган ауыл улкендер!н!цб!р1: «тагы 6ip к;араныц пулын к,осасыцдар» деп отырып ал са керек. Ал пысы^тыгыбарЭлекецоганкене^оймайды,сонда Мацсатоган сыбырлаган болып, аналарга eciipie: - Элеке, саудаласпа, айтк;андарын бере бер, алаты н юам1зд1ц соцында Teni бар 207

екен, - дептк Балалы эйелд! сонша саудага салгандарына ауыл адам дары д а цысылып, енд!п сезд! узатпаса керек. «Тш - тас жарады, тас жармаса - бас жарады» деген осы. «Жазы - сал^ын, цысы - жылы жер» Зулпыхар деген кю к;айныларыныч ортасында отырып: -О сы кундер! маган ыстык; та, суыц та жак;пайтын болып жур, б1рцалыпты температура болмаса, - дейд! ойында еш теие жо^. Сонда, Тайшыбек деген к;айнысы: - Ойбай, Зэке, дэл а з ¡здегендей жер осы мацца бар, - депт!. - Барыцыз да, жата к;алыцыз, нагыз, жазы - салцын, к;ысы - жылы жер - Кумсаба ю й... - Не дейд?! Ж ездеаы ц ащы даусы шагады. - Кумсаба деп бей1гп айтып отырсыц ба, менен кутыла алмай жураццер ме?! Сэл болмаганда ойыннан от шыгып кете жаздайды. Д^л/огам аудань/нба кол жь/лбар колхоз, соехоз басм/ь/ль/гь/нба болган, елее тань/мал Гаханое Есенбай <3еаен азам ат болган. Ол к/с/ сезае шешен, /лалкь/р, ар/ль/нан /лалай эна/мелер калган. «Умным достаточно одного раза...» Бф де б1р топ басш ы к;ызметкерлер Караганды кдпасыныц эуежайында, сол кездеп астанамыз Алматы цаласына ул- кен жиынга ушпацшы болып, кафеден дэм татып турады. Арасында обкомныи б{р1нш! хатшысы, облисполком тер- агасыныц орынбасары, облыстык; ауылшаруашылыгы баск;армасыныи бастыгы, совхоз директорлары Эуез И1с- беков жэне Есенбай Таханов болады. Апдыцгы ушеу! орыс ултынан, ептеп коньяктан урттап турса керек. Ы н деп жас- тауы, к;ылжак;к;умар, ез1 к;ызулау Есенбай а^сак;алды к;олга ала бастапты: - «Слышите, Есенбай Таханович, мы находимся в Центральном Казахстане, однако, почему-то дикторы аэропорта о подлетах самолетов и посадках объявляют на русском дважды, а на казахском лишь один раз?!» -деген екен. Оган Есекец, ойланбастан: - «Умным людям достаточно одного раза», - деп жауап к;атыпты. Осыны 208

есл п турган обкомныц б1р!нш! хатшысы с э т а з ^алжыцы уш1н к;ылжах;пастыи сыбагасын: «Дурак, ты это хотел услышать!», - деген екен. «Е, цойшы екенс!ц гой?...» Тагы б1рде Есекеи Сарыгаш шипажайында болса керек, дем алуга барыпты. С аяж айда дем алы п жур!п 61р агайынга кез!гед1. Онысы к;арны шык;х;ан, ез1не-ез1 ке^л! м ае б¡pey екен, Есекецнен «юм болып ¡стейс1ц?» деп сурайды. Есе- кецн1ц «Совхоз директорымын» дегенш еслп, жауапи;а к;анагаттаныь(^ырамай: «Е, крйшы екенс1ц гой!», - дейд1. Крнацжайда кездеап тагы д а «Е, крйшы екен а^ гой!», - дегенд1 айтады. «Ал енд! е з!^ з к1м боп ¡стей аз?» ,- деген Есекеин!ц сурагына «Ушт1ц б!реу1м!з!» деп мацгаздана жауап бередк Сонда Есекеч: «Ушт!иб1реу! болганда к;айсысы? К1р1п- шыгып, ^усып кетет1н, езш ерюн устайтын декейд1ц ез1аз бе? Э лде, табалдырьи^тан аттай алм ай, сыртта к;алатын екеуд1ц б!р1м1с!з?», - деген екен. Элп юа ундей алмай, к е л е а кун! шипажайдан мулде келп калган екен дейд1. «Сур жамбас жаппаганда...» Таханов Есенбай улкен колхозда бас«;арма болып журген кез1нде, б1рде ауданга кел1п, к;айтарында аудандык; газетлц т1лш}ан жэне ак;ын Курмаш Т аласбаевты ерлп колхоз аралауга шыгады. Кун к е ш ф т , жолда б1р х;ыстак;х;а крнады. ^ыстах; иес1 жастау шопан екен. Мезгш жаз шыгып калган уацыт болуы керек. Конак;тарга к;азан кетередк Тамам; дайын болган соь( цонацтардыц алды на ете арыи; етт1 экеп цояды. Б!ра^ уст!нде к;ойдыц сур жамбасы болады . Етл Есекец турай бастайды. Етке к;арап отырган ттш к - Мынау етл б1зге сацтаган б а?-д ей д 1 . Сонда Курмаш: - Су бермей, жем берм ей цацтаган ба?, - депт1 Есекец ^онах;тардыц алды на сур жамбастыц майын к;олымен итер!п жатып: - Шынында да к;она^тардан уят болды-ау, Эбуй1рд1 сур ж ам бас жаппаганда, - деген екен. 209

Bip сагат уйыцтар ед!ндер... EaxjbiT деген досынын белмес1не Kipce, терде улкен диван тур екен. - Бацыт eKey¡M¡3 туе кез1нде кезектес1п жарты сагаттан уйыцтап алам ы з, -д е п л 6¡pre отыратын кел1ншек. Сонда Конысбай Эбш: - Кушак;тасып жата кетсецдер гой, 6¡p cafaT уйык;тап ал ар ед1цдер, - деген екен. «А^улынов болмаганын ^арашы» Конысбайдыи (айтыскер ак;ын Эбшов) 6¡p к;удаларыныи ф ам илиясы Ак;бузауов екен. Bip куы соларга к;она^а барып к;айтк;ан улы Нурхан: - Эке, маган Ацбузауовтар бузау атады, - деп жаналыгын жария етед1. - K¡an, эттеген-ай, к;удалардыц ф ам илиясы Аццулынов болмаганын к;арашы, - деп «еюнед!» Крнысбай. «Он рет и.о. болганша, 6ip рет ие болмайсын ба?» Республикалыц кеш1-к;он areHTTiriHi^ Астана ^алалык; басцармасы бастыгыныц жи! езгерет1н уак;ыты. Бастык; ауыск;ан сайын Бей!мбет деген ж ^ т л «И.О» eiin к;алдырады екен. - Бей!мбет, к;алай, бастык; болдыц б а? - деген Конысбайдын кезект1 сурагына Бей!мбет: - Жок;,ага, eni «И.О.» - мын ю й, - деп жауап бередг -А л д а , айналайын-ай, он рет «И.О.» болганша, 6¡p рет ие болмайсыц ба? - деген екен сонда Крнысбай. «Енд! e3¡H гана тыидасац гой...» Bip отырыста e3¡H «композитормын» деп таныстырган ж т т 6¡p-6¡pÍHe ук;сайтын эуезс1з эндерд1 шубыртып айтып к;о- нак;тарды эбден шаршатыпты. - Айналайын, мына 6¡p юл ешюм ест1меген эндерд1 к;айдан тауып алган сы ц?-деп сурайды ш ыдамаган к;онак;тардыч 6¡p¡. 210

- Эрине, бурын есгпген жок;сыздар. Эйткеы, булардыи барлыгыныц да эн1н ез1м шыгардым, сез!н ез1м жаздым, дом бы рам ен ез1м суйемелдейм1н, ез!м орындаймын! - деп мацтанады «композитор». Сонда Крнысбай: - Енд1ез!^ гана ты цдасац ю й, ешюмге д е кун!и туспес ед1, - депт1. «^аз!р атып жейт!н болдым...» Караганды облысы Карчаралы ец1р1нде белпл1 Ботовтар еулет1 гасырлар бойы мекендеп, жерпл!кт! халык;пен етене араласы п кеткен де, к;азак;и салт-дэстурд1, эдет-гурыпты мейл!нше меигерген, х;азаи; тт!н ез ана тш1нен кем бшмеген кер1нед1. Сол эулетт1ь( ек1л)н!ч б ^ Константин Петрович Ботов облыс к е л е м ^ д е эртурл1 лауазы м иес1 болып, шаруашылыцтар мен мекемелер бас^арган екен. Константин Петровичлц аргы атасы заманында Коянды жэрмечкес!н1ц уйымдастыруш ыларыныц б1р1 болып тарихта цалган. Эткен гасырдычжетп1анш1 жылдары Константин Петрович б1раз уах;ыт басх;арган «Заготскот» м екем еан баск;ага тапсырып, ез! «Охотинспекция» м екем еан к;абылдап алган кез! екен. Кэкецц' бурыннан танитын б1раз ад ам д ар б ^ н е н соц б<р1 хал1н сурап келе б ер ттк Сонда ол кю: - Халд1ц нес1н сурайсыидар?! Бурын, жатып жеуш! е д 1М, Каз}р, атып ж ей тт болдым ю й, - деген екен. «Мына шош^анын басын салган цай доцыз?!» Константин Петрович Ботов ал аса бойлы, тертпак; денел}, басы жалтыр, кез! туздай юс! екен. Елд1и кебю кез}не айтпаганымен, ол юан1 Н.С. Хрущевке ук;сатады екен. Б!рде, б1р улкен жиналыста отырганда Кэкечн!ц арт жак;тарында отырган б1р х;алжычбас курдасы ак; к;агазга шошк,аныи бас сурелн салып, «Мынау, к,ай шошк;аныь( басы ?» - д е п , сурел бар ь;агазды Ботовца к;арай жылжытып ж!бер!пт1. Константин Петрович цагаз к,олына ти!амен, еш мудфместен: «Мына шошк;аныч басын салган к;ай «доцыз?!», - деп, кер1 цайырып ж1берген екен. 2И

Неммс цуданыц эцг<мес! Кудалык;к;абаражатып,б{ржерлес!м!загайын-туыстарыныц арасы на керилан, кеп жылдар дос-д эм д ес болган немю ж1пт!н к;осыпты. Кыз жагы цудаларды салты мен к;арсы алып, дастарк;ан басы на орналасты рады . Нем1с ж!пт1 болса шетте цалып к;ояды, оган женд! к е ц т д е бел!нбейд1. Б1раз отырганнан кешн, жацагы нем1сж1пт! алы стау турган б!р тэрелкедеп майга к;олын созып: - Эй, осы сен, мен бшелн сарымайсыц ба? Тамагым ауырганда ¡шет1н дер! майсыц ба? Э лд е сен кеп цазацтыц ортасында Б!р нем!ст1 шынымен танымайсыц б а ? - депт!... Той иелер1 болса ж1к-жаппар болып, eздep¡нeн цател1к кеткен!н мойындап, к;олма-к;ол тузету енпзген екен. Райком хатшысы Кузнецовтыц эипмес! Ертеректе б1р к;азак;ы ауданныц (Караганды облысы, Жезд1 ауданы) райком хатшысы Кузнецов деген орыс болган екен. Ол ю а к;азак;шаны ез ана т т ш ен кем б т м е п л . Б!рде шаруашылыцтарды ар ал ап шык;са, б1р совхоздыц ж айлауында жуздеген ¡р1 к;ара мал табыны ез белнш е жайылып жур. малш ысы кер1нбейд!. - Мынаныц малшысы цайда? - деп хатшы соцында журген совхоз басш ыларынан сураса, олар кум!лж!п еш теце айта алмайды. -К 1м деген, к;ане уй1 к;айда, барайык;,- дейд1 Кузнецов. ¡здеслрт керсе, малшысы ез уй!нде жайланып демалып жатыр екен. Кузнецов малшыдан: -Б у л не жатые, мал к;айда? - д есе малшы жайбара^ат: -Б1р Аллага тапсырдым, жайылымда жур,-демей ме. С ейтсе хатшы таза цазак; ттш д е: Б)зд!ц бэр[м1з сыйынып, табынатын КУДайга мал бак;тырып к;оятын сен «¡айдан ш ы ^ а н Тэц1рс1ц?!-деп айналасын кулмге батырыпты. 212

«Что лев, что тигр, «хищник» одним словом» Б1р кездеп Агадыр ауданы «Босага» подхозыныц директоры болып Кэр1гул Ай^ынбеков деген жасы кел1п цалган, сезге шешен, тагщыр адам цызмет атк;арган екен. Б1рде, подхоз к;арайтын, Балхаш к;аласы «горторгыныц» бас бухгалтер!, еврей ултынан Лев Аронович деген адам шаруашылык;ты тексеруге кел1п, эр нэрсеге б1р шук;шиып, сура^тыц астына алыпты. Сынга ушыраган, сура^тардан мез1 болган Кэр1гул экем!з 61рде: -Ж ак;сы, жак;сы, Тигр А ронови ч!-деп к;алыпты. Аты дурыс аталм аганы на ашуланган, тексеруш! «1\\/!ен1 оскорблять етл», - деп горкомга арызданыпты. Горкомныц бюросында ол ары з бойынша тыццалганда, Кэрекец, момак;ан, ац^ау кей1п танытып, тук болмагандай: «Я простой степной казах, для нас что лев, что тигр, «хищник» одним словом», - деген екен. Кэр^уп агасынын болмысын жацсы танитын горкомныц б1р1нш) хатшысы: «Туу, Кэр!гул Айк;ынбекулы, а зг е дауа жоц екен», - деп «¡олын б1р-ац сштепт1. Бюро мушелер!н1ц кепш1л 1п мырс-мырс кул!пт! де, ш ара к,олдануды умытыпты. Тапк;ырлыгыныц арк,асында Керекец Лев Ароновичл еюнш1 рет туйреп ет!пт}. «Телжан-ай, мына ттд! кес!п тастасам ба екен?!» Кэр!гул Айк;ынбеков ^азак; тш1ыц к;ад!р1н б1р юсщей мецгерген адам . Б1рде осы Босага кент1ндеп мектеплц директоры, сы йлас азам ат С агы таев Тутэйд!ц уй1не ай- тулы уак;игага байланысты х;она^а шак;ырылады. Тутэй Сагытайулы Апматыдан кандидатты^ диссертация к;оргап кел!пт1. Б1р айта кетер!, Тутекец кеп сезге жок;, ете жуас, туйык; адам болган екен. Келгеннен кей!н сез арасы нда К э р ^ л экем1з Тутэйдан сурамай ма: - С еы ц к;оргаган гылыми жумысыц ^ай сал а бойынша? - Меню тш гой, Кеке, цазац т!л! бойынша ^оргадым, - депл Тутекец. 2!3

Сонда, Kepifyn exeM¡3 ез эйел1 Телжанга x¡apan: - Телжан-ай, мына лл1мд1 xecin тастасам ба екен, «¡айтсем екен, - деп б у к т устел басындагы ларды ду кулд!р1пт1. Кулмей к;айтс1н, отыргандардын 6ap¡ д е KÍMH¡4 тшге цандай K¡a6¡neii бар екен1н б!лет1ндер едг «Это случайно, не Ваш кусок?» Индер ауданы бурынгы «Победа» кеншарыныц директоры Эйт1мов Базаргали агамызга жазда мал аралауга келген MecKeyniK уэкшд!цб!рденд!к)лдеп,б!лг!шанген! унаццырамай, TycTiKKe бурын ескертшмеген, дайы ндалм аган малшынын уй1ндеп ездер1 ¡ш1п отырган к;ур ш айды^ уст1не экелед1. Сочында eKey¡H¡n ортасында 6ip T¡n¡M гана нан к,алады, eKeyi жеплер1 келсе де, бата алм ай отырганда Б азекеч орыс уэюлге кутпеген жерден: «Это случайно, не Ваш кусок?» деп сураганда «нет, нет» деген жауабын пайдаланы п, оны д а e3¡ жеп алган екен. «Ей, бас, жалгыз орысты ^айдан тауып келд!ц?» Ертеректе, Атырау, Мачгыстау ец!рлер1нде облыстык; ауыл шаруашылыгы басцармасы басшылыгында Шухмахер Михаил Яковлевич деген баск;а улттыц eK¡n¡ цызмет атцарса керек. 33¡ жерпл!кт1 халыцпен cit-ticin, эдет-гурып, салт-дэс- турд1 танып б тген , цазак; TiniH 6¡p юсщей мецгерген екен. Б1рде аудандарды аралап, цумдагы 6¡p шаруашылык,к;а ке- ледк Касында сол ауданны^ жене шаруашылыцтын 4-5 басш ылары ер е журед1. Барлыгы туе aya шаруасы мыгым 6¡p малшынын уй1не ток,тайды. Конацтардыц келелы н алдын ал а б1лген уй neci дайы ндалган екен. Арнайы сойылган цой eii басымен к,онак,тарга тарты лады . Сол е ь ф д ^ салты бойынша, бас аса сыйлы деген к;онак,к;а тартылып, кезекпен жылжытылады екен. Уй neci Шухмахерд1 тани к;оймай жене сырт б ей н еан ен келгендерд1ц 6ipey¡H¡4 машина айдаушысы деп ойлап, жанындагы 6ipey¡HÍ^ алды на цойыпты. Bip сэтте неше цолдан еткен бас Шухмахерд1ц алдына жетсе керек. Ол болса, басты эрл1-берл1 айналдырып отырып: Эй, бас, сен осындагы жалгыз бетен улт MeH¡ цалай 214

тауып келд1ц? Kepin келд1 дей1н десем , к е з ^ жо^, eciin келд! д е й т десем , x¡ynafbi^ жох;, ак;ылмен 6min келд) дей!н десем , миыц жоц? Э, енд! ух;тым - tiicxen бшген екенс1^ гой! - деп, к;ой басыны^ мурынына пышак; сал а ôepinii. Сол сэтте ез!н!и жанылганын, бул к;онак;тыи тепн адам ем ес е к е н т lyciHe к;ойган уй nec¡ ат-ш апан айыбын телеп, жацадан арнайы к;ой coMfaH екен дейд1. «Бар цупиямыз осы...» Атырау е^р1нде ерлизайыпты Кусайын мен Назым екеу! замандастары x;b)3bifbm, таи к;алатындай тату-тэтт! eM ¡p сурген ед1. Керш1-к;олац, агайын-жегжат, туыстар жиналган 6¡p отырыста Кусекецнен: - Кусеке, C¡3 м!неки, жеигем1збен 56 жыл 6¡pre eMip cyp¡n к ел еаз. Осы ж ылдар ¡ш1нде аздерд1и екпе-наз айтып, 6¡p- 6ip¡4¡3re peHim б т д ! р т , к;абак;тарычызды шытып жат-^ан- дарыцызды кермепгнз. Соныц ^упиясы неде? - деп сурапты 6¡p зам андасы . Кусекен, болса: -Айтайын, 6¡3 эуелде, некеге отырган, уйленген кез1м!зде, эйел1м!збен екеу}м1з барльщ мэселен1 теи 6en¡n алганбыз. Мен, азам ат р е т т д е мына кунэа кеп жер б е т т е н кекке шырх;ап кеткенмт. MeH¡^ бил!пмдеп м эселелер: Марста TipLumiK бар м а? Айдыч apfbi б е т т т бейнес1 к;алай? Баск;а планеталардан пайдалы к;азбаларды алып келуге бола ма? Ж е р д т бет1ндеп кем1рд! 6acx¡a аспан заттары мен алмастырудыц мумк1нд!п ^андай? Аспандагы НЛО дегендерд1ц жумысы к;андай? - деген сияцты курдел! сурам;тар. Ал, уйдеп 5-6 баланы ч х;амы мен уйдеп бар lip m iniK ii, шай мен цазанныц бил1пн хозяйкага 6epreHM¡H. Содан к ей т eKey¡M¡3 б¡p-б¡piм¡зд¡)^ ¡c¡Mt3re араласпайты н болды^. Эйел!м мен}ь( fapbimTb)K¡ жумысыма, мен эйел!мн1)-; уйдеп жумысына араласцан емесп1з. Бар купиямыз осы. 215

«Уйде ет таусылган екен-ау» Жезк,азган облысы дурк1реп турган зам ан да, 61р улкен ак­ тив жиналысы елп жатцанда облыстыц царжы басцармасы- ныи бастыгы Колан Аманов сол жиналыста б!р-ек1 цатар алыстау отырган ет комбинатынын директоры Артур Еше- кеевке т т х а т жолдапты. Арекеч т1лхатты оцымацца аш а бас- тайды. Сейтсе, б1р цагаздыц ¡ш1нд! 61р цагаз, 61рнеше к;абат, бэр1 таза, еш жазу жоц. Тек соцгы цагаздыч ¡ш1нде л с шуцитын 2-3 тал арш а оралган екен. Ж асынан угымтал Арекеи, б1рден тус1не цойыпты да: «Е, Крлан ацсак,алдыцуй!нде еттаусы луга жацын екен-ау», - деп цорытынды жасапты. Сезге ^улац Торгайда А лбарбегет МТС-1нде аймацтыц партия комителыц хатшысы болып ¡степ журген кез1нде Сагынай Омаровты колхоз басцармасы К^айырбек Н эл!баев к;онак;к;а шацырады. Сэкец ¡ню Сагындыцты б1рге ал а барады . Ашты- токггылыгы б1рдей жудеушт!к ж ылдар ю й. Басцарманыц табагы цанша дегенмен семЬдеу болса керек. - Басцарма у й ^ ц асы ете дэмд1 кер!нед1, етлц туздыгына жуа турайды екен, сарымайы д а т!л уй!ред1, - деп эзш араластырады Сэкец. Конацтар аттанып кетед}. Ауылдан узай бере ¡ню Секеце: - Ага, жаиагы басцарманыц уй1 арбага б1р цап жуа, б1р царын май, ет салды, - дейд!. - Е, Щацац сез угатын юа гой. Меыц ойымда еш теце жоц, манагы дастарцан услнде ак; кент1ммен айтцаным едк Сезге мен беру юс!л!кке жатады. Бурынгыдан келе жатцан б1р жуцанац к;ой, - депт! сонда Секец. Кабаттас^ан фамилиялар Тоцырауын ауданы «Айыртас» совхозыныи б)р бел!мше- с1нде мал санагы болып, оган ауданнан келген е к т д е р , б1р- б1р аудандык; мекеме басш ылары - Нурмаганбетов К^анагат пен Дуйсембаев Кабыл цатысады. К,орытындысында акт жасалып, цатысцандар цол цояды. Кужат толтырып отырган ж ас маман жалтацтап, кез!н жыпылыцтатып, дагдарып ца- лыпты. Оныч кумшж!п, кумэнданып турганы, акт соцында цол цоюшылар: Нурмаганбетов, Дуйсембаев, Нурмаганбетов, 216

Дуйсембаев болып цабаттасып кеткен екен. Ал шындьнында санах; журген бел!мшен!ц басцарушысы Нурмаганбетов Кран да, зоотехнип - Дуйсембаев Эд1л болатын. Эпенделеу немесе эперба^ан, эумесер, эцгуд!к... Калжыцымыз жараск;ан Э б^ай к;урдасымныч эйел! Рымкулд1ц туган кун1не арнап б!рде «Эб1тайдыц ейел!не>>, - деген ел еч жазган ед!м. Эз! 7 шума^, аллетерация-ассонанс тэс!Л!мен жазылган, кшеч «Э» дыбысымен басталатын: ...Элдилеп, уш ботасын аялаган, Эжеымзден ¡лтипат аямаган. Эпенделеу куйеу!н кейбф сэтте, Эбест!ктен са^тары аян маган..., -д е г е н д е шумагы бар болатын. Эрине, цурдасымды ¡л1п кетей1н деген ой д а жоц ем ес едк Газетке д е бермекш1 болатынмын. Содан, Эб1тай маган жалынып: - Эй, эпенделеу деген сезд1 ауыстыршы, ел култ, мазак,тап журер, - дедк Мен оган кел1скен боп: - Ж арайды, б!рак; елей к;урылысына байланысты ауыстырар сез д е «Э» дыбысынан басталуы шарт. Эз!ь( таидай юй: - Эпербак;ан, Э умесер, Эцгуд1к осыныи цайсысын к;ояйык;, - дед1м. Эбекеч ыршып тусл де: - Ой, мыналары^ б ^ н е н - б ^ еткен жаман екен. Кой, бурынгысы к;ала бер ан , - деп кенд1. Ж олдастар арасы нда ок;ылганда, газет беттер1не басылганда кепш1л!к «дурыс-ак;» деп жатты. Эйткеы, олар Эбекеь(н!и болмысынан ^ожанасырлык;тыц жи! кездесет!н}н байк;айтын. Айталым агайдын есебтен жацылуы Эткен гасырдыц 60-80-жылдары цазак; арасы нда арак;сыз той етпейлн, арак; ¡шпеу кем!ст1к болып саналаты н кез. Айталым агай д ен е бтм1 шагындау, кеп арак; кетере алмайтындай болса керек. Эз1 барган той-томалак;та, к;онак;- к;ыдырыста кеб1не к,ызып к;ала беред1 екен. «Кой, болмас, ш амам к;аншага жетед1 екен, анык;тап, керпеме к;арай кесшей!н», - деген ток;тамга келедк Арнайы эксперимент жасап, неше рюмка арак;тан кей1н масайып к;алатынын 15-363 217

аныцтайды. 8 рюмкадан артыц ¡шуге болмайды екен деген цорытындыга келед1. Эрб!р арак; ¡ш1лер отырысца барганда, рюмка кетерген сайын оц жагына б ^ шырпы цойып, ез1н-ез! цадагалайтын болыпты. Санап 8- рюмкадан кей1н «¡шпейм1н», - деп ток;татады екен. Б^ак; онысы узацца жетпесе керек. Айтекецжн есеб1н 61л1п алган ез1н)ц бурынгы шэюрттер!, ауылдыц цалжы^бас цулары - Сер1к пен Эбен устазыны^ 3-4 шырпысын урлап алады. Айтекеч оны байцамай, «цалай м ае болып к,алып журм!н», - деп унем1 таи цалумен болады екен. «!^успек улкен бе, Туспек улкен бе?» Балк,аш мыс заводынан зейнетке шыгып, ез ауылы Дере- ан ге кеш1п келген КуспеккржаныцТуспекатты улы бар. Кей1н- нен келген кейб!р ауыл адам дары алгашщы кезде экес1н1ц аты к;алай, баласы ны и аты к;алай екен1н айы ра алм ай: «Осы Куспек улкен бе, Туспек улкен бе?» - деп дагдарып к;алады екен. Кей1н осы сез лркестер1 сез мэтел1 болып кеткен. Кейб1р ез орнын умытып кеткендерге, жасы улкендерд} сыйлауды умытып бара жатцанда айты ла к;алатын. «Кер цуныиды ^ырцыруов» О рта-Д ереан кемекш1 шаруашылыгыныи жылк;ысын б!р кезде Бейсенбай ^ыр^ыруов деген кю бак;са керек. Ол жылцылар келд1ц аргы жагына к;ыста е т т кетед1 екен. Санак; журген кезде сол жылк,ы кем болып, Бейсекец жауапк;а тартылатын болганда, ол к ю т ц к;ысылганда айтк,аны: «Кер к;уны^ы Кырцыруов!» - болыпты. Бул сез л р к е а де кей1нде ауы лда метел болып келп, к1мн!ц жагдайы к;иындаса айтылатын болган. Бейсекецн1ч урпак;тары пысык;, ецбеккрр, ужымды болып, бупнде Дерес1ннен шыккан алдыцгы к;атарлы кэс1пкерлер болып отыр. Кепболсын (Кебен) Бекмаганбетовтер жайлы Балхаш е^р!не танымал, абыройлы «¡ызметтер атцарган, ак;ынжанды деп саналатын Кепбосын Бекмаганбетов (жак;ындары Кебен деп атап кеткен) деген ею азам ат болатын. 218

Екеу! д е Балцаш к;аласыныц мацында, 61р1 Тасарал, еюнш1с1 Дерес1н деген елдьмекенде туып-ескен. Ж ас айырмалары 5-6 жас-ац, алгашк;ысы Керсон Мусадык;тыц баласы да, еюнила Куланшы Эбд!кешт!ц баласы. Аттары да, жанама аттары да тым кеп тараган деп айтуга келмес, б 1рац екеу!не ^атысты талай цызыцты ж ащ аяттар орын алган. 1974 жылы желтох;сан айында ею Кебен де, б 1р! 16- сында, еюнш!с! 18-де нэрестел! болып, жубайлары Ерс1н мен Бацытты Балхаш к;аласындагы перзентханада жатады. О лардыц жах;ын жецгелер1 тамак; э к е л т , ^абылдау б ел м еан - д е кезд еап цалып, б!р-б1'р1нен «Сен юмге келд1ц, юм жатыр ед!?», - деп сураса: - «Кебенн!ц кел<ншепне», - «Кай Кебеныи?, - «Кепбосын Бекмаганбетовтыц», -« С е ы ц оган к;андай жак;ындыгыи бар?», - солай тацданы са сурасып, б!раздан кей!н екеу1н!ц Кебен! ею белек екеын угыныск;ан екен. Жетп!с1нш! жылдарды ц аягы нда ек! Кебен д е ж ацадан ашылган Приозерный (кей1нде Ток;ырауын) ауданына, ал- гашк;ысы аудандык; санэпидстанцияга бас д ер ^ ер болып, ек1нш!С1аудандык; ¡шю ¡стер б е л ^ бастыгыныц орынбасары болып «¡ызметтер! жогарылап барады. Аудандык; партия комителыц хатшысы Зоя Аскарова: «Сендер звондаганда аты-жендер!ие дер1гер не милиция деп крсып айтыцдар», - деп цалжыццайтын ед1. Аудан орталыгы Озерный (кей нде Шашубай) кенл Балхаш к;аласынан 8 км жерде, кел жагасында. Ею Кебен д е Балхаш к;аласыныц 2-ык;шамауданында туратын. Осыган байланысты д а цызыцты жайттар болып туратын. Талай рет уй телеф он нем1рлер1н м;алалы^ аныцтамалыцтан алып звондагандар: - Алло, бул Бекмаганбетовтын уй! ме екен? - Иэ, иэ, дурыс. - Кебенац бе? - Ие, менм1н. - Ж аца ауданга к;ызмет!ц жогарылап, ауысыпсыц, ^утты болсын! - Ол рас, рацмет! - Б!рнеше рет ¡здеп бардым, отырмайсыцгой. - Енд!, жумыс болган соц, шапк;ылап дегендей... Бул юм екен ез!? - Хал ел гой. - О, Х алелмю ц, ез цалыц к;алай?, - деп эцпм е б1разга дей!н жет!п, жумысжайын сурай бастаганда сейлескен Кебен1 219

басцасы болып шыгып жататын. Н ем есе б1рде: - Алло, )^алх;ам, сэлем атсы ц б а? Бул Кебенн!ц уй1 м е? - Иэ, не Кебеныц уйк - К,алцам, астыцгы этажда туратын Беленш е деген leiet-tqi шак;ырып ж}бермес пе екенац?! - Kem¡p¡4¡3, ana, б!зд1ц асты мы зда уй жох;, подвал гана гой. -д е г е н сияк^ы телефондык; жайттар жи1болып туратын. Кей1нде ею Кебен кудандалы болып, afanbi-¡H¡ni сыйлас^ан царым-цатынастары одан api кушейе тускен. Ел д е шатастыруды к;ойган ед1. «Я твоего отца могилу видел» Б}рде Приозерный аудандыц, Балхаш к;алалык; ¡шю ¡стер бел!мдер{н басх;арган полиция полковнип Ладуш Левонович Унанян e3¡H¡4 цызметкер1 К,уат Эбд!кешулы Бекмаганбетовке (кей1нде полиция полковнип): - Слушай Куат, я твоего отца могилу видел, - дейдь - Как, ездили в Дересин что ли?, - десе. - Почему в Дересин, ездил в Тасарал, там видел. - Но, он то лежит в Д ересине, там похоронен, - дейд1 Куат. - Как же так, я ведь сам видел надпись на надгробном камне мазара: «...от сына Копбосына», - деп ойланып к;алыпты. Цасабек цажы эзтд ер ! Касабек цажы - ¡лгерще еткен д аналарды ц ацыл-нацыл, енеге сездерш кей1нп урпацтарга таратушы, KepreHiH кец<л1не туйген, блгенш з е р д е а н е устаган, Ke3¡ царацты, кеюрепн нур шалган шеж!ре, рухани epeci кец K¡c¡ болды. Кызыл империя кез1нде дэр1птеуге, тыйым салынган Энет бабаныц, Караменде бид!ц, Кунанбай цажыныц, Нарманбет, Шэкэр!мацындардыцойк,азынасын,еле)-(дер!нелге таратушы, алтын кембе, кешел! сезге жуйр1к, абы з ацсацалдардыц 6¡p¡. 6¡p гасы рда кезбен керген, одан бурынгы гасырды кергендерд1цсез1н еслген, ойына ею гасырдыц д ереп сыйган, ацыл «¡азынасын юлттеген K¡c¡. Э з зам аны нда Карцаралы, Ацтогай, Балхаш, Шет, Ка­ раганды аймагына танымал, He6¡p жак,сы-жайсандармен 220

елеим ен сез цагыстырган шешен. Ак;ынды^ дарыны жасынан танылган, елеьщер!, эипмелер1 жерпл!кл баспасезде унем! жарияланып, ел аузында есте сакуалгандары д а бар. Туыс, эке рел н д е келет1н Шашубай, Кен!шбай ацындардыц сарк;ы- тын ¡шкен, дулдул, булбул энш!лер Манарбек, Кулэшпен ауылдас, бауырлас. Касабек к;ажы кез!нде белд; де, бедерл1 к;ызметтер атх;ар- ды. Кэсторындарды, кецшарды, мекемелерд1 бастарды. Оныц ¡илнде Мэскеуд!ц Сталин атындагы енд!р1ст1к акаде- миясында, бш1м алып келген соц, 1940-1944 жылдары Караганды облысы Коцырат (Ацтогай) ауданыныц эскери комиссары болып ¡стейдк Кандай к;ызметте журсе д е Д1нге, дшге, т!лге таза болды. Алла)! деген цасиетт1 сез аузынан туспедк Ак;сак;алдык; жаск;а келгенде Балхаш цаласындагы меш!тли имамы болды. Сол юа туралы б1рер дерект1 баяндай кетей!к. Касекец мен Ж абас ак;ын (улагатты устаз, «Ленин» ордеы ы ц иегер1) ете жацсы дос болыпты. Сол кундер1 Щасекецын анасы к;айтыс болып, Ж абекец уацытысында бара алмайды . Содан уак;ыт ете бередк Ж абекеи Касеке)\\ц1 керсе к;ашатын болады . Б1р кун! аудан орталыгында Ж абекец дэретханага юр!п келсе, Цасекец отыр екен. - ЕЬ1-}, - д еп л де, Ж абекец еюнш! жагына барып отырыпты. Ж абекец отырды-ау деген кезде: - Жабеке, - депл Касекец. - О не, Касжан, - дейд! Жабекец. - Кэкетер}^ кебейан, Амансыц ба демейс1ц. Уй арасы таяу гой, Уйге неге келмейс1и?, - дейд! Касекеи. Сонда Жабекец: - Кэюр-шуюр ш аруадан к;ол тим есе не д е й а ц ? , - деп жалгапты д а эр1 к;арай: - З эр деген1ц цыспац к;ой, Отырган жер1м1з ушпа^ к;ой. Сен}ц д е менде еш!и жоц, 221

Тш егеыч тышцац к;ой, - деген екен. Тоцсан деген тор екен... Касекец ак;са^ал ток;санныц ¡ш1ндеп Ke3i екен. Bip шешем!зд!и асы на к;уран oxyfa бармак; болады. Bip сат e 3i отырган диванныц ен бойын ацтарып, кезтд1р1п мен орамалы н таба алмай: «LUipKiH, KapmiK, не болса соныц 6epi miK», - деп алып: Ток;сан деген тор екен, Дуй1м журтты^ к;оры екен. Каргиын д есец к;арманып, Ею жагы ор екен, - деп жалгастырган екен. Касабек АМАНБЕКОВ KapmiK (Э зт) Кеп болды к е ц т mipKiH, ток^агалы, Еске алып еткен кунд! жок^гагалы. Эл KeTin, арм ан цалып кеюректе, Сондагы Касабект!ц сокиан aHi. KapiniK келд1 маган цадам басы п, Жетп1ске жеткен кезде амандасып. KapmiK )^иын екен байк;аганга, Каласыц кемп!рмен де жамандасып. KeMnipi^ айцайлайды салып ойбай, Шак;ырып «Жын-шайтанныц» 6ipi к;алмай. «Ак;ырын, уят к;ой», - деп ымдап к;алсац, Ай^айды апарады улкен тойга-ай. Ол KeMnip урсысудан жалыцпайды, Кайталап кейб!р сез1н анык;тайды. «Ацырын, ж астар Kenin к;алды», - десен, «Мен де жас болганмын», - деп шалыцтайды. Кемп!рмен урсысуга бой багасыц, Еске алып, арт жагыьщы ойланасыц. Б алалар, 6enepi жок;, 6api сондыц, Сондьи^тан, сорыц к;айнап, тайганайсыц. KapmiK сал ды к;урык; К;улагердей, 222

Жютлк д эу ^м ен тура бермей. К азен ен 6ip-6¡p ушып к;айран KyHÍM, Ж арыста к;алатугын кулан ермей. KepmiK келд1 M¡He, кесел болып, Отырдык; отбасында меш ел болып. Кешеп керген к;ызы^, салган сайран, Bepi д е ^алды бупн бекер болып. Кез салган кер1нгенге к;айран KyHÍM, К,аз1рде ^айда кетт1ц, барлыц «жыным». Жорытк;ан аш борщ ей д э у ^ м -а й , Бул кунде мынау болды м еыц к;уным. Келе ме ойлаганмен енд1 жасты^, Жастык;та сайрандадык;, асып-тасты^. Канекей, соныменен мыц болганыц, BTTÍ кун керген тустей, бейне мастык;. KepmiK ей алды м ен баск;а келд!, Кез кермей, кулак; 6¡T¡n, к;астан енд!. Tic босап, мурт буырыл, сак;ал аппак;, Айтайын к;айсыб!р1н, к;арттык; жецц!. Суйепц турегелсец сык;ырлайды, Адымыц аттай алмай тыпырлайды. Дэрмен жо^ ток;татуга тозган дене, Bip мушец сел цимылды жак;тырмайды. Бойыца ¡шкен асы ц тарам айды , Аск;азан к;орытуга жарамайды. Кезкерген кец тд естер , сыр айтыск;ан, Bipeyi цабагыца к;арамайды. Осымен ете ме енд! к;алган eMip, BmeMÍH, за р л а г а н м е н б о л м а с ж ец ш . Бой муздап, ет арыган, там ы рда эл жок;, Дуниен!ц барлыгынан к;алган Ke^in. Айтатын 6¡p ce3¡M бар 6ep¡h¡¡3re, Бак; 6epciH жаспен к;осып Kepi^¡3re. С ы йласаи - улкен адам жак;сы дейд!, Сондыкгган жасартатын дэр!н! ¡зде. СКасабе/f а/(са\\ал ось/ еле^/нен кей/'н áe ширек гасыр ем/р с/рзен) 223

Плащ цашан китед!? Ек1 дос Байкеш ев Мухтар мен М ырзанбеков Бейсек студент к езтд е Мухтарга плащ алмак; болып магазинге барады. Алдында стипендияларын аздап «жуган» болса керек. Плащ алганнан кей!н оны д а ептеп «жуады». Ертес1не Мухтар плащты кисе, к;олпылдап,улкендеуекен1 сез1лед1. Таццанысын бшд1ре, Мухтар: - Кеше мына плащ д эл сия^ты ед1, цалай алганбы з? - дейд1. Сонда Бейсек: - Ж арайды, тук те етпес, м ае болганда киерс1ц, - депл. Пей4шт!ц к!лт! к!мде Ауылдагы Пэзш деген ^айтыс болып, адам кеп жиналады. Эм!рден еткен юс!н!и соцынан жак;сы сез айтк;ан лэз!м. Сол урдюпен Канжарбек: - Кайран, Пэзекец, ем1р бак;и таза бейнет жасады, ешюмге жаманшылыгы болган жок;, пей}шке б1р барса осы к1а баратын шыгар, - дейд1 ю й. Сонда цисык, сейлейт1н Кош^арбек: - Ол жак;к;а бара алмайтын шыгар, ейткеж, пeй¡шт¡ц кшт1 менде ем ес пе? - дейд1 жантайып жатып. Оныц бул сез1н ¡л!п экеткен ауылдасы Асан: - Айда, Кошеке, Пэзекец кут!п цалмасын, тез1рек барып, еакт1 аш а бер, - д есе керек. Кос кепкт! кесем «Куйынды» ауылыныц и;арттары коммунистер кесем1 Ленин туган кун: оныц ауыл шет!не элдек;ашан шыгарылып тасталган тас муан1не келсе, басы жок;, кеудес1 гана к;алыпты. Б1рак;, б 1р гажабы к;олына кепк!с!н жым^ыра устап тур. Ж агасын устаган к;арттар: - ^айдан тапсаидар одан табыидар, Лениныц басын тауып экел1цдер! - деп жас жюттерге шугыл тапсырма беред1. ^арттардыи айтк;анын ею етпей, улкенд1 сыйлап ескен бес ж!пт автобуск;а отырып алып, кесем муан1н1ц бас жагын ¡здеп 224

жолга шыгады. - «Тора^ылы» ауылыныц ба*ына барсаидар, кесемн!ц басына тап боласыццар, 6¡pax; кеудес! мен аягы жоц! - дейд! 6¡p к ер ш тес таныстары. Ж ерден жет1 к;оян тапк;андай t^yaHfaH журпншшер б!рден «Торацгылы» ауылына тартады. Tac царацгыда машине фары мен борш алай сэу л е шашып жур!п, айтк;ан жерден Л енинтц бас жагын тауып алады. Э у п ^ м д е п мэш инеге апарып тиеп, ауылдарына эк ел т жет1 «¡apa^íbi тунде кесем кеудеане табылган басты жалгап, цементпен цатырады да тастайды. Е р те^нде Лeнинн¡h^ туган кун1не к;арай жиналган к;арттар эл ем пролетариаты KeceMÍH¡t-s MyciHiHe тэу елп, гулдер к;ояды. Сол сэтте-ак;: - О й-бай , цараццар, M¡He, ^ызык;! Лениныц басы нда да, к;олында д а кепюс! турганы х;алай? - дейд! царттардыи 6¡p¡. Сонда eype-capca^fa lycin муанд! к;алпына KeniipreH ж1пттерд!ц 6¡p¡: - E he-e... Б1зд1ц «^уйынды» ауылыныц жиьжи1 cofbin етелн к,уйыны мен дауылы бола к;алса, кун кесемн!ц запаста 6¡p KenKeci болганы дуры с е м е с пе! - д е с е керек. «Онда руцсат,... ете 6ep¡H¡3!» Кецес ею м ел 6nn¡K басына Kenin, Ульянов (Ленин) басшылыц божысын к;олына алган кез. Кремльдеп х;ызмет кузел сапында Эли Сэрсенбин деген ^азак; болган ед1. Б!рде кузет кезепнде турган Эли 6ip к;олын шалбарыныц цалтасына салып, 6¡p к;олымен ж елелн устап, acbifa басып келе жат^ан пролетариат кесем1не iyc¡H суытып: - СЬд1ц пропусю^з? - деп и;алады. Пропусюаз-ац журе бер ел н Ленин к;арк;ылдай Kynin: - Ха-ха! C¡зд¡h^ ултыцыз юм болады ? - деп сурайды. - Мен к;азак;пын, Эли Сэрсенбинм1н, e3¡^¡3 KÍMболасы з? - Ие, иэ, с1зд!ю жен. Мм... мен Халыц комиссарлары к ен еа т ц терагасымын! - д е с е керек. - Keuj¡pin¡3, Ленин ж олдас, мен азд1 жауырыны х;а^паи;тай, жудырыгы ток;пак;тай, ею иыгына ею K¡c¡ м!нгендей узын бойлы адам шыгар д есем ...х е, хе... - деп ж елкеан x¡acbtfaH ^алпы: 225

- Онда а зге руцсат, ете б е р ^ з - деп честь бер1пл. Ел!ктеп жазылган елец Берд1бек Сок;пак;баев эртурл! жанрда жазган дармнды к;аламгер болатын. Ол «Элец» деген елеи!нде: Э лецце м1нез! бар жас баланыц, Жылатып алам ба деп жаск;анамын. ез!ме-ез1м сенбей жазганымды Жастыгымныц астына жастанамын, - деп жазганын ест1ген Сабит Муцанов: - Эу, сен агып турган ак;ынсыц гой, неге царасез ^азуга ойысып кетлц? - десе керек. - Себе, Абайга ел}ктеп жазган «Аяк;тан екеу» деге^эз{л елец!мд! тыидайсыз ба? - депт!. С эбец тамагын к;ырнай сей лейлн эдет1мен: - К,ане, о^ып ж!бер, - д есе керек. Сол-ац екен, Берд!бек юр!ап кетедк ...Аяк;тан екеу, к;асык;тан тертеу, Жалгызды^ керер жайым жо^. Студент бек кеп, ¡шеи/из ептеп, Бшмейм1н не жох;, не барын..., д есе керек. - Ой, бэле-ай! - деп С эбец рак;аттана кул!пт!. «Уйд!и тебес! ^андай?» Бэйд!лде уй кетер1п, асарлаты п т е б е а н сылап жатса керек. Ж огарыда журген Эбд1хан мен Асан анда-санда жумысты кщ!рт!п, асарш ы ларга деген арак;тан ¡ш!п а^ты н кер1нед!. Уй и е а Байд!лдэ муны сезгенмен, аягы а^ р ы п жогары шыга алмайды, ал аналар болса «¡илцЬ» деп е ^ е ц е усынатын тур1 жок;. Эбден шыдамы таусылган Бэкец б1р кезде сатымен шыгып, к;ыбырлап тебеге жетед1 де, басын к;ылк;итып аналарга: - Ж абы лмай турганда у ^ м ы ц т е б е а н б!р кер1п ^алайьщшы, - дейт}н кер1нед1. Оныц неге шык;к;анын сезген аналар «жыланныи басына ак; цуйып шыгаргандай» таида^ына б!рдеме тамызса керек. 226

«Ауылдарыцнын жолы анау» Алшынбай бастаган 6 ip a 3 ж!пт Б эйдш дэм ен 6 ip re К,айнар жацтан к;оян аулайды . Туе кез1нде олжаларын арк;аланып, Бэкецмен 6 ip re уй1не келед! гой. «К^оян к;уырда^к;а 6ip тойсаци деген дэмелер1 д е бар. Барлыц к;оянды алып уйге Kipin кеткен уй neci селден кей1н сыртца шыгып, eciK жа^^а дей!н келю: - А л , ж1пттер, осы кеш емен тура ж урт, солга буры лсацдар ауы лдары иа ба р а сы и дар , жак;сы, - депт! д е , бурылып уй!не Kipin K e iin T i. Агаларыныи «к;онак?кайлылыгына» к;айран калган ¡Hinepi, бар олжаларынан айырылып, бастары салбырап турып к;апты. Жас цаламгерд!ижарнамасы... Ж ас к;аламгер Ахметов ютап ж азады да, 10 мыц данам ен басып шыгарады. Bipax; ешюм сатып алмайды . Сосын газетке: «Эдем!, сымбатты жас миллионер К,. Ахметовтыц ютабындагы кей1пкерге ук;сайтын ^ызбен танысцысы келед1», - д е г е н хабарланды ру беред!. Е р те^н д е KiTanTbi^6ipi к;алмай сатылып кеткен екен. «Соган цуанып журм!н» Х;азак;стан Компартиясын жиырма бес жылдан астам басцарган Д!нмухамед К;онаев жарык;тык; б<рде ресми сапар- мен Жамбыл облысына барып, атагынан ат уркелн ата^ты шопан, ею марте С оциалислк Е^бек Epi, мойынкумдыц Ж азылбек К^уанышбаевтыи к,арашацырагына арнайы атбасын бурып, селем беред!. - Ж азеке, сау-саламатсыз ба, денсаулыгыиыз цалай, мал-жаныцыз ам ан-есен б е? - деп ^ i p n i ацеацалдыц к;олын алады. - Размет, Димаш ¡ым, жасым сексеннен асып, селюлдеген шал болсам да, мына жалган дуниен!ц к;ызыгына тоятын TypiM жоц. К;удайга шуюр, бэйб1шем, ток;алым бар. «Неге ею к;атын алды ч?» - деп партия мен уюмет цысып жатк;ан жок;, олары ца рак;меттен басца айтарым жок;. 03iM сияк;ты домаланы п 227

K¡anfaH жас тоцалым епз ул туып берд!. К^ойшыбайым мен Тойшыбайым шапцылапжур, аман-есен. Куп1рл!кжасаганым болмас, MeHÍt-( жагдайым жаман ем ес, Димаш. Жам;ында керин совхоздагы мен1мен к;атарлас 6¡p шал цайтыс болды. Сонда артында цалган KeMnipi: «Тогыз улым мен уш к;ызымныц орны 6¡p белек, осыращ шалымныц орны 6¡p белек» деп ботадай боздаганы бар. ^артайып, эрюмге жаутацдап, быламык; ¡ш!п отырганында, цыздай к;осылган ^осагыцнан айырылган оцай деймю ц. Мен осындайда Сырдыц бойындагы журген Ыбырай Жак;аев к;урдасымды ойлаймын. Оныц KeMnipi enin к;алып, ж ащ айы онша болмай жур. Жак;ында eKeyiM¡3 е з д е р ^ шак;ырган улкен жиналыста жолыгып цалдыц. - Ау, к;урдас, сен1ц бэйб1шец бар гой, маган ток,алыцды берсецин, - дейд1 Ыбырай. KeMnipiH мен еллрген жо^пын гой, к;ызык; езН Ток;алымды оган к;айт!п бермекп1н, тоццайып и;алмай журген!м соныц арк;асы ем ес пе?! - Хасен, Ж азылбек агацныц жацагы айтк;ан сез1нен не ук;тыц?, - дейд1 Димекец Ж амбыл цаласына к;айтып келе жатк;анда жанындагы отырган cepíriHe x¡apan. Ж амбыл облыстык; партия к о м и тет^ц б!р!нш1 хатшысы Бектурганов: - Димеке, Ж азекец мен Ыбекец цурдас, замандас болган сои, 6¡p-6ip¡MeH цалжыццаса беред! ем ес пе? - дейд1 кул1п. -Х асен,-дейд^онаевж ылыж ымиып.-Ж азылбекагацныц ce3¡H¡4 астарын тус1нбеген екенс1ц. Ол кю «Эншей!нде Ыбырайды ага, afa дегенде алдарыца жан салмайсыцдар. Оныц en¡ д е 6¡p эйелд! цартайтуга ш амасы бар, басы жерге Tnin отырган жок;, ^олдарыцнан Kenin тур гой, жагдайын неге ж асам ай сы щ ар ?» деген ойды ашык; айтпаса да, туспалдап жетюзедк Енд1 т у ан д 1ц б е? - Туанд!м, Димеке... - ^ы зы лорда облысында узак; ж ылдар тепн б1р1нш! хатшы болган жок;сыц гой. Ж1пттерге айтып, 6¡p ам алы н тапсацшы. Агацныц к;олына жылы су к;уйып, кутет1н дурыс эйел болсын. - О йланатын жай екен, - дейд! Хасен Бектурганов куацы ун к;атып: - Ыбырай агам а кенже апа эперуге атсалысайын. А рада ею жыл eTin, ДимекецМойын^умга барып, Ж азылбек Куанышбаев агасына сэлем беред1. - Ж азеке, денсаулыгыцыз х;алай, ам ан-есен, х;уаттысыз ба, жагдайыцыз дурыс болар? 228

- Рацмет.Димаилтм.меыкудайаладыдейацбе.жагдайым жацсы, - дейд1 Ж азекец, - Шиелщеп к;урдасым Ы бырайдыц тоцал алганы ете жак;сы болды. М етц тоцалымды сураганды х;ойды. Соган цуанып журм1н ... «Ар^алы^ Украинаныи жер! ме?» 2000 жылдары Сей!т Кенжеахметов Арцалыц паласы эюмшт!пн!ц жиналысына цатысып отырыпты. М1нберге сез сейлеуге цалалыц ок;у бел1м!н!ц бастыгы А. Кривенко шьнып сез сейлепт!. Одан кешн ^алалык; жылу бел1м!н1ц бастыгы Н. Богаченко сей лепл, оныц соцынан цалалык; уй- коммуналдык; шаруашылым; мекемес1н!ц бастыгы В. Кухарчук шыгып сей лепл, мунан кей1н к;алалык; к;урылыс-архитектура бел!м!н!ц бастыгы Степанчук сейлепт1... Буныц бэр1н к ер т- бт1п отырган Сей1т к;асында отырган музейд1ц директоры Жумагали Эм!рбековке к;арап: - Мынаны керген бетен адам «бул Арк;алык; ез) Украинаныц жер1 екен», - деп ойлап цалатын шыгар, э ?! - деген екен. «№м ж огары турад ы ?» Арк;алык; педагогика институтыныц туцгыш ректоры Мырзагали Телегенов пен Сей1т екеу1 жа^сы дос болган жэне б!р1н-б{р1 кергенде эз1лдеспей ете алм айды екен. Сондай б!р кездесуде Сешт: - Ассалаумагалейкум, профессор, -д е п л . - Уагалейкумассалам, доцент, - депл Мырзекец. - С1з мен1 неге доцент д е й а з, мен ак;ын е м е с т н б е? - д еп л Сетт. - Оныц мэн1с1 бар, Сэке, егер с е т доцент десем , ез1м жогары турам да, ал ак;ын десем , онда сен жогары турасыц юй, - деген екен галым. Б!р о р ы с ел!н!ц ^аты ны Сей1т Кежеахметулы егеменд1к алган алгашк;ы жылдары Торгай облысыныц к,азак; т1л! к;огамыныц терагасы к;ызмет!н атк;арды. Сол жылдары цогамныц улкен жиналысы болып, сол жиналыста сез алган Сей!т: 229

- Б Ь д ^ Торгай облысында Надежда Крупская атында совхоз бар, мектеп бар, кеше бар, дружина бар, отрядтар бар. Б1р жют агасы на ренж1генде «мундай аганыц ¡н1с! болганш а, жецгемыц ацш)с! болганым дурыс ед1», - депл. Сол ж!г1т айтк;андай, б1зд1ц К,обыланды, Аппамыс, Кейю батырларымыз, 1Мржацып, Ахмет аталары м ы з «мундай к;азак; деген елд!ц батырлары болганымызш а, б!р оры с е л ^ ц «к;атыны» болганымыз артык; екен», - деп журген жок; па екен? - деген екен. Академик бтм егенд! б тген а^ын 1980 жылы Торгай облысында Казахстан эдебиет1н1ц апталыгы етедк Академик Мухамеджан Каратаев бастаган жазуш ылар тобы Арк;алых; педагогика институтына барып, ректор Р. Баш аровтыц кабинет1нде оцытушылармен ец- пм елеап отырганда, Мухац сатирик-ацын Сей!т Кенже- ахметулынан б!р ел ец ок;ып беру1н сурайды. Сол жерде Сей1т ез!н)и «Баск;а бepмec¡H№ деген э з т эц п м еан алгашх;ы рет ок,ып, журтты «к;ырып салады ». Журт кулкщен е а н жиып, кез жасын тыйып болганнан кей1н Мухац: - Сейп*, мынауыц ел ец бе, эл д е эцпм е м е? - деп сурайды. - Бул оцжагынан к;арасаиыз елец, сол жагынан к;арасацыз эцпме, - деп сатирик тагы б1р журтты к у л д ^ п алады . Сонда Мухац: - Сен ез}ц осынша ауру тур1 мен адам м уш еаы ц атын м;айдан тапцансыц? Мен соныц кейб}реулер1н бтм ейм !н, - деп агынан жарылыпты. Сей!т сол кезде: - Япырым-ай, мен сонда академию*^ б1лмеген1н б!л1п турганым ба? - деп ж езд еа Мухацды да ¡ле кеттл. К^ап^умарлы^ С ей 1т- ютапх;умар адам . Ушнде сирек кездесет1н ютаптар ете кеп, ютапханасы д а бай. Б1рде ютап дукен1нен ютап алып жатса, ез1тц суй1кл, эз1лх;ой д а тапк;ыр, энш1, домбыраш ы ¡н!с1 Ж умагали ём1рбеков келт: - Осыншама ютапты не ¡стей б е р е а з ? Мына х;алпыцызбен балалар мен жецгейд) аштан елт!реаз юй, - дети. - Аштан елед! екенбЬ деп ютапсыз к;аламыз ба? - депл сонда Сей1т. 230

Шайлообек Дуйшеевтщ «Агындылар» к!табынан Улкен!н цурметтеу Асанк;ул 6¡p ата-анадан сепз екен: алты ул, ею к;ыз. Асекецыц «Жигули» машинасы бар болган. Онысын агасыныц гаражына к;ойып ЖYpeд¡ екен. Bip KyH¡ агасы да машина алып: - Гаражды босат, енд! ез маш инамды к;ояйын, - дейдк Асанк;ул: - C¡3 менен улкеназ бе? - Улкенм!н. - Улкежн юш1с! сыйлап, цурметтеу керек пе? - Элбетте. - Мен азд1 улкен агам деп сыйлап журем!н бе? - Дурыс айтась!ц, сыйлап журеац. - Онда, мен!ц машинам а з д т н е н улкен, сондык;тан юш1с1 таласпай, гаражда улкен! туруы керек, - деген екен. ^аты н жэне шен Асанкулдыц 6¡p ÍH¡c¡ эскер ^ызмет1нде «старший лейтенант» екен. Сол кезде эйел1мен ажырасып кеткеннен кей!н «капитан» деген шен алып, агасы на шуй!нш!леп келюл: - Ага, мен капитан болдым, - д еп л. Сонда Асекец: - Енд! 6¡p к;атын алсаи, майор боласыц, - депт!. Асан^улдыц буйреп Bip ауы лда концерт к;ойып журю, ертецгю н «¡онак; кут:п журген к ю н т н д е , бак;тыц арасы нда к;ой сойылып жатк;анда Асанк;ул темек! шепп турыпты. Bip кезде ецкейе к;алып, к;ой сойып жатк;ан ж!пттерден к;аны а р ал ас буйректерд1 сурап алып, к;алтасына салып уйге Kipin кетед!. Уйде Вурулча Кокшиева бастаган анш1эйелдер, ^ыз-кел1ншектер отырган ед1. Асанх;ул уйге KipreH бетте: - Канша жылдан 6ep¡ цацсап келе жатк;анымды 6¡ne ме десем бш м ед^, Вукен, кере ме десем кермед1ц, Вукен, кез ак;ымды 6epin турганга ж арамады и. Осыны кергенше, елгеы м 231

артыц! - деп ш албары на х;ол салып ж!бер1п, цаны соргалаган «буйрехтерд1» алды на тастай ô ep irn i Муны керген Бурулча: - О, ойбай-ай, Асанцул, елд!ц! - деп бах,ырган бойда х;улап жыгылган екен. Бурулчаныц б ел н е су шашып, ептеп eciH жигызган екен журт. Екеуара 4 бетелке Б1рде Асекец кабинелм е кел1п: - CeHi х;атынымнан д а жаман сагынатын болдым. Директорлардыц 6¡p¡ д е жох; екен, арт жагынан шыгып кетей!к. Бупн менен болсын деп терт бетелке арах; алам ы н, - д е а н . - Айналайын, Асеке, екеуЫ зге кеп болмай м а? - дед1м мен шошып. - Жох;. Таусылып х;алса, жасы улкен мен ceH¡ жумсай алм ай, x¡bi3MeT¡ улхен ceH¡ жумсай алм ай отырамыз ба? Одан д а 6ip¡MÍ3re 6¡p¡M¡3 х;уйып 6epin, м ае болып алып хелп х;аламыз, - дейд! Асехец. Маньякца бата беру... - Кайда журт бата б е р д ^ з? - А ялдам ада турсам, хуж1рейген х;ызыл кез неме жаныма жет<п Kenin: - MeH¡ танисыц ба? - дед!. - Жох;. - Онда, танып жур, мен деген маньяк болып ¡стеймш, - деп басып барады. - ...tc¡n¡3re nrm¡K х;алаймын. Ken жасацыз. Кыргыз eniHi^ азам ат ж1пттер1 аман турса, циыншылых,тан en¡-ax¡ шыгып хетем1з, - деп бата 6ep¡n ж1берд!м. Уйге келген соц, б алалард ан «маньяк» деген немене?» - деп сурасам: - Ол х,аышер, - дейд! балалар. Содан бастап осы ох;ига еске тускен сайын х;орх;ып, шошынамын. 232

Этектч цойып, ушып кеткен.. Ош аэропортынан eнд¡ гана аспанга кетер1ле бергенде жанымдагы Уркаш агам санымды урып х;алды: - Не болды? - десем. - Енецд1 урайын, жаца гостиницада етект1 к;ойган бойында умытып, топтан суырмай кет!пп)н, - дейд!. - Болар ¡с болды, енд1 цайлп тузетпек ед!и1з? - десем . - Сурап керш!, жеке парашют бар ма е к е н ? - дейдг Парашют берсе жерге туст кетелндей екен. Мухамеджанныц «Триптихы» Кез келгенмен эз1л! ж араса кетелн, тумысынан к;алжыибас енер зерттеуш!с1 Мухамеджан Эл1мбаев алгаш уйленген жылы б1р топ к;аламгер, суретш1 достарын цонацца шак;ырып: - Б1р атадан жалгыз ед1м. Ж астай жет1м к;алып, «детдом- да» еслм . «Эйел1м ул тусын» деп ырымдап, сендерд! эдей! шак;ырып отырмын, - дейд1. Б1рак; Мухамеджанныц ум1т1 ак;талмай, эйел1 к;ыз табады. Атын Ак;марал к;ояды. Арага жыл аралаты п эйел1 тагы босанып, тагы д а жарык, дуниеге к;ыз келедг Атын Сулу к;ояды. Апгашк;ы б ал ад а ундемей калган достары енд1 Мухамеджанды сезбен к;ажап: Сен «бракодел» болдыц, - дейд! езшдеп. Сонда Мухамеджан: - Достарым, мен - суретш Ы н. К^аз!р триптих жасау уст1ндем!н. Ж обам бойынша А^марал, Сулу, Еркемай деген «триптих»уш к;ыз дуниеге келу1 керек. Содан кей1нп «триптих» улдар болады. Улы аталары ны ц к;урмет1не улдарымды ылги «иттен» келелн - Табит, Сэбит, Леонит к;оямын, - депт1. - Габит, Сэбит тус1н1кл гой... Ал Леонилн не? - дейд1 достары. - Бреж невлц к;урмет1не, - деген екен Мухамеджан. Ж елм ескен оныц осы сез! к;удайдыц ^улагына шалынды ма, элп к;алжыцы шындык;к;а айналып, к е л е а жылы Еркемай дуниеге келед1. А рада б1р жыл еткенде Табит, енд1 б1р жылдан соц Сэбит ем1рге келедг Эйел! соцгы улга босанган кезде Брежнев цайтыс болып, Леонит тумай, улдардыц «триптихы» аяк;- талмай цалыпты. )6-363 233

Сейлп, ацырында Мухамеджан Э л 1мбаевтыц Ак;марал, Сулу, Еркемай жэне Рабит, С эбит деген б ес баласы болыпты. «Маган емес, жецешене дэлелде!» Б1рде жазушы Эл ¡бек Аскаров пен талантты журналист, жас галым Бейб!т Сапаралин узак; сонар эцпмеге кет1п, ем1рд1ц мэн1, т!рл!кт!ц цуны дегендей, б1раз жерге дей!н «терецдеп» барып к;алады. К^ыза сейлеп отырган Бейб1т: - Элеке, а з енд1 баягыдай б1р отбасыныц гана менилпнде е м е с а з, елд1ц, халык;тыи адам ы сы з, - дейд1 ю й аспандаган ке^л!н баса алмай. Сонда Э л ^ е к к;аламдас ¡нюне жымия ь;арап: - Бейб1тжан, м еы ц б1р-ак; адам ны ц мeнш¡г¡ ем ес екендюмд! сен маган ем ес, уйдег} ж еиеш еце д эл ел д еп берсец к;уба-к;уп болар едь - деген екен. Су тасушы су ¡здеп Агабай деген ш офер жют машинасымен далада келе жатцанда, мотордыц суы к;айнап, ток;тауга мэжбур етед1. Радиаторындагы су таусылган. «Енд} суды майдан табам ы н? - деп турганда 3-4 шак;ырым ж ердеп ауыл кез!не тусед). Шелепн алып, сол ауылга к;арай жуг}ред1. Кел!п б1р уйден су сурайды. Ол уйд1ц адам ы айтыпты: - Агабай-ау, осы сен цандай машина айдайсыц? - Водовоз. - Не, сол водовозыцда су жоц па? Агабай сонда санын б1р согыпты. - Ойбай-ай, солай екен-ау! Бар су! Е а м е келм епл гой. Размет, размет! - деп аицау ж!пт маш инасына царай ^айта жупр1пт!. Бабы Ек! адай шал сей л еап отыр. Б1реу1 к,асындагыга сурак; к;ояды: - Эй, осы орыстар ейелд1 не дейд1? - «Бабы» дейдь - деп жауап беред1 ек)нш1с). 234

Сонда ана шал: - Э? «Бабы» дей&'н бе? Пай-пай, орыстар да бшпш-ац. К,алай айтк;ан! Шынында д а эй елдер ер адам дарды ц бабы д есе, бабы гой! «Цайдагы бабы...?!» ^абиденов Рамазан «Шщерл» совхозында директор болып турганда Павлодардан Нуркеев Анатолий деген досы сол жа^та аи аулап журю Рамазанга согады. Епн жинап жатк;ан нау^ан кез1. Оныц услне ауданнан б1р топ басш ы лар келей1н деп жатк;ан. Рамазан Анатолийге жагдайды тус!нд!ред! де, уй!не апарып ж ецш -ж елт шай бер1п, шыгарып салады . Крштасарда: -А л ен д 1, Анатолий, сен ренж!ме, бул жолы бабы цболм ады гой, - дейд!. Сонда орысш а ескен, шалак;азак; Анатолий : - Ой, Рамазан, какие бабы! До города бы добраться... - депл. «Минусы цайда?» Атасы 3-4 жастагы н е м е р еан е к;озгалатын ойыншык; машина сатып эперед!, батарейкасыныц + - зарядтарын керсет}п уйретед!. Ертес1нде атасы мен н е м е р е а емханага барыпты. Дэл1зде олардыц ^асынан ак; халатты, ац к;алпа^ты б1р медбике етед!. М ацдайында + (крест) б е л п а кер1нед1. Н ем ер еа тац к;алып, аиырайып, медбикеге царайды да: - Ата, мына тетеы ц плюс! м ачдайында, ал минусы цай жер1нде? - депт!. Ацгал алтын жецешем Улкен агам кузде уйленелн болды. Бастык;тыц к;ызына к;уда туап, к;алыцмал телеп, той болатын кун жацындап к;алды. Барлыгымыз к;уанып журмю. Той болды. Улкендер жагы бата берю, ек! жастыц бак;ытты болуына агайын-туыс ез тш ектер1н б1лд!р1п жатты. Ж ецешем!з еркелеу екен, ашык;-жарк;ын, эзшд1 д е кетере б!лет!н жан. Шешем!з ешк;андай жумыск;а жумсамайды. Жумысы - улкендерге шай к;ую. Ж ецешем!з дастарцан басында сиыр сауатынын, нанды кеме алатынын, кез келген жумысты ¡стей алатынын айтып берд!. Барлык; цайнылары 235

мен цайын c i t ^ in e p iH e ат х;ойып алды . Bip KyHi шешем1з «сиыр сауып кел, мен!ц мазам болмай тур» деген едь шелепн алып жецеш ем K eiii. Bip кезде кел!п тур. Сиырдыц жел}н! жо^ деп. Содан жупр1п барып Тарасам, уйдеп момындау 3-4 ж асар епзд1ц аягын байлап к;ойыпты. К^асында бузау тур. Сиырды айдап eKenin, бузауын ем1зд!м. Ж ецеш ем «ешюмге айтпа» деп жалынып, белм нен к;айта-к;айта суйд!. Ешюмге т!сж армады м. Сол алтын жецеш ем бупнде улын уяга, и;ызын )^ияга ушырып, б!рнеше немерелер сушп, енегел1 отбасыныц 6ip¡ болып отыр. А зам ат Ж иналыс. Ж асы келген, 6ipax¡ e n i турмыс х;урмаган цызметкер х;ызды депутаттык;х;а усыну жур1п жатыр. Журт оны мадак;тап, жак;сы м ^ е зд е м е 6 e p in , усыныс жасауда. Колдау. Кол шапалак;. С элден кей1н MÍH6ere 6¡p к;ария кетер1лд!. TaMafbiH кенеп, ныгарланып былай дед1: - Эй, осы сендер Кэлиманы ^ыз деп отырсыцдар ма? Журт тынып и;алды. Зал «Мына шал не булд!рей!н деп т у р ? - дегендей ыцгайсызданып кетт!. Кария элг1 сез}н Tafbi к;айталады: - С Ьдер оны к;ыз деп отырсыцдар ма?! - дед! де, жауап куткендей тоцтап к;алды. Содан кей!н саусагын шошайтып, кушене айк;айлады: - Ол - азамат! Иэ, ол а-за-мат! Отыргандар «Yh)> деп Kynin ж!берд1. «Ол!цде мола, T¡p¡HEse кора жоц» Ша^а Епнбай ах;сах;ал тауып сейлейт1н адам болган. Эткен гасырдыц 50-жылдарыныц бас кез1 Керпетай елд!- мекен!нде букш журт 6¡pir¡n баспана, мектеп, дукен т.б. к;урылыстар салып, к;ызу ецбек жасап жатцан кез. Наук;анныц х;ац ортасында Епнбай аи;сак;ал, балах; жецд! lypín, балшык; х;уйып журсе, руы Kimi Жуз Табын Анарбек ацсацал к;асынан eT¡n бара жатып: - Ойпыр-ай, Еге-ай, Тобых;ты деген ел цамыстан баспана салады деуш! ед1, балшык;тан юрп1ш к;уйып, уй салады дегенге сене алм ай турмын гой, - д е т 1 . 236

Сонда Епнбай цолма-цол: - Эй, Анарбек, жс^ары x;apacat-¡ Тайкурец, ^озыкурец, темен х;арасаи 6epic¡ Омаш, epici Т т е ш , Тумабай, Жарых;шах; - Тобых;ты epnep¡H¡n кумбездер}, ал e3¡^H¡^ ел!иде мола, l i p i d e цора жох;, сен маган неге TMicecin, х;айт!п улп айтпацсыц, - деп жауап 6ep¡nT¡. Расында бул жерге ертеден ^оныстанган Табын аталарда кезге Kep¡HeT¡H хурылыс болмаган екен. Егец соны мецзеген гой. Анарбек те б т м е й сурамаган, Егеиыц х;аншалыхуы сез тауып жауаптасатынын сынайын деген екен. «Соцырды im í -T3TT¡, д!н! - ^атты» Табын Анарбек пен Куланшы Куанышбек ах;сах;алдар ездер! к;урдас, 6ip-6¡p¡MeH TyciHicKeH зам ан дастар екен. Б1рде Энекеи х;аладан eKenin елк сатады. Куанышбек елк алайын деп дукенге барса, Энекец «елк таусылып х;алды»,- деп х;уры х;ол х;айтарыпты. Кузд! кун! Анарбек 6¡p арб а отынды Карагаш деген жерден уй!не алып келе жатх;анда арбасы ны ц децгелеп Tycin х;алады. Ж а л г ы зт 1кт1 адам децгелект1 кеп эурелен!п орнына зор х;иындых;пен салады . Муныц 6ep¡H сол м ацайда мал багып журген, e3¡ ¡p¡ денел!, элд1 K¡c¡, батырдыц урпагы Куанышбек Kepin турады, 6¡pax; кемекке бармайды. Эбден шаршаган Энекец Ky«e^H¡^ тусына кел1п: - Ассалаумагалейкум, батырмысыц, Мал багып, К^араагашта жатырмысыц. Мынандай жагдайымды кере тура, Кемекке келмейлн сен, KenipMicin?! - депт!. Сонда Кукецжулып алгандай: - Мен 63¡M шайпау ескен батыр ед!м, Мал багып Караагаш та жатыр ед}м. Со^ырдыц T¡n¡ - тэтл, д1н! -^атты , EiiriMe ултан х;агып отыр ед1м, - д е й д 1. - Ой, бауырым-ай, уйде х;алган, саган лайык^ы 6¡p eT¡K бар 237

едь соны келю алып кет, - д е г т Энекец. Ол юан!^ б¡p к е з ^ н кемш!н! болган екен. Аспаннан келген жумыс ТэукелулыТелеуцул 17жасында Отансогысынабарып,от пен оцты кешкен, согыстан кей!н узац жыл Ацтогай аудандыц аэропорт бастьчы болып зейнеткерл!кке шыццан. Тауып сейлейлн кулд1рп адам болыпты. С о ч е т а й оралысымен аудандыц комсомол комитет1нде 2-хатшы болып б!раз к,ызмет атцарады. Б1рац сер!, цагаз жумысына цырсыздау болады. Содан аупарткомныц б!р}нш! хатшысы М. Яхин: «Жумысца жауапсыз «¡арадыц, сондыкгган ез1це лайыц жумыс тауып ал», - деп комсомол жумысынан босатады. Текец жумыстан аман-есен цутылганына цуанып, Карагандыга келед!. Сол цалада согыста б 1рге болган орыс, цазац, украин достары м ен кездес1п, м эре-сэре болады. Оларга ез1ыц жагдайын айтады. Ж олдастарыныц 61р1 Караганды аэропортыныц бастьчы екен. «Сен1ИАцтогайыида аэропорт ашылады, соган сен бастыц бол», - деп буйрьнын цолына бер1п, е р т е ^ н е Ацтогайга цайтарады. Колында келдей цагазы бар Текеч аупарткомга кел1п, Яхинжн цабылдауында болады. - Жумыс таптыи ба, цалыц цалай, неге келд)ц? - деп сурайды хатшы амандыцтан соь(. - Калым жацеы, Маца, С!з жер белнен бермеген жумысты А лла-тагала аспаннан экел!п берд1, - деп хатшынын «¡олына жолдаманы устатады. Хатшы буйрыцты оцып, цутты болсын айтады. Бас жыл^ышы Тэтт!бек ушш... Б ас жылцышы И сабаев Тэтт!бек едк Кыстыи цацап турган аязды кундерш1ц б1р1. Совхоздыц жылцы санагын етюзю жатцан болатынбыз. Б!лэл Мэмбетцулов деген ел азам аты ауданнан еюл болып келд^ Ол кезде ауданда белд1 цызмет атцарады. Кун суыц. Д аладагы цара цоетамыз. Кара цоеца арнап сойылган мал д а сем1з екен, цазысы терт ел1. Жылцыны^ майлы сорпасына цурт цосып, 1-2 литрден ¡ш1п алып, жылцы санауга шыгамыз. Жылцы саналып б1т!п, бас-аягы жиналганда, санацшы цауым Бтекеьщ! ортага алып: 238