Шыңғыс Мұқан "Көшбасшылық"

Билл Джордж жэне Питер Симс Кандай стилдеп басшы болсацыз да, 6ил1кп ак,ылмен к,ол- данын,ыз. Басшынын, кеб! жо-гары лауазымм жеткенде бил!пн асыра пайдаланады. Ондай лидерлер адамдарды к,орк,ытып- урк!туарк,ылыолардын,ынта-ж1гер!н шектеп, компания к,ызмет!не зиян келт1рет1н1нтусн6ейд1. Бил1пн, кушейген сайын, азырак, к,олдан-ган жен. Куш керсетем деп езгелерд!н, ынтасына балта шауып алман,ыз. На-гыз лидерлер мак,сатына жету уш!н бил1К керек екен!н тус!нед1, алайда оны абай- лап к,олдануды уйренед!. Мундай лидерлер к,арама^ында^ыларм ез ойын тус1нд1р!п, олармен мэмшеге келу арк,ылы мак,сатына жетед!. Я и л /п 'н /< у ш е й те н сд й ь /н , а зы р а к к;о л д й л г< зн ж ея Сонымен к,атар, жумыстын, ын,-гайы мен жа-гдайына к,арап лидерл1к стил1Н,13Д1езгерлп, ондай езгер1ске ужымын,ыз немесе халк,ын,ыз к,аншалык,ты дайын екен1н ескер1н,13. Авторитарлык, лидерл1к стильге уйренген топ мушелер! - мэм!лешш стильд!, ал ерк1нд1к пен жасампаздык,к,а бой уйреткен топ мушелер) авто- ритарлы стильд! к,а6ылдамауы мумк!н. С1зге уйым мен ужым та- лаптарына сай келет!н к,арым-к,атынас орнату жайын ойластыру к,ажет. Эдетте ондай к,арым-к,атынастын, уш тур! болады: тэуелд!, тэуелс!3 жэне езара тэуелд!. Тэуелд! к,арым-к,атынас орнатсацыз, ужым тек азд!н, буйрык, пен тапсырмаларын,ыздын, шен,6ер!нен шык,пайтын болады. Тэуелс13 к,арым-к,атынас ужымга ерк!нд!к беред!, б!рак, ондай ортада адамдар б!р-б!р!не к,олдау керсетпейд!, ауызб!рш!лк бол- майды. Эзара тэуелд! ужымды авторитарлык, стиль устанбайтын лидерлер к,алыптастыра алады. Ондай топтардын, барлык, му- шес!не ен, мык,ты к,асиеттер!н керсетуге м ум кндк туады. Бул

ДУРЫС БАГЫТ ез кезепнде желспкке жету жолында ец оцтайлы шеш!мдер к,абылдауга жол ашады. Барлык, лидер уш1н ен, бастысы - узак,мерз1мд1 зоржелспктер- ге жету уш1н ез ти1мдш1ктер1н барынша он,тайландыру. Нагыз ли­ дерлер ез 1ШК! туйс1Г!не жуг1нуд!н, арк,асында жет1ст1ктерге жет1п, ездер!н1н, шынайы лидерлк сгил1н дамыта отырып, компания мен ужымынан барынша жомры пайда керед!. 199

«НЕГЕ» ДЕГЕН СУРАК.ТАН БАСТА КеШБАСШЫЛАР ЭРЕКЕТКЕ К Д Л А Й Ж!ГЕРЛЕНД)РЕД!? Саймон Синек 57ДЯГ И//ГН И/НУ НОИ/ 6ЯЕДГ /Л/5Р/ЯЕ ЕУЕЯЮЛ/Е ГО М /(Е/\\СГ/ОЛ/ 5/т о п 5/пеА* Автор Саймон Синек - оратор-мотиватор жэне уйымдастыру ме­ неджмент! бойынша сарапшы маман. Онын, ТЕЭ Та1кз-та осы К1- тапк,а непзделген «неге деген сурак,тан баста» деп аталатын сез!н 28 миллион адам керген. Бул - ТЕЭ тарихында^ы аса танымал уш!нш1 видео. Ацдатпа Бул к[тапта уйымды к,уру мен 6аск,ару, сонымен к,атар, лидер- Л1КТ1Н, непздер! баяндалады. Автордын, айтуынша, басшылык, ету НЕГЕ деген сурак,тан басталады. 200

«НЕГЕ)) ДЕГЕН СУРАК.ТАН БАСТА Эз<не «Негем дейт<н адамдар «Нен)м жэне «К,алай\" <стеуд)н жолын ездер) табады Элемд! билеп турман уш сурак, бар: Неге, К,алай жене Не. «Неге» деген суракуан баста» деген ютаптыц авторы Саймон осы уш суракуан туратын уш та-ганды малтын шенберм деп сипат- тайды. Алтын шец6ерд!ц дел ортасында адамнын, мак,саты мен муддесн анык,тайтын «негем деген сурак, турса, оны цаптаган сак,инада мак,сатк,а жетуд!ц амал-ед!стер!н айк,ындайтын «к,а- лай \" деген сурак, орын тапк,ан. Ал сыртк,ы шецберге мне^ деген сурак,пен к,орытынды нетижелер ш ы мры лмн. Синект!ц ойынша, белпл! б1р мак.саттын, ят^ни «негеа» бо­ луы адамдарды Ж1герленд1ред1. Жене де «неге» деген сурак, к,а- шан да «к,алай» жене «не» деген суракуардыц алдында журген жен екеын тус!нд1ред!. Адамдарды ынталандыратын, мотивация берелн ек! се беп бар: сыртк,ы себеп жене 1ШК1 себеп. Сыртк,ы себептерге пайда табу, табысты болу, к,ызметте есу сияк,ты себептер жатады. Ал не уш1н пайда тапк,ыцыз келед!, не уш1н табысты бол^ыцыз келед!, не уш1н к,ызметте еск1Ц1з келед! - булар адамныц 1ШК1 себептер!. ^ алтын шецбер - до1с1еп с1 гс1е - золотой круг * неге - \\л/Ьу - почему * к,алай - Ьо\\л/ - как * не - \\л/Ьа! - что * мак,сатты)-4 болуы - зепзе о^ ригрозе - осознание цели * адамдарды ынталандыру - то^!Vа^е реор!е - мотивировать людей 201

Саймон Синек Одетте, адамм табысты болу, пайда-га кенелу сияк,ты сыртк,ы себептер жак,сы эсер етед! деп есептеледк Саймон Синект1н, жазуынша, мык,ты кешбасшылардыц ездер1н де, езгелерд! де сыртк,ы себептерс13 ак, адамдарды эрекет етуге ж)герленд)ре алады Шынайы басшы ынгалы органы ь/%пал ар/^ылы емес, адамдарды ж/герленд/'ру ар/<;ылы к;алыпгасгырады Олар адамдардыц мурат-муддес!н айк,ындап, ортак, <ске деген кулшынысын оятады Егер мак,сатыцыз бен 61р 1ске немесе ортам к,атысын,ыз болса, сыртк,ы себептер мацызсыз болып к,алады. Айталык,, С13 61р жерде жумыс 1стейаз. Айлым1 жак,сы дел1к. Б1рак, ол жумыс озге унамайды, ол ортада ез1н,1зд! ерк1н сез1нбейс13. Ол жерде ец6екак,ы уш1н кундел!кт1 к,ызметт1к м1ндеттемелер1н,1зд1 орындап, эйтеу1р барып кел1п, айлык, алар кунд! санап журу1н,13мумюн. Б1рак, к,улшына жумыс 1стемейс13. Сондык,тан шынайы басшы ынталы ортаны ык,пал арк,ылы емес, адамдарды Ж!герленд1ру арк,ылы к,алыптастырады. Ал ж<- герленген жандарды эрекет етуге ынталандырып жатудын, к,а- жет1 жок,. Олар пайданын, бар-жо-гына к,арамайды. Ж1герленген жандар кез келген тэуекелге дайын, ем1рдег1 жайсыздык,тарм са­ быр етед!. Ал Ж)герленд)ре алатындардыц сон,ынан К1С1 еред!: * адамдарды эрекет етуге ж:герленд1ре алу - Ье аЫе 1:о 1П5р1ге реор!е ^о а й - способны вдохновлять людей на действия + адамдардыц мурат-муддес:н айкындап, ортак, 1ске деген кулшынысын ояту - д!Vе реор1е а 5епзе о^ ригрозе ог Ье1опд1пд - наделять людей осознанием цели или чувством причастности * Ж1герленген жандар - 1Ьозе \\л/Ьо аге 1П5р1гес1- те, кто вдохновлен * Ж1герленд!ре алатындар - {(юзе \\л/Ьо аге аЫе 1о 1П5р1ге - люди, способные вдохновлять 202

«НЕГЕ» ДЕГЕН СУРАК.ТАН БАСТА к,олдаушылар, сайлаушылар, кпиенттер мен к,ызметкерлер. Олар жене де ортак, !ске атсалысады. Амалдыц жок.ты*ынан емес, ез к,алауымен к,улшынады Сондык,тан «неге» дейлн адамдар кунде тан,ертен, жумыск,а баргысы кел1п турады жене олардын, 1С! ен)мд] эр) жасампаз келед]. Олар уЙ1не де кецшд! оралады, сондык,тан олардын, от- басы да бак,ытты. Олар ер!птестер1 мен кпиенттерже, тапсырыс берушшерге жылы шырай танытады. Ж1герленген к,ызмет- керлер компания мен экономиканын дамуына он, эсер етедг Айла мен ж)герленд)руд!н айырмашылы^ы неде? Адам м)нез-к,улк.ына ек1 тес!л ык.пал етед< айла мен ж<- герленд)ру Автор айланын, алты тур!н тарк,ата жазады: 1. Ба^а - айланын, ен, ТИ1МД1 жолы. Бананы темендетсец!з, сатып алушыдан кез ашпайсыз. Б!рак, баммен ойнау бе- реке бермейдг Ойткен! сатушы бесекелестермен тайтала- самын деп жур1п ба-ганы темендете тусуге межбур болады. Титыцтатар кысым^а тап болтан компания ак,ырында табыстан к,а-гылады. 2. Акция - айланын, кец тарал-ган тур!. Кейде ез!М!з де ек! затты б!р ба-гата сатып алып немесе тауармен б1рге тепн ^ амалдыц жок,ты^ынан емес, ез цалауымен - по1: Ьесаизе Итеу Ьауе 1:о, Ьи1: Ьесаше {Ьеу ууап{ - не в силу принуждения, а по собственному желанию * 6Н1МД1 эр1 жасампаз - ргос1ис1:!Уе апс1сгеа^уе - продуктивны и креативны + жылы шырай таныту - 1геа1 зотеопе Ьейег - лучше относиться к * адам М1нез-к,улк,ына ык,пал ету - тйиепсе Ьитап ЬеЬауюг - влияния на поведение человека * айла мен ж!герленд:ру - т а п 1ри1а^оп апс) !П5р1га1!ОП - манипуляции и вдохновения + бага - рпсе- цена * титык,татар к,ысымга тап болу - ?аапд оуег\\л/Ье1т)пд ргеззиге - сталкиваю­ щиеся с непреодолимым давлением + акция- рготоНопз - акция 203

Саймон Синек келетн ойыншыкда алданып, айланыц арбауына к,алай тус1п к,алмнымызды 6айк,амай к,аламыз. 3. Урей - айланын, ен, эсерл! тур! болып саналады. бйткен! к,орк,ыныш пен урей «кке» к1р1скенде, дерек пен дэйек далбасалап к,алады. Адамнын, биологиялык, табимты тургысынан к,арастырсак,, урей - адамды басын ел!мнен арашалап к,алатын дулей куш. Маселен, кардиологтар ез к,ызмет1н: «Эрб1р 36 секунд сайын б1р адам журек тал- масынан кез жумады», - деп насихаттаса, сак,тандыру компаниясынын, мамандары: «Кеш болмай туртанда к,амданып к,ал», - деп ем1рд1 сак,тандыру полистер!н сата- ды. Бул ею жа^дайда да дэр}гер мен сакуандырушы адам­ дарды иландыру уш1Н урейге ж упнт отыр. Сондай-ак,, Синект1н, жазуынша, мекемелер к,ызметкерлерге Ар-уят кодекс!н устанбаса, тэрт!пт!к жазата тартатынын айтады. Одан белек, ата-аналар да бала тэрбиеанде урей мен к,орк,ынышты жи1 пайдаланады. 4. Умтылыс. Егер урей адамды к,ау1птенсак,тандырса,к,анат- тандырар жак,сы сез, кер1С1нше, адамды к,алатанына умтылдырады. «Бак,ытты болум жет) к,адам», «Же*п ап- танын, 1Ш1нде бай болып шыта келес!3», «Арык,таудын, сепз к,арапайым тэсш!» сынды уг!т-насихат адамды жак,- сылык,к,а умтылдыру арк,ылы алдарк,атады. Бул да - ай­ ланын, б1р тур1. Мундай ундеулерд1н, адамды 61рден к,ы- зык,тырып алып кетет!н себеб!, табимтында адам баласы ез1нде жок,к,а к,ол созып, ез к,иялындаты тултата айналута умтылады. 5. Ортаныц эсер). Маркетологтар эдетте белпл! б!р тауар- ды халык,тын, басым бел1Г1сатып алып жатыр деп немесе «мамандар тандауы» деп сатып алушыларды тауардын, са- палы екен!не сенд!рпс! келед): «Миллиондамн клиент!М!3 * урей - ?еаг - страх ^ умтылыс - а5р!га^оп5 - стремление * ортаныц эсер! - реег ргеззиге - коллективное давление 204

«НЕГЕ» ДЕГЕН СУРАК.ТАН БАСТА разы», «Бес тк дер1гер!н1н, тертеу) Со1да1:е-т1 к,олданады». Ортаныц адамга эсер етет1н себеб! «бэр1М13 де ел бшед! гой, мамандар бтмегенде К1М б1лед1» деп ойлаймыз. Одан белек, журттыц 1стеген!н 1стемесек, ел пайдаланып жургенд! сатып алмасак,, тандауда к,ателес1п кетем13бе деп к,орк,амыз. 6. Ж ацаен)м Айланыц бул тур1сатылымдыб1разке6ейтед1, б1рак, онын, дак,пырты узак,к,а созылмайды. Мэселен, 1 970 жылдары Со1да1:е Т1С пастасыныц ек1-ак, тур1 болтан. Бэсекелеспк арта тускен сон,, компания нарык,к,а жаца ен^мдер шытара бастатан. Б!р!н!ц к,урамында фтор бар, еюншюне таты б1р нэрсе к,оск,ан дегендей. К,аз1р Со1да^е- Т1Н, 32 турл! Т1С пастасы бар. Жаца еымге Караганда ин­ новация, кер1С1нше, енд!рк батыттарын, Т1ПТ1 к,отамды езгертед!. Айталык,, уй 1Ш!Н жарк,ыратып к,ойган кэд1мп шам немесе микропеш пен факс - булардыц барлыгы М1не, ем1р салты мен КЭС1П жург1зу тэсшдер1н тубегейл! езгерт1П Ж1берген натыз инновациялар. Б1рак, телефонга камера орналастыру - бул инновация емес, бар болтаны жаца ен1м, сэл гана езгерген курал. Телефона мундай жаца функция к,ажет, еш кумэн жок,, б[рак, енд1р1ске рево­ люция экелет1н жацалык, емес. Синект1ц айтуынша, табыс табу уш!н алдымен ак,ша жумсау керек, 6Н1МД1 жарнамалу керек. Мундайда айланыц ТИ1МД1 к,урал екен1н ешк1м жок,к,а шыгармайды. Адамдардыц тацдауына эсер етед1, компанияныц табыстылыгына ык,пал етпек. Деген- мен, автордыц айтуынша, айланыц ешк,айсысы да адамдардыц бей<лд!л)пн к,алыптастырмайды Уак,ыт ете айланыц багасы да к,ымбаттай туспек, сэйкеанше, табыстыц да аясы тарыла бас- тайды. Соцында сатушы да, сатып алушы да куйзел1стен кез ашпайтын болады. * жан,а ен<м - поуеНу - новинка + 6ей!лд!л1кт! калыптастыру - Ьгеес151оуаИу - порождать лояльность * сатушы мен сатып алушы - Ьиуег апс! зеПег - продавец и покупатель 205

Саймон Синек Оз клиенттер1)-щ неге ездерше клиент болып журген1н жете туанбеген компаниялар ез мак,сатына жету уш1н осындай неб1р айла-шар^ым басудан еш тартынбайды. Саймон Синект1н, жазуынша, айлам салып та, Ж1герленд1р1п те адамта ык,пал ете аласыз. Алайда екеу1н1н, 1Ш1нде ен, к,уаттысы эр! орнык,тысы - Ж1герленд1ру. Айла айнымалыбизнеске апарады, ялчи адамтауарын,ызды немесе к,ызмет1н,1зд1 б1р рет сатып алады. Ол ек!нш1 рет сатып алу уш1н та^ы да жарнамалап, сатарыцызды уг1ттейс13. Ал Ж1герленд1ру бейтд!л<кке жол ашады. С1зден сатып алмн клиент тек к,ана С13Д1Н, ен1М1Ц13Д1алады. Тауарын,ызм немесе к,ыз- мет^зге адал. Айнымалы бизнес деген1М)з - клиент пен компаниянын, ара- сында^ы жалмсы жок, ынтымак,тастык,. Компания ез1Н1Н, ен1М1н баммен, баск,амен эр кез делелдеп отырмаса, клиент оныц та- уарынан кез келген уак,ытта айнып к,алуы мумк1Н. Ал бейшд1Л1к, керюнше, баск,а тауарлар к,анша жерден сапалы жэне арзан бол­ са да, клиент ез1Н1Ц суЙ1кт! тауарын тандайды. Автордыц ойынша, айла саясатта да бар. Бизнестеп айла сау- даны уак,ытша кетергенмен, елд1н, кецт1Н бер; к,арата алмай- ды. Саясатта ум1ткер айлам салып сайланып алуы мумюн, б[рак, лидерл1к етуге ык,палы журмейд!. Кешбасшылык, жасау уш1Н ужым немесе халык, цандай жа^дайда да ез)Ц)збен б)рге бо- луы керек. * айнымалы бизнес - гереа{ Ьизтезз - повторная сделка ^ к,андай жа^дайда да ез1н,1збен 61рге болу - 5^ск \\л/^Ь уои ^ЬгоидЬ 1:)1!ск апс! - поддержка, несмотря ни на что 206

«НЕГЕ» ДЕГЕН СУРАК.ТАН БАСТА «Неденм емес «негеденм бастал^ан шаруаныц берекес! болады Алтын шецбер, я^ни «не, к,алай, неге» деген сурак,тар иерар- хиясы адамнын, немесе компанияныц айналысып жатк,ан нак, 1С1мен не уш1н айналысып жатк,анын тус1нд1р1п беред!. «НЕ» деген сурак,к,а келеек, жер бет1ндеп кез келген компа­ ния немесе адам немен айналысатынын бшедг Сауда жасаймын, компьютер жендейм1н, сабак, берем1н. «К,АЛАЙ»-га келеек, адамдар к,алай сауда жасайтынын, к,алай компьютер жендейт!н1н жэне к,алай сабак, берет!н1н де б1лед1. Алайда нак, осы кпен НЕГЕ айналысып жатк,анын, онын, мак,саты мен себеб1н немесе сетм1н анык, тус)нд]р!п бере ала- тын адамдар ете аз. Кепш1Л1пм1з не 1стесек те эрекет1М13Д1сырттан )шке багыт- тайды екенб13, ягни НЕ деп бастап, НЕГЕ-мен аяк,таймыз. Автор ЭЙГ1Л1 Арр1е мен ортан к,ол компаниялардыц халык,к,а аппараттаратудагы ерекшел1пн салыстырады. Ортан к,ол компаниялар ез ен!мдер1н1ц бэсекелестер1мен са- лыстыртанда ез артык,шылытын насихаттайды. Мэселен, «сурет- ке жак,сы тус1ред1», «уш камерасы бар», «жады улкен». Ал Арр1е «^аль/пгаскан жа^дайдь; езгерту/<ажег екен/не сенем/з» деп К1р1сед1. Саймон Синек компаниялар кеб1не б1зге НЕ жасамнын сатура тырысады, б!рак,б1зд!нен1мд! сатып алуымызга бул емес, олардын оны НЕГЕ булай жасамны себеп болатынын айтады. Тауар сатып аларда адамдарм азд^ц к,андай тауар жаса-ганыцыз к,ызык,ты емес, не уолн булай жасатаныцыз мацызды. Япчи Арр1е жасай- * нак, осы :спен неге айналысып жатканын анык, тус!нд)ру - с1еаг1у аг1:!си1а- 1:е\\л/Ьу ^ е у с!о \\л/На1:^еу с1о - четко сформулировать, почему они делают то, что делают * сырттан 1шке - Ггот ^ е ои^51с!е !П - с наружи внутрь + к,алыптаскан жат'дайды езгерту к,ажет екен1не сенем!з - ме Ье1:еуе 1ПсНа1- 1епд1пд 1Ье 5^а1:и5 дио - мы верим в необходимость изменения сложившейся ситуации 207

Саймон Синек тын ен1м сатып алум себеп емес, себеплн, заттык, дэлел) мна. Айтар ойды !штен сыртк,а багыттап жетк!згенде «НЕГЕ» деген сурак, сатып алум себеп болады, ал «НЕ» деген сурак, сол себепке нак,ты делел болуы керек. Арр1е-Д1Арр!е ет!п отырмн - онын, НЕ жасайтыны емес, НЕГЕ жасайтыны. Ол не жасаса да, барлыгында да «НЕГЕ» деген сурак, сайрап турады. 7ау<эр сагь/п аларда зд<змд<зрг<з с/зд/'н /<;андай 7дудржас<э^днь/нь/з %ь/зь/%7ь/ емес, не /ш/'н бул<эй ждСд^днынь/з мзны здь/ Арр1е-Д1н, бэсекелестер! ездер!н!н, тупк! муддеанен к,ол уз1п к,алмндык,тан идеясы бар компаниядан кур ен1м шымрып сата- тын компаниям айналмн. Мундайда тауардын, бамсы мен сапа- сы, сервис! пен функциясы тутынушыны сауда жасаум ынталан- дыратын басты к,урал болып к,алмак,. Сол кезден бастап компания ортан к.ол мекемеге, ал онын, ен!М1 середеп сурен,с!з тауарм ай- налады. Компаниям узд!к ен!м жасаудын, к,ажет! жок,, ен1М1 жак,сы не­ месе ете жак,сы болса болмны. Жак,сы немесе узд!к дегендер шартты салыстыру. Алдымен НЕГЕ дегенд! тус!Н1п алмайынша, са- лыстыру сатып алушым журмейдг Меселен, мак-буктер - Арр!е-Д1н, ез! сенет!н нерсеге илана- тындар уш!н м на узд!к. Арр1е-Д1н, НЕГЕ-С1мен келкетндер олар­ дын, ен!М1н «узд!К» деп есептейдг Саудада айлам салмай, керюнше, адамдардын, сатып алум деген кулшынысын оятсан,ыз, сонда олар ез тандауыныц себеб!н ездер)-ак, ак,тап алады. * заттык, дэлел - 1:апд1Ые ргоо^ - материальное подтверждение +!штен сыртца - ^гот Иге 1П51с1еои^ - изнутри наружу 208

«НЕГЕ» ДЕГЕН СУРАК.ТАН БАСТА Компания мен брендт1н, немесе ежмтн, астарында жатк,ан се­ беп к,ана сатып алушынын, шын ык,ыласын ту-гызады. «Бэсекелесе алу уш1н б1зге НЕ !стеу керек» дегенын, орнына алдымен: «Б13 оны НЕГЕ !степ журм!3? Заманауи технологиялар мен бупнп нарык, мумк!нд1ктер!н ескере отырып, б;з ез мурат- муддем1зд1 !ске асыру уш!н НЕ 1стей аламыз?» деп сурак, к,ойтан жен. Адамдардыц мНен)м емес «Неген)м ]здейт)Н) миымыздан бастау алады Б1р орта-га, отбасына, ужымм немесе ултк,а к,атысымыздыц болуын к,алайды екенб13. Сол топтын, мушеам!н деп есептесек, 631М13Д1жак,сы сез1нем!з. Бул сез1м «к.атысы болу к,аже*гпп» деп аталады. Аса б 1р рационал сез1м болмаса да, бул - барлык, халык,к,а ортак, к,убылыс. Кундылык,тарымыз бен таным-тус1н1пм 13 тен,!репм!збен уштаск,анын жак,сы керем13. Адам рет1нде 613 осы сез1мге ынты^ып, соны 1здеп журем!з. Б13 к,айда журсек те, К1М болса к, та, к,ундылык,тарымыз ук,сас, туан1пм 13 ортак, адамда рта иек артамыз. Ой-туаып ортак, ез1М!з сияк,ты адамдардын, орта- сында болтымыз келед!, сондай компанияда жумыс 1сгеуге тыры- самыз. Саймон Синек бул кубылысты адам миыныц ерекшел1пмен тус1нд1ред1. Меселен, шеш!мн1ц дурыс екен1н сезсекте, неге олай ойлайтынымызды тус1Н1Д1р1п бере алмаймыз. Себеб! шеш<м к,абылдау мен оны туснд1руге адам миынын, ек! белю жауап- ты. Туйс1кте туатын шеилм кемкерме мида пайда болады. Ондай шеш1мн1н, дурыс болып кер1нет1н себеб! кемкерме ми сез1мге жа- уапты. «Неген1н,» б13Д1н, сез!М1М!зге кеб!рек к,атысы бар. Сондык,тан да егер компания ез1Н!ц НЕГЕ-С1Н журектерге жетк!зе бшсе жэне ол мекемен!н, сенет!н1не 613 де сенсек, ол компания шытармн + катысы болу к,ажетт!п - пеес) ^о Ье!опд - потребность в чувстве причастности * шеш!м кзбылдау - с1ес:5}оп-так!пд - принятие решений 209

Саймон Синек 6Н1МД1 немесе брендл ем1р1м1зд1н, б1р белшепне айналдыру уш[н барж 1стейм!3. Элп ен!МД1 не уш н сатып аламыз? Узд1к ен1М болтандыкуан емес, ез1М1з устанатын белпл! 61р к,ундылык,тар мен сен1м-тус1н1ктерд1н, символы мен белгю болтандык,тан -тана. Мык,ты лидерлер ез туйапне арк,а суйейд!. Кепт1н, кермейлын байк,айды. Олар эуел! енерд!, сосын тылымды тус!нед1. Олар эуел< журекл, кей)н ак,ылды жаулайды Себеб! олар 6эр1н де «НЕГЕ» деген суракуан бастайды. Егер шымрылтан ен1м «НЕГЕ» деген сурак,к,а жауап бере алса, онда адамдар ондай ен1м туралы, ездер1Н1Н, талтам-тус1Н!ктер1 туралы айналасына айтып журед!. Ал егер компания ез)Н)н НЕГЕ-ан нак.ты туанбесе, тутынушылар компанияны тек «НЕ шымратын мекеме» деп к,ана к,абылдайды. Компания НЕГЕ-ден НЕ- гетуап кетсе, ба-гасы мен сапасына, сервис пен сипатына тана суйене- лн айла - езге ен!мнен айыратын басгы себеп болып к,алады. Мь/к;7ъ/лидерлер эуел/ж/ре/^л, /<гей/н ак;ылдь/ жаулдйдь/ Корыта айтсак,, отбасын да. ужымдарлы да. улттарлы да миы- мыздан бастау алатын сез!мге себеп болатын «Неге» деген сурак. б!р1кт1ред1. Улы лидерлер осы «негеы» деп басып тауып. улы 1стерге Ж1герленд1ред1. Сен<м к.алай пайда болады? Б1реу 131Ц13ден ерс!н десец!з, тауарын,ызды алсын десен,1з, сен1м керек. Б1рак, сен1м к,айдан пайда болады? Саймон Синект1н, * эуел! журект:, кеЙ1н ак,ылды жаулау - \\мп Ьеаг^5 Ье^оге т!пс15 - завоевы­ вать сердца, а потом и умы * егер компания ез1Н1ц НЕГЕ-ан нак,ты туанбесе - й а сотрапу с1ое5 по1:Ьауе а с1еаг зепзе о^ \\Л/НУ - если компания лишена четкого понимания своего ПОЧЕ­ МУ 210

«НЕГЕ)) ДЕГЕН СУРАК.ТАН БАСТА жазуынша, сеым «Неге», «К,алай» жэне «Не» деген сурак,тардыц к,осындысынан пайда болады. Демек, сен1м жоспарлантан жу- мыстын, бэрш орындап шык,сам пайда болады дейлндей бул б1р тексер)с т!з!м) емес. Себеб! сен)м деген1М13 - сез!м, бастан етк!зер рационал тэж<рибе емес. Озге б1р адамта немесе компаниям бас пайдасынан баск,а б1р ортак, туаыктер туртю болатынын сез1нсек, оларта деген сеым пайда бола бастайды. Кундылык, сен1ммен к,атар журед!. Б1рак, ак,шамен елшенелн к,ундылык, емес. Матынасын анык,тайтын болсак,, к,ундылык, деген1М13 - сеым бшд)ру Араны байланыстыратын ортак, к.ундылык.тар мен нанымдардыц бар екен1н сезбен жэне 1спен дэлелдей отырып, сеымге ие боласыз. ез1н,1зд1н, НЕГЕ-Ц13тура­ лы жи! айтып, оны НЕ 1стейт1н!н,1з арк,ылы дэлелдеп отырута ти1саз. НЕГЕ-жай мна тус1Н1к, К.АПАЙ -солтус1Н!кт11скеасыратын эрекет, НЕ - осы эрекетпц нэтижес!. Осы уш элемент тец болса, сен1м пайда болады жэне 6аск,алар С13Д1Ц, к,ундылык.тарын,ызды к,а6ылдайды. Элдеб/р сенепн адамдар <зянб<зй енбе& етед/, олардь/ ез к;ара бастарь/нын м/ддес/'ненж(жарь/ орта/<; кундь/ль/к;7эр б/р/'^г/ред/ Синект1н, П1К1р1Нше, С13 бен уцпрде ем1р сурген алташк,ы адамдардын, арасындаты жалтыз айырмашылык, - астымыздаты * тексерк Т131М! -сЬеск 1151: - контрольный список ^ сен)м - - доверие * тэж1рибе - ехрег1епсе - опыт * бас пайда - 5е1^-да!п - собственная выгода + сеым 6тд1ру - 1:гап5^егепсе о^гиз! - передача доверия * кундылыктар мен нанымдар - VаIие5апсIЬеI^е^5 - ценности и убеждения * эрекет - асйоп: - действия 211

Саймон Синек автокел1пм13, я-гни адамзаттын, к,олындаты бупнп технология м на. Онын, пайымдауынша, 613 мэдениет калыптастыру к,аб1- лет1М13д!н, арк,асында жеке биологиялык, т1рш1Л1к иеа рет1нде еркендеп кетг1к. Мэдениет деген1М13 - ортак, к,ундылык,тар мен туанктер тен1репнде топтаск,ан адамдар. Б1р топ адамнын, кундылыкуары мен кезк,арасгары ортак, болса, сежм пайда бо­ лады. Адамдар белпл! 61р мэдениет пен уйымм сенгенде тана сол мэдениет пен уйымды ал-га жылжыту уилн тэуекелге барады. Улы компаниялардын,улыболатынсебеб1,онда жумыс 1сгейт1н к,ызметкерлер ездер1н к,ау1пс13 сез1нед1. Корпоративтк мэдениет ортак, 1ске к,атыстылык, сез1М1н тудырады жэне ол жел! секшд! эрекет етед]. Адамдар жумыск,а басшылыкуыц, эр1птестер1н1н„ жалпы уйымнын, ездер1не к,ашанда к,амк,ор болатынын 61Л1П келед!. Олар ез кезепнде ездер1н де солай устай бастайды. Атап айтсак,, ужымныц эр ек1Л1Н1н жеке шеш1М1, 1с-эрекет1 мен бук1л М1нез-к,улк,ы уйымнын, узак,мерз1мд1 мудделер1н к,ортаута, к,олдаута, пайда керуге ба^ытталады. Эзара сен)м к,алыптаск,анда м н а компания шынайы желс- Т1кке жет1п, табысты бола алады. К,ундылык,тар мен ой-туанктер! ортак, б1р мэдениетт1н, немесе уйымнын, б1р белшеп болтанда тана сен1м туады. К,ундылык,тар мен табыстын, нак,ты игш1г1н кергенде сен1м арта тусед!. Кез келген компания ез!Н1н НЕГЕ-С1Н барлык, к,ызметкерд!ц ес1не жи1 салып туруы ти1С. Ен, б1р1нш1 онын, НЕГЕ курылтанын, нендей мак,сат кездейт1н!н тус1нд1ру керек. 031Н,13 сенет1н эр1 ез]ц1зден де жомры туратын элденеге к,атысыныз бар екеын сез1нген кезде к.уштарлытыцыз оянады. Б13 к ,у н д ы л ы к ,та р ы м ы з б е н о й - т у с 1Н1Г1М 13 ортак, а д а м д а р м к е б 1 р е к с е н е м !з . Егер э л д е ю м е з м у д д е с! уш1н 61ЗД1Н, муддем1зд1 * мэдениет к,алыптастыру к,абшет! - аЬ:):^у^о^огт сиНигез - способность фор­ мировать культуру * алта жылжыту - ас1уапсе - продвигать ^ езара сен!м - ти^иаИгиз^ - взаимное доверие * куштарлык - ра5510П - страсть 212

«НЕГЕж ДЕГЕН СУРАК.ТАН БАСТА к,ор-гайтынына сенсек, онда мундай сеымнен барльи^ы да пайда керед!. Сен)М] ортак, адамдармен б)рге )стеген жумыс ен!мд) болмак, Б13дуниетанымымызук,сас, кезк,арастары мен ой-тус!Н1п ортак, адамдармен дос боламыз. К,ундылык,тарымыз бен тус!Н1ктер1М13 сэйкес келет1н ортада жак,сы жумыс 1стейм1з. Компания деген!- М1з - мэдениет, ортак, к,ундылык,тар мен туоыктер тец1репнде топтаск,ан адамдар. Сондык,тан бул пайымнантуйелн ой мынадай: компанияныц немесе кез келген уйымнын, мак,саты - к,ажет датдыларды мен,герген адамдарды емес, ой-туаню ез1Ц1збен ортак, адамдарды жумыск,а алу керек. к;ь/змегкерлер/н/з /компания мак;саль/на ездер/н/'н %агь/сь/ бар екен/'н сез/'нсе, олар м/'нде71*/ турде жег/сг/кке жегед/ Синек С13 сенет1н нэрсеге сенелн адамдарды табута ундейд!. Егер к,ызметкерлер1н,1з компания мак,сатына ездер1н1н, к,атысы бар екен!н сез1нсе, олар М!ндетт1 турде желсткке жетед!. Олар С13уинн емес, ездер! уш1н табанды ен,6ек елп, мэселен! шешуд1ц жан,ашыл жолдарын к,арастыратын болады. Сондык,тан С13Д1Ц НЕГЕ-н,!з бен мак,сатын,ызта, ем1рл1кустанымын,ызта к,улай бершген, кезк,арасы С13Д1Н, мэдениет1н,1збен сэйкес келелн адамдарды жумыск.а алуды мак,сатет1н,13.Текосыдансоцмнак,ызметкерд1н,тэж1рибес1 мен датдылары есепке алынуы ти!С. Табысты компаниялар бш!кт1 мамандарды жумыск,а алып, содан сон,оларды ынталандырумен айналыспайды. Олар ынталы * жумыска алу - Ыге - наем 213

Саймон Синек адамдарды жумыск,а алып, сосын оларды ж)герленд1р1Потырады. Адамдарда ынта я бар, я жок, болады. Егер аз ынталы адамдарды ездер1Н)н жумыстарынан да мэнд! б1р нэрсеге сенд1рмесец13, олар жаца жумыс 1здеп, баск,а компанияларм ауысып кетед! де, аз к,уралак,ан к,аласыз. Э 31НД1К НЕГЕ-ан ете жак,сы сез1нет!н компаниялар к,ызмет- керлер1н оцай Ж1герленд1ре алады. Ж1герл1к,ызметкерлер ен1мд1 ецбек етед! эр1 жацашылдык,к,а умтылады. Олардын бойындагы к,улшыныс айналасында^ы баск,а к,ызметкерлерд1 де ел!кт1р1П Ж1герленд1ре тусед!. Егер компания к,ызметкерлер) жумыск,а НЕГЕ келет1ндер!н жак,сы бшет1н болса, компания сыртында^ы адамдар бул компа- ниянын НЕГЕ ерекше екеын тус!нед1. Ары к,арай автор сеым бар жерде инновация к,алай пайда болатынын айтады. Б1реуге кеп ак,ша телеп, керемет идеялар ойлап табуды талап еткеннентукшык,пайды. Одандао й ы о р т а ц а д а м д а р т о б ы н жи- нап, олардыц алдына мак,сат к,оя б1лу керек. М1не, сонда м на б1рге жумыла жумыс 1степ, жолдастык, рух кушейе тусед!. Липерд1н рел! керемет идеялар ойлап табу емес. Оныц басты жумысы - кептеген керемет идея пайда болатын жасампаз орта к,алыптастыру. НЕГЕ жасайтындарын емес, НЕ-Н1 жасайтындарын басты орынм к,оятын компаниялар ез к,ызметкерлер1н ездер! шыга- ратын ен1мдер мен керсетелн к,ызметтерд1 жацарту арк,ылы ин­ новация жасаум шак,ырады. «Осыдан жак,сырак, жасасандар болтаны» деп тапсырма беред!. Оздер1н «компьютер жасаушы- лар» санайтын Арр1е-Д1ц бэсекелестер1нде жумыс 1стейт1ндер жумыск,а «жацалау компьютерлер» жасау уш!н келед!. Б1рак, олар компьютерд1ц жедел жадын улмйту мен усак,-туйек функцияны к,осудан эр!ге бара алмайды. Олар бул турлер1мен компьютер индустриясыныц ба^ытын езгерте алмайды. *ойы ортак, адамдар тобы - 1еат оГ 11кет!пс)ес1 реор!е - команда единомыш­ ленников * жолдастык, рух - сатагас1епе - духтоварищества 214

«НЕГЕ)) ДЕГЕН СУРАК.ТАН БАСТА Арр1е жацсы идеялардыц жал^ыз к<лт<не иел)к е т т отыр- ^ан компания емес, 6аск,а компанияларда да ак,ылды инно- ваторлар жетед!. Алайда улы компаниялардын, 6аск,аларынан айырмашылыты сол, олар ез к,ызметкерлер1Н!ц алдына адамдар­ ды алдайтын айла емес, жаца идеялар ойлап табута итермелейлн би1к мак,сат пен нак,ты М1ндет к,ояды. ездер!н1н, НЕГЕ-С1Н жак,сы тус1нет1н компаниялар бэсекелес- тер!н кезге шмейдг Ал ез1НД1к НЕГЕ-С1 булыцтыр компаниялар баск,алардын, не жасап жатк,анын б1луге к,умар болады. ездер1Н1ц НЕГЕ-С1Н терен, тус1нет1н адамдар жумыс барысында сэтс13Д1кке к,аншама рет ушыраса да, мойымайды. бйткен! олар ез1Н1и, ем!рл1к мурат-муддес!не бер1к. Автор осытан байланысты Эдисоннын, «Мен электр лампасын жасаудын, жолын таппадым, тек жасай алмаудын, тана мын, турл! жолын таптым» деген сез!н мысал релнде келлредг Эдисон; «Мен эле&7р лампасын жасаудын жолын таппадым, ге&жасай алмаудын ^ана мын 7урл/жолын гапгым^. Жацашылдар жол салмайынша кепш]л!к аяк, баспайды * жаксы идеялардыц жалтыз кштж иелену - ЬаVе а 1оск оп доос! !с1еа5 - за­ крепить за собой единоличное право на хорошие идеи 215

Саймон Синек Эверетт Роджерспц 1962 жылы жарык, керген «Инновация- лар диффузиясы» атты кпабында инновациялардыц к,оммм к,алай тарайтыны алм ш рет баяндалмн. Сонымен к,атар, бул К1тапта идеялардыц таралуы туралы да айтылмн. Анык,талган зацдылык,к,а сэйкес белимек немесе тарау имен бойына халык,ты беске бел1п орналастырмн: 1. Жацашылдар Жацашыл адамдар жаца еымыц немесе идеяныц 13)нде журед!, к,ол жетк1зу уш1Нбарын салады, кез келген прогреске к,улак,тары турул! журед!. Ал олар уш!н эрк,ашан б1р1нш1 болу аса мацызды. Олар кепшш!кт1 элемге баск,а кезбен к,араум, баск,аша ойлаута итермелейд!. Жа- цашылдар ел арасында кеп емес, бар болтаны 2,5 пайыз. 2. Ал^ашцы к,олданушылар Олар да жацашылдар сиякуы жаца идеялар мен технологиялардыц артык,шылык,тарын мацызды деп санайды. Олар алмшцылардыц б1р1 болып жаца идеялардыц кундыльчын танып-бшед1. Жацалык,тыц элеует1не сенгенд1ктен, кемш!н тустарына кез жума ка­ раула да дайын. Жацашылдардыц к,оммда^ы улес сал- ма^ы 13,5 пайыз. Апгашк,ы ек1 топ ез туйс1ктер1не арк,а суйеуден к,орык,пайды. Айталык,, Арр1е компаниясыныц уялы телефондар нары^ын- да^ы ал-гашк,ы ен!М! - айфонды сатып алу уш1н алты са^ат бойы кезекте турман адамдарды к,алыпты тарау имепыц сол жа^ынан орын алмндар к,атарына к,осум болады. Олар са-гаттап кезекте турмай-ак,, дукенге б1р аптадан кей1н кел1п, к,ажет ен!мд1 еш к,иындык,сыз сатып алса да болар едг Б1рак, олардыц артык, ак,ы телеуге немесе кез келген к.олайсыздык.к,а тезуге дайын бо- * белимек немесе тарау имеп - Ье11сип/е погта! с!151гиЬ!1)оп - график нор­ мального распределения * жацашылдар - тпоуа!ог5 - новаторы * алт-ашк,ы колданушылар - еаг1у ас)ор1:ег5 - ранние приверженцы *кемш:нтустарына кез жума карау - ри1 ир\\м1:Ь [трег^ес^оп - смириться с не­ совершенством 216

«НЕГЕ)) ДЕГЕН СУРАК.ТАН БАСТА луына еым езгешел1пн1н, к,атысы шамалы. Б1р сезбен айтсак,, басты себеп - еымде емес, ездер1нде. Эйткен! олар эрдайым б1р1нш1 болтысы келед!. 3. Ап?ашк,ы к е п ш т !к - жаналык,ты алташк,ы цолдану- шылардан кей!н к,адам басатын топ. Халык,тын, 34 пайызы осы топк,а жатады. 4. Кей)нп кепш!л!к - алташк,ы кепш1Л1ктен кей)н келелн топ. К,оммнын, та^ы да 34 пайызын курайтын олар 6елимект1н, он, жак, шелн бастайды. 5. Керенаулар - халыцтыц 16 пайызын курайтын бул топ - прагматиктер, оларта рационал факторлар маныздырак,. Белимект1н он жа^ында да С1зден ен1м сатып ал^ысы келелн клиенттер мен тутынушылар кеп, б1рак, оларта С13Д1н, наным- сен1М1Н136эр1б1р. Олардыцтауартандаудаты басты елшем! - бата. Оларда 6ей1лд1л1к деген жок,. Олардын, баск,аларга С13Д1Н, ен1М1н,!3 туралы айтуы да ек1талай. Саймон Синекпн,жазуынша, белимектеп орнымыз белпл! 61р ен1мге немесе идея-га байланысты езгерю отырады. Б1рк,атарымыз элдеб1р ен1мге немесе идея-га адалдык, танытып, кейде мнез- к,улк,ымыз бен 1с-эрекет!М!з имект1н сол жатында отыртан адамдарта ук,сап кетед!. Ал энпме баск,а б!р бейтарап еымдер мен идеялар жен1нде болса, белимект1н, он жатындатылардай бойкуйез бола к,аламыз. Имект1н б1р шелнен орын ал-ган кезде, к,арама-к,арсы жак,та-гы адамдарды туане алмаймыз, ейткен! олардын !с-эрекеттер1 б1зге матынасыз болып кер1нед1. Диффузия занына сэйкес нарык,тын 15-18 пайызын жаула- танда тана масс-маркеттетабыск,а жегпм деп айта аласыз. Мунын себеб! былай: жанашылдар жол салмайынша, алташк,ы кепшш1к дукен табалдырьи^ын аттамайды. Сондык,тан кэс1пкерлер эдетте, ^ колайсыздыкка тезуге дайын болу - ^Шпдпезз {о зийег ап !псопуеп1еп- се - готовность терпеть неудобства * алгашкы кепшшк - еаг!у та]ОГ!1:у - раннее большинство + кейжп кепшт^к - 1а1:е та^о^^^у - запоздалое большинство * керенаулар - 1аддагс15- поздние последователи 217

Саймон Синек белимеклц он, жа-гында^ы прагматиктерд! тарту уш1н тауарыныц к,унын темендетт, к,осымша к,ызметтер усынады. Манипуляция деген1М13- осы! ек1Н!шке к,арай, бизнес белимеклцоцжагындалэ! адамдарм икемделед). Алайда олар ен1мд1 сатып алуы мумк1н, б1рак, олардан 6ей1лд1л1к кутуд1ц к,ажет1 жок,. НЕГЕ ктеу керек екен!н бтетж дерге К.АЛАЙ <стеу керек екен<н бшетждер кажет 6м1рде НЕ-мен айналыссак, та, 613Д1Ц НЕГЕ-М13 - ал-га же- телейт1н мак,сат, себеп пен сетм ешк,ашан езгермейд!. Егер ал­ тын шецбер1М13Д1ц уш бурышы тец болса, НЕ-мен айналыссак, та, оныц 6эр1 осы мак.сатк.а жан бтрет<н к,арапайым ТЭС1Л мна. Егер НЕГЕ-Ц13 анык, эр1 нак,ты болса, айналацызм ниеттес адамдар жиналады. Олар С1збен б!рлесп, я^ни НЕГЕ-Н1 жузеге асырум атсалыск,ысы келу! мумк1Н. Егер сол нак,ты сен1м кушейе туссе, к,ос к,олдарын кетер!П, «бармыз» деп шымтын ниеттес жан- дарды топтастыратын куш пайда болады. Егер Н/г/Т-н/з знь/к; ер/ ндк;гь/ болса, <эйндЛд^ь/зг<э ниеттес адамддр жиналадь/ Эрб1р кернект! лидерге НЕГЕ деген эрб1р адамныц жо- лында К.АЛАЙ деп белсеып ш ы м р адамы кез1гед1. Олар НЕГЕ дегендерд1ц соцына ер1п, бастамам жан бтрелн инфрак,урылым к,алыптастырады. Дэл осы инфракурылымныц арк,асында кез келген езгерк пен жет!ст1к жузеге асады. * осы мак,сатк,а жан б1Т!ру - Ьгеа^е 1п1:о1:Ьа1: саихе - вдохнуть жизнь в эту мотивацию 218

«НЕГЕ» ДЕГЕН СУРАК.ТАН БАСТА Жацашылдар мен алташк,ы к,олданушыларды к,атарта тарту уш1н лидерд1н, ба^ыт-батдары мен харизмасы жетк!Л1кт1. Ал бул адамдар ез кезепнде 1ШК1 туйс1ктер1не сене отырып, сол батыт- бат^дарды шындык,к,а айналдыру жолында жан аямайды. Ба- ^ыт-батдардын, шындык,к,а айналып келе жатк,анын дэлелдейт1н дерек-дэйек кебейген сайын прагматиктерд1Ц де к,ызы-гушылы- ты ояна бастайды. Автордын, айтуынша, НЕГЕ-ж б1лет!ндерге оны К.АЛАЙ жузеге асырута болатынын бшелн адамдар к,ажет. Элемдеп адамдардыц кепш!Л1Г1 К.АЛАЙ дейт!н топк,а жата­ ды. Олар шынайы ем 1рд1Н, шарттарына сай жумыс 1стей алады эр1 ез М1ндеттер1н жак,сы атк,арады. Олардыц кейб1р1 жет1ст1кке жет^п, миллиондап табыс табуы да мумк1н, б1рак, ешк,ашан к,уны миллиардтатан доллар туратын !р1 компания к,ура алмайды жэне элемд! езгерте алмайды. Батыт-батдарды К.АЛАЙ жузеге асырум болатынын б 1лет1н бш кл кепш1Л1кт1 Ж1герленд1ре алматан «НЕГЕ» деген керегендерд1ц кепш1Л1Г1 ак,ыры сон,ында кеп суракда жауабы болмнымен, к,олынан дым келмейтн жалан,аяк,к,а айналады. Белпл! б1р салада тецкер1С жасап, ба^ытын бурып Ж1беру уш1н НЕГЕ-н! б[лет1ндер мен К.АПАЙ жасау кереклпн бшет1н адамдар арасында ерекше эр) сирек сер)ктест!к орнауы керек. Муны болашак,к,а деген батыт-батдар мен дарынныц компанияны узд!к уйымта айналдыру жолындаты сер!ктест1п деп 6ш1н,!з. Компаниялардын, барлыты дерл1к идеядан басталады. Ал- мшк,ы кездер! идея к.уштарлык,тан алады. К,уштарлык, ете к,уатты эмоция болмндык,тан, кейде б13Д1ак,ылм к,онымсыз эрекеттер жасаута итермелейдг К,уштарлык,адамнын,кецт1нтолк,ытыпжел1кт1ред1,сол арк,ылы баск,аларды да ел!кт1ре алады. Б1рак, тек к,уштарлык, жеткш1кс13 * шындык,ка айналдыру - Ьесоте а геа1Иу - воплотиться в жизнь * серктеспк - раг^пегзЫр - взаимодействие * куштарлык - ра55)оп - страсть 219

Саймон Синек 6олгандык,тан, кептеген к1Ш1пр!м компания сэтс1зд1ккеушырайды. Осы к,уштарлык,ты сак,тап к,алу уш1н олардыц к,урылымы болуы к,ажет. НЕГЕ-Н1Н, жанында К.АЛАЙ болмаса, я^ни к,уштарлык, курылымсыз болса, бастама к,урдымм кетпек. Куштарлыкуы сак,тап к,алу уш1н к,урылым, курылымды ес1ру уш!н к,уштарлык, к,ажет. * курылым - 5^гис1иге - структура 220

НАГЫЗЛИДЕРЛ!К Д ин Уильямс ЯМ А Оеап И//7//'дт5 Автор Дин Уильямс Гарвардтын, Кеннеди атында^ы мемлекетт1к баск,ару мектебшде дэр!с ок,иды. Лидерл1к пен езгерк бойын- ша элемдег! 61Л1КТ1 мамандардын, б!р!. Ол кептеген мемлекетт1ц ек1меттер1мен, 1р1 корпорациялармен жэне к,оммдык, уйымдар- мен жумыс 1стед]. Андатпа Автор бул енбект! халык,тыц сапалы ем 1р суру1не к,олайлы жа^дай жасаумен айналыск,ысы келет1н азаматтарм арнамн. Мунда эртурл! уйымдар мен к,ауымдастык,тар, Т1ПТ1 тутас улттар тап болтан неб1р к,иын сынак,тарды ецсеруге бел шеше юркелн на^ыз лидерл!к хак,ында айтылады. 221

Дин Уильямс Бул заманда жал?ан кешбасшылык, жолында жургендер кеп Дин Уильямс лидерл1кт! «на-гыз» жэне «жалмн лидерлк» деп ек1ге бел1п к,арастырмн. Ол бупнп заманда на^ыз лидер- л)к тапшы деген п!К1рде. Осы орайда «на^ыз лидерл1к» деген сезд!н, анык,тамасын берген жэне онын, улкен сураныск,а ие екен1н тус1нд1рген. Автордын айтуынша, на^ыз лидерл1к к,ау1п- к,атермен куресу уш1н халык,тын шындык,к,а тура к,арауына жэне к,ундылык,тар, эдеттер, машык,тар мен приоритеттерд! езгертуге туртк! болады. Жал?анлидерл<к, кер1С1нше,жалмн шеш1мдерге жупн1п, халык,тын, шындык,тан айналып еткен1н жен керед!. Автордын, тю р тш е, лидерл1к деп жургендерд1н кепшшю, шын мэн1нде, жалмн лидерл1к болып шымды. Кеп жа^дайда жалган лидерлк ти1МД1 болып кер1ну1 мумк1н, себеб! олардын сонынан ерушшер де, сез!не сенушшер де кеп болады. Элемн/'ц гарихы - бар боллзнь/ адамддрдь/^ ем/рбзяяь/ гана Томас Карлейл б1р кезде былай деп жазган екен: «Элемн1нта- рихы - бар болтаны улы адамдардын ем1рбаяны мна». Автордын п!К1р1нше, Карлейл былай деп жазуы керек ед1: «Элемн!н тари- хы - бар болтаны ак,ымак, адамдардын ем1р6аяны мна». Элем тарихы бастан-аяк, жалмн лидерлерд1н ем1рбаянынан турады, б1рак, Кудайм шук1р, арасында батыл еркектер мен эйелдер кез- дейсок, жа^дайда на^ыз лидерл1кт1Н не екен1н де керсетю кетт1. Бул кпап адамдарды кереген лидер болум немесе моти­ ватор болуга уйретпейд!. Мунда адамдарды киындык.к.а к,ар- ^ на^ыз лидерлк - геа11еас<ег5Ыр - истинное лидерство * жал^ан лидерл)к - соип{егГе^ 1еас1ег5)1!р - фальшивое лидерство 222

НАГЫЗЛИДЕРЛ1К сы туру^а жэне толтак,ты мэселелерд! шешуге жумылдыру жен1нде айтылады. Ютап лидерд1н, сон,ынан кезс!з еруге емес, ш ы нды к.к.а тура к,арап, жауапкерш!л]кпен ойланып эрекет етуге ундейд!. К1таптыц алташцы ек1 тарауы на^ыз лидерл1кт!ц концепциясы- на арналтан. КеЙ1нг1 тарауларда алты турл! бей)мделу сына^ы мен аса к,иын кезендерде ти)мд) эр! жауапты басшылык, ету­ ге к,ажет непзп к,атидалар к,арастырылмн. Уильямс лидерл1КТ1 эбден к,алыптаск,ан 61рын,тай машык,тар жуйес! емес, к,арым-цатынас енер) деп есептейд!. Себеб! ли- дерл1к сынак, икем дт!к пен жасампаздык,ты, к,иял мен сез)м- талдыцты к,ажететед1. Тутастай алмнда, К1таптыц мак,саты - лидерге кемектесу: > топк,а немесе уйымта тенген курдел! мэселеын, табитатын талдау; > курдел1сынак,тардыецсеруге лидерлкт!н,ти1мд1 стратегия- сын тандау; > натыз лидерл1кт1 ажырата б1луд1н,турл1 жолын уйрету жэне оны адамдар к,арым-к,атынас енер! релнде к,арап, шы­ найы ем1рде кездесет1н к,иындык,тарды туйс1не б1луге ке­ мектесу; > 6ил1кт1 иемдену мен лидер болудыц жауапкершшюн туйс!- ну к,ажет. Себеб! жауапкершшказ бил!к бэр!н булд)ред) * киындыкка карсы туру - соп^гоп^ ргесИсатеп! - противостояние трудностям * шындыцка тура карау, жауапкершш!кпен ойланып эрекет ету - ?асе геа111:у апс1ТЫпк апс1ас^ ге5ропз1Ыу - взглянуть в глаза реальности, мыслить и посту­ пать ответственно * 6еЙ1мделу сынагы - ас)ар1!Уе сЬаНепде - адаптивный вызов * ТИ1МД1 эр1 жауапты басшылык ету - 1еас1е^ес^уе1у апс1ге5роп5:Ыу - осу­ ществлять эффективное и ответственное руководство * карым-катынас енер! - 1п1:егас11Уе аг! - искусство взаимодействия + икемд1л1кпенжасампаздык,киялменсез!мталдык,-йех:ь:!:1:у,сгеа11у:1у,!та- д!паТ!оп, апс15еп5111У11у - гибкости, творческого потенциала, воображения и ще­ петильности * булд!ру (дурбелен, тудыру) - мгеак Ьауос - разрушать, сеять хаос 223

Дин Уильямс Жалпы, на^ыз лидерл1К кез келген адамнын, ез ортасынын,, ез! жумыс 1стейт1н мекеме мен ем1р сурелн к,оммынын табысты дамуы уш1н жауапкершш1кт1 мойнына алу-га дайын екеын ез 1с- эрекет1мен, ак,ыл-парасатымен паш етунен басталады. Бул ез1 - ауыр эр1 к,ау1ПТ! жол, талай адастыруы мумк1н. Ак,ыл мен зерек ой, табандылык, пен дурыс куралдар лидерл1к саяхатта жолсер!к бо­ лады. На*ыз лидерл)кт< жал^ан лидерл!ктен ажырата аласыз ба? Уильямстыц айтуынша, н а м в лидерл1кт1 жалмн лидерл1ктен ажырата бшу аса мацызды. Автор кпаптын, тутас б1р тарауын осы екеу1н1н, айырмашылыгын тус1нд1руге арнамн. Жалмн ли- дерл!к деген1М13- екшетт! тулмнын, к,олында^ы даму^а кедерг) келлрелн турл! эрекет пен стратегия, ал на^ыз лидерлк кер1- С1нше дамум жол ашатын эрекет пен стратегиядан турады. На^ыз лидерл1к - топк,а нак,ты пайда типзелн, к,ундылык, алып келет1Н эрекет. Уильямс «топ» деп белгш! б1р элеуметт1к жуйен;, айталык,, компания, мектеп, к,ауымдастык, немесе ултты айтып отыр. Ал «к,ундылык,» деп адам учлн к,уны бар дуние- лерд1, атап айтсак,, сапалы 61Л1М, жарасымды к,арым-к,атынас, к,арымды к,абтет, аман-саулык,, жан лэззаты мен аук,атты турмыс сияк,ты жак,сы туанктерд! айтады. Ти1С1нше, на^ыз лидерл1кт1Н, адам ем1р1ыц моральдык,-этикалык, жа^ына Т1келей к,атысы бар. Сонымен, на^ызлидерл1к: 1 Х а л ы ц т ы ц шындык.к.а тура к.арауына туртк) бола­ ды. Лидерл1КТ1Н, «жол керсету» немесе «халык,ты сон,ы- нан ерту» сияк,ты байыр^ы тужырымдамалары - бил1к Т13ПН1Н устап, мак,сатына к,ол жетк1зпс1 келелн к,узырлы * дамуга кедерг: келф у - ^Ь\\л/аП: ргодгезз - препятствовать прогрессу * на-гыз лидерл)к халык,ты^ шындыкка тура «.арауынатуртк! болады - геа! 1еа- с)ег5Ь:рде1:5 реор1е 1:о?асе геаШу - истинное лидерство помогает людям смотреть в лицо реальности * жол керсету - $Ьо\\л/)пд ^ е \\л/ау - указание пути 224

НАГЫЗЛИДЕРЛ1К тулталар мен саясаткерлерд1н, жет)ст)к елшем) болуы мумк)н. Мундай елшемдерд1н,на-гызлидерл1ккеуш к,айна- са сорпасы к,осылмайды. Ерекше стратегия жазып, адам­ дарды сок,ыр сен1м арк,ылы ынталандырып, бэр1не улп бо­ лып, одан к,алса, «к,амшы мен к,алжа» арк,ылы жумыс 1стеу жаЬандану заманыныц курдел; сынак,тарына тетеп беруге к,ол емес. Автор «Егер онын, стратегиясы кияли санды- рак, болса ше?» деп ой салатын сурак,ты тетеанен к,ояды. Шын мэн1нде, натыз лидерлк шындык,к,а тура к,араута, курдел! мэселелерд! шешу уш1Н халык,тын, элеуметт1к сана- сын оятута туртк! болады. 2 На^ыз лидерл)к халык.ты бей)мделу жумысына бастайды. БеЙ1мделу жумысы деген1М13 - курдел! мэсе- лелерд! шешу жолында-гы жуйел I уйрену. Жалпы айтк,анда, 6еЙ1мделу сына^ын ен,серу к,ундылык,тар мен ойдын, езгеру1н талап етед1. Сондык,тан к,аутт1н, алдын алып, мум- к1нд1ктерд1 пайдаланып к,алу уш1н беЙ1мделу жумысына басшылык, ету сан алуан топтардын, к.ундылык.тары ^ ен приоритеттер<ндег! к.айшылык.тарды жоюды жэне сол к,ундылык,тар мен приоритеттерд! к,айта к,арауды талап етед1. 3 На*ыз лидерл)к - терец тус<н)к пен даналык,к,а ум- тылыс Даналык, деген1М13 - узд<кс)з уйрену мен )зде- Н)С. Уильямс кен,селер мен тас к,амалдарда адамдар- * жет1ст!к елшем! - теазиге зиссеьз - мерила успеха + кияли сандырак - с1е1и5!опа! 1Ь)пк1пд - результат бредового мышления * нагыз лидерл:к халыкты бей1мделу жумысына бастайды - геа11еас1ег511:р епдадез 1Ье дгоир 1:о с1о ас1ар1:1Уе \\л/огк - истинное лидерство мобилизует группу на адаптивную деятельность * кундылыктар мен приоритеттердег: кайшылыктар - соп^1с1: $1п1:)1е:^а- 1ие5апс!р Г10Г1^:е5 - конфликта между их ценностями и приоритетами * нагыз лидерл1к - терец туанк пен даналыкка умтылыс - геа11еас1ег5Ь!р !п- VоIVе5 ^ е ригзиИ: о^ !П5:д№ апс! \\л/15с<от - истинное лидерство подразумевает стремление к обретению проницательности и мудрости * уздкоз уйрену мен !зден1с - опдотд ргосезз о^ соп^пи от !е а т т д апс! с1!5- соуегу- процесс непрерывного обучения и открытий 225

Дин Уильямс дан ок,шау отыратын кюге лидерге к,ажет даналык, езд1- пнен келмейт1н1н жазады. Даналык, адам тьи^ырык,к,а Т1- рел!п, одан шы-гудын жолын !здегенде алда тур-ган туЙ1нд1 мэсележн адамдардын приоритеттер! мен к,унды- лыкуарына к,аншалык,ты к,атысы бар, к,атысы болса, же- т1ст1кке жету уш1н к,андай к,ундылык,тар^а куш салу ке рек екеын шешу уш)н тен!рег!нмен к,атынасып, сананы сарк,а ойлан-ганнан туады. Нагыз лидерл/'к шындык;к;а 7ура к;арауга, /<гурдел/ маселелерд/ шешу уш/н халь/^гь/ц елеумепж санасын оятуга турж/ боладь/ 4 На^ыз лидерл<к - жауапкершш[кт[ арк,алау?а дайын болу. Уильямстын п!К1р1нше, эр61р адамнын езгелерд<н М1нез-к,улк,ына ык,пал ете алатындай аз да болса бил1п бар. Демек, кез келген адам ен болма-ганда ша^ын топты б1р1кт!рт, уйымнын немесе к,отамнын дамуына кедерп келт!рет!н проблемаларды шешуге басшылык, ете алады. Эрб/'р адамнын езгелерд/'н м/нез-кулк;ын<э ы/<;пал еге алагь/ндай аз да болса бил/г/ бар * к,зндай кундыльщтарга куш салу - \\л/Ьа1: уа1ие5 ргото1:е - какие ценности продвигать * нагыз лидерл!К - жауапкериллкт! арк,алау^а дайын болу - геа! 1еас!ег5)11р !5 ^ е мШюдпезз 1:о Ье ге5роп5!Ые - истинное лидерство - это готовность нести ответственность 226

НАГЫЗЛИДЕРЛ1К Жал^ан лидерлер к.алай эрекет етед)? 1. Жал^ан лидерл<к топтын алдына жал^ан м<ндеттер к,ояды. Бул 61р тер1С стратегия мен жалтан мак,сат, саяси ойындар, ведомствоаралык, текелрестер, к,ажетс13 жиын- дар болуы мумюн. Мэселе шешпейт!н мундай жиналыс- тарда б1р адамды немесе 61р топ адамды кеплн, кез1нше жалалы елп, «к,урбандык,к,а шалады», жасал-ган к,ател1ктер тузетшмейд!, одан ешк!м сабак, алмайды. Халык, жал-ган лидер алдына к,ойтан жалтан М1ндеттерд1шешумен айна- лысатын болса, онда олардын, уак,ыты мен ресурстары зая кет1п, уйымнын, немесе топтын, ахуалы к,иын жа^дайм тап болады. 2 Жал^ан лидерл)к устемд!кке кумарлык. Устемд!к ке б!не-кеп шындык,ты буркемелеуге, шытармашылык,ты шектеуге, жасанды майда-шуйде талаптарды орындаута пайдаланылады. Уильямс устемд1к туралы айтк,анда, адам мен шимпанзеы салыстыртан. ейткен! екеу!н1н, ДНК-сы 98 пайыз сэйкес екен. Маймылдар уЙ1р-уЙ1р болып ем1р суред!. Иерархиянын, ба- сында б 1рнеше еркек кесем устемдк к,урып отырады. Альфа- кесемын, рел! - топты к,ортау мен тэртт сак,тау. Еркек маймыл болудыц артык,шылыты бар, эрине. Тамак,к,а б1р!нш! болып к,ол салады, ец жак,сы орын-га жатып алады, ен, тэу1р урташы май- мылдармен ша-гылысады. Сондык,тан альфа-кесем ез!Н!ц мэр- тебес!н тартып алып, элеуметт)к иерархия баспалда^ымен кетершуге дэмес! бар бауырларына ердайым тойтарыс бер!п отырута мэжбур. * жал^ан лидерл;к топтын, алдына жал-ган М1ндеттер кояды - соип!:ег№!1: 1еас1ег5Ь:р: Ьо\\л/ а дгоир 15д}уеп а ?а15е 5е1: о^ 1:азк5 - фальшивое лидерство: пору­ чение группе ложных задач * устемдкке кумарлык - ргеоссира!:юп \\л/^Ь с!от!папсе - одержимость до­ минированием * элеуметтк иерархия баспалда-гымен кетер!лу - пзе 1п 1:Ье $0С1а1 )1:егагсЬу - подняться по лестнице социальной иерархии 227

Дин Уильямс Адамдар да маймыллар сиякты устем болуды унатады. Иер- архиямен кетертт, бил1к пен мэртебеге ие бол^ысы келед!. Мундай 6еЙ1мд!Л1кт1 «элеумепчк устемд<к ориентациясым деп атайды. Ж<злг<знлидер «шындык;тыц^ к;олда екен/не, болдш<эк;7ЫН бзгдзрын «б/лег/н/не^ к;улай сенед/ 3 Ж алмн лидер м ш ы н д ы к .ты ц м к.олда екен)не, бола- шак,тыц ба^дарын мб]лет!н!нем к,улай сенед) Даму- дыц бастауында адамдар туратынын кеп жа-гдайда умытып кетем13. Уильямс халк,ын феодализмнен азат ет!п, К,ытайды б1р1КТ1рген тамаша стратег Мао Цзедунды мысалм келт1ред1. Мао ез халк,ыныц ык,ыласы мен жыл- дар бойы ж и м н к,ундылык,тарын бэске Т1Г1П, так,с!регп Мэденитен,кер1ске басшылык,етт1. Неуш1н?Ол мемлекет1н дамыту уш1н халк,ынын, санасын идеологиялык, тур-гыда тазарту к,ажет деп сенд! жэне ез сеы м н тексеруд! к,ажет етет!н гипотеза емес, ак,ик,аттын ез1 деп санады. Бил1Г1н пайдалана отырып, Мао Цзедун адамдардын, алдына жалмн М1ндеттер к,ойды, кепш1Л1к о м н сенд1. Онын, сон,ы зулматк,а уласты. * элеуметт1к устемдк ориентациясы (батдары) - 50С1а1с1опгнпапсе ог!еп!:а- 1!оп - ориентация на социальное доминирование + «шындык,тын,№ к,олда екенже, болашак,тыц ба^дарын «бшет!н!неж кулай сену - 1:ЬесопУ!с!:!оп ^Ьа1: уои Ьауе !№ «1:ги1:Ь» апс! «кпом» 1:)те\\л/ау Гогмагс! - убеж­ денность в обладании истиной и в знании направления дальнейших действий * дамудын, бастауында адамдар турады - Иге \\л/огк о^ ргодгезз а!\\л/ау5 гез!с1е5 ^Ье реор!е - прогресс всегда опирается на людей 228

НАГЫЗЛИДЕРЛ1К Халык, бетпе-бет келген сынак.ты к,алай анык,таймыз? Наук,асты емдемес бурын диагнозын анык,тайды. Дэр1гер б!р адамнын, ауруын анык,таса, лидер к,оммнын, проблемасын деп басады. Нак,ты эр) сен!мд) акпаратсыз диагноз к,ою мумк!н емес. Ол ушш лидер жатдайды аук,ымды эр! жан-жак,ты к,амти б1лген1 жен. К,ыранта би1ктен кеп нэрсе кер!нед1. Сонда тана ли­ дер эр тараптан эрк,илы аппарат жинак,тап, жащайды тутас кере алады. Эр топтын, ез проблемасы бар, ез к,ундылык,тары мен умтылыстарына орай оларды шешуд1н, езшдк жолдары да бар. Диагностика дурыс болуы уш!н лидер к,удды б 1р мозаика житан сек!лд! барлык, белш екл б!р!кт)ред! Ол уш1н «Адамдар к,андай сынак,ты бастан кеш1п жатыр?» деп сураудан тынбацыздар. Жалтан лидерлер к,иын жатдайта тап болса, ездер1н1н, бастап- к,ы диагнозы шала, Т1ПТ! мулде к,ате бол-ганын мойындаудын, ор- нына, топтыц ез<н немесе сыртк,ы факторларды к)нэлау^а бей)м келед!. Мэселен, Мао к,отамда-гы проблемалар-га дурыс диагноз к,оя алмай, Мэдени тецкер1с кез1нде букш К,ытай халк,ын «тецкер!ст1к рухтарын, жок,» деп айыптады. Лидерлер мундай к,ател1кт1 к,айталамасуш)н Уильямс диагностика жасамнда мына- дай б1рнеше к,атиданы басшылык,к,а алуды усынады. 1 Оз т у а т п н д ' ысырып к,ой да, жа^дай^а бейтарап кезбен к,ара. Топтын, немесе уйымнын, даму жауапкер- Ш1Л1ПН мойнына алтан К1С1 ез1Н1и, жеке ойы мен к,асан, тус1н1пн, былайынша айтсак,, ез «шындытын» уак,ытша * накты эр! сен1мд! акпаратсыз - VаI^сI апс) ге1!аЫе с<а1:а - без досто­ верной и надежной информации + барлык белшект! б1р1кт!ру - рШ: ^Ье р!есе51:оде1:11ег - собрать все эти фраг­ менты + топтыц ез:н немесе сырткы факторларды К1нэлауга беЙ1м - Ье тс!тес! 1:о Ы ате ^ е дгоир ог зо те ех1ета) ?ас1яг5 - склонны обвинять группу или какой-то внешний фактор *езтус!Н1Г!ЧД1 ысырып кой да, жатдайта бейтарап кезбен кара - зе!:а5!с1еуоиг С0ПУ1С1:10П5 {о зее ^)1а1:'51:Ьеге - оставьте свои убеждения, чтобы посмотреть на проблему объективно 229

Дин Уильямс ысырып к,ойып, мэселеге баск,алардын, кез1мен к,арап, терен, зерделеген! жен. 2 Тул^аларды емес, топтыц динамикасын зертте- ц)з. Лидерлерд1ц кепшш1Г1 61р к,ател1кт! жи1 к,айталайды. Олар букш жуйеге кен,ш белуд1Н орнына, жекелеген тулмлар мен к,айраткерлерд1н баск,ан 13!нен кез жазбай- ды. Белпл; 61р адамнан к,утылу сияк,ты техникалык, тузе- ту арк,ылы барлык, мэселен! шешуге болады деп ойлайды. Б1рак, бул - ацылм сыймайтын жауапсыз к,адам. Жекеле­ ген адамдарда проблеманын, симптомы болуы мумюн, б!рак, ешк,ашан проблеманын, кез! де, ез! де емес. Лидерд/ц м/ндел - халь/к; шь//-/дь/к;гь//-( кай к;ь/рь/н<знк;<эшь/пж/рген/н днь/к;гап алу 3 Адамдар шындык,тын «.айсысынан к,ашк,ак,тайтынын анык,таныз Шеш)м< жок, жа^дай^а тап болтан топ тардыц к,ай-к,айсынын, да алдында турман проблемам к,атысты ойы б1ржак,ты немесе шала болады. Адамдар кезге шгю келмейлн шындык,тын, б1р белшеп проблеманын б]р ушы болуы мумюн. Оны шеш1п алмай, 1с алм баспайды. Лидерд1Ц М1ндет! - халык, шындык,тын к,ай к,ырынан к,ашып жургеын анык,тап алу. Лидер жуйедеп барлык, топты анык,тап, эр топтын, екш1н тыц- дап, олардын, ахуалы мен жа^дайын тус!Н!п, к,андай шындык,тан * тулталарды емес, топтыц динамикасын зерттеу - сЛадпозе Гас^опа! с1упа- т1С5, по!: рег50па!11:1е5 - диагностировать динамику всей группы, а не отдельных людей * техникалык, тузету - 1есЬпка1 Ях - техническая корректировка * адамдар шындык,тыц к,айсысынан кашка ктайтынын аныктау - ёе!ес1: \\л/Ьа1 азрес!:5 о? геа1]1у 1Ье реор1е аге аVО^с^^пд - определить, какого аспекта реальности люди избегают * шеш!м: жок жатдай - 511:иа1:оп о^ 1гге501и1:!0п - неразрешенная ситуация 230

НАГЫЗЛИДЕРЛ1К к,ашк,ак,тайтынын 61Л1П алтан сон,, диагностика процесыц келес! кезен,1не етед1. Ол - проблеманы жан-жак,ты зерттеп, шешу жолдарын к.арастыру уш<н топтарды езара эрекет етю- зу. Диагностиканын, сонуы кезец! - басты сынакты айцындау. Дамута думпу к,осар, к,ундылык, к,алыптастырар лидерл!к усгемд!к пен менменд1ктен немесе жеке туанктен бастау ал­ майды. Керюнше, на^ыз жене жауапкершш1п мол лидерлк к,а- на к,олда бар 6ил1кл керегенд1кпен пайдаланудан, диагнозды дурыс к,оя бшуден басталады. Диагностика барысында лидерге: ( 1) Топтыц немесе уйымнын, алдында туртан сынакуардыц сипа- тын; ( 2) Сынак, барысында туындайтын проблемалар адамдар- дын, к,ундылык,тарына, эдеттер! мен приоритеттер!не к,аншалык,- ты эсер етет1н1н; ( 3) Сынак,тарм к,арсы туру уш1н К1м жэне к,андай топтар жумылуы ти1с екен1н аныкуап алу керек. Лидер (а) диагностика процеане, я-гни кепшш!к к,иындык,тыц к,ай к,ырынан «к,ашк,ак,тайтынын» анык,тау-га, (э) шаруаны санау- лы мак.ылды адам-гам тапсырып к,ойып, олар усынмн шеш1мд! топк,а тан,у емес, проблеманы шешуге ез! жетекшт1к етуге, (б) бил1к хуралы рет1нде ез1не жауапты болум тию Колыцызда- бил1к - екшеттк, елд1н, кез алдында журу мен мэселеге арала- су, езгелерд1н, ойы мен эрекелне эсер етед;. Уильямс эдетте к,омм бетпе-бет келелн алты турл! сынак, бар екен1н, онын, тур-турпатын темендег! сурак,тарды к,ою арк,ылы анык,тау-га болатынын айтады: * Шындык,тыц белпл! б1р бел1пн к,абылдаудан тутас б1р топ немесе онын, б!р бел1п бас тартып отырса, Белсендшк сына-гы. * проблеманы жан-жакты зерттеп, шешу жолдарын карастыру уш!н топтар­ ды езара эрекет етюзу - де! 1)те ^ас1)0П5 <п1:егас1:)пд еасЬ о!:)тег 1:о ргоёисе а П(±ег У1е\\л/ о^ ^^е ргоЫет апс! ехр1оге ро551Ые зо1и1:!оп5 - заставить группы взаи­ модействовать друг с другом с целью формирования более широкого представ­ ления о проблеме и изучения возможных решений * басты сынакты айкындау - ?гате рппора) сЬаНепде - формулировка главного вызова + акылды адамдар - \\л/:5е-1геасЬ - светлые головы 231

Дин Уильямс ж Алда турман мндеттерд! орындаум немесе алда^ы уак,ыттын к,ажетт!Л1пн етеуге топтын, мумк!нд1п мен ре­ сурсы жеткшказ болып, тапшылык, керт отырса, Даму сына^ы. * Топтын, мэдениелне уак,ыт талабына сэйкес езгер1стер енпзу к,ажет болса, Эткел сынагы. ж Тен1п турман к,ау1пке байланысты топтын, к,ундылык,тары мен машы^ын сак,тап к,алуга кемек к,ажет болса, Турак,ты- лык,ты сак,тау сынаты. * Бурын-сонды 1стелмегенд1 1стеу уш1н топк,а жаца машык,, процестер мен процедуралар ойлап табу к,ажет болса, Жасампаздык, сына^ы. ж Топ эне-м1не жарылып кеткел; турман жа^дайм бетпе-бет кел1п, кундылыкуарм к,ау1птенсе, Дащарыссына^ы. Келес! тараулар осылардын к,айсысы дэл к,аз!р басты сынак, екен1н анык,тау-га арналады. Белсендт!к сына?ы: к.ундылык.тар к.айшылы^ына назар аударыцыз Лидерлклн алташк,ы сына^ы - проблеманыц бар екенше адамдардыц кез<н жетюзу. Бэлюм, топ элдеб1р шындык,тан к,ашк,ак,тап, к,ау!п-к,атерд1 елемей, тамаша мумк1НД1кт1 к,олдан шыгарып алып жатк,ан болар. Топтыц кундылыкуарм к,атысты сез! мен 1С1Н1Н, арасы алшак, болуы мумк1н. Мэселен, Курама Штаттар к,урылмннан бастап америкалык,тардын, бойына «адам баласы тен,жаратылмн» деген кундылык, С1Н,1рше бастады. Б1рак, олардын, эрекет! к,ундылык,тар туралы жарияланмн к,а^идам керемр ед1, нэтижес!нде тен,- * 6елсенд!л!к сынагы: кундылыктар к,айшылы^ына назар аудару - ас^У1з1: сИаИепде: са1!1пд айеп^оп 1:о а соп1:гас)1с1:10п !П уа1ие$ - активистский вызов: при­ влечение внимания к противоречиям в ценностях + проблеманын, бар екеыне адамдардыц кез1н жетк:зу - де^ реор!е 1:о \\л/аке ир ^о 1Ье Гас^ 1:Ьеге 15а ргоЫет - раскрыть людям глаза на факт существования проблемы 232

НАГЫЗЛИДЕРЛ1К С13Д1К терендей тускен. Азаматтык, к,ук,ык, к,оз-галысы кез1нде Америка бетпе-бет келген белсендшк сына^ы ер[стей келе америкалык,тарды тен,С13Д1кт1н, уйк,ысынан оятып, ак,ыр соцында олар к,ундылык,тарда к,айшылык,, ак,ик,атта алшак,тык,, зандар мен эдет-турыпта алалаушылык, бар екеын жаппай мойындады. Белсендш1к сынатымен айналысу лидерге он,айм туспейд!. Бул ез1 - к,ау1ппен к,атар журелн к,ызмет. Мейл1, кептен шеш1лмей келе жатк,ан мэселен1ц жауапкершт1пн букш б1р ултк,а жуктейс1з бе, элде жатымсыз аймк,тарды жайып салып, компаниянын, батытын езгертуге ша^ын б1р ужымды кенд1реаз бе 6эр1б1р, осындайда лидерл1ктанытып, бастама кетеруд!ц к,ай-к,айсысына да батылдык, к,ажет. Бил1кс13жуйе болмайды. Кез келген сондай жуйеде кдпында бил1Г! бар ектетл тулмлар бар. С13Д1Н, 6астаман,ызм шабуыл жасайтын да солар болмак,. Олар к,алыптаск,ан тэрт1пт! к,ор-гау керек деген желеумен статус-кво мен бил!пн сак,тап к,алум ты- рысып бамды. Ондайда жуйеге араласудын, ек1 жолы бар - халык,ты ояту мен к,озтау салу. Ояту арк,ылы араласу Иг! идеалдар адамдарды жауапты эрекетке бастайды. Халык,тыц бойында^ы сол идеалдарды ояту уш1н бил1к керек. Билкл к,олдану уш1н даналык, керек. К,оз?ау салу арк,ылы араласу. Адамдарм олардын, 1с-эре- кет1 мен к,ундылык,тары сэйкес келмейлын айтып, кез1Н жет- к13сен,13, к,огамм к,озму салдым дей 6ер1н,13. Тек осылай м на олардын журеп мен санасына сэуле тус<рес!з Алайда ояту мен к,озму салу арк,ылы адамдарта ест1пс1 кел- мейт!нд1 еспрлп, керпс; келмейлнд! керселп, 1степс1 келмейлнд! * батылдык * соигаде - мужество + ояту аркылы араласу - )п1еч/етпд 1:о еVоке - вмешиваясь, побуждать * ип идеалдар - поЫе !с)еа15- высокие идеалы * даналык - м!5с1от - мудрость * козгау салу аркылы араласу - )п!еп/еп1пд 1о ргоуоке - вмешиваясь, про­ воцировать * олардыц журег! мен санасына сэуле туару - 5^г Мте!Г Ьеаг^з апс! ^1те1г т 1пс15- пробудить их сердца и умы 233

Дин Уильямс 1стетсен,13, халык, ондай лидерд! жауындай кер1п, ол ез беделш тус1р1п алады. Ол уш1н: 1 Егер топ 6)р шепте туралап к,алса, онда жаца ба^ытк,а жол ашыцыз. Адамдар ез1Н1н кезк,арасы мен эрекетт езгертуден узшд1-кес1лд1 бас тартып, жауапкерш1Л1ктен к,ашса, лидер б!р мэселеге кддала бермей, баск,а ба^ыт- тарм кен,ш белген! жен. Дддмдарга олардь/н /с-аре/<еп мен к;ундь/лы/<;7дрь/ сэйкес /селмейлн/н дйгь/п, /<гез/нжеж/зсен/з, к;огдмга к;озг<эу салдь/м дей бер/'н/з 2 К,олдайтын, керек болса ем<р!н<зге ара тусер эр)п- тестер табыцыз. Белсендш1к сына^ына тэн к,ау1п-к,атерд1 ескерсек, мундай сынак,к,а жал^ыз жур1п басшылык, етем деу барып турман ак,ымак,тык, болар едк Осы орайда Ганди мен Джавахарлал Неруд1н керемет эр1Птест1Г1н этап етуге болады. Корыта айтсак., белсендтк сынагына басшылык, ету уш1н ахуалдыц ауанын андап, оны зердел! стратегиям уластыра бшген жен ^егер топ б1р шепте туралап к,алса, онда жаца ба€ытк,ажол ашыцыз -\\л/Ьеп111е дгоир 5<:а115уои оп опе йоп^, ореп ир апо^Ьег - когда группа сдает свои позиции на одном фронте, откройте второй * колдайтын, керек болса ем1р:ц1зге ара тусер эрютестер табу - йпс! доос! раг1:пег51:о зиррог): уои апс1 кеер уои аНуе - найти хороших партнеров, которые вас поддержат и помогут выжить * ахуалдыц ауанын ацдап, оны зердел: стратегиям уластыра бшу - аЬЛИу {о геас! 1:Ьес<упат1с5 о^1Ье зей)пд апс1сотЬ1пе 1{мИН зтаП: 51га1:еду - обладая тонкой чувствительностью к изменению ситуации применяя правильную стратегию 234

НАГЫЗЛИДЕРЛ1К Даму сынаты: д ам ум к,ажет жасырын к,аб!леттерд< арттырыцыз К,оммнын, 1лгер1 жылжуы халык, бойындаты кезге кер!нбейт!н цабшеттерд! ашып, жаца мумк!нд!ктерд! пайдалана бшуге байла­ нысты. Мундай к,аб1леттерд1 дамыту адамдарды да, уйымдарды да желспктерге жетелейд!. Даму сына-гы барысында лидерд!ц атк,арар басты м!ндет! - топтыц жасырын к,аб!лет!н дамытум ба^ытталмн эксперименттер арк,ылы ок,ыту-уйрету процес!н уйымдастыру. Даму сына-гын ецсеруд!ц мынадай б!рнеше прин­ цип! бар. 1 Адамдар абдырап к.алмауы уш<н сен<мд<орта к.алып- тастыруы к,ажет. Дамум умтылмн адамдар кез кел­ ген нэрседен саск,алак,тап, к!б!рт!ктеп, Т1ПТ1 к,арсыласуы мумк!н. Мундай кезде лидерд!ц М1ндет1 - сеымд! орта к,а- лыптастыру. Сен1мд1 орта жаца цабтеттерд) дамыту мен жаца жа?дайлар?а бей)мдеу кез)ндег! к,иын эр! к,ыр-сыры тус!Н1кс!з жумыс барысында адамдарды 61- р1КТ1р1п отырады. 2 Кезец-кезен'мен дамытыцыз: адамдар^а мэн-жай- ды туануге мурсат бер!н)з Адамдар да, уйымдар да ете баяу езгеред!. Оларм жаца ем1р шындьи^ына, жаца процестерге беЙ1мделуге уак,ыт керек. Осы турмщан алмнда лидерл!кт!ц рел! - адамдарды даму арна- * даму сына-гы: даму-га кажет жасырын кабшеттерд! арттыру - с)еуе1ортеп1 сЬаЧепде: си11:1Уа1:!пд ^ е 1а1:егИ сараЬЛШез пеес<ес1 ргодгезз - вызов развития: культивация скрытых способностей, необходимых для прогресса * адамдар абдырап калмауы уш:н сен!мд1 орта калыптастыру - сгеа!:е а гоЬиз! Ьо1с1!пд епУ!гоптеп1:1:о кеер реор!ейот дейтд сЛз1гас1ес1- создать здоро­ вую доверительную среду, для того чтобы помочь людям не растеряться * жаца кабшеттерд! дамыту мен жаца жа^дайлар^а 6ей:мдеу кез!ндег: жу­ мыс - \\люгк оГ с!еуе1ор:пд пе\\л/ сараМШез апс! а^из^пд 1:о пем соп!ех1з - процесс развития новых возможностей и адаптации к новым условиям * кезец-кезец1мен дамытыцыз: адамдарт'а мэн-жайды тус!нуге мурсат бер:- Ц!з - с1еуе1ор 1Пз1:адез: д)Vе {Ье реор1е ^ т е 1:о с1!зсоуег \\л/Ьа1ууогкз - развивайтесь поэтапно: дайте людям время разобраться 235

Дин Уильямс сында устау уилн цоздырушы куш болу К,оздырушы куш деген 1М13 - дамымаса, жар астында к,ау1п-к,атер тосып туртанын естер1не салу арк,ылы к,озтау салу. 3 Ж аца к,ундылык.тар мен кабшеттерд) дамытудын дурыс жолын табыцыз. Кейде жан,а к,аб1леттерд1 да- мыту уш1н еск1рген к,ундылык,тар мен туанктерд! езгерте к,ойсан,ыз, сонын, ез1 жетк1Л1кт1. Топ сол кезде кедерплер- ден ет1п, эрекет етуд1н, жан,а децгеЙ1не кетер1Л1п, жан,а мумк!нд!ктерге к,ол жетк!зед!. Лидерл/'&т/'н рел/ - адамдарды даму арнасында устау /ш/н к;оздырушы /<ушболу 4 Адамдарды ез кабш еттерт дамыту^а «.атыстыры- ныз. «6з1м дегенде ег1здей к,ара куш1м бар» дегендей, эдетте, адамдар ездер1не келгенде барын салады. Алайда элденеге ие болу жауапкершшюн, заманына, мэдениел мен адамына к,арай эрк1м эрк,илы к,а6ылдайды. Мэселен, америкалык, патриот Патрик Генрид1н, «Матан я бостандык, бер, я басымды ал» деген сез1н «Бар ынтаммен жумыс 1стеу1мд! к,аласан,дар, матан бостандык, бер!цдер» деп к,а- былда-ган жен. ^ адамдарды даму арнасында устау уш1н коздырушы куш болу - Ье а рег- 1:игЬ1пд ^огсе 1ю кеер 1:)те реор1е ^ас<пд 1:Ье \\л/огк о^ сIеVеIортеп1: - возмущающая сила, удерживающей людей в русле развития + жан,а кундылыктар мен кабшеттерд! дамытудыц дурыс жолын табу - д^е реор1е а 51:аке !П сIеVеIор^пд 111е1г сарасИу - подобрать подходящую комбинацию механизмов для выработки новых ценностей и способностей + адамдарды ез каб)леттер!н дамыту^а к,атыстыру - д№ реор1е а 5{аке 1п с!еуе1ор:пд 1Ье!г сарас^у - дать людям опору для развития их потенциала 236

НАГЫЗЛИДЕРЛ1К К1тап авторы курдел! элеуметт1к жуйеде даму сына^ына к,алай басшылык, жасау керек екен1н керсету уш1н Сингапурды мысал етед[. Бар болтаны 0тызжылдын,1ш1ндетертмилли0н'гажетпейт1н халк,ы бар арал-к,ала уш1нш1 сурыпта^ы елден элемын, алдын,^ы к,атарлы мемлекет1не айналды. Бупнг! танда Сингапур халк,ынын, 95 пайызыныц ез баспанасы бар. Жан басына шак,к,анда-гы 1шк1 жалпы ен!м (1Ж6) бойынша элемде бес!нш1 орында. Яар ынгдммен жумь/с /сгеу/мд/ к;<эл<зсз^д<эр, маган бос7<э/-/дык; бер/^дер Осындай жылдам даму процес1нде Ли Куан Ю мен оныц ко- мандасы баста^ан лидерл1кт1н, рел! мынадай болды: ( 1) Адамдар- дыц абыржуына жол бермеу уш1н сен1мд1 орта к,алыптастыра 61л- Д1; ( 2) Мемлекегп кезец-кезец1мен дамытты; ( 3) Халык,тын,б)л1м- 61Л1Г1 мен к,а6шет[н дамыту уш1н адамдар^а кемектесуд1ц дурыс жолдарын тапты; (4 ) Адамдарды ездер1Н!ц к,аб1лет1н дамытуга к,атыстырды. Уильямс Медени тен,кер!ске деЙ1н Мао Цзедунныц басшы- льн^ымен К,ытайда жург1зшген етпел! кезец саясатын мысал етед1. Бул еткелд! «Ал^а к,арай зор сеюрк» деп атаман. Мемлекет алдында турман кептеген меселен! шешу уш1н Мао елд! тез арада индустриялау к,ажет деп шешт1. Халык,к,а «ша^ын 6алк,ыту пештер1н кептеп салындар» деген уран тастады. К,ытай шаруалары пышак, пен к,асык, сияк,ты уйге к,ажетт1 буйымдарды жасау уш1н ел аралап металл жинап, металл таусыл-ган соц уйдеп к,асык,тары мен пышак,тарына деЙ1н балк,ыту^а тура келген. Бул уранды кепш1Л1к мазак, ету деп к,абылдады, б1рак, оны ашык, айту^а ешк1мн1ц батылы жетпед!. Маоныц енд1р1СТ1к жоспарын орындау уш1н балк,ыту пештер! тэул1к бойы дамыл таппады. Кем1р мен а^аш тапшы аудандарда журт пешке жиНаздарын, лпл табыттарды жа^у^а мэжбур бол- 237

Дин Уильямс ды. Мундай жанкешт!Л1к енеркаагтп дамыту уш1н емес, Маоныи, кецшнен шы-гу уш1н жасалды. Елд1 мекендер арасында жонс13 6эсекелест1к пайда болды. Шолак,белсенд1лер ездер1н1н, Мао мен Коммунистах партиям де­ ген адалдьи^ы мен бершгендюн керсету уш1н б1р-б1р1мен таласып бак,ты. Асыра сштенген мак,саттын, кке асатынына кумэн келт1ргендер сол заматта партиянын, душпанына айналды. Бул абсурд ею жыл 1Ш1нде халык,ты так,ыр кедей етт1. Кепш1Л1к азык,-тул1ктапшылы^ына урынды. Зор сек1р1ст1ц салдарынан отыз миллиона жуык, халык, аштан елд1. Демек, басшылык, дурыс-бурыстыты жариялы турде тексерш- меген, тек ез1н1н, жеке долбарына непзделген жоспарын халык,к,а куштеп тан,ар болса, апаттын, ауылы алые емес деген сез. Халык, мундай кезде бастык,ты я алдап сощцы, я к,олынан келсе, к,ар- сылык, керсетед!. К,ате диагноздын, салдары осылай ауыр болмак,. Т1ПТ1 К,ытай- да^ы Мэдени тен,кер1С сияк,ты апаттар^а урындыруы мумюн. Мао проблеманы «да^дарыс сына^ы» деп туанген. Егер Мао проблемам «даму сына^ы» деп диагноз к,ой^анда, мэселеге 6аск,аша к,арап, б1рк,алыпты эр) кезен,-кезен,1мен шешкен болар ед1. Айталык,, Мао «алдымен мэселе - «идеологиялык. )рт- ш!руде>\\ оны жойса ел дамып кетед!» деген бер1к нанымынын, к,аншалык,ты шындык,к,а жанасатынын тексер1п алуы тик едг Отпел) кезец сына^ы: к . у н д ы л ы к .т а р жуйес)н!ц ауысуы АвторЖапонияны мысалга келлред!. Ек1^асырданастамуак,ыт бойы жапон халк,ы сыртк,ы элемнен жырак, ем 1р сурд1. Олар- ды сыртк,ы сауда мен шетелд!ц ак,ыл-ойы аса к,ызык,тырмады. ^ идеологиялык 1р1п-ш1ру - 1с1ео1од1са1 соггир!:юп - идеологическое разло­ жение + етпел! кезен сынагы: к,ундылык,тар жуйес1Н!ц ауысуы - 1:гап5:1юп сЬаНепде: тоУ!пд ?гот опе 5у:1:ет о1\"уа1ие5Ю апо!:Ьег - вызов перехода: переход от одной системы ценностей к другой 238

НАГЫЗЛИДЕРЛ1К Себеб! ондайлар жапон салт-дэстур! мен улттык, болмыск,а к,ау1п тенд1ред1 деп ойлады. К,о^амныц озык, ойлы екшдер! сегунаттыц елс13Д1п мен турак,- сыздылэ1н ан,^арып, ук1метке жаппай шабуыл жасады да, ая^ын аспаннан келт1рд1. Олартак,к,а кеЙ1ннен император Мэйдзи неме- се Микадо деген атпен танылтан он бес жаста^ы мурагер баланы отыр-гызды. Император Мэйдзи бетпе-беткелген етпел! кезецсына^ы еткен тарауда айтыл^ан Сингапурдыц даму сына^ынан айтарлык,тай езгеше. Сингапур ел релнде жойылып кетпес уш1Н куресп, сон- дык,тан олар жылдам даму^а муддел! болды. Жапония болса, керюнше, зан,намасы к,алыптаск,ан, 61Л1Мжуйес! мен 6аск,ару ин- ституттары б1ршама дамыган мемлекет ед1. Жург/<;<э ер//<гбермесе^, олар алдауяз Уильямс откелден кулатпай етк!зет1н б1рнеше к,а^ида мен сгра- тегияны усынады: 1. Ба^дарлы мацсат к,ою. бтпел! кезенд! баск,аруда жаса- латын ал^ашк,ы к,адам - адамдардыц алдына байдар бе- рер мак,сат к,ою. Ол мак,сат адамдарта бастамага к,осылу^а себеп болатындай к,ызык,ты болтаны жен. 2 Журтк,а ер)к бермесец, олар алдау^а кешед< Топ не месе мекеме еткелден етуге бел байласа, онын, кейб1р мушелер! былай дейд): «Бул - басшылык,тын, к,алауы. Топтаны орнымды сак,тап к,алу учпн о-ган ба^ыну-га мэж- * батдарлы мак,сат к,ою - ргоУ1С<е ап опеп^пд ригро5е - определите мотиви­ рующие цели *журтца ерк бермесец, олар алдауга кешед! - де! реор1е!о о^п ^Ье раззаде, ог ^Ьеу \\л/111 ргоЬаЫу сIесе^Vе уои - позволить людям иметь свой голос, иначе они станут вас обманывать 239

Дин Уильямс 6урм!н». Нэтижеанде, кеб!неселидергенеболыпжатк,аны туралы шынайы аппарат алу к,иын^а согады. Адал эр! жумысына 6ер1лген болып кер1ну уш1н адамдар ак,паратты бурмалап, мэл1метт1 жасырып, П1к1р1н сузгшеп отыруы ебден мумк1н. 3 Нен) сак,тап к.алу керек екен<н аныцтап, барынан айырыл^ан журтты жубату 1880-1890 жылдар ара льн^ында^ы асьи^ыс еткен абыр-сабыр етпел! кезенде жа- пондар ез мэдениел мен дэстур1Н1и, кепш1Л1Г1Н оп-он,ай жо^алтып алды. Нэтижес[нде жапондар Батые елем1Н1Н, алдында ездер1н б1раз уак,ыт бойы к,ор санап журд1. 1890 жылдары бул кен,1л куй терк ба^ыт алып, ултшыл- дык, к,анат жайып, онын, сон,ы милитаризм мен аумак,тык, экспансиям уласты. 1894 жылы К,ытайга шабуыл жасады. Бул сез1м ЕК1НШ1 дуниежуз1Л1к со^ыск,а дейн созылды. 4 Отпел) кезец идеалыныц символы бол. Еврейлерд1н, Мысырдан кету1н суреттеген К1тапта Муса пай^амбар халцын тастап, К,удаймен кен,есу уш1н Синай тауынын, ба- сына кетер1лед1. Онын, эцпмес журт куткеннен узак,к,а созылды. Багыт-багдар^а мук,таж болтан олар цолдан алтын торпак,жасап алып, оган к,удайындай сиына бас­ та йды. Адамдарды алтын торпак, жасап алу сияк,ты ет1р1к мак,саттар мен жал^ан мндеттерден сак,тау уш1н лидер ез1н1н, беделн етпел! кезенде физикалык, жэне символикалык. эсер ету куралы ре Т1нде пайдалануы ти1С. Алайда лидер ез релн тэуелд1л1к пен * нен1 сак,тап калу керек екен!н аныктап, барынан айырылган журтты жуба­ ту - (Мегптпе \\л/11а1: ти з! Ье рге$егуес!, апё Ие1р реор1е с)еа1\\л/ИЬ 1о55ез - опреде­ лить, что необходимо сохранить, и помогите людям смириться с потерями * етпел! кезец идеалыныц символы болу - Ьесоте а У15)Ые зутЬо! о? Иле ^гап51110п 1с!еа! - стать видимым символом перехода *олар колдан алтын торпак, жасап алды - 1№у сгеа!е(1 а до1с1еп са1^ - они соз­ дали золотого тельца * физикалык жэне символикалык эсер ету куралы - теап ^ р^0V^с^е а рЬузка! апс! 5утЬо1!с ргезепсе - инструмент обеспечения физического и симво­ лического присутствия 240

НАГЫЗЛИДЕРЛ1К ба^ыныштылык,тыи, туындауына пайдаланба^аны жен. Топк,а батдар сштейт1н символ функциясын ешк1м атк,армаса, адамдар ал^а жылжудыи, орнына кеЙ1н шепн1п кетед!. Сондык,тан етпел! кезен, сына^ына кез!ккен басшылык,тыц мндет! - топк,а ем1р сал- тын, адамдардын, кезк,арасы мен к,ундылык,тарын к,айта к,арау-га бастамашы болу. Турак,тылык.ты с а ц т а у сына^ы: к,иын кезецде мацызды нэрселерд) к,ор^ау жэне к.олдау Лидерл1к жумыстыц бер1 б1рдей тек езгер1стен турмайды. Кейде к,олда бар^а бер1к болу да - улкен 61р сынак,. Уильямстын, п1К1р!нше, к,ау1п тенген кезде топты, к,ауымды, уйымды, Т1ПТ1 б!р елд1 шашып алмай устап отыру уш1н турак,тылык,ты сак,тау^а басшылык, етуге тура келед!. Автор нацистерд1н, шабуылынан ебден азап шеккен, сотыс 61тсе екен деп арманда^ан 1940 жыл^ы Британияны мысал^а келт1ред[. «Мен аздерге к,ан мен тер, ен,6ек пен кез жасынан баск,а ештен,е усына алмаймын», - деп ундеу таста-ган Черчилль а^ылшындарды халык,ты сак,тау, елд1 к,ор^ауда б1рге болу^а шак,ырды. Турак,тылык,ты сак,тау сына^ында не !стеу керек? 1. Отты сенд)рме: ум<тт< узбе. Эдетте адамдарды ортак, мак,сат б1р1кт1ред1. Алайда 1шк1-сыртк,ы к,ау1птен турак,- сыздык, орнаса, адамдарды б1рлкке жумылдыр^ан бу- рынты себептер жан,а М1ндеттерд! орындаута жетк1л1кс13 болуы мумк!н. Эрб1р отбасынын,, ужымнын,, халык,тын, ем1ршецд1п онын, мак,саты мен ум1Т1не байланысты. Айк,ын мак,сат пен кушт! ум!т адамдардын, ен,сес!н би1к етед1, к,иындык,тан к,ашудан, талаптанбай шег!нуден, куреспей * турак,тылык,ты сак,тау сынагы: к,иын кезецде мацызды нэрселерд! к,оргау жэне цолдау - та!п^епапсе сЬаНепде: рго1:ес1:1пд апс) 5и51:а1п1пд \\л/Ьа1 !5 е55еп^а1 с1иг)пд Ьагс! Я т е - вызов сохранения стабильности: защитить и поддержать то, что действительно важно в трудные времена * отты сенд)рме: ум тч узбе - кеер Иге Яге Ь и т т д : та:п1:а:п Норе - поддер­ живайте огонь: сохраняйте надежду 241

Дин Уильямс жецшуден сак,тайды. Сондык,тан лидерлер ум1т отын сенд1р1П алмауы тик. Себеб! ум1ТС13 адамдар еш нэрсеге шын ниет1мен к,атыспайды, жанын салып жумыс !стемейд1. Б1рак, лидерл1кт1н, у м т ем1рден тыс к,ур к,иял^а емес, жа^дайды шынайы ба^алау^а непзделугети!С. Эрб/р ужь/мнь/^, х<эль//<;7ь/^ ем/рше^д/'п ояь/^ м<э^сд7ь/ мен /м/пне бд й лан ь/сгь/ 2 Басты к.ундылыктар мен миссия^а бер<к болыцыз Жауапсыз М1нез-к,улык, миссияны булдыратып, басты к,ундылык,тарды к,улдыратып алса, онын, салдары топк,а к,ау1п тенд!ред1. 3 Мацызы улкен усак,-туйекке ке^ш бел)Ц)з К,иын жаг- дайларда уйым мен к,ауымнын, миссиясы мен басты к,унды- лык,тарын, топтыц эл-аук,атын сак,тауда усак,-туйекгерд1н, ма- н,ызы зор. Т1ПТ1к,арапайым кулк1Н1Н,ез! эсерл! болады. Уильямс бул дэйекке ХЛ!пх компаниясыныц бас директоры Виллем Роландстыц э^пмес1н дэлел ретшде келт1ред1. Оныц айту- ынша, ХШпх к,иындык,к,а тап бол^анда Роланде ез1 бастап ужыммен жи1 бас к,осып, к,иындык,тарды ашык, талк,ыла^ан. Баск,осуларда неб1р идеялар пайда болтан. Соныц арк,асында к,ызметкерлер ауыртпалык,ты он,ай ецсер1п, компанияны куйреуден сак,тап к,ал^ан. Елене бермейт1н, б1рак, осындай ма^ызды к,адамдарды жасау аса к,иын емес. Б1рак, коп жа^дайда ол усак,-туйектер к,а- тарына к,осылып, ескерус13к,алады екен. * жа^дайды шынайы багалау - геа^^с аррга:5а1о^Ь е 5^иа1:)оп - реалисти­ ческая оценка ситуации * басты к,ундылык,тар мен миссияга бер)к болу - г п а т ^ п ^Не т ) 55:оп апс1 соге уа!иез - придерживаться миссии и основных ценностей + мацызы улкен усак,-туйекке кен,1л белу - айепс! 1:о ^ е 1!й1ее Ь!д 1:Ыпд5 - не забывать о мелочах, имеющих большое значение 242

НАГЫЗЛИДЕРЛ1К 4 Егер адамдар урейге бой алдырса, дереу сабырга ша- цырыцыз. Топты тыныштандырасыз, ум1т отын жа^асыз, ал^а жылжуга кемектесес!з жэне кундел1кт1 к,иындык,тар- ды жен,ет1н1не сен1м 6шд1р1п Ж1герленд1рес13. Эйтсе де, аса к,иын жащайларда топты сак,тап к,алу уимн к,атан шара- лар к,ажет. 5 Бул<кш) куштерд) аулах, устацыз Нук,сан келт1рг1С1 ке- лет1н кез келген адам, топ, саясат, М1нез-к,улык, улгю не- месе к,оршатан ортанын, жай-куй! жуйен1н, тутасты^ына к,ау1п тенд)рет1н буткчн куш болуы ык,тимал. Мысалы, ата-ананын, турак,тылык,ты сак,тау М1ндет1 - темек; немесе 1Ш1МД1К жарнамасы, жасына сэйкес келмейлн видеолар, урыншак, к,урдастар сияк,ты балалар^а тер1С эсер етет1н 6улкш1 куштерден кундел!кт1 к,ор^ау. Жасампаздык, сынагы: бурын ешкашан )стемеген )ст) к.ол?а алыцыз Автордын, айтуынша, топ кейде ты-гырык,к,а лрелед!. Ты- ^ырык,тын, курсауынан босап, к,алыптаск,ан парадигмалардын, шецбер!нен шьч^ып, ен1мдш1кт!н, жаца децгеЙ1не кетер1лу уилн адамдар^а жасампаздык, керек. Уильямс жасампаздык, сына^ын е^серу уш1н б1рнеше кен,ес беред!. 1 Ж анал ык. ашу уш)н кен'л куйге, энергетика мен зей)н- ге кец'л бел)Н'з Шы^армашылык,жумыс белпл! 61рорта- * егер адамдар урейге бой алдырса, дереу сабырга шакырыцыз - \\л/Ьеп реор1е зисситЬ ^Ье1г Ьипдегз, д1Уе 1:Ьет а мЬаск - если люди начинают под­ даваться панике, резко приведите их в чувства * к,атан, шаралар - ТюидЬ ас^опз - жесткие меры * булкш: куштерд: аулак устацыз - кеер 1:Ье с1е51гис1:1Уе ^огсез а! Ьау - держи­ те разрушительные силы на расстоянии + жасампаздык сынагы: бурын еш цаш ан 1стемеген <сп колга алу - сгеа^уе сЬаНепде: с!о1пд \\л/)1а1 Ьаз пеуег ёопе Ье^оге - творческий вызов: делать то, что никогда не делали прежде + жацалык ашу уш1н кецш куйге, энергетика мен зейжге ке^1л белу - айепб 1:о 1Ье тоос1, епегду, апс! ^осиз пеес)ес) 1о таке а сИзсоуегу - для совершения от­ крытий уделите внимание настроению, энергетике и собранности 243

Дин Уильямс да немесе а л а н д а кке асады. Автор эр1 к,арай «алан,» де­ ген сезд1н, ма-гынасын туснд)ред1. Алан, - шы-гармашылык, ойга ерк бер1п, жан,а идеяларды 1здейт1н белпл! б)р кен,)л куй, к,уат пен зеЙ1н тудыратын топ динамикасы мен кон- текстуал ык,пал. Олай болса, лидерлклн, М1ндет1 - курдел! мэселелерд! шешуге жол ашатын жасампаздык,ты дамыта- тын алан,ды к,алыптастыру. 2 Билю бардыц ез)нше м д ур ы см ш еш ]М )н тык,палауына жол бермец)з К,олында бил1Г1 бар адам ез1м б1лемд1кке салынып, жумыста устемд1к керсетсе, инновация мен креативт! туншык,тырудын, ец к,ыск,а жолы - осы. Эсресе шешуш! кезенде басшылар мен «сарапшылардыц» ез ойларын тан,бай к,арап отыруы к,иын. Олар кеп жа^дайда артык, 6<лелн!не шын сенед) немесе журтк,а б1Л1мд! болып кер1нгю келед!. Сондык,тан жасампаздык, сына^ы кезнде лидерд!н, М1ндет1- топта-гы ык,палды жэне екшетт! мушелерд1н, устемд1Г1не, ез ойын тык,палауына жол бер- меу. 3 К,ажалыс та керек, б<рак, адамдар без)п кетпес<н Жа- сампаздык, сынагына кез1ккен лидерд1н, к,ызмет1н ав­ тор алхимиктерд1н, эрекет1не ук,сатады. Орта мсырларда ем1р сурген алхимиктер ез заманында устемд1к к,ур ган парадигманын, шекарасын кен,1тт1. Олардын, экспе- рименттер! бупнг! химия, медицина мен физиканын, непз1н к,алады. Турл1 химиялык, элементтерд! араласты- рып, сонын, реакциясын 6ак,ылады. Сейт1п, алхимик­ тер тек к,айшылык, к,ана жан,а шеш!мдерге жол ашатын + алан, - йе1с) - поле + Билю бардын, езшше «дурыс» шеш!М!н тык,палауына жол бермеу - кеер ^Ье ро\\л/ег^и1 Ттот с1!с!:а1:!пд \"^ е \" 501и1:)0п - не позволять самым влиятельным диктовать единственно правильные, на их взгляд, решения * артык, б<лет!н!не шын сенед! - 1Ьеу депи<пе1у Ье1)еуе 1№у кпож Ьейег - они искренне полагают, что знают лучше остальных + к,ажалыста керек, б!рак, адамдар 6ез!п кетпеан - а!1о\\л/^ог^пс1:!оп, Ьи1: кеер реор1е ^гот ^ее!пд - допускайте трения, но не отток людей 244

НА^ЫЗЛИДЕРЛ1К цажетт) кажалыстудыратынын анык,таган. Сол сияк,ты жасампаздык, ушк,ыны пайда болу уш1н сынак,к,а бетпе- бет келген кез келген топ немесе адам алхимиктер сияк,ты к,арама-к,айшы жэне бэсекелес кезк,арастарды араласты- рып, б:р-б1р!не к,ажап отыруы керек. 4 Жаца идеялар тудыру уш!н адамдарга шындык, тура- лы жеке тус!н!ктер)н б)р шетке ысыртып к.ойыцыз Жасампаздык, сына-гына кез1ккенде проблеманын, шеш1М! кейде кез алдымызда турады, б1рак, 613 оны кермейм13. Санамызда к,алыптасып к,алтан к,асан, к,агидалар мен дол- барлардан шы-га алмай, кейб!р мэл1метт1 не ба^амдай не к,абылдай алмаймыз. Эрк,айсысымыздыц к,ор-гап- к,олдайтын ез пайымымыз, ез тус1Н1Г1М!з бар. Ал бейта- ныс жерге тап болсак,, кун керу уш<н жасампаздык,к,а жупнуге тура келед!. Мундай кезде 613Д1Н, шындык, жайлы бу^ан деЙ1НГ1 к,асан, пайымымыз к,ажетс!3 болып к,алады. Сондык,тан жасампаздык, сына^ы жа^дайындагы лидерл1КТ!Н,жумысы - адамдарды к,алыптаск,ан ак,ыл-ойга кумэнмен к,аратып, жалпылама долбарлардан бастартып, Т1ПТ1 мэдени парадигманын, шектеулер1нен шы^ару. Дагдарыс сынагы: аса катерл) кезде басшы болу Уильямстын, жазуынша, топ пен мекемеыц немесе к,отамнын, басына к,ау1п булты уЙ1р1Л1п, жа^дай жарылудын, аз-ак, алдында * к,ажетт[ к,ажалыс тудыру - ргос1исе 1:Ье пеес1ес1 ^г1с!1оп - создать необходи­ мое трение *жан,а идеялар тудыру уш!н адамдар^а шындык, туралы жеке тус!И1ктер!н б!р шетке ысыртып к,ою - де1: реор1е 1:о зе! аз<с{е 1:)1е1Г помоги о^ 1Ье 1опд епоид)! ^ог поуе) 1с!еа51:о етегде - подтолкнуть людей надолго отложить свои представ­ ления об истине, чтобы появились новые идеи * кун керу уш)н жасампаздыцца жупну - \\л/е тиз^ сгеа1:е т огс1ег ^о зигУ!Уе - чтобы выжить, нам приходится делать что-то совершенно новое * дащарыс сына^ы: аса к,атерл: кезде басшы болу - СП515 сНаИепде: 1еас!1пд !п а регюс! о^ех^гете бапдег - кризисный вызов: лидерство в период крайней опасности 245

Дин Уильямс турса, да^дарыс сына^ы жар астында деген сез. Мундай жатдайда дереу 1с-эрекетке кешу к,ажет. Автор дагдарыс сына^ы кез1нде на^ыз лидерлкке к,ажет б^рнеше ак,ыл-кен,ес беред!. 1 Отжалынынбэсецдет)п,ойлану^амурсатбер!н'з Бей нелеп айтар болсак,, да^дарыс кез)нде ауаны жалын шарпып тур^андай эсер к,алдырады. Адамдардын, эмоциялык, ахуа- лы шепне желп, к,иын жа-гдайдын, сон,ы жарылыск,а уласуы мумюн. Кез келген асы^ыс <с, а^ат эрекет отты урлеп экет1П, онын, салдары к,атерге урындыруы эбден ык,тимал. Мундай кезде лидерлер от ушк,ыны жалынм жалгасып кетпес уш1н, ен, алдымен, к,ау!пт1 сеЙ1лт!п, ауыртпалык,тан алып шы-гар балама жолдарды к,арастыру уш^н адамдар-га ойланум уак,ыт берген жен. 2 Сабырсак,тацыз,дау-жанжал^аараласпацыз Жа^дай шиелен1скен кезде лидерлер сез1мге бой алдырып, осал тусын керсет1п к,ояды. Мундай жатдайда лидерд!н, айт^ан сез! мен !с! да^дарысты одан эр) е р ш тп , жа^дайды ушыцтырып ж!беру< мумк1н. Ендеше, да-гдарыс ерш1ген кезде сабыр сак,тау, эмоция^а бой алдырмау, дау-жанжалм жол бермеу де - лидер уш1н улкен сынак,. 3 Баск,алардыц жарылыс жасауына жол бермей, )зп мак,сатты олардын, еане салыныз Жарылыск,а б1р гана + от жалынын бэсендет!П, ойлануга мурсат беру - с)155:ра1:е 1:Ье ехр!о51Уе ^и- те з, апс1 сгеа^е зоте1:1те1:о1:Ь!пк - понизить взрывоопасность ситуации и дайте время подумать + асы-гыс !с, агат эрекет- газЬ ог!:11оидЫ1е55 ас^оп - резкое или необдуман­ ное действие * сабыр сакуацыз, дау-жанжалга араласпацыз - Ьо!б з!:еас1у - с1опЧ де1: риНес! )п1:о 1:Ье ^гаса5 - сохраняйте спокойствие и не участвуйте в скандалах * айтк,ан сез: мен ю дагдарысты одан эр! е р ш тп , жагдайды ушык,тырып ж!беру! мумюн - {Ье:г соттеп^з апс! ас!:)ОП5 т а у айиаНу ёеереп 1:Ье сп5)5 апс! так е тайегз ууогзе - их высказывания и действия могут еще больше углубить кризис и ухудшить ситуацию * 6аск,алардын, жарылыс жасауына жол бермей, 1зп мак,сатты олардын, ес:не салыцыз - кеер реор1е ^гот 5^г!к1пд а та^сЬ; гет!П^ 1:Иет о^ 1№ ^1д)*)ег ригрозе - не позволяйте другим спровоцировать взрыв, напомните им о высшей цели 246

НАГЫЗЛИДЕРЛ1К шырпыжеткшкт!. Ол шырпы адамдардын, бойында-гыашу, цорцыныш немесе тун'лу болуы мумк1н. Б)реу шырпы- ны эдеЙ1 жа^а ма, кездейсок, жа^ыла ма, да^дарыс сына^ы кез1нде лидерд1н, ен, басты М1ндел - осындай жагдайта жетк!збеу. Дд^дарь/с ерш/ген /<гездесабь/р са/^гау эмоциям бой алдь/рмзу дду-жанжал^д жол бермеу де - лидер /л&ен сь/нзк; 4 Ак.ымак.тык. пен ац€алдык.к.а жол бермей, эр балама^а ден К.ОЙЫЦЫЗ. Дат-дарыс шепне желп, баск,а к,ан шапшып турман кезде тыгырык,тан шьи^ар баск,а да балама жолдар- ды ойластырудын, орнына, устемд1к к,урып, ез1М бшемд!кке салынып кету оп-он,ай. Жогары лауазымды тул^а ез шеш1М1н белпл! б!р топк,а тацса немесе пэрменд! 61р топ дат-дарыстан шы-гар жолды жал^ыз 613 ^ана 6шем1з деп ойласа, усгемдк к,ылан, берд! деп санай бер1н,1з. Мундайда лидерл1кт!ц М1нде- Т1 - мэселен! шешу кен,1ст!пн устемд1кке еуес тул^алар мен топтардан к,ортап, дурыс шеш1мн1цтууына жатдай жасау. Бул тараудын, сон,ында автор саясаткерлер мен президент- тер жи1 к,ателесет;н1н, ес1ресе дагдарыс кез1нде к,ател1ктерге жи1 урынатынын сез етед1. 5 Алуан турл) сынак.к.а басшылык, жасау Автордын, жа зуынша, кейб!р лидерл!к сынакуар б1р-б1р1мен аралас к,а- * ашу, к,орк,ыныш немесе туц^лу - апдег, ^еаг, ог ^ги$1га1:!ОП - гнев, страх или разочарование * ак,ымак,тык, пен ацталдык,к,а жол бермей, эр баламата ден к,ойыцыз - ёоп^ Ье р1'дЬеас)ес1 ог па1уе - ехр1оге еуегу аИегпа1:1Уе - не будьте глупым или наивным, принимайте во внимание каждую альтернативу * алуан турл! сынак,ка басшылык, жасау - 1еас11пд !П тиИ)р1е сЬаНепдеэ - ли­ дерство перед лицом смешанных вызовов ' 247