Әзілхан Нұршайықов "Махаббат, қызық мол жылдар"

келдененнен аныктап караFан адамFа менiн иепм дiрiлдеп, ернiм кемсендеп кеткен де шышар. Бiр-ак эсем энге елтген журттын ешкайсысы менiн керiксiз бетме кенiл аударFан жок. Вокзал радиосы поездын журуiне бес минут ка^анын хабарлап, перронFа «Саржайлау» куйiнiн екпiндi эуенiн тектi. Осы кезде кыздар мен жiгiттер шыр кебелек айналып, етектер уйiрiлiп, ерiндер кулiмдеп, вагондар алды би аланына айналып кегп. Екi-екiден жуптаскан жастар аяктарынын уштарымен зыр какканда маFан вокзал алды бiрiн-бiрi куалаFан сансыз куйынFа толып кеткен сияктанды. Кан кебелек айналFан сол куйындар кекке бурандадай буралып казiр ушып-ушып, биiктеп самFап, алыстап кететiн iспеттендi. Жомартбекпен билей женелген МентаЙFа кезiм тусiп едi, ею бетiнiн ушы кы1зарып, екi танауы эсем боп делдиiп кеткен Ментайдын кiшкентай эдемi аяктары жерден жоFарылап кетерiлiп барады екен. Одан айырылып калардай зэрем ушып, «алла!» деп мен кезiмдi жумдым. Менiн бакытыма карай осы кезде куй аякталды да, бауырын жазып кекке кетершуге айналFан акку кайтадан жерге конды. «Уh!» деп iшiме терен бiр дем тартып, улгiргенiмше проводниктердiн тус- тустан жамырай айткан: «жолдас жолаушылар, вагонFа кiрiнiздер!» деген ундерi естшд^ Перронды кернеген жанаFы «куйындар» тепс вагондарFа карай лап койысты. Бiзде к^1здарымызды колтыктап, вагоннын тепкiшегiне кетердж. Олармен асыFыс кол к^1сыстык. Ментай менiн колымды каттырак к^1сып, узаFырак стайтын шыFар деп умiттенген едiм. Олай болмады, онын алаканы менщ колыма тиер-тиместе екiншi бiреу каFып экеттi. Осы кезде радио «КараторFай» энiн шыркады. ОFан перрондагылар косылды, вагондаFылар жэне жалFады. Кеп адамнын косыла шыркаFан унi желдi кунп тенiздей толк^1п вокзал устiне кетерiлдi де, кен проспектiнi керней АлатауFа карай лыксыды. Келедi кара торFай канат ^ ы п ... Мен дереу iлгерi умтылып, вагоннын алдына келдiм де: - Ментай, сен маган урыспа, дэптерще бiр сез косып койдым, - дедiм дауыстап. Осы кезде гудок берш, поезд козFалды. Перроннан поезFа, поездан перронFа карай колдар созылды. Ментай басын изеп, к^IЗдарFа кол бу^ады. Ол басын маган изедi ме, к^IЗдарFа изедi ме, менщ не дегенiмдi естiдi ме, естiмедi ме - айыра алмадым. Менщ кезiме мелтiлдеп жас келдi. Оны езгелерге керсетпеу ушiн, жылж^1п бара жаткан вагондарFа карап колымды сермей бердiм. Кол сермеп жердегiлер шыркап тур. Вагондардын терезелерiнен, есiктерiнен колдар бу^ап, поездаFылар шыркап барады. Сермелген колдар калыктап ушып бара жаткан кара торFайларFа уксайды. Бiр топ кара торFай зымырай, самFай ушып, алыска бет коЙFандай. Бiр тобы калыктай кетерiлiп, кайта айналып, келш алFашк^I орнына конуFа бет алып кайта темендегендей. Sauap.org 149

Булац етш касымыздан соцFы вагон етт1. Сары жалаушасын шошайта устаFан кондуктор сан кездщ шарасына жалFыз ю р т , бейнеб1р сол кездерд1ц туцFиык тубше с1цгендей болып, терецдеп, батып бара жатыр. Радио музыкасы тынды, эн токтады. Поездыц дурс1л1 б1рте-б1рте алыстай да, бэсецдей берд1. КалFан журт ун-тунс1з кер1 бурылып, вокзал кашасынан калаFа шыFатын какпаFа карай аFылды. Перрон той еткен, жэрмецкес1 тараFан так^1р тебеге уксап, кулазып бос калды. Сол перрондай болып, поездыц карасынан кез айырмай калтиып жажыз калFан мен1ц кец1л1м кулазылды. - Ереке, - дед1 б1реу акырын, дауыстап. Бул Жомартбект1ц ун1 ед1. Ол мен эскерден келген а^ашкы кездег1дей «аFайды» койып, кейде осылай «Ереке» дейт1н болFан. Уйрен1се келе баска б1рсыпыра кыздар да м е т «Ербол» деп атауFа кешкен. Тек Мецтай Fана «аFай» деп атайтын. Мен мойнымды бурсам, мыц кю1 сиярлык перронда Жомартбек екеу1М1з Fана калыппыз. Жомартбек мен1ц Мецтайды кулай суйет1н1мд1 1штей тус1нет1н ед1. Сондыктан болар, ол жакаурата сейлед1. - Ек1 ай деген не, ею-ак кундей боп ете шыFады эл1, содан соц таFы да бас косамыз Fой бэр1м1з, - дед1 ол ек1 танауы делдецдеп. - Ж урщз, журтта с1з екеу1м1з Fана калдык. Жомартбек мен1 жубаттым деп ойлады. Б1рак онысы жубату емес, жараныц аузын тырнаумен тец болды. «Ек1 ай ек1 кундей боп калай кер1нс1н, - деп назаландым 1ш1мнен. - Мен к^IЗыкканFа келденецнщ курыFы туск1ш келуш1 ед1. КецЫм KулаFан осы к^1зды да таFы б1реу каFып кет1п, дэт деп калмасам жарар ед1. Онда мен калай ем1р сурем1н? Сэлиманыц шерш соFыс туншыктырFан ед1. Мундай келбет-керк кел1ст1, ак^1л, парасаты мол, жаным суйген жаксы к^1здан айырылып калсам, сорлы журег1м ем1р бойы, кап аркалаган кайыршыдай арман аркалап кетпей ме амалсыз. Муны умыттыратын баска жаксы к ь ^ а кездессем куба-куп, кездеспесем, мугедектей муцды болып калмаймын ба ем1р бойы. Ендеше, аузын буFан ег1зге уксап, сег1з ай бойы неге журд1м ун-тунс1з? Неге айтпадым шынымды? Неге аяFына ж^IFылып, «жарым бол» деп жалынбадым мен оFан? Кейб1реулер к^1зды б1р кергенде-ак «Мен саFан Fашыкпын. Мен сенс1з ем1р суре алмаймын» деп, жет1м козыдай каксамай ма, жак жаппай? Кумарлы^ын Fашыктыкка балап, к^1р соцынан кала ма кыздыц ондайлар? Кант са^ан каптай Fып, колма-кол журег1н1ц аузына ашып тастамай ма ацкайтып? Ендеше мен шын Fашыктык сырымды неге актармадым сонша кунн1ц 1ш1нде», - деп ш тей ец1реп, ез бармаFымды ез1м шайнап, суйрет1л1п вокзалдыц какпасынан эрец шыктым. Жаным жацаFы поезда кетш, бул жерде кур сулдер1м Fана калFандай, мец-зец куйде Жомартбекке шесш кел1п трамваЙFа м1нд1м. Трамвай Карл Маркс кешесмен жоFары ерлеп келш ШевченкоFа карай бурылFан бурышта Жомартбек тус1п калды. Sauap.org 150

Каладагы туыстарыныц бiрiнiн yйiне кеттi. Менен Жомартбектщ жагдайы элдекайда жаксы: мынадай yлкен калада агайын-тугандары бар. Солардыц yйiне барып ас iшедi, аунап-кунап кайтады. Елде эке-шешесi, бiр ауданды билеп турган агасы бар. Онда барса да к ^ ете тyседi. Ал менiн сyйенiш болар калада да, ауылда да ешкiмiм жок. Сорайган сока басым. Каладагы жалгыз танысым майдандас жолдасымныц согыстан м^едек боп келген агасыныц yйi. Кеп балалы жэне жалгыз кiсiнiн пенсиясына карап отырган ол yйге сомадай боп сопиып кашангы бара бересщ. Эскерден алгаш келгенiмде паналатып, жатакханага кешкенше тар yйiнiн бiр бурышынан орын бергенiнiн езiне ракмет. Тiрi болсам, агайдыц ол жаксылыгын етермш элi. Трамвай сaлдыр-гyлдiр етiп, Никольск базарына келiп токтады. Осыдан ею сагаттай бурын Мецтайдыц жYгiн кетерш, журтпен таласа кyлiп мiнген трамвайдан ендi алты ай жаздай сyзекпен ауырып, содан жаца гана тургандай сyйретiлiп жалгыз тyстiм. Багана бул жерде адам да кеп, базар да кызу сиякты едi. Eндi аялдама басында ешкiм жок, базарга кiре берiс бергi мацда да ешбiр жан кезге керiнбейдi. Эшейшде жатакханадан шыга калсац да, университеттен келе жатсац да мен мундалап, сары ала тон киген патшаныц суретiне уксап yнемi кож^1райып алдында туратын шiркеу де жок; тагынан тайгандай, тасаланып калыпты. Трамвай жолынан етiп, салбырап жатакхана какпасына карай бет тyзедiм. Эне бойым сал-сал. Бiрнеше кyн мас болып, мэцпрш калган сияктымын. Басым салбырап, пэленбай ж^1лдан берi студенгтердiн аягы таптап келе жаткан так^1р асфальттан кез алмаймын. Жерден бiр нэрсе керсем деп ынтыгатындаймын. Бiрaк киыршык тас, улпа топырактан баска ештеце кершбейд^ Miне к^1зыл кiрпiштiн сыныгы жатыр. Бул сынык багана бiз жатакханадан шыкканда жол ортасында турган. Кыздармен катар алда келе жаткан Мецтай токтай калып, аягындагы кiшкентaй ак танкеткасыныц тумсыгымен кiрпiштi итерiп, асфальттщ шетiне карай сыргытып кеткен. Содан соц сэл бурылып арт жакта ж ^ кетерiп келе жаткан Жомартбек екеумiзге караган. Мен оныц аппак аяктарыныц каздиып осы кiрпiштiн касында турганыц ез кезiмен кергемiн. Eндi мiне сол жерде де оныц iзi жок. Мен ернiмдi тiстедiм. Сyйген жаныцныц iзi кез алдыцда неге сайрап жатпайды екен деп наза болдым. Токтап, асфальтка ецкейш, K^IЗылкiрпiштiн сыныгын колыма алдым. Yцiлiп оган да карадым, онда да еш белп жок. Сонда да оны колымнан тастамадым. Бiресе бул Мецтайдыц танкеткасы болсашы деп ойладым. Бiресе оныц аягын естiп сипасам-ау дедiм. Алаканымдагы кесектi кайта-кайта кысып койдым. Бiрaк ол бурынгы, катты, икемсiз кyйiнде калды. Жатакхананыц сы1рткы есiгiнiн мацдайшасына орнаткан жаппаныц тр еу агашына к^1стырып, iшке кiрдiм. Алаканыма к^1зыл кiрпiштiн кып-к^1зыл унтагы жосадай жугып Sauap.org 151

калыпты. Faшыктык iзi осы болганы ма деп ойладым езу тартып, езiмдi-езiм мыск^1лдап. Жок, мен езiмдi-езiм бекерге мыскылдаппын. Faшыктык iзi болады екен. Бiрaк ол топыракка, таска тYCпейдi екен. Мен оны жYрген жолдан бекер iздеппiн. Асфальтка орынсыз Yнiлiп, жан-жагыма боска жалтактаппын. Ол Тз езге жерге тYCпептi, менiн жYрегiмде, ойымда калыпты. Оны мен еюнпп этажга кетерiлiп, дэлiзбен CYЙретiлiп Ментай белмесiнiн алдына барганда бiлдiм. Оны мен ез белмеме ю р т , жастыгымнын астында жаткан койын дэптерiмдi колыма алганда кердiм. Неге екенiн бшмеймш, ез белмемнiн алдынан етiп, Ментай белмесшщ есiгiне бардым. Сол жерден кайрылгым келдi. Сол жерде Ментайдын осы белмеден шыгып бара жатканда сонгы айткан сезi ойыма оралды. Кыздар топырлап белмеден сыртка карай беттеген ед^ Олармен iлесе Жомартбек шыгып бара жатты. ЗaйкYл мен Ментай есжке карай аяндады. Ен сонында жYктi алып, мен шыккалы жатыр едiм. Eсiкке бара берiп ЗaйкYл жалт бyрылды. - Ойбу, мен айнага карамаппын гой, - деп ж ^ р т барып бyрыштaFы шифоньердiн есiгiн ашты. Онын какпагынын iшкi жагындагы шар айнага итшш, тыртыскан мандайын, ^ п ал а^ ан касын сипады. - Тyрa тyр, Ментай, мен бетiме опа жагып алайын. Ментай кайырылып онын касына келдi. ЗaйкYл жалма-жан сумкасын ашып, диiрменшiдей бyрк^Iрaтып, бетiне yн жага бастады. Мен жYктi алып, дэлiзге шыгып, босагада к^1здарды тосып тyрдым. - Ментай, осы сен неге боянбайсын? - деген ЗaйкYлдiн y ^ естiлдi. Ментай сэл бегелiп (теп ол эдетi бойынша ак^1рын бiр ж^1миып алган болуы тиiс) барып жауап катты. - Мен табигатпен таласуды женсiздiк деп бiлемiн. - Ол не деген сезщ? - Адамга табигат берген бояудын езi жетiп жатыр. Онын Yстiне бетще баттастырып бiрдене жагу... - Ментай ym Yзiлiп калды. Мен есжке карай КyлaFымды тоса тYCтiм, онын сезшщ аягын естуге кyмaрттым. - Не десем екен саган? Иэ, табигат берген бояудын y C T ^ баттастырып бiрдене жагу Рaфaэльдiн немесе Репиннщ гажап картиналарын жана бояу CYЙкеп жаксартамын деп эуре болумен пара-пар. Мен сондыктан боянбаймын, ЗaйкYл. Мен б^л сездi езiм айткандай куандым. Ментай жауабынын тапкырлыгына да, онын езге кыздар сиякты ешкашан боянбайтындыгына да CYЙсiндiм. «Сол керек саган, Зай^л», дедiм iшiмнен. Бiрaк бyFaн ЗaйкYл кысылмады. - Койшы, сен де кайдагыны согады екенсiн, - дедi ЗaйкYл ез-езiнен сык^1лыктай ^ л т . - Sauap.org 152

БояуFа не жетсш, шiркiн! Ерiндi кып-кызыл, касты кап-кара етiп боянып шыша келгенiнде жiгiттердiн жаны жэннэмFа кетпей ме? Сенш бетiн ак кой, опа жакпасан да болар. Бiрак ерiн мен екi беттiн ушын кызартуын керек. Сонда сен урш ауызFа салFандай болар едiн. - Жок, Зайкул, мен сенiн орнында болсам опа да устамас едiм, жосаFа да жоламас едiм. ОйFа емес, опаFа, боЙFа емес, бояуFа кызыккан жiгiттен не баркадар шышар дейсiн. Туфли екшесiнiн тык^1ры шыкты. Екi к^1з ашык турFан есiктiн табалдырыFынан аттады. Зайкулдiн коныркай б е т айран жаккандай ала кожалак бола калыпты. Сонысын сулулык санап, кшкентай ешкi басын кекжите устап, касымнан еттi. Мен дереу есiктi кайырып, кiлтiн сала бастадым. Кiлттi бурап жатып, Ментайдын Зайкулге айткан сездерш есiмде калдыруFа тырыстым. Екi кыздын сонынан жугiре аяндап, баспалдакпен темен тусш келе жатсам, теменгi этажда к^1здар кутiп тур екен. - Сен ушеущ коштасып шыкканнан саумысындар? - дедi Канипа кезiн ойнакшыта, мойнын кикандатып. - Жо-о-Fа, - дедi Ментай дауысын созып. - Мына Зайкул айнаFа карап аламын деп. Мен Берлин какпасынын кштш устаFандай масаттанып, колымдаFы кiлттi жоFары кетердiм. Кыздар белмесiнiн алдына барFанымда кенеттен сол сездер ойыма туст. Умытып калмау ушiн жазып кояйын деп, ез белмеме келiп дэптерiме унiлдiм. Тунi бойы отырып кешiрген жазуларым кезiме оттай болып жэне басылды. Бул да Ментай сездер^ сонын ойлары. Ендеше Fашыктык iзi деген осы емес пе? Ак карFа тускен к^1зыл тулкiнiн iзiндей сайрап ол кенiлде, кекiректе, ойда калады екен FOЙ. Fашыктык iзiн тек кана журектен iздеу керек екен FOй. Мен осылай деп туйдiм. Бул кезде мен жумыс iстейтiнмiн. Жазуымды жазып болдым да, жумыска барFанша кiшкене тыныFып алайын деп тесегiме жантайдым. Уйыктап кап, жумыстан кешiгiп журмейiн деп жэне ойладым. Олай деп ойламай кайтейш, бул менiн эрен колым жеткен кызме^м FOЙ. Тесекте шалкамнан жатып, бул жумыска калай орналасканымды есм е тусiрдiм. ...ОFан дейiн мен жексенбi сайын жатакхана манында керiнбей жок боп кететiнмiн. Кайда кетiп, не тындыратынымды бiр белмеде жататын Жомартбек те, Пернеш те, Телеубек те бшмейтш. Олар бшмеген сон кыздар мулде сезбейд^ Журтка сездiрмей мен жексенбi кунi танертен ерте Фурманов кешесше тусiп алып, темен карай заулаймын. Кеше мен темiр жолдын туйiскен жерiнде сексеуiл базасы бар. Жексенбi сайын OFан отын тиеген эшелон келед^ Оны тусiру ушш базаFа косымша жумыс колы кажет. Sauap.org 153

Мен база жумыскерлерiмен жалFасып платформадан жерге сексеуш кулатысамын. Темiр жол жиегше бiз кулаткан сексеуiл тау болып уйiлiп калады. Кала турFындары оны бiрнеше кун бойы бiреу есек арбамен, бiреу ат арбамен, колы узындаулар машинамен алып кетiп жатады. Эркiмге колындагы талонына карай отын берiледi. Кiмнiн канша отын алатынында менiн шаруам жок. Мен кешке енбепм ушiн колыма тиген 250 килограмм сексеушдщ талонын бiлемiн. Соны сатып, акшасын стипендияма жалFап, бiр апта бойы талшык етемiн. Кешке карай жатакханаFа кайтканда екi аяFыма екi пут темiр байланып калFандай боп эрен козFаламын. Ертенiнде де ен бойым ауырып, жайсыз куйде боламын. Содан кейiн бiрте-бiрте курыс- тырысым жазылып, келесi демалыска дейш денемнiн ауырFанын мулде умытып кетемш. Кыс пен кектемдi осылай еткiздiм. Тек жазFы емтихан болFаннан берп жексенбiлер Fана сабакка эзiрлiкке кетш калды. Бiрак бугiн таFы да, экемнщ уйiне бара жаткандай, лаFып, сексеуiл базасына карай бет коюыма тура келдi. Себебi сен ем тихата эзiрленiп жатыр екен деп ез-езшен калтана кек тиын келiп туспейдi FOЙ. Ал, калтадан акша кетсе, карыннын берекесi кетедi. Акшан барда тоЙFан козыдай томпайып унсiз жататын моп - момакан, карнын калтан кагылса iшiне коралы каск^1р ю р т кеткендей боп, улып шыFа келетМ бар емес пе. Шурылдап-шуылдап, курылдап-корылдап мазанды алатынын кайтерсiн. Эсiресе, кыздардын касында отырFанда кинайтынын айтсаншы онын. Iшегiн шурылдап, карнын кундей курюреп женелгенде шекеннен тер шып-шып шы^ып к^1сыла бастайсын. Сол кезде Канипанын: «Ербол, iшiне ит камап коЙFанысын? Коя берсеншi ол баЙFусты» деп эзшдеген боп ез-езiнен сак^1лдап кеп кулетшш айтсаншы. Кыз кулкiсi деген бiр жерiнен от тисе барлык тусы бiрден лап ете калатын ашык ыдыста турFан бензин ^ п етт емес пе? Тек Ментай Fана олармен косыла кулмейдi. Бэлкiм, ол м е т анFармаFан болып, дайындалып оты^ан пэнiмiзге кажеттi аса бiр керект датаны iздегендей, дэптер бетiн парактай бередi. Бугiн мен, Канипа айткандай, iшiмдегi «камаулы иттi» босатып коя беру ушш келе жатырмын. Келе жатып Жомартбектiн бiр к^IлыFы ойыма тусiп кетедi де, акырын мырс етiп кулiп аламын. Бiр белмеде мен, Жомартбек, Пернеш, Телеубек тертеумiз турамыз. Солардын менен баска ушеушщ де уйiнен азык келедi. Жомартбек уйшен келгеннiн бэрiн каладаFы жакындарыткше калдырады. Пернешке бiрдене келсе, журтпен белiп жеп тез тауысуFа кумартады. АлFаш дэм татканнан кейiн калFанын езi жесiн деп, бiз унемi шегiншектей беремiз. Сабактан келе сала, оны-муныны сылтауратып, белмеден шыFып кетемiз. Ондайда Пернеш дэлiзден бiздi iздеп, сонымыздан куып журедi. «Кайда кашып кеттiндер? Келсендершi мынаны белiп ж етк» деп шыр-пыры шыFады. Кейде екеумiз онаша калсак ол маFан: «АFай, мынадан бiр алып жiберiнiзшi, жалFыз Sauap.org 154

менщ тамагымнан етпей отыр» деп жалынады. Ал Телеубектiн тамагынан ете береди Ол ешкiмге дэм де таттырмайды, жyрттын кезiнше терiс карап алып, YЙiнен келген сары май мен жентл кара нанга жагып, кYЙсетедi де отырады. КYн сайын сейтед^ Бiр кYнi Телеубек тесегiнiн алдында терiс карап жайланып алып, карыннан шыккан сап-сары майды нанга жагып, жана аузына тыга бергенде, жанына Жомартбек жYгiрiп барды. -Теке, мынаган да жагып жiберiнiзшi, жYрегiмдi жалгайын, - деп калжын-шыны аралас колындагы бiр жапырак нанын тосты. - Жок, бiгтi, - деп Телеубек дереу тесек астындагы кара чемоданга кyлыпты салды да тастады. Осыдан кейiн Телеубек кYндiз жyрт кезшше кара чемоданга жоламайтын болды. Сейтсек ол тYнде, бiз yйыктaFaннaн кейш, ез тамагын езi yрлaп жеуге к еш тн . Онын бэрiн Жомартбек ку бiлiп жYрiптi. Бiр кYнi тYнде менi бiреу тесегiмнен жyлк^Iлaп оятты. Сейтсем, Жомартбек екен. - О, не болды? - Ереке, тyрыныз, осы YЙге yры кiрiп кеттi. - Кайдагы yры, не алады бyл Yйден? - деймш мен ештене тYсiнбей. - Жок, е з ^ з тyрынызшы, - деп ол болмай орнымнан тyрFызды да, карангыда касыма отыра калып баяндай бастады. - Шырт yйкыдa жатыр едiм, еден сык^1р ете тYсiп, оянып кегтiм. Расында да бiздiн белменiн еденi сык^1рлауык болатын. Э сресе Телеубек жаткан тyстын тактайы шiрiген едi де, онын тесегiне карай аяк бассан баж^1лдап коя беретш. - Иэ. - Басымды кетерш алып едiм, бiреу Текеннiн чемоданын тыкырлатып жатыр екен. «Эй» деп калып едiм, yры демiн ш т е тартып, еденге Yн-тYнсiз жата калган сиякты болды. Тегi Текеннiн чемоданындагы кyрт, май, жентiн yрлaуFa келген бiреу болуы керек. Жомартбек сезшщ жаны бар сияктанды. - Онда Телеубект неге оятпайсын? - Теке, Теке! - дедi Жомартбек дауыстап. - Теке, тyрыныз, касынызда yры жатыр. Телеубекте Yн жок. - Эне, айттым гой, Текен катты yйыктaп калган. - Ендеше шам жак. Пернештi оят. Жомартбек шам жакты. Пернеш те оянган екен. Бэрiмiз анталап Телеубектiн тесегiне карадык. Ол басын бYркеп алып каннен-каперсз yйыктaп жатыр. Тесегiнiн астындагы ^ m ^ y m кyлып кетпейтiн кара чемоданнын аузы ашылып калыпты. - Эне, айттым гой, - деп Жомартбек баж ете тYсiп, жYгiрiп барып Телеубектi жyлк^Iлaды. Sauap.org 155

- Ойбай, турыцыз, Теке, чемоданыцызга уры тyстi. Бiрaк Телеубек туратын емес. Басын к^1мтап алып куныса тyседi. - Ойпырай, Текеннiн уйк^шылы-ай осы, - деп Жомартбек оныц yстiндегi керпенi жулып кеп алды. Кырыккан серкештей тыртиып, Телеубек орнынан турды. Аузы компац-компац етедi. Алгашында ол Жомарбектщ жулк^1лаганынан шошып кетiп, ym шыкпай калган екен деп ойладык. Сейтсек, аузына толтырып алган талканды жута алмай какалып тур екен. Ауызындагы кебiр талканныц жартысын эрец ары карай женелткен Телеубек, кезi аларып Жомартбекке бакшиды. - Сен, немене, юсшщ ез тамагын езше жегiзбейсiн бе? - дедi аузынан ак боран буркылдап. - Ойбай-ау, Теке, мен кайдан бiлейiн сздщ ез асыцызды езiнiз урлап жеп жатканыцызды, - деп Жомартбек ез тесегше карай шегiншектей бердi. - Иэ, бшмегенш... Пернеш екеумiз терю карап сылк-сылк кyлiп жатырмыз. - Оллahи, бiлгемiн жок, - дейдi Жомартбек мiз бакпастан. Сiздi ейтедi деп кiм ойлаган?! Бiз кайтадан орнымызга жаттык. Жомартбек шам ешiруге беттеп, сейлеп бара жатыр. - Бiздiн ауылда бiр кэнiгi уры болган екен, - дейдi ол езiнен езi даурыгып. -Сол кiсi эбден картайып, атка мiнуден калган соц, анда-санда, тyнде ез yйiнiн шошаласынан ет урлайтын керiнедi. Оны айдалага апарып, бак^1рга асып, мацайда ешкiм жок екенш бiле турса да, айналасына алак- жулак карап отыратын болса керек. Шала тск ен еттен бiр асап, опыр- топыр отты сендiрiп, карацгыда букпантайлап тура кеп кашып, yйiне келiп, содан соц екi-yш кyн катарынан рахаттанып уйыктайды екен. Бiздiц Текец де сейтiп... - Эй, оттамашы езiн!.. Карацгыда бiр нэрсе кабыргага тарс ете калды. Эрине, ол Телеубектiн бузаубас туфлт. Туфли еш жерiне тимесе де Жомартбек: «Ойбай, елдiм!» деп баж етiп тесегiне кулады. Бiз тагы да мырс-мырс кyлемiз. Жомартбек те ^ л ш жатыр. Оныц мэз бола капы к^лгендМ сондай, тесегiнiн тот баскан шынж^1ры бiрсыпырaFa дейiн шиык-шиык егтi де турды. Кешеде келе жатып мен езiмнен езiм осы о к т а есiме тyсiп кyлемiн. «Ой, Жомартбек-ай, н е с бар екен Телеубек бaЙFyстa?» деймш басымды шайкап. Кyлемiн де, «артыцнан тым болмаса катыксыз кара талкан келiп тyрFaннын езi де кызыщ екен-ау» деп ойлаймын. Осы кезде кез алдыма Мецтай елестейд^ Ол калыц кiрпiктерiн темен тyсiрiп, «Рас» деп, ак^1рын Faнa м е т куптап бас изегендей болады. Эрине, рас деймш мен содан соц езiмдi езiм кyптaFaндaй. Ой оЙFa уласады. КызFa Faшык болу жМт емiрiнiн Faжaп бiр кезенi FO^ Sauap.org 156

Кейшп ем1рщнщ рен1ш, куанышы да соны сен1ц калай тус1н1п, калай еткергенще байланысты. Кайта оралмас, кайырылмас сол б1р кымбат сэтт1 кад1р1н кетрмей, адалдыкпен ардактап, ертец еске тусргенде ез1ц суйс1н1п, езге Fибрат аларлыктай ет1п етк1згенге не жетс1н, ш1ркш! Б1рак, сен сыртынан суктанFан керж т кыз кец1л1це ток болFанымен, карныца канаFат экелмейд1 екен. М1не, мен сондыктан тац атпай дедектеп сексеуш базасына келе жатырмын. Б1рак бул жолFы келу1м сэтт1 болмады. Эйткен1 сексеу1л тасу жазда токтап, кузде б1р-ак басталады екен. Б1з емтиханFа юр1скел1 базаFа б1р де состав келмешъ Алайда отын тау-тау болып уйшш жатыр. Журт жазFы кажет1н ептеп осыдан алып кете бермек. Менщ мундагы сер1ктер1м де ыдырап кетшт1. КалFан б1рен-сараны эрк1мн1ц есек арбасына отын тиес1п, иес1н1ц мырзалыFына карай б1рдеце алатын кер1нед1. Туске дешн 2-3 арба тиес1п, мен де он-он бес сомдай акша таптым. Б1рак, к^ICтаFыдай емес, журт аяFы сирек. Кыста машина мен машина каFысып, б1реуге б1реу жол бермей ыю-кыю боп жатушы ед1. Енд1 алматылыктар жазда от жаFып, ас тср м е уге ант ет1скендей, тыйыла калыпты. Мандымды ештеце болмаFан соц, мен тун ауа кайтайын деп калаFа карай беттед1м. Сексеу1л базасынан шы^а бер1сте есек арбаFа ер1п келе жаткан Шалдуар ШалFынбаев кездесе кетт1. - Ау, аманбысыц, Карадомалак, аЫ - дед1 ол мен1 кере салып, бейне б1рредакцияныц дэл1з1нде т ^ а н д а й ектемс1п. - Сэлеметс1з бе? - Е, неFып журс1ц мунда? - Журтка сексеу1л тиесей1н деп келш ед1м. - Жур, онда маFан да тиес. Шалдуар мен1 колты^ымнан алып, кей1н карай бурды. Ыкылас, ризалыFымды да сураFан жок. Екеум1з есек арбаFа мелшерлеп ек1 жуз елу килограмм сексеу1л салдык. Шалдуар колыныц ушымен Fана кимылдайды, кебшесе маFан буйрык берумен жур. - Эй, анау куарFан кэр1 сексеушд1 арбадан алып таста. - Неге? - Сол. Оныц орнына мынау буFыныц муй1з1ндей ербиген жасын сал. - Жас сексеу1л жаруFа киын болады. - Неге киын болады? Балталаймыз онда. - Балта етпейд1. - Таска соFамыз. - Таска урFанмен тез сынбайды: к1с1н1 электр тогы соккандай естен тандырып, ек1 колды салдыратып тастайды. - Сок ертепт. Одан да ер1н1п турмын десецш1. - Ер1нет1н дэнецес1 жок, сал десещз, салып берей1н. МаFан бэр1б1р. Екеу1м1з сексеу1л тиеген есек арбаFа 1лес1п, калаFа келе жатырмыз. Есек иес1 узын сирак бала дедектеп алда келед1. Эр кешенщ бурылысына жеткенде ол артына бурылып, Sauap.org 157

ШaлдуaрFa aЙFaй салады. - AFaй, ендi калай жyремiн? - Тура тарта бер, - дейдi ШaлFынбaев мардымсып. - Бiрaк тар кешенiн киылысында осылай, токтап сурап отыр. - Кайта-кайта суратып кaйтесiз? Одан да баратын жердiн эдiрiсiн бiрден айтпайсыз ба? - деймiн мен баланы аяп. - Сурасын, алатын акшасын адалдап алсын, - дейдiШaлдуaр тумсы^ыш кетерiп. «Шалдуар десе, шалдуарсыц-ау езщ. Атыцды экец дэл тауып коЙFaн екен» деймiн мен iшiмнен. Содан кейiн мен ептеп ШaлFынбaевтaн сыр тартамын. - Шэке, осы редакция мацынан женiл-желпi жумыс табыла ма? Ол бедiрейiп маган карайды. - Юмге? - MaFaн. ШaлFынбaев шалкалап кеп к^лд^ - СaFaн неFылFaн жумыс? Сен студентсщ FOЙ. - Студент болсам да, жумыс ютемесем болатын емес: турмыс киын боп барады, - дедiм мен шынымды айтып. - Тацертец лекцияда болып, тyстен кейiн жумыс iстер едiм. Т ш т тyннiн бiрсыпырa жерiне дейiн ютеуге де бейiлмiн. Тегi менiн '^ м жалынышты боп шыкты-ау деймiн, ШaлFынбaев ендi кyлмедi. Оныц кyлмегенiн пайдаланып, мен езiмнiн к^1стай демалыс сайын жалданып, ептеп акша тауып келгенiмдi айттым. - Эй, сонда сен канша акша таптыц? - дедi Шалдуар токтай калып, менi иышышнан жулып, езiне каратып. «Эй», «ей» деп сейлеу, сейлегенде кaсындaFы адамын иыктан, желкесiнен перiп калу, жулкып езiне карату Шалдуардыц эдетi екен. Байкаусыз келе жаткан менi оц иы^ышнан жулып кaлFaндa кулап тyсе жаздадым. «Мынатан не болFaн?» деп ойлап апалактап оныц бетiне карап едiм, Шалдуардыц менiн тэлтiректеп барыш тyзелгенiмде шаруасы жок, бедiрейiп ез сyрaFынa жауап кYтiп тур екен. - Жексенбi сайын 20-30 сомFa дейiн каратушы едiм, - дедiм мен мардымсып. - Ол кеп акша той! Шалдуар ею санын шапалактап, карк^1лдап кеп кyлдi. Одан соц ол м е т тaFы да иыктан перш калып, жол шетшдеп арыкка кулата жаздады. - Кеп акша дейдЛ - дедi ол ш ш басып, кyлкiсiн тыя алмай. - Тапкан екенсiн кеп акшаны. - Ол кyлкiсiн эрец басып, метмен кайта катарласты. ТaFы да мактана сейледi. - Сенiн ол «кеп акшац» бiздiн бiр кшкентай информацияныц куны Faнa. Сен бшесщ бе? - деп ШaлFынбaев оц колыныц бармары мен сук сaусaFын бiрiне-бiрiн жакындата устап, менiн кез алдыма тосты. - Бес жолдык мынадай информaцияFa бар FOЙ, бiзде он сом кояды. Ал мынадай Sauap.org 158

болса, -сук саусак пен бармактыц арасы алFашкыдан алшая туст1, - жиырма сом.Егер информацияныц келем1 мынадай болса, - ол б1р нэрсен1 елшеп ж1берет1ндей боп карысын керсетт1, - алпыс сом. Н]'лп.]'н бе: б1р карыс информация жазсац, б1рден алпыс сом аласыц. Ah! Бул газеттщ б1р немер1нде б1р информацияныц Fана шыкса алатынын. Кейде б1р номерде б1рнеше информацияныц шыFып кету1 де ыктимал. Ол ез1цн1ц пысыктыFына байланысты. Ал айына газетт1ц неше немер1 шыFатынын б1лес1ц бе? 25-26 немер1 шыFады. Сонда б1р айда орта есеппен он бес информация шыFарFан журналистщ ез1 тоFыз жуз сомдай акша табады. Б1лд1ц бе? АЫ ШалFынбаев маFан еж1рейе карап, бармаFын шошайтты. Мен кез1м бак^1райып, басымды изед1м. Тег1 ШалFынбаевтыц мен1ц кез1мд1 мулде уясынан шыFарып ж1берг1с1 келд1-ау дейм1н, сол кабагын шытыцк^1рап мацызданды да, кайтадан сейлеп кетт1. - Мен ез1м информацияны кэс1п кылмаймын, - дед1 ол элденеден жтркенгендей танауын тыж^1райтып. - Оны кэсш к^1лу тышкан аулаумен б1рдей. Мен етектей-етектей очерктер жазамын. Сен менщ б1р очерк1ме канша гонорар койылатынын б1лес1ц бе? Аh! Мен басымды шайкаймын. Мен1ц оны б1лмеген1ме Ша^ынбаев одан сайын разы бола тусед1. - Б1лмейс1ц. СаFан оны бшу кайда? Мен б1р очерк1ме алты-жет1 жуз сом аламын! - «Ал, калай?» дегендей, ол бет1ме карады. «Сумдык кеп екен!» деген ишарамен мен кез1мд1 жумдым. - Ал сен менщ айына канша гонорар табатынымды бшесщ бе? АЬ? Мен таFы да басымды шайкаймын. Шалдуар одан сайын мэз болады. - Эр айдыц аяFында мына дедец, - ол бармаFын шошайтып, кеудесш туртт1, - мыц жарым - ею мыц сом гонорарды калтасына салып алып, талтацдап журе беред1. Оныц уст1не мен1ц ай сайын сепз жуз сом жалакым таFы бар. Енд1 осыныц бэр1н косшы ез1ц. - Кеп акша Fой, - дед1м мен. - Жок, ез1ц косшы кэне. - Ек1 мыц уш жуз - ек1 мыц сег1з жуздей-ау дейм1н. - Дэл, дэл. Кейде мына ушеудщ ез1 де боп кетед1, аИ! - деп ол бармагымен шынашагын басып турып, калFан уш саусаFын шошайтады. - М1не кеп акша кайда жатыр? Ал сен отыз сомды кеп акша керес1ц. - Рас,-деймш мен ШалFынбаевтыц каламакысынан басым айналFандай темен карап. - МаFан айына ек1-уш жуз сомныц жумысы табылса да 1стер ед1м. Алда жазFы каникул келе жатыр. Ол кезде жумыссыз бос журу де кас1рет кой... - Эй, - дед1 ШалFынбаев узацкырап барып токтап турFан есек арбаFа карап, аяFын шапшацдата басып, - б1зд1ц редакцияда ек1-уш жуз сомдык жумыс болмайды. Курьерд1ц ез1 айына терт жуз сом алады, корректорлардыц айлыFы алты жуз, эдеби к^1зметкерлерд1к1 сег1з жуз. Сен сиякты шик! студентке эдеби кызметкер болу кайда. Сен корректорFа да жарамайсыц. Егер курьер болFыц келсе, ертец б1зге кел. Мен с е т жауапты секретарFа алып Sauap.org 159

барайын. Кеше Нюра деген курьер кызымыз демалыска шыкпакшы боп, орнына ю с табылмай жаткан сиякты едi. Бiз есек арбаныц касына келдiк. - Эй, былай бур, - дедi Шалдуар есектiн шылбырын yстaFaн балаЕа кешенiн оц жaFын нускап. - Ыстыккел кешесiне карай тарт. Анау, бурыштаты yй. Есек арба онFa карай бyрылFaн соц мен: - Ал, Шэке, кош болыцыз. Ертец редaкцияFa келемiн, - деп ез ж етм е кетуге ынFaйлaндым. - Ой, кайда барасыц? - дедi Шалдуар «езщнщ есiн дурыс па?» дегендей мaFaн баж^1рая карап. - ЖaтaкхaнaFa... EмтихaнFa эзiрленiп жатыр едiк. - ЖaтaкхaнaFa... - дедi ол мaFaн бiрденесiн еткiзiп коЙFaндaй кaбaFын шытып. - Сен ендi мынаны тyсiрiп бермейсщ бе? «AсыFыспын, езiнiз тyсiрiп алыцыз» дегелi бiр турдым да, Шалдуардыц тyрiнен корыктым. «Miнезi тiк пэле екен, ренжш кап, ертец жумыска алдырмай жyрер» деп ойлап, оныц соцынан ык^1лассыз iлестiм. Ыстыккел кеш ес мен Гоголь кешесiнiн бурышындаты ею этажды yйдiн aлдындaFы сарайдыц касына есек aрбaдaFы сексеуiлдi тyсiрдiм, Шалдуар y m ^ кiрiп, акша алып шыкты да, арбакеш баланы женелттi. - Эй, неFып турсыц? - дедi ол кетуге ынFaйлaнFaн маЕан карап. - Eндi буларды анау таска соFып жармайсыц ба? - М е тц кырсау кимылымды aнFaрды ма, ол бiрден бастырмалата женелдi. - Сен езщ менен ак^1 дэметiп жyргеннен саумысыц?! СaFaн ак^1 не керек. Отыз сомды олжа керiп жyрген сен ертец курьер боп, айына терт жyз сом алып отырсац шекеце тар келе ме? М е тц саЕан берер акшам сол. ¥ктыщ ба? Ah?.. Мына пэле шынында да бiр сумдыкты шыFaрып жyрер дедiм де, yйiлiп жаткан сексеуiлдi yн-тyнсiз шетiнен сyйреп жaруFa юрютм. Таска соFылFaн сексеуiл жiгерi жалацаш колымды жaнFыртып, ен бойымды электр тогы соккандай дip-дip еткiзедi. Сонда да тю тетп, тырмысып жатырмын. «Муны езiм жаратынымды бiлгенде бaFaнa тез сынатын шiрiк сексеуiлдi кебiрек салатын едiм FOЙ» деймiн iшiмнен. Бiрте-бiрте алаканымныц терiсi ойыла бастады. Акыры1, колым шыдамай бара жаткан соц, жaрылFaн сексеуiлдi aяFынын ушымен жинастырып тyрFaн ШaлдуaрFa бурылдым. - Шэке, жаман колFaп бiрдене табылмас па екен? - Ой, сен, езщ... студенттщ жаман колын аяп, - деп ежiрейдi ол мaFaн, ею колын калтасында устап, шiрене турып. - Мен сaFaн жаман колFaпты кайдан табамын? - Кол шыдамай барады, - дедiм мен Шалдуардыц колFaбы жоFынa бейне бiр езiм кiнэлiдей-aк ыржия кyлiп. - Онда несше солдат боп жyрсiн, бес тал aFaшты жару колыцнан келмесе? Жэ, жар да, болFaн соц ана сaрaЙFa yйiп, кулпын сыртынан баса сал да, жатакханаца жYре бер. Sauap.org 160

Осыны айтып Шалдуар алшацдап уй1не карай кетт1. «Журт каж^1лы сейлеп, сэл кш ш ж керсетсец, ест1п иыFыца мшш алатыны жаман, - дейм1н мен ез1мнен-ез1м куй1п-п1с1п. - МаFан б1рдецесш етк1з1п коЙFандай эк1рецдеп, алшацдауын. Солдатты адам емес тем1р деп ойлайды екен-ау бул. Керер ед1м соFыста болсац, сен1ц жаныцныц кандай тем1рден соFылFанын!» Эст1п, 1штей куцк1лдеп канша урысканыммен, ол кун1 Шалдуардыц бар шаруасын тап-туйнактай ет1п тындырып кету1ме тура келд1. Ертец1нде, саFат тацертецп тоFыздан аса ук1дей ушып редакцияFа жетт1м. Редакция орналаскан уш кабат уйд1ц алдына келсем-ак мен1ц журепмд1 езгеше б1р луп1л кернейд1. Оныц сыртк^1 би1к тас баспалдаFына кетершгеннщ ез1не тау болмаса да, тебе басына шыккандай кец1л1м би1ктеп сала беред1. МаFан редакция адамдарыныц бэр1 ерекше жаралFан жан боп кершед1. Олар шет1нен жаксы, шет1нен суйюмд1 сияктанды. Шалдуар ШалFынбаевтай боп олардыц ортасында журуден артык бакыт жок 1спеттенд1. Эст1п, редакция уй1н1ц эр бурышына аса зор курметпен карап, дэл1зде кездескен эр адамына, ол м е т елемесе де, т л е сэлем берш, жаца тускен жас келшдей сызылып келе жатсам, Шалдуар машина бюросынан шыFып барады екен. - Шэке, - дед1м оны кергенде экемд1 кездест1ргендей куанып. Шалдуар жалт бурылып, калбалацдай умтылFан маFан тацдатандай, сузе карап калды. - Шэке, сэлеметсз бе? - Сен1 к1м шак^1рды, аh? - дед1 ол касына келген мен1ц колымды да, сэлем1мд1 де алмастан. - С1з буг1н кел деп ед1ц1з Fой. - Кашан? - Кеше, с1здщ уйге отын тус1ргенде. Шалдуар кабаFын тыржитты. - Отын, отын!.. - дед1 ол элденеге мен1 кекеткендей. - Жумыс жайында десецш1 одан да. - Иэ, жумыс жайында FOЙ, Шэке. Курьер алып коЙFан жок па ед1ц1здер? ШалFынбаев менщ бул сураFыма жауап бермед1. - Жур, - дед1 ол еюм унмен иыFымнан жулк^1п калып. БаFанаFыдай емес, Шалдуар енд1 мацFаздана аяцдады. Мен сумецдеп соцынан 1лест1м. 1лесе бере, OFан тагы б1р сурак койдым. - Шэке, б1з к1мге барамыз? - Жауапты секретарFа, - дед1 ол мойнын бурмастан. - Жауапты секретарьларыцыз к1м деген кЫ ед1? - Сен б1лмейс1ц, - Шалдуар оц колын шорт сштед1, - жацадан келген адам. Сен сиякты соFыста болFан. Sauap.org 161

Мен «ендеше ол к1С1ге к1рмей-ак кояйык» деп улг1ргенше болмады. Шалдуар «жауапты секретарь» деген жазуы бар кабинеттщ ес1Г1н жулк^1п каFыл, мен1 жещмнен суйрей 1шке к1рд1. Кабинет и е с устел1не ецкейе тус1п, газет карал отыр екен. - Осы к1С1 жауапты секретарь, осы к1С1мен сейлес, - дел Шалдуар мен1 1лгер1 итермелед1. Мен Шалдуар ез1 айтып, к^1зметке ез1 алдырады екен деген умггпен келген ед1м. Ол, малту б1лмейт1н адамды терец суFа лакты^андай, мен1 кабинетке к1рг1зе салыл, ез1 сырFыл шыFыл кетуге ыцFайланды. Осы кезде жауапты секретарь басын кетерш, б1зге бурылды. Оныц жуз1н кергенде мен ез кез1ме ез1м сенбеген сияктандым. К1рл1ктер1м уст1-уст1не ж^1лылыктал кетт1. Касы туксиген, орыс ецдес, сабырлы ак сары к1с1. Ек1 кез1 де бурынFысындай сэл шег1рлеу. Устше жай ки1м киген1 болмаса, бурытыдан еш езгер1с1 жок: эскери журналист капитан БаFи Уазитовтыц нак ез1. - Бэке! - дед1м мен жауапты секретарFа ек1 колымды б1рдей созып. Бэкец де мен1 жазбай таныды-ау дейм1н. Тез орнынан турып: - Ербол, сенб1с1ц, айналайын! - деп кушагын жайды. Мен Бэкецн1ц мол кушагына. калай ен1п кеткетмд1 б1лмей калдым. Ол: «Аман-есен келдщ бе?» деп бауырына к^1сып, аркамнан кагып жатыр. - Шук1р, Бэке, мен былтыр келгенм1н, - деймш Бэкецн1ц мен1 KушактаFанына кец1л1м босацкырап, б1рак оны б1лд1рмеуге тырысып. - Эзщ1з кашан келд1ц1з? - Ек1 айдай болды. Осында бурынFы кызметме орналастым. Эз1ц кайдасыц, Ербол? - КазГУ-де, окудамын. - Бэрекелд1. Ал, отыр, эцпмелесетк. - Эцг1мен1ц ул к ет осыFан жумыс керек, - дед1 жацаFы мен1 осында к1рг1зе салып шыFыл кетуге ыцFайланFан Шалдуар кайтадан бурылып кел1п, жэне мен1 калай да кызметке орналастыруFа бел байлаFандай белсенд1л1к б1лд1р1п: - Бул корректорлыкка жарамайды, курьер ету керек. Эздерщ1з де таныс екенс1здер Fой. - БолFанда кандай! - дед1 Бэкец баптай сейлеп. - Б1з б1р бел1мде кызмет еткенб1з. Мен редакцияда болдым. Ерболдыц елец, макалаларын газет1м1зде жи1 жариялап туратынбыз. Бэкецн1ц бул сез1 мен1 б1р кетер1п тастады. Шалдуар «жаман студент», «жаман солдат» деп желкемнен туспей койып ед1. «Бэлем, б1лш1 мен1ц кандай солдат болFанымды» дед1м 1ш1мнен айызым канып. Мен1ц осы ойымды сезгендей Шалдуар шап ете туст1: - Бул елец жаза алушы ма ед1? - дед1 Бэкецн1ц сез1не сенбегендей. - Бэле, жазFанда кандай! Муныц елецдер1н1ц кейб1р жолдары б1зд1ц бел1мнщ туы 1спеттес боп кеткен. Бел1м шабуылFа шыккан сайын б1з Ербол елещнщ: ^арыс басса^ бас/ Sauap.org 162

Сумам демш ^е^'нбе/ - Э^еш он^йм ше^'^^е/^- деген жолдарын унем1 газетт1ц шпигел1не берет1нб1з. Шалдуар басын шайкады да: - Мынадан елец шытады дегенге ешкашан сенбес ед1м, аh,- деп мен1 буй1рден туртш калып, сакылдап кеп кулд1. Жауапты секретарь сез1н кайтадан жалFады. - Оныц уст1не мен ЕрболFа соFыстан аман кел1п, осы орында оты^аным уш1н т1келей карыздар к1с1м1н, - дед1 ол Шалдуардыц парыксыз кулюсшщ токталуын тоспай. - Бул бакандай уш журналист1 т1келей ажалдан алып калFан. Шалдуар буFан да сенбегендей боп, маFан карады да, басын шайкады. Жауапты секретарь уш журналистщ а^ ы шепке кел1п, маFан жолыкканын, б1зд1ц позициямызды жау атк^1лап, б1р снарядтыц жер уй алдына келш ысылдап жатып алFанын ШалFынбаевка таратып айтып жатпады. - Ербол, сен Нышмет Елеус1зовт1ц каз1р кайда екенш б1лес1ц бе? - дед1 маFан бурылып. - Жок. - Бэле, ол каз1р С. каласында, облыстык газет редакторыныц орынбасары. Ал капитан Рыжовтыц кайда екен1нен хабарын бар ма? - Жок. - Ол Москваныц б1р баспасына орналасыпты. Мен хат алып турамын. Б1р хатында сен1 сурапты. - Апырай, э, - деймш мен куанFан устше куанып. Уазитов енд1 мен1ц жайыма ойысты. - Сен студентс1ц FOЙ, - дед1 ойлана отырып. - Эрине, коса кызмет 1стемесец, болмайды каз1р. Ал саFан не жумыс тауып берсек екен? Ол карсысында турегеп турFан ШалFынбаевка карады. - Е, муны Нюраныц орнына кешк курьер ете салыцыз, ah,- дед1 Шалдуар жулып алFандай. - БуFан сол да жетед1. - Иэ, - дед1м мен басымды изеп. - Жок, мен ЕрболFа тупкш1кт1 жумыс болса деп отырмын. Курьерлжт койшы, Ербол туб1нде б1зд1ц белд1 к^1зметкерлер1м1зд1ц б1р1 болуFа ти1с. Б1рак каз1р сол уак^1тша курьерл1ктен баска бос орын жок. - Мен курьер-ак болайын, Бэке, - дед1м осы бар к^1зметтен айырылып калмайын дегендей асыFып. - Каз1р емтихан етюзш жатырмыз, ез1 кешк1 жумыс болса, маган колайлысы осы сиякты. - Жарайды, эз1рше осыFан орналаса тур. Ар жаFын таFы кере жатармыз, - деп жауапты секретарь маFан б1р жапырак каFаз усынды. - Арыз жаз: уак^1тша курьер етш алуды сураймын деп колыцды кой. Кешк1 алтыда к^1зметке кел. - Айттым, орналастырдым. Аh! Ал енд1 неFыл дейс1ц? Аh! - дед1 Шалдуар жауапты секретарьдан шыкканнан кей1н маFан ш1рене карап. - Сен менщ бул жаксылыFымды умытпа. Sauap.org 163

- Рахмет, Шэке, умытпаймын, - дед1м мен OFан асыFа бас изеп. Мшеки, осыдан жиырма шакты кун бурын мен к^1зметке осылай орналаскан ед1м. Кун сайын кешк1 алтыда редакцияFа барамын. Тунг1 он б1р- он ек1де жумысымды б1т1р1п, жатакханаFа кайтамын. АлFашында «курьер» деген сездщ мэн1с1н женд1 б1л1цк1ремей де журд1м. Сейтсем, редакция мен баспахана арасына каFаз тасушы к1с1н1 осылай деп атайды екен. Редакцияда ек1 курьер бар. Кунд1зг1 курьер Даниловна дейтш картац эйел. Кешк1 алтыFа дешн редакциядан баспаханага каFазды ол тасиды, кешке ол жумыска мен юрюемш. Б1зд1ц таситынымыз редакция бел1мдер1н1ц кун сайын газетке басылуFа даярлайтын макалалары. Соны жиналFан сайын топтап секретариаттан алып, баспаханаFа апарып тастаймыз. Цех бастышы курьерден келген макалаларды кол койып алады да, дереу линотиписткаларFа бел1п беред1. Олар алдарында турFан пианино тэр1здес машиналарFа - линотиптерге отыра калып, макала сездер1н корFасынFа кеш1ред1. Осылайша ек1 курьерд1ц куш бойы кезектес1п баспаханаFа тасыFан ^ азд ар ы ертец1нде газет болып шыFып, окушылардыц колына жетед1. МаFан редакция да, баспахана да кызык. Кун сайын екеушщ де жумысын жайын акырындап тус1не туст1м. Тус1нгеннен кей1н ез1мд1 катар жаткан кос келд1ц айдынына кезек суцгит1н коцыр уйрекке тецед1м. Редакцияныц нег1зг1 макалалары баспаханаFа кебше кунд1з женелт1лед1 екен. Кешке кунд1з улгермеген азын-аулак макала, кеб1несе алдаFы немерлерде басылуFа ти1с запас материалдар тасылады. Анда-санда ТАСС- тан келген тышыз макалалар болады. АударылFаннан кейш баспаханаFа соларды жетк1зем1н. Калай дегенде кешк курьерд1ц бос уак^1ты кеп болатын. Ондай сэттерд1 бос ж1бермей, мен оцаша кабинеттерд1ц б1р1не юрш алып емтиханFа эз1рленет1нм1н. Ал емтихан етюзген кундер1 Даниловна апайдыц куанышына жумыска б1рер сагат ерте де шытатынмын. Елпек атка к1мн1ц м ш п с келмейд1. КалFан жумысын Даниловна да маFан тастай салады. Кызмет аяFында кайта басылFан макаланы салыстырып асышып отырFан бел1м мецгеруш1с1 де маFан жалынады. - Ербол, сен мынаны тыцдай койшы, мен окып тастайын. - Ербол, сен мынаны окып ж1берш1, мен оригиналFа карап отырайын, - дейд1. Ец алдымен м е т машинистка Биб1ш апай жумсайды. Мен баспалдактан кетер1ле бергенде машбюроныц ашык турFан ес1г1нен терде отырFан апайдыц кез1 мен1 шалып калады да, тартпасын аша бастайды. - Сэлеметс1здер ме? - дейм1н машбюроныц ашык есМнен басымды суFып. - Айналайын, мен1ц Ербол бауырым елгезек кой. МаFан теменнен барып б1р папирос экеп бере койшы, - деп Бибш апай б1рден акшасын усынады. - Осы шарша-а-ап елей1н деп отырмын, буг1н жумыс сондай кеп болды. Sauap.org 164

Мен кулш бас изеймш де, редакцияныц астындаFы буфеттен б1р пачка «Прибой» экеп берем1н. ОFан апай мэз боп калады. - Ой, тшеущд1 берг1р. Ой, б1р жаксы келшшек алып, кесег1ц кегерг1р! - деп батаны уст1- уст1не жаудыртады. Апай жаксы келшшек жайын айтканда мен ез-ез1мнен к^1зарып кетем1н. Кез алдыма б1рден Мецтай елестейд1. Мен1ц OFан FашыктыFымды осы апай бейне б1р б1л1п отырFандай боп кер1нед1. Эстш жур1п оку жылын да аяктадым. *** Енд1 буг1ннен бастап дайындалатын емтихан жок. Кыздар да ауылдарына кетт1. Б1р белмеде калFан Жомартбек екеум1з Fана болсак, оныц кешке дей1н келу-келмеу1 ек1 талай. Ол да ертец не бурсшундер1 ел1не кайтпакшы. Бэлк1м, ол каз1р билет алудыц камында журген болар. Сондыктан мен саFаттыц алты болуын кутпей, буг1н жумыска кундег1ден ерте бардым. - Ербол, ой, Ербол, - дед1 Бибш апай менщ тебем баспалдактан кер1н1с1мен-ак. - Жылдамырак журш1, айналайын. Апайдыц темек1с1 таусылып отыр екен. Каз1р тартпасын ашып, сумкасын актара бастайды деп ойладым 1ш1мнен. - Сэлеметс1здер ме? Жайма, Би-апай? Апай кул1п ж1берд1. - Темеюге жумсайды екен деп калдыц ба? Темек1м бар, калкам. Осы каз1р Fана сен1 жауапты секретарь 1здеп отыр ед1. СоFан бара койшы тез. СаFан жаца жумыс берг1лер1 кел1п отырFан сиякты. Салып отырып жауапты секратардыц кабинет1не барсам, Бэкец жалFыз отыр екен. - Кал калай, Ербол? - дед1 ол сэлемдескеннен кей1н. - Кал жаксы, емтиханды б1т1рд1к. - Каникулде кайда болмак ойыц бар: осында каласыц ба? Элде б1р жакка барасыц ба? - Осында каламын, кайда барамын? - дед1м мен. - Ауыь^а кайтайын десем, арлы-берл1 журуге каражат керек. - Онда биыл жаздай б1зде корректор боп 1стей турсац кайтед1? - 1стейм1н. - Ертец б1р кешк1 корректор демалыска шышушы ед1. Соныц орнын саFан устап отырмын. Келес1 айда таFы б1реу1 шыFады, оныц орнын жэне сен басасыц, - дед1 Бэкец сабырлы, камкор кец1лмен. - Кунд1з уйкыц канFаннан кей1н маFан кел1п жур. Энеуг1дей емес, колыц босады FOй. Мен сен1 енд1 завод, фабрикаларFа ж1бер1п, хабар, корреспонденциялар жаздырамын. Бул да косымша каражат болады. - Рахмет, Бэке. Sauap.org 165

- Бара-бара макала, очеркпен де айналысарсыц. Сейтш екеу1м1з сен1ц колыцнан жазу келетшдМн осындагы журтка дэлелдейт1н боламыз. Мен басымды изед1м. - Онда мен с е т ертецнен бастап корректор кызметш аткарады деп буйрык берд1ремш. Сейт1п мен сол куннен бастап ею ай корректор болдым. Ею айда «Е.Есенов» деп колым койылып, газетте 6-7 рет хабар, корреспонденциям шыкты. Газет айына ек1 рет каламак^1, ек1 рет жалакы беред1 екен. Студентт1ц айына б1р рет бер1лет1н стипендиясындай емес, б1р айда колына терт рет акша устаудыц ез1 маFан ересен байлык сиякты боп кер1нд1. Оныц устше Уазитов агай мен1ц хабарларыма студенттж жайымды есептеп, унем1 кетер1цк1 каламакы койып отырыпты. Оны каламак^1 алFан сайын Шалдуардыц бас шайкауынан бщд1м. Мен каламак^1 немесе жалакы алып шыксам-ак алдымнан ШалFынбаев тап бола кетед1. - Эй, Карадомалак, акша алдыц ба? Аh! - дейд1. - Алдым, - дейм1н мен арсалацдап. - Экел санайык, - дейд1 ол колын созып. Мен жаца Fана кассирден санап алып, кенетоз гимнастеркамныц омырау калтасына ею буктеп салып коЙFан акшаны кайта суырамын. ШалFынбаев оны уыстап алады да, мен1 оцашалау жерге карай бастайды. Содан соц ол жайланып отырып мен1ц акшамды санай бастайды. Санайды да: - Кеп, - деп басын шайкайды. - Неге?-деймш мен ез-ез1мнен к^1сылып. Ол бухгалтерияFа айтып, акшамныц жартысын кайтадан алдырып коятындай боп кер1нед1. Саскалактап, Шалдуардыц бетше жалтак- жалтак караймын. - Кеп деген соц кеп! - дейд1 ол акшаны маFан кайырмай, уыстап устап турып. Мен б1р оныц колынан суырып экетет1ндей, будыраFан каFаз акшаныц уысынан шыFыл турFан шет1н бармаFымен басып кояды. Сонсоц м е т тергей бастайды. - Сен бул жартыда неше хабар жаздыц? - Екеу. - Эне, айттым FOЙ. Ек1 хабарFа мунша акша ттст1 емес. Бурын б1зге аз койылатын. - Мен кайдан б1лей1н, - деймш Шалдуардыц алдында к^1лмыс жасаFандай кысылып. - Сен б1лмейс1ц, мен саFан б1лген соц айтып турмын, аИ! - дейд1 ол ма^азданып. Б1р жолы, Шалдуардыц осындай тергеушен кей1н, мен одан: - Эзщ1з канша алдыцыз? - деп сурадым ак^1рын Fана. Ол басын шайкады. - Бул жолы мен ештеце алFаным жок. Каз1р ез1 очеркке лайык материал жок, - деп кабаFын шытты. Sauap.org 166

Мен одан сайын кысылдым. Бейнеб1р ШалдуарFа ти1ст1 акшаны ез1м алып коЙFандай куыстандым. Мен1 бул киындыктан Шалдуардыц ез1 шыFарды. - Ал енд1 буг1н 1шпейм1з бе? Аh? - дед1 ол мен1ц акшамды устаFан оц колын жоFары кетер1п. Мен басымды изед1м. - Жур1ц1з, Шэке, с1з 1ш1ц1з, мен1ц 1шпейт1н1мд1 езщ1з б1лес1з FOЙ. Булай дейт1н1м курьерлж жалак^1мныц алFашк^I жартысын алFанымда дэл осылай Шалдуар кездесе кеткен. Сонда да ол менщ аз акшамды колына алып, е р т ж^1бырлап санап шыFып, «ал енд1 1шпейм1з бе?» деген. Мен оны кеше бурышындагы кек будканыц б1р1не ерт1п барып, ек1 жуз грамм арак эпергенмш. Одан кейш де жалак^1, каламак^1 алFан сайын Шалдуар менен мшдегп турде ею жуз грамм 1шпесе аузы кисайып кетет1ндей боп эдеттен1п алFан. Сол кездесулерде менщ жарытып 1шпейт1н1ме оныц кез1 жеткен. - Бул сенщ неш1нш1 каламак^1ц? - дед1 Шалдуар акшаны ез1ме кайтарып бер1п жатып. - Уш1нш1 FOЙ, Шэке. - А, солай ма? Сен де ушшш1 рет каламак^1 алып ж1бердщ бе, ей? - Ол каркылдай кул1п, эдет1 бойынша аркамнан койып кеп калды. Ыцк ете тускен менщ аузымды аштырмастан таFы да ез1 сейлеп кетт1. - Онда былай болсын. Уш1нш1 каламак^1ны жаксылап жуумыз керек. Бэр1м1з де сейткенб1з. Эйда жур, кек базардаFы шайханаFа барамыз. Мен бурынFы эдет бойынша Ша^ынбаевты кешелердег1 кек будкалардыц б1ршен сыйлап кайтарармын деп ойлап ед1м. Ол мен1 дедектет1п, кекбазардаFы шайханадан б1р-ак шыFарды. Устелге отыра сала, даяшыны шак^1рып, ез1 заказ берд1. - Жуз елу грамм арак - дед1 ол даяшыныц колындаFы каFазын иег1мен ымдап, OFан тез жаз дегендей ишара бшд1рш. - Шэке, ею жуз грамм 1шщ1з, - дед1м оныц кундел1кт1 мелшерш туспалдап калFан мен. - Жок, ез1мн1ц есеб1м бар, - дед1 ШалFынбаев, - жуз елу, жаздыцыз ба? Аh? Жазсацыз, OFан уш рет дунган кеспес1н косыцыз. «Б1з екеу емесп1з бе, уш кеспе деп осы кЫ кателес1п айтты ма» деп ойлап, оныц бетше карадым. Мен1ц ойымды уккандай Шалдуар: «Уш кеспе деп жаздыцыз ба? Ушеу деп жазыцыз» деп жэне ею рет кайталады. «Бэлк1м таFы б1реу келет1н шыFар, уш1нш1 кеспет соFан алып отырFан болар» деп туйд1м де, ундемед1м. Заказ а^ан даяшы кухняныц тес1г1не карай кетш бара жатыр ед1, ШалFынбаев кайтадан баж ете туст1. - Токта, токта, бер1 кел, - дед1 даяшыFа колын уст1-уст1не сермеп. - Т1ркемес1 калып койыпты FOЙ, тркеме косыцыз. Sauap.org 167

Даяшы устел шетше ецкей1п, каFазына жэне б1рдеце турт1п алды. «Муныц трк ем ес не нэрсе, к^1мбат б1рдеце емес пе екен?» деп к^1пылдап отыр ед1м, Шалдуар маFан карады. - Эй, сен, тым болмаса б1р кружка сыра 1шсецш1, ah! - Б1р саптыаяк 1шсем, 1шей1н, - дед1м мен. Кет1п бара жаткан даяшыны Шалдуар таFы токтатты. - ТаFы б1р кружка сыра косыцыз, - дед1 ол мойнын созып. - Костыцыз ба? Енд1 экеле берщз, тез экел1ц1з. - ЖацаFы б1р т1ркеме деген1ц1з не? - дед1м мен ШалFынбаевка. Шалдуар сакылдап кул1п, мен1 буй1р1мнен таFы б1р пер1п калды. - Соны бшмейсщ бе? - Мен1ц б1лет1н1м машинаFа т1ркеп, суйрет1п журет1н б1р нэрселер сиякты ед1. Мэселен, зецб1рек суйреткен машинасы... - Е, оны бшсец болды, - дед1 Шалдуар сез1мд1 аяктатпай. Шалдуар тег1 ез1 Fана сейлеуд1 жаксы керет1н. Эс1ресе ол менщ сез1мд1 кез келген жерден киып кет1п, ш1р1к ж1птей узе салатын да, ез1 сейлей женелетш. - Бул да сол сиякты: жуз елу грамм арак - машина, б1р кружка сыра соFан т1ркеме. - Ал егер арак жуз елу емес, жуз грамм болса ше? - Онда б1р кружка сыра тркеме бола алмайды. - Неге? - Сол. - Ол менщ бет1ме бшгшсшш, бажырая карады. - Жуз грамм арак, б1р кружка сыраны тарта алмайды. Тусш1кп ме енд1? ЛИ? Мен басымды шайкадым. - Сен топассыц, - дед1 ол бет1ме бед1рейген куй1. - Тус1н1г1ц нашар, уFымыц жок. Сондыктан сенен мына мен сиякты жуйрж журналист шыкпайды. СенМ ет пен тер1н1ц арасындагы желж сиякты б1рдеце. Майданда б1р нэрселерд1 шатлактаFан болуыц керек. Уазитов сол ушш сен1 кекке кетере мактайды. Мен1цше, сенде ешб1р талант жок. Мен не дер1мд1 б1лмей, кызарактап куле берд1м. Осы кезде касымы^а даяшы кел1п, б1з сураFан ас-суды подноспен экеп алдымызFа койды. - Кеспенщ б1реу1н, сыраныц б1р1н ал, - дед1 ШалFынбаев. Мен айтканын 1стед1м. Содан соц сол кеспенщ б1рш ез алдына жак^1ндатты да, екшш1 тарелкадагыны соныц уст1не тецкере салды. Кара бурыш пен усак тузды мол ет1п септ1 де, асыкпай араластырды. - Дунган кеспесш жаным жаксы керед1, аИ! - дед1 ол. - Сондыктан мен б1р жегенде оныц екеу1н осылай б1р табакка саламын да, б1рак жейм1н. Ал, сырацды кетер. КебМ кеп1рш1ген к^1рлы шыны саптыаяктыц кулаFынан устадым. ШалFынбаев буй1рл1 келген кырлы стаканFа кец1рдектете куйылFан аракка, аска телм1рген иттей ем1не карап, жуткыншаFын секец етк1з1п б1р жутынып алды. Содан соц, б1реу алдынан ала кашатындай, шап бер1п кос колдап устап, д1р1л каккан стаканды жыбырлай женелген ерн1не тез такап, кылкылдатып жута бастады. Стаканды басына кетерш болып, кабаFын Sauap.org 168

шытты да, дереу сырага кол созды. Одан к^1лк^1лдатып екi жyтымын жэне yрттaп жiбердi. Осыдан кейiн ол терлеп-тепшш кеспеге бас койды. Шалдуар касыкпен копара кетерiп, кауып асап, асты да тез жейдi екен. Мен шектей шyбaтылFaн yзын кеспенщ бiр-екеуiн сораптан жyтып Yлгiргенше, ол ез табагын копарыптастады. Шанышк^1 мен касыкты бос табакка салып, Yстелдiн жиегiне карай сыргытып жiбердi де, саптыаякта калган сырасына кол созды. Кол созып жатып, эрiрек Yстелдерде отыргандардын бiрiмен бас изеп амандасты. - Эй, сен менiн шммен амандасканымды керiп кой, - дедi ол менi бYЙiрден нyкып. -Таяуда эскерден босаган ак^1н жiгiт. eзi аракты екiртiп iшедi. Ah! Мен жолдасын нyскaFaн жакка бyрылдым. «Аракты еюртш ^шет^н» к^1зыл шырайлы келген енгезердей жiгiт екен. «Болса болар» дедiм ]'ш]'мнен. - Эй, сен мына сырага карашы, - дедi Шалдуар саптыаягын кетере yстaп. -Осынын тYсi кандай? - Коныр емес пе? - Жок, таба алмадын. Жаксы iшетiн бiр журналист мyны былай деп суреттеген: Тобылгы торы сыраны Толк^1та iшер кYн кайда? Тостаган кез кыздарды Толыкси куар кYн кайда? «Тобылгы торы сыра» дегенi жаксы тенеу емес пе, ah! Faжaп тауып айткан? Ah! - осылай деп Шалдуар калган сыраны басына бiр-aк кетердi. - Тобылгынын тYсiн торы демеушi едi гой, - дедiм мен серiгiм саптыаягын Yстелге койганнан кейiн. - Кызыл тобылгы десе керек ед^ Торы деген сез тек жылкыга гана айтылмай ма? Егер арактын дэмiн аюдай ак^1рган ащы дей келiп, сыраны торы жылкыдай жуас десе бiр сэрi емес пе? - Жок, сен тYк бiлмейсiн, тобылгынын да тYсi торы, - дедi ол маган бет бактырмай. - Жок сен оны кой. - Шалдуар бшепмнен к^1сып yстaп алды. - Eндi мен тобылгы торы сырадан iшемiн бе? АЬ! - Э зщ з бiлесiз. - Жок, сен оны кой. Мен сыра ш е м т бе? Ах! - hm'rn'i. Кезi кiлегейленiп, ол маган тесiрейе карады. - Жанагыдай, тiркеме к^1лып iшемiн гой? АЬ! - Эз жайынызга караныз. - Жок, менiн жайымды негыласын, ендi бiр тiркеме жYргiземiн бе мен? Ах! Шалдуардын тагы да дэметш отырганы белгiлi болды. Осы жолгы каламак^1мды косып, киiм алып кисем деген есебiм бар едi. Ол ойым жYзеге аспауга айналды. Iшiмнен к^1нж^1лсам да, мен оган акшам азайып калады дей алмадым. Амалсыз бас изедiм. Sauap.org 169

ШaлFынбaев дереу даяшыны шак^1рып алды да, кайтадан заказ бердi. - Жyз елу тiркемесiмен. .. - Ол тез мaFaн бурылды. - Сен ш есщ бе? - Жок, - деп мен безек болдым. - Дунуан кеспесiн жейсiн бе? - Жок, жок, эбден тойдым. - Онда, - дедi Шалдуар дaяшыFa карап, екi сaусaFын керсетiп, - ею рет дуHFaн кеспесiн экел. М е тц бiр апта iшетiн тaмaFымды мынаныц бiр жолы iшiп кеткелi оты^аныша iшiм ашыды. Eндiгэрi шaйхaнaFa келместн деп езiме езiм ант та бердiм. Сол екi арада Шалдуар кулaFынaн кyн керiнетiн бiр арык aдaмFa орнынан турып, кеудесiн басып, бас идi. Биске шaк^IрылFaн эншшщ сахнаныц екiншi шетiнде нотасын реттеп жайбаракат отырFaн пиaнистi орнынан турFызып езiмен коса кепке бас идiретiнi сиякты, Шалдуар тук^1райып кеспе жеп жаткан менi иыFымнaн жулк^1лап, шайнацдатып, орнымнан турFызды. - AFaнa сэлем бер. Мен aузымдaFымды эрец жутып, жaнaFы ШaлFынбaевшa оц колымен кеудемдi басып, жука кулак кiсiге карап бас идiм. Ол менiн сэлемiмдi керек етпедi-aу деймiн, ары бурылып кеттi. - Бул кiсi юм едi? - дедiм ШaлдуaрFa т е се мен де орныма отыра берш. - Бiлмейсiн бе? - Жок. - MэссaFaн! Бул атакты акын FO^ - ШaлFынбaев оныц кай акын екетн айтпастан, бiрден мшездеме бере женелдi. - Жасында мыктап iшкен кiсi. Кэрi тарлан сыр берместен элi сол шабысымен сштеп келедi. Айтпакшы, сен бiлесiн бе? Ah? Тамакка умтыла берген м е т ол тaFы да бyйiрiмнен т ^ ш калды. Мен кaсыFымды кайта орнына койып, ШaлFынбaевкa карадым. - Жазушылар ОдaFы осы кек базардыц iргесiнде FOй. Ах! Тyсте олар осы шайханадан келiп тамак iшедi. Eкеумiз сэл кешiгiп келдiк, эйтпесе мен сaFaн олардыц небiр жайсацын керсететш едiм. Сен мaFaн жазушылар ас ш етш жерге экелгенiм yшiн жэне анадай екi акынды керсеткенiм рахмет айт. Ah! Мен с е т ана кэрi тарланныц езiмен кол устастырып таныстырайын ба? Ah? Бiрaк OFaн ана... не... - деп Шалдуар оц колыныц суык сaусaFы мен бармаЕын бiр-бiрiне шапшацдата yйкеп-yйкеп жiбердi. - Ана... нетiп... тaFы да акша шыFaруын керек. Ah! Мен ^ л ш , басымды шайкадым. - Шэке, рахмет. Мен езге емес, осы сздщ езщзбен танысканыма бакыттышыш!.. Осы кезде жyз елу грамм аракка бiр саптыаяк сыра, ею тарелка кеспесiн «тiркеп» даяшы жегп. Шалдуар, aлFaшк^ICындaй, кеспенi бiр табакка копарып алды да, босaFaн ыдысты сырFытa салды. Содан соц аракка колын созып жатып мaFaн: Sauap.org 170

- Сен барып, даяшыга акшасын телеп кел, - деп бyйырды. Мен даяшымен есептесiп кайтып оралсам, кырлы стакан босап, табак такырланынкырап калган екен. Шалгынбаев терлеп-тепшiп, к^1зара бертш кетiптi. Табак тYбiнде калган асты сыпырып-сиырып бiр-aк асады да: - Сен жаксысын! Ах! - дедi ол маган бyрылып. Содан сон кабыргамнан тагы да бiр койып кеп калды. - Рас айтамын. Сен жаксысын деймiн! - Мактаганынызга рахмет, Шэке, - дедiм мен ыржия кYлiп, бYЙiрiмдi сипалап. Шалдуардын езiмдi мактап yрFaнынын эсерiнен бе, бшмеймш, бyл жолы бYЙiрiм бyрынFыдaн аз ауырган сияктанды. Осы арада: «Бэлэй, жана акшам кеп кетт деп бyFaн бекер ренжiген екенмш» деп те ойладым. Егер емеурш бiлдiрсе сол сэтте мен оган ендi бiр «тiркеме» алып беруге де бей т едiм. Бiрaк Шалдуар, ез шамасын бiледi-aу деймiн, бiрден орнынан тyрды. - Кегтiк. Есж алдына шыккан сон Шалгынбаев ею сезге келген жок. Маган колын сiлтедi де: - Ал сен кете бер, ендi керегiн жок. Ах! - дед^ Содан сон кещлдене аяндап ез женiмен кетл. Осыдан кейiн бiр кYнi жауапты секретарга жолыктым. - Калын калай? - дедi ол. - Жаксы. - Каламакы алып жYрсiн бе? - Алып жYрмiн, бiрaк с з маган кеп койып жYрген жоксыз ба. - Неге олай деп ойлайсын? - Шалдуар мен каламакы алган сайын «саган кеп койыпты» деп басын шайкайды. - Содан сон? - Содан сон «мyны мелшерлi калыпка келтiрейiк, жYр шайханага» дейд^ Жауапты секретар калын касы тYксиiп, темен карады да, Yстелiнiн тартпасын ашты. Одан бiр папка суырып, менi касына шак^1рды. - Мынау каламак^1 шкаласы, - дедi ол папканын бетiн ашып. Мyндa кандай макалага канша сом койылатыны керсетшген. Мiне, мынау сен жазган хабарларга койылатын бага. Осыган карап еткен жартыда жазган макаланнын саны мен оган койылатын каламак^1 мелшерш есептеп кершi. Мен ернiм жыбырлап, iштен есептеуге кiрiстiм. - Дyрыс па екен? - Дyрыс сиякты. - Ендеше Шалдуар шатаспасын! Б^л каламак^1 дегеннiн езi кып-к^1зыл саясат. Мен сенi канша жаксы кергетммен, тиiстi мелшерден артык акша коя алмаймын. Эйткенi, ол менiн ез акшам емес кой. ТYсiнiктi ме, Ербол. Мен басымды изедiм. - Бэсе, аркамнан ауыр жYк тYCкендей болды гой, - дедiм ш тей куанып. Sauap.org 171

Кун сайын жупрш жумыска барып, ай сайын акша тауып журсем де, мен бул ек1 ай бойы ез1мд1 карацFы капаста калFандай сезшд1м. Жатакханага келсем де, жумыска барсам да б1р нэрсемд1, аса б1р кымбат затымды жоFалткандай боп, 1штей алацдаумен, елег1зумен болдым. Кейде жеген тамак, жуткан суымды да унатпай калатын сэттер кездест1. Осыныц бэр1 мацымда Мецтайдыц жоктыFынан ед1. Осы к утм МецтаЙFа арналFан уш1нш1 елец боп жэне каFазFа туст1. М е тц OFан арнаFан ец соцFы елещм де осы болды. Ол мынау ед1: Еун ду^з'рш, шун ^ара^зы ам болса ^а, Е*елмес ум^ы жа^сы орын, жам болса ^а. Еун^ызыс жо^шам болыи дер'не^', Терш буры^шы ше^'редш'^ сам болса ^а. Еун ^ызыи шурса-^азы шуд дермемм'н, ^мналам ^ара^зы^ам ^ол сермемм'н. Сэулес'н асиан^азы ам .мен дунн'^, ^е^шам^ы^ а^ жуз'не ше^зермемм'н. Жушуза ауа^азы жамсыз аса, Семшиед ие эл^е де^'л жабыр^аса? Дамиан шэшш' болм а^ ы ауа ^'рд'н, ^е^шам^ы^ ^ем-леб'з' ^осылмаса. Тз^еумен елез'з'и ^ысыл^ым сан. Тэн шерлеи, журед жу^еи, ^мнал^ы жан. Еун - ду^з'рш, ам - ^ара^зы, ауа - ауыр ^е^шам^ы^ бул ма^ам^а жо^шызынан/.. Онымен жаз етт1. Кузде, оцтуст1кке карай бет тузеген тырналардай т1з1л1п, АлматыFа лек- лепмен студенттер кайтты. Эр жактан, алыстан кел1п, ез1н1ц уйренш1кт1 келше конFан аккудай сыланып отыз кыз ез1м1зд1ц отыз уш1нш1 аудиторияFа жиналды. Мецтайды кер1п, менде ес калFан жок. Эз1ме онша назар аударып, жак^1н тартпаса да, бар бейЫм соFан ауды. Оныц аудиторияFа юрш-шыкканы, журген жур1с1, сейлеген сез1, кулген кулЫ - бэр1 маFан куаныш болды. Енд1 маFан кун де кутмдед1, ай да жарк^1рады, ауа да жаксарды. Сары алтынныц буына масаЙFандай, кецЫм кетер1л1п, кез1м кул1мдеп, мэз болдым да калдым. Сейт1п жур1п, сентябрдщ еткен1н де ацFармаллын. Бул кунде мен бурынFыша Мецтайдыц касына отырмаймын. Журттыц кез1 тус1п, сез1 кебейгеннен кейш, оныц уст1не ез1мн1ц OFан деген KумарлыFым арткан соц, амалсыз коныс аударFандай боп, арт жакка, Жомартбект1ц касына кеткенм1н. Каз1р Мецтай мен Майра жуптасып, екеу1 б1рге отырып, б1рге журет1н болFан. Ол екеу1 сиякты, курстаFы еркек кш джт екеум1зд1ц де жубымыз жазылмайтын. Б1р кун1, октябрд1ц аяк кез1нде, Жомартбек екеум1з сабактан кайтып жатакханаFа жаца Fана к1рген ед1к. Жомартбек дереу шай экелуге кетт1. Оныц артынан 1ле-шала ент1ге жуг1р1п белмеге Тана келд1. Терезе алдында турFан Sauap.org 172

менщ касыма эзер жеттi де, мойнымнан бас салып кyшaктaй алып, ещрей ж^1лап коя бердi. Мен шошып кеттiм. Эне бойым калтырап, не iстерiмдi, не дерiмдi бiлмей калдым. Кыз бaЙFyстын кyшaFы ажырайтын емес. - Жыламашы, токташы не болды, Тана? - дедiм мен Yрпиiп. Кыз токтап, сэл сабыр тyтып, сез бастамак боп кезiн CYргтi. Сейгтi де: - Заман... Заман... - деп, ар жагын айта алмай, кайтадан кемсендеп, агыл- тегш боп жэне ж^1лады. Тана «Заман» деп менщ досым, езiнiн елген серМн айтып тyр ма? - деп бiр ойладым. - Элде «Заман» деп дэуiрдi айтып, басына тYCкен тагы бiр мyнын шаккалы келдi ме екен? - деп тагы да дагдардым. Бiр кезде кыз е с т жиды. - СYЙiншi, Ербол, Заман ^ i екен! - дедi бiр ж^1лап, бiр ^ л т . - Досын тiрi екен, сенщ!.. Мен сенерiмдi де, сенбесiмдi де бiлмедiм. Тебе шашым тiкiрейiп, ене бойым тYршiгiп кеткендей болды. Э й ткет осы бaЙFyс бала ой сокты боп кеткен жок па екен деген ^ д ж келдi маган. Сонымды сезгендей кыз басын шайкап, безек какты. - Рас, рас, Ербол айналайын, куатым. Илан менiн сезiме, илан! - деп Тана тез ридикюлш аша бастады. Одан бiр конверт шыгарып, конвергтiн iшiнен ею хат суырып алды. - Мынау Заманнын бiздiн YЙге жазган хаты, мынау менiн сiнлiмнiн маган жолдаганы. Мен жалма-жан, саусактарым дiрiлдеп, Заманнын хаты деген кагазды аша бастадым. Рас, Заманнын жазуы, сонын ез колтанбасы. Хаттын басына бiр карап, дереу аягына кез жYгiргтiм: «1946 жыл, 15 сентябрь» деп жазылыпты. Содан сон мен бас салып Тананы шепiлдетiп CYЙе бастадым. Осыдан нак екi ж^1л бyрын бiр тесекте жатып, Тананын бетiнен CYЙiп, кезшен аккан кайгылы жасын коса жyтып едiм. Eндi мiне онын бетшен екiншi рет CYЙiп, кезiндегi куаныш жасын коса сiмiрiп тyрмын. Eкеумiз бiрiмiздiн бетiмiздi бiрiмiз тыным таппай шепiлдете CYЙiсiп жатырмыз. Бiр кезде дедек кагып Жомартбек келдi. СYЙiсiп жаткан екеуiмiздi керiп ол, тандангандай боп сэл тyрды да, колындагы шaйнектi еденге коя салып, жYгiрiп келiп, екеумiздiн бетiмiзден кезек CYЙе бастады. - Сен неге CYЙесiн Тананы? - деймiн мен Жомартбекке куана кYлiп. - Сен CYЙген сон CYЙiп жатырмын. Ал сен неге CYЙесiн? - Онда себеп бар. Жарайды, сен Тананы кыз болган сон CYЙдiн дейiк. Ал менде нен бар? - Сен Тананы CYЙген сон, ол с е т Cy^i. Эзiн мен CYЙсем, Тана да менi CYЙе ме деп дэметiп жатырмын, - дедi Жомартбек шiмiрiкпестен. Yшеуiмiз де ^лдж . Содан кейiн: -Ендеше с е т де CYЙейiн, бауырым, - деп Тана Жомартбектщ он бетiнен шеп ет^д^ - Мына бетiм екпелеп калады, мyны да CYЙiнiз, - деп Жомартбек дереу Танага еюнттл бетiн тосты. Sauap.org 173

Тана Жомартбектщ сол жак бетiнен тагы да CYЙдi. Тагы да ду ^лдж . Осыдан сон гана есiмiздi жигандай болып, хаттарды кайта окыдык.Сейтсек, 1943 ж^1лы Заман елмептi. Ол ротасымен коршауда калады. Коршауды бyзып шыгамыз деп тYнде шептегi немютерге шабуыл жасаганда Заман ауыр жаралы боп, жау колына тYседi. Ротанын жартысы аман- есен езiмiздiн жакка етедi. Ол тyтк^Iндaр лaгерiнде болады. Бiрнеше рет кашуга талаптанып, колга тYсiп калады. Ак^1ры, 1945 жылы майда эскери тyтк^Iндaрмен бiрге бiздiн колга етiп, кейiн сотталады. Содан берi Орал тауында шахтада ж^мыс iстейтiн керiнедi. Заман хатынын сонында ездерiнiн Свердловск каласынын солтYCтiк-бaтыс жагында сексен шак^1рымдай жердегi Билимбай деген жyмысшы поселкесiнде тyрaтынын айтып, эдiрiсiн керсетiптi. Келем деген кiсi алдымен Свердловскiге жетсе, одан кейiнгiсi киын емес - бiздiн рудниктiн кен тасыган машиналары агылып жатады депп. Эрине, ол ешкiмге де, Танага да кел демеген, бiрaк е р т т езiне тастаган. Ол калай дегенмен де, уакыты бiтiп босаганша, бiрaз киындык керуге тура келетiнiн ескерткен. Ал хатынын ен сонында былай дептi: «Согыстан кiмдер тiрi калды? Ербол аман оралды ма? Керсен менен кеп-кеп сэлем айт. Эдiрiсiмдi бер». Сонымен Жомартбек, Тана, мен Yшеуiмiз Yстел Yстiне жайып жiбердiк те, картага Yнiлдiк. Ары карап, берi карап акыры, Орталык Оралдан Свердловскiнi таптык та, онын манынан Билимбайды iздедiк. - Осы Билимбай дегенiмiз картага тYсетiн жер аты емес, Заман агайдын пэтерде тyрFaн Yйiнiн иесi боп жYрмесiн, - дедi Жомартбек кYлдiрiп. - Расында да езi казак атына ^ с а с екен, - дедi Тана бiр жылап, бiр кYлiп. Тана жылаган кезiнде кезiнен кек маржан домаласа, кYлгенде аузынан ак маржан шашылган секiлденедi. - Бэлкiм бaшкyрт жерi болар, - деймiн мен оларга ез жорамалымды айтып. - Бэсе, - дедi бiр кезде Жомартбек масаттанып, - бала кезiмде бiрсыпырa б... жесем керек ед^ - Осылай деп ол сyк саусагын шошайтып картага тiредi. - Ой, ой, Жомартбек, байка, картаны тесiп жiбересiн, - дедiм мен оган ^лместен, ж^1мимастан, кезiмдi бак^1райткан болып. - Сенщ саусагын саусак емес, шеге екенш бiлмейтiн бе едiн? - Жомартбектщ саусактары шегедей салалы, yзын болатын. Онын саусагы бYЙiрiне тиш кеткен к^1здардын кайсысы болса да баж ете калатын. Эсiресе Зай^л: «Эй, Эй, Жомартбек, тiлiндi калай с^ сан, олай сyк, бiрaк ана шегелерiндi ары экет» деп безек кагатын. - Бiрaк мактауына эбден болады. Бала кYнiнде б...-ны кеп жесен, эрине, табасын. Жарайды, саусагынды тарт ендi. - «Б» деген немене, витамин бе? - дедi Тана да мырс етiп. Жомартбек тез саусагын ала коймады. Sauap.org 174

- Немене, сен «б...» дегенге ананы айтып турсыц FOй, - дедi ол мaFaн бурылып. Казакта юмде-юм бала кyнiнде ез кэкейiн кеп жесе, ескенде сол кергш болады деген эзiл сез бар емес пе. М е тц де ойыма келгет сол едi, Жомaртбектiн де «ананы» деп турFaны сол. -Оны жесец, езщ жеген шыFaрсын. Ал мен бала ^ т м д е кyрiш ботканы кеп жегенмш. Ал ботка жегеннiн кезi кергiш болады дейтiн yлкендер. - Бiздiц жакта кyрiштi жасык ас деп есептейд^ Сенiн кереген боп жyргенiн кyрiштен емес шыFaр, - дедiм мен кyлiп. Тана да к^лд^ Басын шайкап, Жомaртбектiн езi де косылды. Кyлкiмiз тыйылFaннaн кейш Жомартбек картадан сaусaFын кетердi. Билимбай картада расында да бар екен. ОFaн кезiмiз тyсiп, эркайсымыз ез ауылымыздыц тебесiн кергендей, куанысып калдык. - Ал ендi не ютеймш мен? - дедi Тана менщ бетiме шыдамсыздана карап. -Сенiмен aкылдaсуFa келдiм. Хатты кеше aлFaмын, бyгiн сабакка да бaрFaмын жок. Мен ойланып калдым. - Заман елдi деп хабар келгелi екi жылдан асты. Баска сез берiп коЙFaн ешкiмiн жок па едi? - дедiм темен карацк^1рай кyбiрлеп. Кыз ж^1лап жiбердi. - Ербол-ау, Заманныц аты ойымда турFaндa, мен юмге караушы едiм. Оныц аты мэцп менiн жанымда, жyрегiмде, жадымда емес пе? Осылай деп кыз кезшщ жасын кайтадан сyргтi. Мен ^ л ш , эзiлге айналдырдым. - MaFaн да карамас па едiн, Тана? - дедiм. - Иэ, саЕан да, - дедi к^1з да к^лш. - Бiрaк Заман болмаса, сaFaн карауым мyмкiн едi. - Ракмет, Тана,- дедiм мен к^1зды шашынан сипап. - Ендеше сенiн БилимбaЙFa баруыц керек болар. Кыз куанып, орнынан атып турды. - eзiм де осы корытындыFa келiп едiм, Ербол, - дедi ол тyрегеп турып менi иыFымнaн кушактап. - Ойбай, бул мэселеден менi де шет калдырмацыз, - деп Жомартбек орнынан у шып турып, ТaнaFa ол да иыFын тосты. Тана оны да кушактады. - Тyу, ракаттанып калдым FOЙ, шашымнан бiр сипап жiберiцiзшi. - Тана Жомaртбектi шашынан сипап, басын бауырына к^1сып босатты. - Осында отыз к^1здыц ортасында отырмыз, Ербол екеуiмiз. Бiрде-бiрiнiн дэл сздей шарапаты тиген емес бiзге. Ербол MентaЙFa неге кумар десем, кыздыщ сипaFaны жаксы болады екен FO^ шiркiн! Yшеумiз де ду ^ лдж . Кyлкi тынFaн соц Жомартбек байсалды калпына келдi де, ТaнaFa карады. - Окуыцызды кaйтесiз, Тана? - деп сурады. - Тастаймын, - дедi Тана бiрден. - Заманым ана жакта ауыр жумыста жyргенде оку, к^1зык мaFaн не керек? Барамын, касында боламын. Ол отка кyйсе - бiрге жанамын, ол су тyбiне кетсе - бiрге батамын! Sauap.org 175

Мен Тананын, туршен шын Fашыктын шеш1М1н таныдым. Таныдым да: «Ер екенсщ FOй, айналайын!» деп 1штей куптадым. Ары талк^1лап, бер1 талкылап ак^1ры 613 мынаFан кел1ст1к. ЖенПИ берсе Тана ек1нш1 курсын б1Т1рген1 жайында аныктама алады. Бермесе - журе беред1, артынан ж1берем1з. Эйткен1 ол, документтер1н ала кетсе, Свердлов оку орындарыньщ б1р1не тус1п, ЗаманFа жакын жерге орналасады. Ал, аныктаманы аттестатымен коса кей1н ж1берсек, онда ол сондаFы б1р институтта сырттан окитын болады. Сексен шак^1рым жерде институт болса, оны б1т1р1п алудын не киындышы бар?! Одан кей1нг1 мэселе каражат жайына т1релд1. Мен1н жазда курьер, корректор болып тапкан ею мын сомдай акшам болатын. Тананын каражатына сол жарайды деп есептед1м. «Эттен б1р 7-8 мын сом болса, жаксы болар ед1», - деп ез1мнен ез1м к1ж1нд1м. Б1рак, кара табан студентт1н кур южшгеншен не шыFады?! Жокка жуир1к жетпегенде, ол калай жетс1н. -Кашан журесщ? - дед1м мен содан сон. - YшарFа канатым жок, Ербол. Тез журсем, тез жетсем, тез1рек керсем екен! -деп камыкты Тана. Мен тышып журген бар акшамды алып, еск1 акшанын кез1 FOй онда, кобыратып, Тананын ридикюл1не салып берд1м. - Апырай, Ербол-ай, - дед1 Тана таFы да тамаFына жас тыFылып, - мен сенщ адал дос екен1нд1 б1лгенмен, мынадай мырза екен1нд1 б1лмейт1н ед1м... Мен бул сезд1 де эз1лге айналдырып ж1беруге тырыстым. - Жолдасын жомарт болса, сен калай саран боларсын, - дед1м кул1п, Жомартбект1 нускап. Жомартбек мен1н осы сез1мд1 пайдаланып, тез жэп ете туст1. - Муны с13 жалFыз Ерболдын бергет деп ойламаныз, Тана,- дед1 ол кутындап. - Бул с1зд1н жолыны^а Ербол екеум1зд1н косканымыз. - Ракмет. Бул енбектер1нд1 т1р1 болсам умытпаспын да, етемей жэне тынбаспын! - Эрине, с1здщ ек1 есе Fып етейт1н1н1зге мен шубэланбаймын, - дед1 Жомартбек куакыланып. - Экел, колынды, бауырым, - дед1 Тана кулш, ек1 кез1 оттай жайнап, - осы енбектерщд1 уш есе Fып етейт1н1ме ант етем1н! Мен баж ете калдым. - Кой, Тана. Жомартбек калжындап тур. Буным саFан карыз емес, достык карызынын титмдей телеу1 Fана болар бул. Ана карызынан кей1нг1 ем1рде етелмес улкен карыз достык карызы екен1н бшесщ FOй ез1н. Бул, эшей1н, жол каражаты болсын деген1м. Бала боп кеткенбющ, кайдаFыны айтып. Мен ашула^ан болып аузымды бултиттым. - Айналайын, айналайын, калкам, - дед1 ол таFы ж^1лап, ашуланбашы маFан. Sauap.org 176

Тана б1р аптаныц орайында калайда журмек болды. Жомартбек екеум1з билет алып, шыFарыл салуFа уэделест1к. Ертец1нде бул окиFа бук1л б1зд1ц курска тарады. Жомартбек мен1ц анада, емтихан кезшде, Тана туралы айткан эцг1мемн1ц шын екенд1г1н, Тананыц ж1г1т1, мен1ц досым Заманныц елмей т1р1 боп шыкканын, соны ест1п Тананыц ЖенПИ-дег1 окуын тастап, ОралFа жургел1 жатканын, менщ алдаFы базарда костюм, пальто, аякктм сатып аламын деп жинап оты^ан акшамды б1р тиынына дей1н калдырмай Тананыц ридикюл1не салып берген1мд1 б1рш калдырмай K^IЗдарFа айтып койыпты. Кыздардыц бэр1, танаулары делдецдеп, дурл1г1п алыпты. - Рас па, аFай? - Шын ба Жомартбектщ айтып ж ургет? - деп менен б1р1нен соц б1р1 сурасады. - Алла-ай, не деген куш т махаббат! - дейд1 Зайкул жаFасын устап. - Бул заманда да мундай махаббат болады екен FOй. Мен ойлаушы ед1м махаббат анау Кыз Ж1бек, Баян сулулармен б1ткен шыFар деп. - Иэ, неге сен олай деп ойлайсыц, - деп Майра шап ете т у с т OFан. - Махаббат мэцгшж, ол ешкашанда ешпейд1 деп окы^ан жоксыц ба? Ендеше эр заманныц ез махаббаты, ез Кыз Ж1бег1 болады. - Б1рак мен махаббат бар екен деп сонау ОралдаFы туткын адамFа тебецнен алтын куямын десе де бармас ед1м, кыздар,- дед1 Зайкул иыFын кикацдатып. - Ол - сен FOЙ, Зайкул, - дед1 Мецтай кез1н алыска кадап, катты ойлана отырып. - Сонда сен барар ма едщ? - деп Зайкул шап ете калды OFан. - Мен Fашык емеспш, - дед1 Мецтай бурылып. - Ал шын суйш, уэделескен т е м болса, эрине, барар ед1м. «Рас, шын суйш, уэделескен к1сю1 болса Мецтай сезсз барар ед1» деп ойладым мен де 1ш1мнен. - Жок, Зайкул, сен барасыц. Баратыныцды ез1ц байкамай отырсыц, - дед1 Канипа каска т1с1н акситып, кезш куйк^1лж^1та кул1мдеп. - Тебецнен алтын куямын десе, неге бармайсыц, барасыц, эрине. Э йткет, - Канипа бул туста дауысын да кубылтып ж1берд1, - ол алтын FOЙ... Кыздар ду кулют1. Зайкулд1ц ез1 де кулд1. - Кайдан б1лей1н, - дед1 ол басын шайкап, - онда барып та калуым мумкш-ау. - Б1рак ол бул ойына табан т1ремей жатып, тез жалт бурылды. - Эй, алыс кой, бара алмайтын шыFармын. АйдаладаFы Орал тауы турFай, мына турFан Кордай тауыныц етег1ндег1 ауылыма барып келуге де киынсынамын. Жомартбек эндет1п коя берд1. - Бедшер м'нер сур ^ас^а, ^ а б а алмаса - ур бас^а. Башырлы^, бамлы^ д'м^е жо^, Sauap.org 177

жен' — деген емес пе? Faшык болсан - кашык болса да барасын, Зай^л апа. ЗaйкYл киiм жагынан езгелерден езш ерекше yстaуFa тырысатын. Кексе эйелдерге ^ сап , мойнына студент колы жетпейтш к^1зыл тYлкi салып, ею колын бiрдей каракел жен колгапка тыгып, окшауланып жYретiн. Сонысына ерегесш Жомартбек оны ызаландыру Yшiн кейде осылай, «апа» деп атайтын. - Эй, Жомартбек, сен котыр токтыша CYЙкенбей тыныш отыр, - дедi ЗaйкYл бyл жолы онын «апа» дегенше шамданбай. - Мен гашыктарды кyрмегтеймiн. Бiрaк езiмнен гашык шыкпайды. Faшык болу Yшiн бiр-aк кЫш CYЮ керек. Ал маган езiме кYле караган жiгiгтiн бэрi жаксы сиякты боп тyрaды. Аудиторияны бастарына кетерiп, к^1здар ду кYлiстi. - Зай^л турасын айтады, - дедi Аканас. - Мен ЗaйкYл апамды сол шындыгы Yшiн жаксы керемш гой, - деп Жомартбек орнынан тyрып, кеудесiн какты. Оган Зай^л масаттанып калды. - Э, бэлем, мойындадын ба? Жаксы керетiнiндi айткыздым ба езiне? Eндi мына Ерболды мойындатсам, онда тiптi арманым болмас ед^ ЗaйкYлдiн бyл сезi тагы кYлкi тудырды. Eкi кезi жалт етiп, Канипа ЗaйкYлге бyрылды. - Эрине, группадагы екi жiгiгтi бiрдей иемденiп алсан, сенiн не арманын болушы едi!.. Осындай эзiл-кYлкiмен б^л энгiме де басылган сиякты болды. Алгашк^1 кос лекцияны да тындап шыктык. - Кыздар, маган бiр ой келiп отыр, - дедi Ментай бiр Yзiлiстiн кезiнде. - Койшы-ей, саган да ой келе ме?-дедi Канипа куак^1ланып. - Онда сал ортага ойынды. Ментай орнынан тyрып, сезш бастады. - Менiн ойымнан Тана кyрбымыз бен Заман агай кететш емес. - Ал? - Сонсон? - дестi ЗaйкYл мен Канипа жарыса. - Ол екеуiнiкi кандай мелдiр махаббат десеншi, к^1здар, э! - Рас, рас! - десш баска кыздар бастарын шyлFыды. - Заман агайдын суретiн анада агай керсетш едi гой бiзге, - Ментай иепмен менi нyскaды. - Сондай бiр сымбатты, енiнен инабаты бiлiнген эсем жастын тyлFaсын таныгандай боп едiк кой суретiне карап. Сол асыл жiгiт тyтк^IHFa тYсiп, кор болып мынадай кYЙге yшырaпты, - Ментайдын дауысы дiрiлдеп кеткендей болды. Ол сэл токтап, бойын бекiтiп алды да, кайта сейлед^ - Тана болса, «елдi» дегенге сенбей, емiр бойы кYтуге бекшген екен. Eндi онын тiрi деген хабарын естiгенде, бар бейнетке белш байлап, соган жYргелi жатыр, -Ментай ym тагы да булыга бастады. - Бiз гашыктарды кyрмегтеген елдщ к^1здары емеспiз бе? Шамамыз келгенше б^л сапарга Тананы дyрыстaп аттандырып салсак кaйтедi... Sauap.org 178

Осылай деп Мецтай, сезшщ aяFын айта алмай, кемсецдеп, бетiн басып жылап жiбердi. Бiрсыпырa кыздар OFaн косыла кездерiн сyргтi. Жомартбек екеуiмiз де босап, темен карап, партаны шукылай бердiк. - AFaй кеше кaлтaсындaFы бар акшасын берiптi FOй, «Бака бiрдеце етсе келге сеп» деген бар емес пе? Тананыц жолына бiз де каражат жинап беретк. Танымайтын бетен жерде жарын iздеген шyйкедей жaлFыз к^1здыц кyнi не болатынын кiм бiлсiн... бiрaк ец жок дегенде калтасында акшасы болса, ол да кецшге медеу FO^.. менiн дайын акшам жок. Бiрaк бiр кесек нэрсемдi берейiн. Жомартбек соны ертец бaзaрFa апарып сатсын да, акшасын aFaй екеуi ТaнaFa апарып берсiн. Мецтайдыц усынысы отка куЙFaн майдай болды. Кыздар лап етш, оны бiрден костап экетп. Бiреу елу, бiреу жyз сомнан тауып беретiндерiн айтысты. Нэзилаш колма-кол тiзiм жaсaуFa кiрiстi. Осы кезде Зай^л орнынан турды. - Мецтайдыц жaнaFы сезi жyйке-жYЙкемдi босатып жiбердi, к^1здар-ау, -дедi ол. Эшейiнде Зaйкyлдiн эр сезш к^1здар кyлкiмен карсы алатын ед^ Бул жолы ешкiм езу тарткан жок. Элде оныц алдында айткан Мецтай сезi жyректерiн тебiренгтi ме? Элде Зайк^л кайтер екен деп, соны сынaFылaры келдi ме, эйтеуiр, к^1здар бiрiншi рет тырп етпестен, тыныш кyйде калды. Бiрaк Зай^л олардыц неге yндемей кaлFaндaрынa мэн берген жок, сезш эрi карай айта берд^ - ИыFымдa т^лю жaFaм болFaн соц мына Жомартбек м е т бай деп ойлап, «апай» деп мазактайды. Бiрaк менде де бiр тецге акша жок. Э й ткет бiр тецге акшам болFaннaн бiр yзiм наным болFaнды артык керемш. - Мен де сондаймын, апамнан aйнымaFaнмын, - дедi Жомартбек. Осы туста Faнa кыздардыц ерiндерiн ^ л ю к^1тыктап, сэл-пэл жымиысып калды. - Жомартбек, коя туршы к^1стырылмай, - дедi Зaйкyл оныц сезiн шыбын шаккан курлы кермей. - Одан да сен ертец тацертец бiздiн белмеге келш, менiн тyлкi жaFaмды алып кет. Соны базарла да, акшасын осы юке кос. Мундай ерлiктi Зай^лден ешкайсымыз да кyтпеген едiк. Бэрiмiз тацыркап, тацданып, бiр сэтке ^ с з калдык. Бул yнсiздiктi Жомартбек бузды. - Айналайын, апам-ай, жyрегiн кандай жаксы едi. Келшi, бетiннен бiр шеп еткiзейiн, - деп ол Зай^лге карай умтылды. Зaйкyл кымсышбастан бетiн тосты. Жомартбек оны кушактап, бас салды. Журт тaFы да кыран кyлкiге батты. Eртенiнде Жомартбек кыздардыщ берген заттарын осы ^ m i стадион орнындaFы ескi-куск^I базарына апарып етюзш келдi. Оныц ец кымбатка сатканы Мецтайдыц к^1зыл керпесi болыпты. Жомартбек Мецтайдыц шешесi мен aFaсынaн кaлFaн белгi - жaлFыз керпесш сатпаймын, алмаймын деген екен. Ол: «Ал, апар, баска бaFaлы затым жок» деп киылып болмапты. Сейтш, мен yшiн махаббаттыц жалауындай болFaн к^1зыл керпе, ак^1ры, асыл махаббаттыц муктаж^1на жумсалыпты. Сонымен, кыздардан бaс-aяFы терт Sauap.org 179

жарым мын сом акша жэне жиналды. Сол кун1 кешке к1тапханадан шытып, жатакханаFа к1рсем, маFан келген телеграмма жатыр екен. Тез ашып ж1берш, асыFа кез жуг1ртт1м. «Алма-Ата. Виноградова, 62, комната 69. Есенову Ерболу. Бесконечно рад, мой бесценный друг. Обнимаю и целую тебя тысячу раз. Таня если хочет, если любит меня по-прежнему, пусть приедет. Буду ждать с нетерпением, Твой Заман». Тана келт, Заманнын хатын керсетш, баруFа бел байлаганнан кейш мен Зам ата телеграмма ж1бергенм1н: Тананын 6арFысы келед1, кабылдай аласын ба, тез хабарын ж1бер дегенм1н. Бул Заманнын соFан ж1берген жауабы екен. Демек онын Танамен б1рге туруFа мумк1нш1л1г1 бар деп туйд1м. Ертещнде Жомартбек екеу1м1з Танага барып, телеграмманы керсетт1к. Одан сон Жомартбект1н ЖоFарFы Совет президиумында к^1змет 1стейт1н туысына барып, келес1 кун1 журет1н Алматы - Москва поезына билетке бронь алдык. Сол броньмен Свердловские дей1н деген билет колымы^а тид1. Тек Тананын Куйбышевта баска поезFа отыруына тура келед1. Тана журетш кун1 вокзалFа сонFы лекцияны тастап б1зд1н группа тугел барды. Вокзал басында к^1здар Танамен шетшен кер1с1п коштасты. Эс1ресе, Тана мен Ментай б1р1нен-б1р1 аж^1раса алмай, кеп жыласты. - Жайыктан жеке женелген Телегендей болып, жалFыз аттандын-ау, курбым, - деп Ментайдын ег1ле айткан сез1 бэр1м1зд1н сай-суйег1м1зд1 сыркыратты. Кез1мн1н куйрытын кайта-кайта сипалап, ерн1мд1 уст1-уст1не тстелеп, бордай босап, 1ш1мнен ег1л1п мен турдым. Содан сон Тананы в а го т а орналастырдык та: - Кош! - Кош! - Зам аха сэлем айт! - Сэлем айт! - деп б1з калдык. Алматынын кою т у т буркеген поезд 1шшде, вагон дощалактарынын рельс коспасына сарт-сурт соFылFан ырFаFымен тенсел1п, белг1с1зге бет койып, Тана кетт алыска. Аяулы Fашык аттатан поездын барлык дурс1л- гурс1л1н журег1м1зде сактап б1з калдык перронда. Sauap.org 180

XII Кектемде топыракка тyскен дэн алдымен нэзж сабакка айналып, артынануак^1ты жеткенде бас жарады. Уакыты жеткенде тал бyршiктейдi, есiмдiк тyйiн тастайды, алма аЕашы гyлдейдi, гyл кауызын ашады - шешек атады. Эсiмдiк yшiн осы бiр Faжaп шак тек кана жазда болады. Адал махаббатка мерзiм жок - ол жылдыц терт мезгшшщ кaлaFaн маусымыныц сэгтi сaFaтындa жyректе гyл жарып шыFa келед^ Махаббат гyлдегенде жас адамныц аузынан «сyйемiн» деген асыл сез актарылады. Mенiн MентaЙFa деген махаббатымныц сол сaFaты ноябрьдiн aлFaшкыI кyндерiнiн бiрiнде, Никольск шiркеуiнiн тyнгi он бiрдегi коцырауымен коса сокты. Соныц алдында Faнa жyрегiм ез-езiнен ерекпiп, yйде отыра алмай сыртка шыкканмын. Жомартбек жок ед^ Пернеш кiтaпхaнaдaн кaйтпaFaн. Тек Телеубек кана тесегшде корылдап, уйыктап жаткан. Соныц корылы ойымды белгеннен кейш, оцаша жер iздеп, екi жатакхана арасындаЕы ашык aлaнFa бет KOЙFaнмын. Калинин кешесi жaктaFы жатакхана жанында, басына темiр телпектi шам орнaтылFaн биiк бaFaнa тyбiнде узын орындык болушы едi. Соны бетке алып, аттай бердiм де, онда бiреудiц отырFaнын aнFaрдым. Аяцдап касына келсем, ол оты^ан Мецтай боп шыкты. Оныц Мецтай екенiн тaныFaндa, жyрегiм дiр ете тyсiп, ез-езiмнен дегбiрiм кетiп, састым да калдым, - Кеш жарык, Мецтай, - дедiм эр сезiм кекештiн аузынан шыккандай эрец киюласып. - Жарык кеш жан лэззэт болсын, aFaй. Келщз, отырыцыз. Касында бiрнеше кiсiлiк бос жер болса да, Мецтай сы^ыш, мaFaн ез орнын бердi. М е тц жyрегiм одан сайын лyпiлдей тyстi. MaFaн орнын бергенi - езгеше кaдiрлегенi FOЙ Мецтайдыц» деп ойладым iшiмнен. «Кaдiрлегенiн жаксы-ау, бiрaк курметщнщ езi менiн аузыма какпак, басыма токпак боп жyр FOЙ» дедiм тaFы да. ОйлaFaным осы болса да, аузымнан шыкканы баска сез болды. - ЖaлFыз неFып отырсыц, Мецтай? - Жай. Жатар алдында ауа жутайын деп шыFып едiм, - Мецтай бiздiн жатакхана жакка кез тастап алды да, сезш кайтадан жaлFaды. - «Кiмдi ойласа, сол келедЬ> деген рас екен, aFa^ Мен жаца Faнa сздщ белменiн терезесiндегi шамды керiп, <^ай элi сабак карап отыр екен FO№> деп ойлап едiм. «ОйлaFaнын, есiне aлFaнын кандай жаксы, - дедiм мен iшiмнен. - Ал мен с е т саЕат сайын ойлаймын FOЙ, Мецтай. Сен осыны бшесщ бе?» Sauap.org 181

Тещз тебiренiп, жагага толассыз толк^1н лактыргандай бiр сэт туды. Менiн де тещздей тербелiп сейлегiм, iшiмдегi Ментайга деген махаббат толк^1нын агылта актаргым келдi. - Ракмет, Ментай, - дедiм тагы да екi сездщ басын эрен косып. - Ойлаганына... О, гажап, тенiз тyрFaй ти^мдей бyлaк кyрлы да каукарымнын жогын ангардым. Аузымды байкаусызда бiреу желiмдеп кетiп, соны кYшпен эрен ашатын сияктымын. Ашканмен ар жагынан актарылар ештене жок, адаскан жалгыз каздай калбалактап, анда-санда бiр сез зорга шыгады. Бiрaк сыртка шыгарып айта алмаганды iштей сарнауга шебермiн гой мен. Дегенмен, аузымды судан шыккан балыктай, бостан-бос ашканыма мэз боп, бiрсыпырa асыл ойларымды актардым-ау деп жорамалдадым iшiмнен. Осы кезде ыныранып, Никольск шiркеуi Yн катты. Мен шiркеудiн езiн жек керсем де, онын конырауынын Yнiн yнaтушы едiм. «Дын-дын» деп мыс конырау кYнгiрлей бастаганда, iстеп отырган шаруамды тастап, аягына дейiн тындай калатынмын. Маган, эсресе, yзaк согылатын, yзaккa кететш осы тYнгi конырау кYнгiрi аса бiр сазды, кызык кYЙдей боп танылатын. Сол эдетiм бойынша шYу дегенде мен тым-тырыс тындай калдым да, конырау бiр-екi рет согылганнан кейiн, оны тастай салып, дереу нензН шаруама кештiм. Осы конырау Yнiнiн ДYрмегiмен, баска еш жанга естiртпей, айтатын басты сезiмдi Ментайдын езiне гана тез актарып калгым келдi. Конырау согылып бiтiп калмасын деп, шапшан Ментайды екi колынан yстaй алдым да, екi алаканымнын арасында «пыр» етiп yшып кететш ^ i торгай тyрFaндaй елбелектеп, аузымды кыздын кyлaFынa такадым. -Ментай, мен с е т CYЙемiн! Шексiз CYЙемiн! - дедiм, бiреу «тэйт!» десе, жылап жiбергелi тyрFaн жас баладай кемсендеп. Канша эсемдеп, эдемiлеп айтам деп пэленбай уакыт ойланып, окталып, жадымда жаттап жYрсем де мен Ментайга деген мэнгшж махаббатымды, арман ^ле^мд^ шексiз ыкылас, калтк^1сыз кyрметiмдi, оны бар ^ниеден езгеше багалайтынымды ауызбен айтып жеткiзе алмадым. Кептен берi айтамын деп эзiрлеп жYрген сездерiм дэл кaжетiнде ауызга тYCпейтiн б^лдыр, буалдыр бiрденке болып кеттi. Эшейшде так^1лдак тiлiм, болдырган жоргадай сенделектеп, CYрiнiп, тyтыFып, токтап калды. Eндi сол ауыз жеткiзбегендi лYпiлдеген жYрек, дiрiлдеген дене, денедегi лыпыл каккан сансыз тамырлар косыла айтып, Ментайга асыга баяндап жаткандай болады. Ментай ендi солардын сезiн тындагандай, бар зейшш соларга аударгандай боп, жым-жырт, Yнсiз отырып калды. Осы Yнсiздiк кезiнде саусактарым терлеп, буын-буыным калтырап кеткен маган кешедегi кYнде мiз бакпай бак^1райып тyрaтын электр шамдары ез- езiнен ж^1пыктай женелген сияктанды. Eкi жатакхана ортасынан сылдырап агып жаткан арыктын суы да, демш iшiне тарткандай, Yнсiз калды. Агаш бyтaктaрындaFы сонгы жапырактар да сыбдырын токтатып, сiлтiдей тынды. Бiрaк, езiммен езiм эуре мен олардын неге ейткендерше мэн бермедiм, менiн басыма тенер не сyмдыкты сезгендерiн ангармадым. Eсiл- дертiм Ментайда болып, оны ^ш а^агы м , кYшкым келдi. Sauap.org 182

AлFaшындa иык тиiстiрiп отырFaн мен, оныц yндемегенiнен дэмеленiп, оц колымды босатып, к^1зды каусыра кушактап, езiме карай тарттым. Неге екенiн бiлмеймiн, Мецтай менщ кушaFымнaн сытылып шыFуFa эрекет етпед^ СоFaн батылдандым ба, бшмеймш, мен енкейiп, оныц дiрiл каккан ыстык ернiне ернiмдi тигiздiм. Мецтай OFaн да карсылык керсетпедi. Осыдан кейiн мaFaн Мецтай мендiк екен деген ой келдi де, асыл арманыма шынымен колым жеткенi ме? - деп, кеюректе бурк-сарк кaйнaFaн казандай тaсыFaн куаныштыц ыстык буы кезiмдi шарпыды. Бiрaк муныц бэрi Мецтайдыц менi есiркеуi Faнa екенш келесi сэттерде бiр-aк бiлдiм. Ол менщ сезiмдi тыцдап болFaннaн кейш темен карап, коцыраудыц сонFы соFылуы бiткенше yнсiз отырды. Одан соц да лэм демед^ «Кей кыздар жiгiтпен кездескенде OFaн сyйетiн, с ^ м е й т ^ т бiрден айтады. БaFЗы бiреулер ез ойын олай етiп жеткiзе алмайды. Кепшiлiк к^1здар ауызбен айтар сездi iшiнен айтып, yнсiз баян етед^ Сырттан сезi де, yнi де мелт етш кез жасы F a^ болады. Сол эр тамшы жаста эр алуан aсыFыстык сездер мен жан кyйдiрген кyйiнiш немесе жyрек шaрпыFaн сyйiнiштер жатады. Мецтай да мaFaн деген сезiн iштей айтып оты^ан болар» деп малдандым мен. Бiрaк, бетiне карасам, Мецтай бiр к^1зарып, бiр бозарып отыр екен. Кейде дем ала алмай, кысыIЛFaн да сияктанады. Оны кергенде мен Мецтай сыркаттанып кaлFaн екен деп калдым. -Немене, Мецтай, ауырып оты^ан жоксыц ба? - дедiм кезiм бак^1райып. -Элде менiн жaнaFы сезiме ренжiдiн бе? - Жок, aFa^ - деп элден уакытта Мецтай сэл басын кетердi. Мен сздщ сезiнiзге емес, баска нэрсеге киналып отырмын. Осылай деп Мецтай токтап калды. Сэл бегелiп, одан соц эр сезш yзiп- yзiп айтып, кайтадан сейледi. - Мен де сiздi жаксы керемiн, aFaй. - Менщ, бул сездi кулaFымнын еспгенше, ол сездiн Мецтай аузынан шыкканына сенер-сенбесiмдi бiлмей, екi кезiм жыпыщтап кегтi. ОFaн бурынFыдaн бетер жабыса тyсiп, колын кайтадан сипалай бердiм. Мецтайдыц «Мен де сiздi жаксы керемш» деген бiр ауыз сезi менi Алатаудыц етегiнен ец тебесше шыркатып бiр-aк шыFaрFaндaй болды. Мецтай сезi тaFы естiлдi. - Бiрaк... Осы кезде екеумiздiн иыFымыз ажырап, арамыз сэл ашылып кеттi. MaFaн «бiрaк» деген сол жaлFыз сез кенет жер жарылып, Мецтай екеумiздiц арамыздан гyпсiз шыцырау шыFa келгендей боп кершд^ Сол шыцыраудыц Мецтай бiр жаЕында, мен бiр жаЕында кaлFaн сияктандым. - Бiрaк, мен баска бiреуге уэде берiп коЙFaн едiм. - Мецтайдыц ендiгi сезi маЕан алыстан, шыцыраудыц aрFы жaFaсынaн эрец естiлiп турFaндaй болды. - О з Совет ОдaFынын Батыры Мэлкен Faбдуллaевты бiлесiз бе? Бiлсенiз, менщ aFa^rn Жyнiс Ербосынов соFыстa сол юсшщ кaрaмaFындa к^1змет егтi. Sauap.org 183

Ок тиш агайым елгенде касында Тyмaжaн деген досы болган екен. Элершде жалгыз бауырым, жан агатайым ЖYЙке менi аузына алыпты. «Менiн карындасымнын суретiн сан рет кердiн гой. Тiрi калсан сен соган серж, CYЙеу бол - емiрлiк жар ет. Ментайга менiн елер алдымдагы осы есиет- тiлегiмдi жеткiз» депп ТyмaжaнFa. Ауызша айткан есиетiн хатка тYсiрiп жэне берiптi, -деп Ментай кекiрек жара бiр кYрсiнiп койды. - Согыс бiткеннен кейiн ж^гт елiне барып, елiнен менi iздеп осында келiп, агайымнын калай елгенш баяндап бердi. Ен сонында агайымнын емiрден етерде аузынан шыккан актык сезiн - есиетiн жеткiздi. Мен солкылдап кеп ж^1ладым. Кеп уакытка дейiн ексiгiмдi баса алмадым. ЖМт касымнан кетпей отырып алды. «Мендж боламын деп маган уэдендi бер» дедi. Жанымдай керетiн жалгыз агамнын есиетi солай болган сон жэне ел коргап согыстан келген ж^ттердщ жаксы, жаманы жок шыгар деп ойлап, «жарайды» дедiм де, уэдемдi бердiм. - Ментай терен бiр дем алып, сезiн аяктауга юрют. - Бар мэн-жай осы, агай. Мен ол жiгiгтi сiзден артык демеймiн. Айта берсенiз, кандай екенш де бiлмеймiн. Eндiгiсiн езiнiз б т ^ з . Тyмaжaнды таста, уэдендi бyз дейсз бе, оны езiнiз айтыныз. Мен сзге сенемiн. Бyз десенiз, бyзып-aк кетейiн, агатай!.. Ментай осылай деп айтарын айтып калды да, бiрaк бекер айттым-ау деп екiнгендей, тез тагы да сейлеп кеттi. - Бiрaк, уэде бyзFaн адам она ма, агай? Уэдеге берж тт - адамнын асыл кaсиетi болуы керек кой. Ендеше кайтып бyзaмын мен ол уэдемд^ Eндi Ментай емес, мен киын жагдайда калдым. Ол ендМ билiгiн езiнiз айтыныз деген жанагы сонгы сезiмен менiн махаббатым мен aдaмгершiлiгiмдi сынга салгандай болды. Таразынын бiр басында мен, екiншi басында Ментай тyрFaн сияктанды. Кай жагына ауарын бiлмей таразы дiрiлдеп yзaк тyрып калган iспегтендi. Бiр кезде, онын Ментай жак басы дiр етiп козгалып, бyлдырaп кетл... Терт ж^1л бiрге болган майдандас достарым есiме тYCтi. Ол кездеп бэрiмiздiн бiрiншi арманымыз - жауды жену болса, екiншi арманымыз - согыстан сон бiр-бiр жаксы жар ^ n u m, жарасты емiр кешу едi. Кей жолдастарым осы арманына жетпей елiп кеттi. Тyмaжaн да кеюрегше сондай арман тyтып, аман келген азамат шыгар. Ендеше онын серттескен кызын бyзып алу солдаттын солдатка жасаган киянаты болар. Мyным адамшылыкка жатпас, арсыздыкпен шектесер деп бiр ойладым. Жок, к^1З менi жаксы керемш деп тyр гой. Ендеше неге бегелемш: бyз дейiн уэденд^ бyздырaйын деп тагы кобалжыдым. Осы кезде баягы танкпен жекпе-жек шайкасканда елген ез достарым кез алдыма келдi. Олар, бiрiнен сон бiрi: «Жок, сержант, ейтпе. Азгырма солдаттын серттескен кызын» деп, бастарын шайкап тyрFaндaй боп керiндi. Нaводчигiм езiммен ете сырлас едi. Сэлима кYЙеуге тиiп кетiп, мyнaйып отырганымда ол келш аркамнан кагып: Sauap.org 184

«Жан табылса - жар табылады, сержант. Уайымдама!» деп жубаткан едi м ет. Сол наводчипм ерекше мунайып: «Жан табылса, жар табылады FO^ сержант. Сен ^ i калдыц. Жаны кеудесшдеп кiсiнiн жары жолында, алдында емес пе. ТaFы iлгерi жyр, iздеп табасыц элi. Бyркiтбaй сенiн Сэлимацды бузып aлFaндa, кyйiнгенiн есiнде ме. Ендеше езщмен карулас болып, жещсп бiрге шындaFaн солдаттыц жанын жаралама, сержант. eгiнемiн!» деп турFaндaй болды. Бiресе кезiме Заман елестедi. Мацдайына тyскен кою шашын сiлкiп тастап ол: «Эй, эй, мен сенен мундай киянат шыFaды деп ешкашан ойлaмaFaн едiм» деп терiс aйнaлFaн секiлдi. «Жок, Заман, - дедiм мен OFaн iштей yн катыш. - Мен киянатка каспын. AзFырсaм - жiгiтке киянат, ыстык уэдесш буздырсам - к^IЗFa киянат. Сенщ досыц кос киянатты аркалай алмайды. Солдатты кaдiрлегендiктен, кызды сyйгендiктен ейте алмаймын мен». - Жок, Мецтай олай болса... - дейдi ерiндерiм дiрiлдеп, ен бойым калтырап, - мен сaFaн сертiндi буз дей алмаймын. - Алтыбакан тепкен ею адамныц бiрi темендегенде, екiншiсiнiн шыркап жоFaры кетерiлетiнiндей, таразыныц Мецтай жак басы биiкке бiр-aк шыкты. - Онда, буынсыз жерге пышак урып, орынсыз кинaFaнымa Faпу ет. Мше осылай дедiм. Булай дейтiнiм тЫ шабан, тiлегi жyйрiк ауыл баласымын FOЙмен. Уэдеге берiк, антка адалдыкты жоFaры баЕалап, оныц езiме келтiрер залал, зиянын пайымдап жатпастан ез yкiмiмдi езiм шыFaрдым сейтш. Эккiлiгi жок, aнFaл, адал кещлдщ, жyрегiме бала жасымнан уйып, уялaFaн арлылыктыц сезiн айттым. Адалдык, тазалык, шыншылдык, туралык - емшек сyтi, мектеп енегесi, эскер тэрбиесiмен боЙFa сiнген кaсиетiм FOЙ менiн. Момын эке, жуас шешеден туып, кепшш колхозды ауылдыц баласы болFaн соц, осылай айтуым зацды да болатын. eзiмшiлдiгi жок боп ескен жастыц бiрi болFaндыктaн ол тyнде езiме кас yкiм шыFaрыппын мен. Эрине, мен муныма екiнiп турFaмын жок б^ш . Егер жастык шаЕым кайта оралып, мен сол жaFдaЙFa жацадан тап болсам, сез жок, сол шешiмiмдi iркiлместен таЕы кaйтaлaFaн болар едiм кaзiр. Мецтай жубаткандай болып, ендi менiн колымды сипады акырыш. - Сiз ренжiменiз, aFaй,-дедi бiрaздaн соц. - Бiздiн курстаЕы кыздардыщ бэрi де сiздi жаксы керед^ Олардыц бiрен-сaрaны болмаса, бэрi де жаксы к^1здар. Эсiресе Майра кандай жiгiтке болса да адал жар, акпейш дос, сенiмдi серiк бола аларлык жан. Сонымен, мен MецтaЙFa бiрiншi рет ашык тyрде сез айттым. Ол кaрсылыFын осылай камкорлыкпен, елжiрей отырып бiлдiрдi. Мецтайдыц карсышы^ышыщ езi мaFaн хош айткандай боп кершд^ Ойын айтып болFaн соц ол, ен бойы калтырап, сэл дiрiл каккан тэрiзденiп орнынан турды. Eндi кiшкентaй бегелсе, езiн-езi устай алмастай кердi-aу деймiн. Колымды босаткысы! да келмей, босатпай да тура алмай элденеге Sauap.org 185

куйб1Ж1ктеп, бегелгендей болды. Сонсоц тез-тез басып, жатакханаFа карай женеле берд1. Колды пышак кес1п кеткенде адам оныц ауырFанын б1рден б1лмейд1. Сол сиякты, ез1мд1 ез1м аяусыз жаралаFанымды мен де Мецтай жанымнан узай бастаFанда б1р-ак б1лд1м. Алдындагы б1р отар койды какаFан катты к^1с жут болып жалмап, котан шет1нде таяFын устап жалFыз калFан сорлы шопандай куйде болдым мен. Мен1ц колыма тусер деп дэмеленген бар байлык Мецтайдыц махаббаты ед1. Одан айырылып, эп-сэтте журдай боп жутадым да калдым. Эст1п, еск1 тур1к каганаты кезшен калFан тас мус1ндей, серейш турдым- турдым да, 1лб1п уйге карай аяцдадым. АяFыма батпан байланып калFандай, эрец козFаламын. Эр апж ан сайын жер басып келе жаткандай емес, кара жерд1ц астына шымырлап батып бара жаткан сияктанамын. А п ж а н сайын: «Енд1 маган Мецтай жок, Мецтай жок!» деп куб1рлейм1н ез- ез1мнен. Сол кезде Никольск ш1ркеушщ ыцырана, курс1не шыккан ун1 келд1 KулаFыма. Ол да маFан: «Енд1 саFан Мецтай жок! Жок! Жок!» деп турFан сиякты болды. Ш1ркеу коцырауы тунг1 саFат он ек1н1 жариялады - маFан он ек1 рет «жок! жок!» деп каксады. БаFана Fана сазды музыкадай кер1нген коцырау ун1 енд1 маFан дуниедег1 ец суйюмсз, кулакка турп1дей кадалFан ка^ырлак дыбыстай боп танылды. Коцырау куцпр1 алыстап, талаурап барып уз1л1п кетт де, дуние тым-тырыс бола калды. Куцг1рд1ц соцFы д1р1л1мен б1рге менщ журег1мдег1 МецтаЙFа деген соцFы умгг коса уз1л1п кеткендей болды. Мен суршш, шайкалып кетт1м, сол кезде ез1мд1 шыцнан шыцырауFа кулап бара жаткандай сезшд1м де, жалма-жан жолдаFы карт терект1 кушактай алдым. ОFан муцымды шаккандай ек1р1п, екс1п коя берд1м... Ертец1нде мэцг1р1п, дел-сал болып калыппын. Элдек1м мен1 сойыл сштеп, сокк^IFа ж^IFып, аяусыз жаулыкпен естен тандыра урып кеткен сиякты да болады. Улкен урыска эз1рлен1п, т у т бойы жэш1к-жэш1к снаряд тасып, тацертец шабуылFа шыFып, кешке жаудан жецшш, кей1н шег1нген сэтте де осындай боп елердей б1р шаршайтын шак болатын ед1. Сонда кез келген ш уц кь^ а тус1п, жантайып жата калFыц келет1н. Элсем де, осы жерден турмасам екен деп ойлайтынсыц. Сондай куйге туст1м де, туске д ей т тесектен тура алмай, туралап жаттым. Махаббатта куйреу де соFыста ж асатан жаудан жец1луден кем болмайтынын мен сонда бшд1м. Студентт1ц бак^1рауык туйедей баж^1лдак тем1р кереует1н кайта-кайта сыкырлатып, б1р жамбасымнан ек1нш1 жамбасыма аунакши берем1н. «Эл1 ти1п» жаткан койдай тыпырлаймын. Б1рак, маFан «Эл1» тиген жок, т1р1 тиген. Т1р1 болFанда мылтык кезеп, к^1лыш суырып кыркыса кетер жау емес. Маган тиген карусыз к^1з. Ол маFан жау пты лын, жат м1нез1н таныткан да жок. Кулш жур1п, кул1мс1реп турып, ец ак^1рында, кез1нен бурк еткен ыстык жас шыFарып мен1 осындай куйге, аурудай халге ушыратты. Sauap.org 186

Мен соны ойлап денбекшимш. «Не деген асылжан едi!» деймiн. Ментайдын кез кызыгып, кенiл CYЙсiнiп тамаша етерлж сырт тyлFaсынa imxi aдaмгершiлiк парасаты косылганда адамды тебiрентпей, тербелтпей коймайтынын ендi гана бiлгендей болдым. Оган алгашк^1 керген сэтiмнен бастап, кеп ^ ндер бойы гашык боп жYргенiмнiн де себебiн сонда гана ангардым. «БyFaн бага жете ме? Жок, жетпейдi!» деймiн езiмнен езiм жатып. Сондай бага жетпес кыздан айырылып калганыма жYрегiм сыздап, жарылып кетердей боп, екiншi жамбасыма кайтадан аунаймын. Жyдырыктaй сорлы жYректiн ез денемдi тесек Yстiнде олай бiр, былай бiр лактыруга гана элi келедi. Сонысымен ол маган карсылык бiлдiрiп, наразылык айтып жаткан секiлденедi. «Сен неге Ментайга тек менi CYЙ, тек кана менiмен бол демедiн?» деп менi жазгырып, жазалап жатканга жэне ^сайды. Осы арада Ментайга жазда, емтихан бiтiп, отыз Yшiншi аудиторияда сауык еткiзген кештiн тYнiнде шыгарган еленiмнiн бiр шумагы ерiксiз есм е тYседi. Бэр' аз базасына, бар^а санны^, Тэж-шазы, ^унме, мулд' иаш^а, ханны^ - ^е^шам^ы мэ^^' ^у^ыи сумешузын Бар еден не арманы Уумажанны^?/ eленнiн аягындагы бyрынFы «ж^гт жаннын» деген сездi «Тyмaжaннын» деп калай езгерткенiмдi езiм де ангармай калдым. Жок, ендi Ментайга елен шыгармаймын, - дедiм iшiмнен езiме-езiм ант еткендей. Ментайга ешбiр еленнщ керегi жок. Ментайга керексiз ДYние - маган да керексiз. Жок, ендi мен Ментайды керуге де кyмaртпaймын. Eндi мен оны ешкашан да ойламаймын. Бiрaк, гашыктын ойы баска да, iCi баска болады екен. Faшык кермеймiн, бармаймын десе, езшщ калай барып, калай кездескенш де бiлмей калады екен ол. Сол, мен ymrn кайгылы тYннен кейiн Ментайды ертенiнде кешке, театрда кездестiрдiм тагы да. Бiр-екi минуттай гана касында тyрдым. Содан кейш мен оны, расында да, бiрнеше кYннен сон бiр-aк кердiм. Бэлюм бiр аптадан кейiн де болар шамасы. ТYнде Жомартбек, Пернеш, Телеубек Yшеуi шырт yйкыдa жаткан сагат бiрдiн мелшерiнде, жатар алдында аз гана ауа ж^тпак боп, аулага шыктым. Ауладагы Ментай екеумiз ажыраскан орындыкка ерiксiз кез салдым. Осындай онашада анада Ментай отырган жерге барып отыргым келдi. Неге екенш бiлмеймiн, ол отырган орындыктын тактайын алаканыммен бiр сипасам деп ойладым. Бэлкiм, онда Ментайдын жyп-жyмсaк колдарын кайта- кайта сипаганым емiс-емiс есм е келген болар. Сол сэтте орындыктын катты тактайы к^1З колы емес екенш ескермеген де шыгармын. Карасам онаша орындыкта, айнала кyлaккa yрFaн танадай ж^1м-ж^1рт тыныштыкта, бyйыFып бiреу отыр. Жакындап келсем, Ментай екен. Жагын таянып, шынтагын тiзесiне треп, темен карап калыпты. Менiн тыкырымды да сезбегендей, селт ететiн емес. Sauap.org 187

Жyрегiм кеудемдi урFылaп, тaFы да дyрсiлдеп коя бер-дi. «Жyрсеншi, жyгiрсеншi. Тумажанды таста, менi сyй деп, жалынсацшы MентaЙFa. AяFынa ж^IFылсaншы ж^1лдам!» деп тaFы да зарлап, ж^1лап жiберген iспеттендi. «Eндi Мецтайдыц жанына жакындамаспыш, OFaн ешкашан бiр ауыз тш катпаспын» деген антымды мен бiржолa умыттым. Жел куFaн кацбактай домалап, жанына жетiп бaрFaнымды езiм де а^армай калдым. - Сэлеметпiсiн, Мецтай. Ж ет тyнде неге жaлFыз отырсыц? Бiр жерiн ауырып отырFaн жок па, жабыркаусыц FOЙ езiн, - дедiм OFaн бiрнеше сездi бiр-aк лак еткiзiп. Бiрнеше кyн кездеспегенджтен бе, ол мaFaн шынында да ауырып, жyдеп кaлFaндaй боп кершд^ - Жок, кaзiр саумын FO^ - дедi Мецтай жауап сэлемш айткан соц. - Жай, басым aуырFaн соц дaлaFa шыFып едiм. - Бiрсыпырaдaн берi кайда болдыц? - Ауырып, yйде жаттым. - Не дейсщ, к^1здар мaFaн айтпады FOй. - Мен кыздaрFa айтпацыздар, aFaй боска мазасызданбасын дегенмiн. Отырыцыз. «Мазасызданады деп менiн камымды ойласа, онда элi менен безбегенi FO^ Кет эрi емес болFaны FO№> деп ойладым мен куана бастап. «М ^ кш , Мецтай менiн энеукyнгi етiнiшiмдi кaбылдaFaн шыFaр. Сонда «мен де сiздi жаксы керемiн» деп едi FOЙ. Бэлкiм, сол жаксы кергет жецген шыFaр. Он кYн ойлап, менщ тiлегiмдi кaбылдaуFa бел байлап, б ^ н менi эдейi кyтiп оты^ан болар». - Мецтай, - дедiм мен оныц касына отырFaннaн кейш энеукyнгiдей оныц колдарын кос колымныц арасына алып. - Мен... мен... мен... - Иэ, с з , - дедi Мецтай коцыр yнмен. - Эткен жолы сен: «Тумажанды таста дещзш^ Уэдендi буз денiзшi. О з солай десенiз, мен бузып-ак кетейш» деп едiн FOЙ. Мен солай дегелi келдiм сaFaн. Сейтшi, Мецтай. Мен с е т жанымдай жаксы керемт!... - Жок, аЕай, кеш калдыцыз, - дедi Мецтай капалы yнмен. - Неге кеш, неге? - деп мен оны еткен жолFыдaй етiп, тaFы да кушактай бастадым. - Жок, жок, ендi болмайды, aFaй, - деп Мецтай кушактаткысы1 келмей бойын аулактата бердi. - Неге болмайды, - дедiм мен оны бас салып кушaктaFaнымa эрi к^1сылып, эрi оныц еткен жолы емес, дэл бул жолы б у л ^ ^ а ^ т а тацданып. - Эйткенi болары болды, бояуы тегiлiп калды, - дедi ол менен сэл алысырак сы^ыш барып, темен карап отырып, соншама бiр солFын, бэсец yнмен. -Бэрше езiнiз кiнэлiсiз... Sauap.org 188

Осылай деп солкылдап ж^1лап жiбердi. Орамалын алып, бiр колымен бетiн басып, ексiп отырып калды. Мен не iстерiмдi, не дерiмдi бiлмедiм. Бар болганы кыздын жанына жак^1ндап, онын бос екiншi колын екi алаканыммен кайта-кайта сипай бердiм. Оган канагат к^1лмай, шашын сипадым. Бiрaздaн сон ол ексiгiн басып, кайтадан сейледг. - ЭнеукYнi сiз театрга Тyмaжaнды ертiп экелдiнiз. Озбен екеуiмiз осы арада отырып сейлесетш тYннiн ертещнде. Мен сол кYнi одан кашып, оны кермейiн, керiнбейiн деп театрга кетш едiм. Онын бyл мейрамда калайда келетiнiн бглгенмгн... О з театрда бiздi табыстырып, кетiп калдыныз... Содан ол ym кYн жатты... М е т босатпады, - дедi к^1З тагы да солк^1лдай ж^1лап. - Содан сон бгтп, бэрi бiгтi... Ол кYнi мен тесекте езiлiп кYнi бойы жатып, кешке таман жатакханадан сыртка шыкканмын. Шыксам аулада, кешеп Ментай екеуiмiз коштаскан орындыктын Yстiнде бiрсыпырa таныс студенттер карта ойнап отыр екен. Солардын касына бардым. КYн жексенбi жэне мейрамга бiр-екi-aк кYн калгандыктан ба, эйтеуiр студенттер кенiлдi екен. Менi кере сала олар орталарына шак^1рды. - Кел, кел, Ербол, - дедi Телеубек, - карта ойнаймыз. КYнi бойы yйыктaп, басын кYп боп юш кеткен шыгар сенiн. Мен басымды шайкадым. - Неге, ойнамайсын ба? - Ойнай бшмеймт. - Ен аягы бес картаны да бшмеймющ? - Иэ. Телеубек карк^1лдап кеп ^лд^ - Карта бiлмейсiн, темею тартпайсын, арак iшпейсiн. Сонда сен не бшесщ осы? - Теке, Теке, ол сабак окуды гана бiледi, - дедi Жомартбек. - ЖYрiнiз, кэне, кезек сiздiкi. Жiгiттер менi жайыма тастап, кyлaштaй согып, картаны ездерi ойнай бердi. Осы кезде жатакхана какпасынан елбелектеп, бiрi сака, бiрi жастау екi ж^гт кiрiп келе жатты. Сакасы едiрендеп алга шыгып, бiздiн касымызга токтай калды да: - Жiгiттер, амансындар ма? - дедi. Карта ойнап отыргандар оган оншама мэн бере койган жок. «Аманбыз» дей салды да, отыра бердi. Eдiрендеген ж^гт маган кез токтатты да, Yстiмдегi гимнастеркамды кергп: - Эй, сен езщ солдат болып па едщ, элде солдат кейлеггн кигп отырсын ба? -дедг нак бгр м е т тексеруге келгендей бгрден тергей женелш. Мен онын бетгне карадым. Дауысы шiнкiлдек, мгнезг ожарлау, каймыж^1ктай ж^ка ергндг, бгтгк кездеу келген талдырмаш сары жгггт екен. Жана е с т келе жаткан, тгкендей тгкгрейген CYЙкiмсiз шашы бар. Yстiндегiсi Sauap.org 189

су жаца эскери ктм : шууа галифе, гимнастерка, офицер белбеу^ жып- жылты1р кара хром етiк. Тек фуражкасы Faнa жок. Eкiншiсiнiн yстiнде де кенетоз солдат киiмi бар. - Иэ, солдатпын, - дедiм басымды кетерiп. - Солдат болсац, берi кел, - дедi ол мaFaн комaндирiмдей-aк екiм сейлеп. «Муныц менде не шаруасы бар, ей?» деп ойладым да, орнымнан турдым. Ол м е т ^ д щ бурышына таман алып келдi де, тaFы да тергей бастады. - Сен студентпiсiн? - Иэ. - Кай факультетте окисыц? Мен оны да айттым. - Кай курстасыц? - Yшiншiде. Мен тарих-филология факультетш айтканда-ак ол ежiрецдеп калып едi. Ал yшiншi курста окитыным оныц шамына тигендей боп, шытынап кеттi. - Онда сен Ербосынованы бiлесiн бе? - Мецтайды ма, бiлемiн, - дедiм элденеге жyрегiм су ете калып. - Калай бiлесiн? - Бiрге окимыз. - Баска ештецец жок па? Мен сэл yндемей турдым да: - Жок, - дедiм. Ол менщ бул жауапты кiдiрiп барыш бергетме кyдiктенгендей болды. Сенерiн де, сенбесш де бiлмегендей, бетiме шепр кезiн сыFырaйтып, тaFы да тесше карады. - Ендеше сен оны осы кaзiр бiзге шак^1рып кеп бер, - деп буйырды ол. Eндi мен оныц бетiне тесте карадым. Баксам, жiгiтiм ептеп жутып aлFaн екен. MaFaн ектем сейлеп жyргенi де содан болуы керек. «ШaбуылFa шыFaрдa сiлейе арак ш ш алып, ес-тyсiн бiлмей окка карай ж ^ р е ^ н фрицке уксауын!» дедiм оны ^ м н е н кекетiп. - Кiм шакырды1 деймiн! «Онда не шаруац бар?» дегендей сары шегiр мaFaн тжтене карады. Кезi от шашкандай боп, канталап кеткен екен. Морт, есерлеу адамныц элпетiн танытты. Ол кезш тiкендей кадап, канша ежiрейсе де, мен орнымнан KOЗFaлмaй тура бердiм. Сары шегiр оныц ез женш бiлмей шакырып бермесiмдi укты да, мойнын кyжiрейтiп, терiс айналды. - AFaц шак^1рады. Тумажан келiп тур де, - дедi шiнкiлдеп. Мен селк ете тyскендей болдым да, оныц бетше кайтадан жалт карадым. Калыс естiген жокпын ба деп, кайыра сурадым: - Кiм дейсз? - Тумажан Ошакбаев, - дедi ол мaFaн жеки сейлеп. - Сацыраумысыц езiн? Sauap.org 190

- Но, соFыста артиллерист болFанмын, - дед1м мен де OFан тжтеп, сыздана карап. - Содан ца^ан кулаFымнын мук1С1 бар. Мен бул сезд1 шег1р сарыныц эк1рецдеген1не ыза болып айттым. Канша ыза болFанмен, шыным да сол ед1. Бар киратканым: дауысымды кетер1п айтканым болар. Б1рак буFан ез1мн1ц де айызым канбаFанын сезд1м. Содан соц лак етюзш, аузыма келген б1р1нш1 сезд1 жэне айтып калдым. - Кеп болса Кыз Ж1бег1н 1здеп келген Телеген шышарсыц. Б1рак мен саFан Бекежан емесп1н, эк1рецдеме ейт1п! Осылай дед1м де жалт бурылып, кетуге ы^айландым. АлFашында кайтадан карта ойнаушылардыц касына барайын деп ойлаFан ед1м. Сонсоц осы дэлд1рге ашуланып кайтемш, барып айта салайын дед1м де, жатакханаFа карай кетт1м. Мецтай белмесшде жок екен. Майра екеу1 т е а ^ а кет1пт1. - Кай театрFа? - деп сурадым к^1здардан оныц уйде болмаFанына б1р жаFынан куанFандай, б1р жаFынан ек1нгендей болып. - Драмага. Ек1 ж1г1т мен1 тосып тур екен. Сары шепр темек1 тартып, кек тут1нд1 кемейлете жутып шиыршык атады. КасындаFысы мен1 кергенде елец етш, уст1-басын тузеп, элек боп калды. Сары да ек1 саусаFын белбеу1не тыFып ж1бер1п, кораздана бастады. - Мецтай уйде жок, - дед1м мен олардыц касына онша жак^1ндамай токтап. - Кайда кетшт1? - деп сары шег1р таFы эк1рец ете калды. - Теа^а. - КасындаFы жолдас к^1зы да жок па екен? - дед1 екшш1 ж1г1т сэл к^1сыла ун катып. - Майра кайда екен? - дед1 Тумажан онымен жарыса. - Екеу1 де кет1пт1. - Кай киноFа дейс1ц? - деп сары шепр кайта сурады. - КиноFа емес, театрFа. Эз1ц сацырау емесп1с1ц? - деп мен де оны шаFып алдым. Тумажан менщ кекеткен1ме мэн бермед1. Кайта сурак койды. - Ол кай жерде, алыс емес пе? - Жок, алыс емес. Осыдан уш-терт-ак квартал жерде, Дзержинский мен Виноградов кешелершщ киылысында, - дед1м Никольск ш1ркеу1 жакты нускап. Мен олардыц касынан етш, жацаFы карташыларFа карай беттед1м. Зышырданым кайнап, ез1мнен-ез1м ыза боп келе жаттым. Неге ашуланFанымды жэне бшмеймш. Осы кезде сырт жаFымнан: «АFай, токтацызшы» деген дауыс ест1лд1. Мойнымды бурсам сары шег1рд1ц жолдасы екен. - АFай, ана к1с1н1ц сез1не ашуланып калдыцыз ба? Ол к1с1н1ц м1нез1 солай. Sauap.org 191

Майданда батырдыц жолдасы болFан к1с1, ез1 де ер м1незд1 адам. Мецтай оныц карындасы емес, уэделескен кызы, жаца оны ез1ц1з дэл тауып айттыцыз. ^ д а мейрам келе жаткан соц сол к1с1ге жолыFып кайтайык деп ауылдан, сонау Нар станциясынан кел1п ед1к. Оныц уст1не ана к1с1 «Мецтайдыц жаксы курбысы бар, соны саFан таныстырамын» деп суйрелеп болмады мен1. Мен1ц де эскерден келгетме ек1 ай Fана болып ед1. Эз1ц1з де солдат екенс1з.С1зден ет1н1ш1м, мына ек1 солдат бауырыцызды театрFа ерт1п апарсацыз екен. Б1з оныц кай жерде екен1н бшмейм1з. АFай, мен с1зден жалынып етшемш... Осылай деп, Тумажанныц жолдасы лак етю зт бар сырын б1р-ак айтты. Жэне 1ш1-бауырыма к1ре ет1н1ш етт1. Мен бул жас ж1г1тт1ц тшегш кайтара алмадым. Осы ж1г1т уш1н екеуш театрFа алып бармак болдым. Ушеум1з Никольск базарын басып ет1п, ш1ркеудщ жанымен, базар мацындаFы еск1 уйлерд1 артка тастап, алдымен ДунFан кешесше, одан соц Аманкелд1 кешес1не шыктык. Жас ж1г1т екеум1з анда-санда т1л катысып коямыз. Одан жен сурадым. Ол Нар ауданындаFы б1р колхоз председателшщ баласы екен. Аты ЕрFазы. Бул эскерде жургенде экес1 ауылдаFы б1реуд1ц к^1зын эпермек боп, уэделесш койыпты. Б1рак ж1г1т оны унатпапты. Касындагы аFайы б1р кун1 ауылдарына уэк1л болып кел1п, уйлер1нде конак болып отырып: «Мен саFан Алматыдан к^1здыц кекес1н тауып берем1н» депт1. Сонымен ол мунда «к^1здыц кекесш» 1здеп кел1пт1. ЕрFазы калкан сырын осылай, шелектен су куЙFандай етш, таFы б1р актарып салды да, к е т т р е к келе жаткан ТумажанFа естртпей: - Бул к1с1 аудандык мекеменщ мецгеруш1с1, - деп койды. Эзбек кешесш кес1п ет1п, драма театры турFан Дзержинский кешес1не кел1п трелдж. - Театр осы, - дед1м мен кеше жак кабырFасында к1ш1пр1м казандай аспалы саFаты бар, бутрш е сыFан эйелдер1н1ц ки1м1ндей эртурл1 алабажалак афиша каFаздары жапсырылFан, жатаFан, езен пароходына уксас, улкен уйд1 нускап. - Будан б1з калай табамыз? - дед1 ЕрFазы апалактап. - Билет алып, ш ш е к1р1ц1здер. - Казыр ойын басталып кетт1 ме екен? - БасталFан болар. Б1р1нш1 акт б т п , журт уз1л1ске шыкканда тауып аласыздар Fой. Арттан ырFала басып Тумажан келд1. Ол келе сала театр кабырFасындаFы афишага уц1лд1. Онда керсетшген спектакльдерд1 б1р-б1рлеп оки бастады. - Е, буг1н «Кобыланды» екен FOЙ, - дед1 ол. - Иэ, «Кобыланды» екен, - дед1 ЕрFазы. «Эр Дон-Кихоттыц ез Санчо Пансасы болады» дед1м мен нш'мнен. Сонсоц бурылып, ез жен1ммен кетуге оцтайландым. - Токта, сен кайда барасыц? - дед1 «батырдыц жолдасы» дегб1рс1зденш. Sauap.org 192

- Театр осы. Керек к1сшерщ1зд1 осыдан 1здеп тауып алыцыздар. - Эй, сен тауып берсецш1, б1з калай табамыз? БаFанаFыдай емес, «батырдыц жолдасы» жумсарып калыпты. Бул жолFы у т т1пт1 жалыныштылау болып шыкты. «Батыра да жан керек» деген емес пе, т е а ^ а келген калыц журттыц 1ш1нен ез1м1з таба алмаспыз деп корыккан болуы керек. - АFай, сейтсец1зш1, - деп ЕрFазы коса жалынды. Мен олардыц бул етш ш ш таFы да жерге тастай алмадым. 1шке к1рсем фойеде кассирден баска ешюм жок екен. Ойынныц баста^анына жарты саFаттай болыпты. Б1рак билет бар екен. Мен койны-конышымды тштш, эрец дегенде балконFа к1рет1н билеттщ акшасын жинап алдым. Бул ертец тамак 1шуге ти1ст1 акшам ед1. Намыстанамын деп жанаFыларFа акшамныц жоFын да айтпадым. 1шке к1р1п, каращы дэл1збен ез1м1з эз1лдеп «Студенттер ложасы» деп атайтын балконFа кетер1лд1м. Кап-кара^ы ес1ктен 1шке бас суктым. Сахнада сэнд1 сарай кер1нед1. Бул - Кобыландыта жау ел - Кызылбас журтыныц ханы Кеб1кт1н1ц сарайы. Сарай алдында «Кек, кекелеп» ез1нен-ез1 койкацдап батыр Казан жур. Осы арада сыртта калFан Тумажан ойыма т у с т де: «ек1 заманныц ек1 есер батырыныц б1р-б1р1не уксауы-ай» дед1м нш'мнен. Б1р жактан сыздана алшацдап АлшаFыр батыр жэне шыкты. Екеу1 хан к^1зы КарлыFаFа таласып, б1р1не-б1р1 сапы ала жупрюш, текедей т1рест1 де калды. Балконныц ец артында турегеп турып керген бул кер1н1ске мен мырс ет1п таFы да кулд'м. Жацагы Тумажан екеум1зд1ц жатакхана жанында шарпысканымыз ойыма тус1п кетт1. Булар да кьIЗFа таласып жатыр екен FOй дед1м 1ш1мнен. Сахнадагы будан кей1нг1 кер1н1стерге жете назар аудармадым. Бар болFаны Кекланныц шашы жалбырап, «Зу-зу арзу» деп сахнада ушып журген1. КарлыFанын ез1не кумар кос батыр Казан мен АлшаFырFа кыр керсет1п, жалац к^1лышты жарк^1лдата би билегет ес1мде калды. Б1р кезде жарк ет1п шам жанды. Журт орындарынан тура бастады. Уз1л1с болFанын мен сонда Fана б1лд1м. Жалма-жан балкондаFы журтка б1р, теменге б1р карап, ез1 арык мойнымды кылкацдатып соза бастадым. ЖоFарыFа шапшац кез жупртш, темендег1 журт арасынан 1здеуге асыккандыктан ба, балконда б1зд1ц кыздар жок сиякты кер1н1п, тез темен карай жупрд1м. Жан- жаFыма алактап кез салып, эрк1мге б1р тес1ле карап, елпецдей басып келе жатыр ед1м. Сол кезде фойедеп журтты как жарып, таныс, бейтаныс адамдарымен кайта-кайта бас изей сэлемдесш, керермен кауымFа мей1рлене, бей1лдене жымиып, сол ж^1миюымен жан-жаFына шуакты жылу шашып, манFаз аяцдап профессор Эуеновтщ карама-карсы кеп калFанын б1рак ащардым. Жалма-жан шетке бурылып: - Мухит аFа, сэлеметс1з бе, - деп оц колыммен кеудемд! басып, бас ид1м. Sauap.org 193

- Бэле, бул Ербол, сенбющ? «Кобыландыны» керуге келд1ц бе? - деп Эуенов бурылып кел1п мен1 бшепмнен алды. Осы арада мен мыцдаFан таныс, жуздеген студенттер1 бар Эуеновтщ адам аттарына соншама зерект1г1не тац калдым. ПрофессорFа сэлем бере турып, бул к1с1 мен1ц жуз1мд1 танышанымен атымды б1ле кояр дейс1ц бе? Кун сайын алдынан топ-тобымен етш жататын шэк1рттер1н1ц кайсысыныц аты-жен1н бше беред1, мен1ц ес1м1м де есшен шыккан шыFар деп ойлаFан ед1м. Жок, олай емес екен. Профессор м е т ез1мен 1лесе журуге икемдеп, сезш жалFады. - «Кобыландыны» керуге келгенщ абзал болFан, керу керек. Жалпы театрFа кеп барFанын, спектакльдерд1 кеп керген1ц дурыс. Мен Ленинградта окышанда эрб1р жаца спектакльд1 босатпай керетшмш. К1таптан ок^IFанда кеп нэрсе кезден таса калып кояды. Ал сол океаны сахнадан керсец, ол ешкашан умытылмастан ес1цде журед1. Сахна тэрбиес деген - ерекше тэрбие. Ол уFымды, жуFымды, утымды болады, Ербол. Жалпы енерд1ц бэр1 устаз FOЙ. Ал устаздардыц 1ш1нде тыцдаушыныц кулаFына куйып берет1н суцFыла ш еш ет, уксас ер1к алдына коймайтын езгеше салауаттысы болмай ма? Ендеше театр енерш де сондай устазFа пара-пар деп бшущ керек. Театр - бос ермек, орынсыз кулк1н1ц орны емес.Ол акыл мен сез1мге нэр беретш орын... Эуенов ез1н1ц тец1з ы^акты ун1мен теб1рене сейлеп кеткен ед1. Мен, даладаFы ек1 ж1г1тт1 де, театрдан ез1м 1здеуге келген ею к^1зды да умытып, профессордыц шабытты сез1н уйып тыцдап калFан болатынмын. Осы кезде б1реу келденецдеп келш, кос колын б1рдей усынып, Эуеновтщ сезш белш ж1берд1. Онымен амандасканнан кей1н профессор кайтадан маFан карады. - Орныц бар ма езщнщ? Кай жерде? - деп сурады. - Бар, Мухит аFа, - деп мен саусаFымды шошайтып, т е б е т нускадым. Оным: «орным балконда» дегетм ед1. - Мен1ц касымда, б1ршш1 катарда б1р бос орындар тур. Мен саFан акша берей1н, Ербол. Егер сол орындардыц б1р1 шын бос болса - билет ал. Орын болмаса - акша калтацда калсын, баска б1р керег1це жаратарсыц, ез орныцда отырып кере бер, - деп Эуенов журт кезшен тасалай калтасынан жуз сом суырып, мен1ц, алаканыма салып, жудырыFымды ез1 жумды. Сонсоц иыFымнан каFып, - бар, тез билет алып кел, Ербол, - дед1. Мен: «Рахмет, Мухит аFа» деп м1цг1рлеп, ез-ез1мнен кызарып, сыртк^1 ес1кке карай аяцдадым. Ес1кке такаFанда буй1рден б1р таныс дауыс кулаFыма шалынды. - Иэ, аFай, к1мд1 1здеп журс1з? Жалт карасам, Майра екен. Касында Мецтай тур. - Сендерд1, - дед1м куанып кет1п. - Кайда отырсыцдар ездер1ц, баFанадан бер1 шарк урып, таба алмай журм1н. Сейтсем олар балконда, нак мен1ц алдымда, иепмнщ астында отырыпты. Мен жарты саFаттай, карацFыда, солардыц желкес1нде турыппын. Sauap.org 194

- Иэ, ал, неге бгздг iздедiнiз? - деп сyрaды Майра. Ментай да бетгме карады. Бyл сyрaкты ол маган Yнсiз койды. Менщ жYзiмнен езгне аса кажет бгр нэрсенг гздегендей боп, к^1мсына, киыла, Yмiгтене, Yзiле карагандай болды, тобарсынкырап тyрFaн жyкa ернгнгн жиеггн ^ л ю козгап еткен iспегтендi. Содан сон лезде ернш ж^1мырып, орынсыз келген кYлкiнi к^1мтап, тас к^1лып беютш тастаган сияктанды. - Жай, бгр кгсглер гздеп келген екен екеущдг... Солар тауып бер деген сон... - Иэ, ол юм? - дедг Майра сезгмдг аяктатпай маган карай сол ентелей тYсiп. Ментай Yндемедi. Кайта менгн: «бгр кгсглер екеущдг гздеп келiптi» деген сезгм онын иыгынан батпан болып баскандай, жанагы кYлкi козгаган ернгн жазалагандай боп, аяусыз тгстелеп, темен карады. - Иэ, кандай кгсглер -эйел ме, еркек пе, айтсанызшы тез. - Ею жгггт, бгрг Ментайдын агасымын, атым Тyмaжaн дейдг, - дедгм мен бэсен, солгын Yнмен. Ментай селк еткендей боп, ернш одан сайын тстелеп тергс айналып кетл. - Неге экелдгнгз оларды? Экелмеущгз керек едг гой, - дедг к^1нж^1лган калып бiлдiрiп. Мен сасып калдым. Бгреуге iстеймiн деген жаксылыгым екiншi бгреуге жамандык болар деп ойламаган басым не айтатынымды, недергмдг бглмедгм. - Жгк-жапар боп жалынган сон... Кайдан бглейгн... Жэне уэдем бар демеп пе едщ езщ... Ментай киналгандай боп басын шайкады. Онысы уэдем жок дегенг ме, элде тагы да бекер экелгенсз дегенг ме - оны анык yFa алмадым. - Ендеше кергемш жок, таба алмадым деп айтынызшы, - дедг ол жалынгандай боп. Мен кысылдым, не дергмдг бшмедгм. Бар аузыма тYCкенi: - Ментай-ау, калай етгргк айтамын, - дептн. - Иэ, рас, агай не деп е т р т айтады, - дедг Майра. - ЖYр шыгайык. Э д ей гздеп келген кгсглерге шыкпау yят болады. Ол Ментайды бглеггнен yстaп, сыртка карай икемдедг. Ментай басын шайкап кYрсiндi де: «Ал, баста» дегендей ишара жасады. Байкасам, бетшде кан калмай, бейне бгр елгмге бара жаткан адамга yксaп, куарып кетiптi. Мен езгмдг Ментайды ж ш тмен жYЗдестiруге емес, дар агашына карай айдап дара жаткан жендеттей сезшш, калбактап алга шыктым. - Онда мен... мен... жок екен деп айтайын, - дедгм. Кыздар менщ б^л сезгмдг естiмедi ме, естюе де ендг кеш деп, елемедг ме, iлбiп глгерг жYре бердг Жiгiттер сыртк^1 дэлгзге кгргп, бгр бyрыштa кYтiп тyр екен. Шепр кез сары к^1здарды кергенде кyбылып сала бердг. Жымындап, ж^1лмиып, маймандай басып бгзге карай yмтылды. Й р ш т , иглгп енкейгп Sauap.org 195

келш, MецтaЙFa бас идi. AяFын сарт етюзш жiберiп, оныц колын алды да, алдымен ернiн тигiздi, сонан соц алаканын апарып бетiне басты. Мецтайдыц колын жайлап босатып, тез МайраЕа карай бурылды да, aяFын тaFы да сарт еткiзiп, жацаЕы жaсaFaндaрын ж^1лмия турып кaйтaлaуFa юрют. «Апырай, мына Тумажан бiр емес, ею кiсi болып шыкты-ау, - деп ойладым мен оныц мына кылыктарына карап турып. - Жаца мaFaн соншама сызданып едi. Eндi кыз алдында курдай жорFaлaуын карашы». - Бикештер, ездерiн кашып, устататын емессiндер FOЙ, - дедi ол KыздaрFa к^1рлана yн катып. - Бiздi aяFымыздaн тусап, аркандап кеткен ешюм жок шыFaр, - дедi Мецтай сабырлы yнмен. Шегiр кез сары иыFын козFaп, урынбак болып копацдап калып едi. Одан бурын Майра сейлеп кегтi. - Иэ, Мецтай т * ^ бойы катты ауырып, тyске дейiн тесекте жатып ед^ - дедi ол. - Содан соц бой жазайык деп теaтрFa келдiк. Эйтпесе, эркашанда yйдемiз. Шепр сары MентaЙFa кадалып, оныц шынында да жабыркап турFaнын кердi. Сондыктан ол октaлFaн сезiн айтпады. - Ал, кош болыцыздар, - дедiм мен кетуге ынFaйлaнып. - AFa^ сiзге ракмет, - деп EрFaзы келiп колымды алды. - О з болмасацыз, бiз таба алмайтын едж бул кiсiлердi. Тумажан жай F a^ иек какты. Мецтай yнсiз, темен кaрaFaн кyйде калды. Майра кезшщ астымен Мецтай мен Тумажан екеуше кезек карай бердi. Мен ендi кайта теaтрFa кiре алмайтынымды, юрсем де орныFып отырып, ууып ойын кере алмайтынымды сездiм. Театрдан шыктым да, iшiм толып бара жаткандай боп, жатакханаЕа карай жyгiрдiм. Экпем кyйгенде барып бiр- ак токтадым. Ненiн куанышы куалап жYгiргенiмдi езiм де бiлмедiм. Жок, ол куаныш емес едi. БaFaнaдaн берi денесшде снарядтыц жaрыкшaFы кaлFaн жаралы адамдай кyйде болатынмын. Eндi сол «жарыкшак» козFaлып, жанымды шыFaрa бастады. «Апырау, неге ертiп экелдiм осы екеуш селпендетiп?» - деп бiр екiндiм. «Мен экелмегенмен олар бiрiн-бiрi бэрiбiр табады FOЙ», - деп кайтадан езiмдi-езiм жубаттым. «Мецтайдыц етiнiшiн орындап, к^1здар мунда жок екен деп, неге етр ж айтсам, аузым кисайып кетпейтiн едi FOЙ» деп жэне киналдым. «Кой, елсем де, етр ж айтпаспын» деп ол ойыма тaFы карсы болдым. Mенi муншама оЙFa калдырып, жанымды KинaFaн «жарыкшак» - к ы ^ а ^ т пен екiнiш едi. Мен Мецтайды уэделескен жiгiтiнен к^IЗFaндым. Мен OFaн берген уэдендi бузба дегетме бiр екiнсем, ендi екеуiн колдарынан жетектегендей боп бiрiне-бiрiн тaбыстырFaнымa жэне екiндiм. Экiнiш пен к^IЗFaныш ексж болып, тамаЕыма кептелiп едi. Ол к *^ осылай болFaнды. ^^^ Sauap.org 196

- Сол уш кун бойына с1зд1 ойыма алумен болдым, - Мецтай курс1н1п, кайтадан сез1н жалFап. - Тумажанды тасырлап, одырацдай театрFа жетш келген1нен-ак 1ш1м жаратпап ед1. Оны сол унатпаFаным унатпаFан болды. Мецтай булышып, к^ICтыFып сейлед1. Элденеге ш куса болFан адамныц калпымен 1ш1ндег1 ешюмге жария ет1лмес жасырын деген сырын актарды. - Ол мен1 ерж алдыма коймай, журген1м1зде Майрадан белш оцаша уйге алып кетт1, - дед1 Мецтай орамалымен кез жасын тагы б1р сурт1п алып. - Майра анау жуас ж1г1ттен кутылып кет1п, шарк урып, мен1 1здепт1. Б1р каланыц 1ш1нен б1р адамды табу б1р мая шеп 1шшен жоFалFан инен1 1здеумен пара-пар FOй, таба алмапты. Уш куннен кейш ана пэледен кутылып уйге келсем, менен айырылдым деп ж^1лап-сыктап Майра жатыр екен. Келген1мд1 кер1п, жаны калмай куанды ол баЙFус. Келгетмд1 кайтей1н, кеше Fана к^1з боп аттап журген табалдырыFымнан енд1 баска боп аттаган соц. Журттыц бэр1 маFан Тумажанныц не 1стеген1н бшш отырFан сиякты болды. МаFан бэр1нен де сол батты. Белмедег1 к^1здардыц бетше карай алмадым. Тумажан ойыма тускенде сол суммен калай б1рге жаттым деп, ез денемнен, ез1м жтркенд1м. Тумажанныц деген1не кен1п, оны унатпай тура осалдык жасаFаныма ек1нд1м. 1ш1м удай ашыды. ОFан неге кенгетмд1, жетег1не неге ерген1мд1 ез1м де бшмеймш, сенсец1з. Содан соц с1зд1 ес1ме алып, жэне ж^1лай берд1м ег1л1п. Осы б1р ж^1лдыц ш ш де с1зге сондай бауыр басып кеткетмд1 сол уш кунде б1р-ак бтд1м. Сыртка сезд1рмесем де, маFан ездщ адалдыFыныз, эд1лд1г1ц1з, ак кец1лд1л1г1ц1з унайтын. Жаныцыздыц жумсак, журег1ц1зд1ц мейiрбандыFын жаратушы ед1м. Кепш1л кец1л1ц1з, адамFа деген камкорлытыцыз жанымды тебiренте тербейтiн. Ата- анадан, суйген к^1здан, суйiктi достан айырылып калFан куйiнiш касiретiнiз, олар жайында адал кенiлмен бэрiмiзге айтып актаратын муцды энгiмелерiнiз журегiмдi елжiретушi едi. Сiздiн маган деген оттай ыстык махаббатыцыз ерiтiп, есiмдi алатын. Бiрак бурын бiреумен уэделесiп коЙFаннан кейiн сiзге сырымды бермей, укпаFан, елемеген, естiмеген боп журе беретшмш. Ерiп, елжiреп турсам да шегедей катты, шегендей берiк боп кершуге тырысатынмын. Мецтай аузынан бул сездердi естiгенде мен ене бойым калтырап, не болFанымды бiлмей кеттiм. Катты тютенш, кайта-кайта басымды шайкай бердiм. - Оны мен б]'лп.]'м бе, Мецтай-ау, - дедiм онымен коса жыларман болып, дауысым дiрiлдеп. - Эзщ уэдем бар, сол т е г е сезiмдi берiп койдым деген соц.. Оныц устiне аFайымнын есиетi едi дедiн... - Ой, аFай-ай, е з кызык екенсiз FOЙ. Кай кыз жiгiтке айтканыц бола койсын дейд^ Кенiлi бар к^1здыц «болмайды» дегет, «болады» дегенi екенiн бiлмейтiн бе едщз? Сонда сiз анау Т ум аж ата уксап, бауырынызFа к^1сып, босатпай койсацыз, онда мен сiздiкi едiм FOЙ. Sauap.org 197

- Ендеше... элi де... кеш емес кой, - дедiм сезiм yзiк-yзiк шыFып, Мецтайдыц Тумажанмен косылып коЙFaны кенiлiмдi кyптi етiп, iшiмдi ашытса да, оны елемеуге тырысып. - Элi де етiнемiн, Мецтай, мендж бол. Мецтай басын шайкады. - «Юммен карайсац, сонымен aFaр» деген макал бар казакта, - дедi ол. - Мен ендi не болса да Тумажанмен боламын. Э й ткет сонымен карайып калдым. Уыздай ак кyнiмде касыцызда, еркiнiзде, кузырыцызда едiм. Yндемей жyрiп, iшпен Faнa сiздi тiледiм. Eндi бэрi бiттi, мaFaн екпелеменiз, aFaй... Осыны айтып, орамалымен бетiн басып, Мецтай тaFы да жылады1. Мен не iстерiмдi бшмей, оныц ак бiлегiнен устап, коса киналып, колыныц басын кайта-кайта сипай бердiм. Тебедегi шамныц жaрыFы орындыкта отырFaн ак жyздi, ак мойын, ак жyректi ару Мецтайдыц сол сэттеп мунды пiшiнiн, улы суретшшщ майлы бояумен жaсaFaн картинасындай етш, менiн жyрегiме, мэнгi сакталып калу ^ ш , сансыз сэуле, нурмен ернектер салып жаткан сиякты едi. Мецтай орнынан туруFa ынFaйлaнып, ец со^ы! сезiн айтты. - Еркек езш сyймеген к^1збен жау боп, жамандасып кетедi деп бiлушi едiм. Ец жок дегенде ол к^IЗFa терю айналып, еш алу yшiн баскан iзiн ацдып, кекеп-мукап жyретiн болар деп ойлайтынмын. Солай екенi де рас. ^ з ейтпедiнiз, касыма келш, хал-жайымды сурадыцыз. Мен сiздiн б у ^ ^ ^ а да шексiз ризамын. Ракмет, aFa^ Мецтай орнынан турып, кiбiртiктей басып, ез жатакханасыныц (бул кезде ол Калинин кешесшдеп корпуста туратын) есМне карай аяцдады. Mенiн кaбырFaм сегшш, iшi- бауырым езiлiп бара жаткан сияктанды. «Эйел жанын уFу оцай емес деген осы екен -ау, - деп ойладым. - Тумажанды жек керемш дейдi. Жаксы керетш кiсiге жэне бурылмайды. Кiммен карайсам - сонымен aFaрaмын дейдi. AFaрaсын ба? AFaрсaн жаксы-ау» деп, мен басымды кайта-кайта шайкадым. «Кезге жакын, кенiлге алыс к^1З шiркiндi тyсiну киын екен-ау» деп киналдым. КозFaлмaсын деп бiреу езiмдi орындыкка кыл арканмен тацып тaстaFaндaй боп кершед^ Мецтай есiк алдына барып, кейш бурылып, мaFaн иiлiп бас изедi де iшке кiрiп кеттi. Ай батып, айналам тyнек тартып, кара^ы^а кaмaлFaндaй боп, мен калдым. Ойлап-ойлап, акыры1 мен университеттен кетуге бел байладым. Эзiмдi де, Мецтайды да кинамайын дедiм. Eртенiнде университеттiн сырттай оку белiмiне ауысып, емтихан, сынактыц бэрш келесi жазда келiп тaпсыруFa руксат алдым. Содан соц газет кызметше орналасармын деп кершi облыска жyрiп кеттiм. Облыстык «Алатау жулдызы» газетшщ редакциясы менi жумыска бiрден кабылдады. Гaзеттiн aудaндaрFa жyрiп туратын id болып, бара сала к^1зметке юр^тм. Sauap.org 198