การเงินธนาคารในยุคดิจิทัล 4.0 และระบบเศรษฐกิจดิจิทัล

การเงินิ การธนาคารในยุุคดิจิ ิิตอล 4.0 และระบบเศรษฐกิจิ ดิิจิิตอล BANKING AND FINANCE IN THE DIGITAL ERA 4.0 AND THE DIGITAL ECONOMY โดย ผศ.ดร.รุ่�งเกีียรติิ รััตนบานชื่่�น พฤษภาคม 2563

�

ผศ.ดร. รุ่่�งเกีียรติิ รััตนบานชื่�่น กิิตติิกรรมประกาศ การศึกึ ษาเรื่อ่� ง “เทคโนโลยีพี ลิกิ ผันั ในอุตุ สาหกรรมการเงินิ การธนาคาร ผลกระทบต่อ่ ระบบเศรษฐกิจิ และบทบาทของธนาคารกลางในทศวรรษหน้า้ ” ได้ร้ ับั การสนับั สนุนุ งบประมาณ การศึึกษาจากแผนงานบูรู ณาการยุุทธศาสตร์์เป้้าหมายด้า้ นสังั คม คนไทย 4.0 สำำ�นักั งาน การวิจิ ัยั แห่ง่ ชาติิ (วช.) เพื่อ�่ ถอดบทเรียี นให้เ้ ข้า้ ใจพลวัตั ของการเปลี่ย� นแปลงทางเทคโนโลยีใี น ทศวรรษหน้า้ ที่ม� ีผี ลกระทบต่อ่ อุตุ สาหกรรมการเงินิ การธนาคารและบทบาทของธนาคารกลาง เพื่อ่� นำำ�ไปสู่�การสร้้างกลไกและการกำ�ำ กับั ดููแลระบบเศรษฐกิิจอย่า่ งมีปี ระสิิทธิิภาพในอนาคต ผู้เขียนใคร่ขอขอบพระคุณ ศาสตราจารย์ ดร.มิ่งสรรพ์ ขาวสอาด ประธานบรหิ าร แผนงานคนไทย 4.0 ที่ได้กรุณาให้โอกาสในการดำ�เนินการวิจยั ในครง้ั นี้ อกี ทัง้ ยังไดใ้ ห้ค�ำ ปรึกษาและค�ำ แนะนำ�ท่เี ป็นประโยชนอ์ ยา่ งต่อเน่อื งระหวา่ งการวจิ ยั จนนำ�มาสูผ่ ลงานวจิ ัยที่มี ความน่าเช่ือถือ และสามารถน�ำ ไปประยกุ ต์ต่อยอดในภาคปฏบิ ัตเิ ป็นวงกวา้ งได้ ขอขอบพระคณุ เจ้าหนา้ ท่หี น่วยงานจดั การและสง่ มอบผลลพั ธ์ (ODU: OUTCOME DELIVERY UNIT)สถาบนั วจิ ยั สงั คม มหาวิทยาลยั เชยี งใหม่ และเจ้าหน้าทมี่ ูลนิธสิ ถาบัน ศึกษานโยบายสาธารณะทุกท่านที่ได้กรุณาอำ�นวยความสะดวกในการดำ�เนินการต่างๆที่ เก่ียวขอ้ งกับการศึกษาและการสง่ มอบผลงานวจิ ยั ของผ้วู ิจัยเปน็ อยา่ งดี ขอขอบคุณพระคุณแผนงานฯ คนไทย 4.0 สำ�นักงานการวจิ ยั แห่งชาติ (วช.) หนว่ ย งานผูส้ นบั สนนุ งบประมาณดำ�เนนิ การศกึ ษา ตลอดจนผู้มสี ว่ นร่วมทไ่ี มส่ ามารถกล่าวนามได้ ทง้ั หมด จึงขอขอบพระคุณไว้ ณ โอกาสน้ี ผชู้ ่วยศาสตราจารย์ ดร. รุ่ งเกียรติ รตั นบานชื่น พฤษภาคม 2563 V

ผศ.ดร. รุ่ง่� เกีียรติิ รััตนบานชื่�่น บทสรุุปผู้ �บริิหาร สัังคมไทยในปััจจุุบัันได้้มีีการเปลี่�ยนแปลงเชิิงโครงสร้้างในหลายด้้าน ทั้�งทางด้้าน เศรษฐกิิจ สัังคม และประชากรศาสตร์์ ซึ่่�งในแต่่ละมิิติิมีีการเปลี่�ยนแปลงไปพร้้อมกััน และ เปลี่ย� นแปลงอย่า่ งรวดเร็ว็ จึงึ ทำ�ำ ให้เ้ ป็น็ การยากที่จ� ะประเมินิ ว่า่ การเปลี่ย� นแปลงเหล่า่ นี้�จะส่ง่ ผล ต่อ่ โครงสร้า้ งระบบเศรษฐกิิจ และความเชื่อ่� มโยงของแต่ล่ ะภาคส่ว่ นในระบบเศรษฐกิจิ อย่า่ งไร นอกจากนี้�โครงสร้า้ งของระบบเศรษฐกิจิ ในโลกยุคุ ดิจิ ิติ อล ที่เ� กิดิ จากการเปลี่ย� นแปลง วิิธีีการ รููปแบบการดำำ�เนิินธุุรกิิจ และช่่องทางในการเข้้าถึึงบริิการทางการเงิินนั้�น ย่่อมส่่ง ผลต่อ่ สถานะ ความสำำ�คัญั และกลไกในการกำ�ำ กับั ดูแู ลของธนาคารกลาง เครื่อ่� งมืือต่า่ งๆที่ใ� ช้้ อยู่�ในปัจั จุบุ ันั อาจมีปี ระสิทิ ธิภิ าพที่�น้อ้ ยลงในการดูแู ลสภาพคล่อ่ งและการเติบิ โตของเศรษฐกิจิ ในภาพรวม โครงการวิิจััยนี้้�จึึงมุ่�งหวัังที่�จะศึึกษาความเชื่�่อมโยง ความสััมพัันธ์์ และผลกระทบ ของการเปลี่�ยนแปลงที่�เกิิดจากการนำ�ำ เทคโนโลยีีพลิิกผััน (DISRUPTIVE TECHNOLOGY) มาประยุุกต์์ใช้้ในอุุตสาหกรรมที่�เกี่�ยวเนื่่�องกัับการให้้บริิการทางการเงิิน ต่่อระบบเศรษฐกิิจ สถาบัันการเงิินแบบดั้�งเดิิม และธนาคารกลาง ผลของความเข้้าใจพลวััตความเชื่�่อมโยง ของระบบเศรษฐกิจิ ในยุุคใหม่่ จะทำ�ำ ให้้สามารถพยากรณ์์ฉายภาพโครงสร้า้ งความสััมพัันธ์ใ์ น อนาคต และสามารถนำ�ำ มาเป็น็ ข้้อมููลเพื่�อ่ ใช้้ในการออกแบบนโยบาย โครงสร้้างการกำ�ำ กัับดูแู ล และเครื่�่องมืือในการกำ�ำ กัับดููแล ให้้มีคี วามเหมาะสมต่อ่ ไปในอนาคต โครงการวิิจััยนี้้�จึงึ มีวี ัตั ถุุประสงค์ท์ี่�เกี่�ยวข้้องกับั 3 ประเด็น็ ใหญ่่ดังั นี้� 1. ศึึกษาผลกระทบของการนำ�ำ เทคโนโลยีีพลิิกผัันมาใช้้ในอุุตสาหกรรมการให้้ บริิการทางการเงิินต่่อความสััมพัันธ์์ของแต่่ละ ECONOMIC AGENT ในโลก ยุคุ ดิจิ ิิตอลเพื่�่อให้เ้ ข้้าใจโครงสร้้างเศรษฐกิิจ และใช้้ประเมิินศักั ยภาพของนโยบาย ด้า้ นการคลััง และด้้านการเงินิ ในอนาคต VI

ผศ.ดร. รุ่่ง� เกียี รติิ รัตั นบานชื่่�น 2. ศึึกษารูปู แบบการดำ�ำ เนิินธุรุ กิิจ (BUSINESS MODEL) แบบใหม่่ที่�ส่่งผลต่่อการ เปลี่�ยนแปลงการให้้บริิการของสถาบัันการเงิินประเภทต่่างๆ และความพร้้อม ของประชากรไทยในการรัับมืือกัับระบบเศรษฐกิิจดิิจิิตอลผ่่านการวััดระดัับ DIGITAL LITERACY เพื่่�อให้้สามารถฉายภาพการใช้้บริิการทางการเงิินของ ผู้้�บริิโภคในอนาคต 3. ศึกึ ษาผลกระทบของการให้บ้ ริกิ ารทางการเงินิ ในอนาคต ต่อ่ บทบาทหน้า้ ที่� กลไก และเครื่อ�่ งมืือต่า่ งๆที่ธ� นาคารกลาจะต้อ้ งใช้ใ้ นโลกยุคุ ดิจิ ิติ อล เพื่อ�่ เป็น็ ข้อ้ มูลู ที่ช� ่ว่ ย ในการออกแบบนโยนายด้า้ นการเงินิ ด้า้ นการกำ�ำ กับั ดูแู ลสถาบันั การเงินิ และด้า้ น การชำ�ำ ระเงินิ ในอนาคต ผลลััพธ์์จากการวิิจััยของโครงการนี้� พบว่่าการเปลี่�ยนแปลงทางนวััตกรรมในด้้าน ต่า่ งๆนำ�ำ ไปสู่�ระบบเศรษฐกิจิ ใหม่ท่ี่ม� ักั จะถูกู เรียี กว่า่ ระบบเศรษฐกิจิ ดิจิ ิติ อล (DIGITAL ECONOMY) ซึ่�่งส่่งผลให้้เกิิดการเปลี่�ยนแปลงของความสััมพัันธ์์ และโครงสร้้างของระบบเศรษฐกิิจอย่่าง สิ้�นเชิิงจนนำ�ำ ไปสู่�เหตุกุ ารณ์์สำำ�คััญดังั นี้� 1. การค้า้ ขายผ่า่ น CROSS-BORDER E-COMMERCE จะมีบี ทบาทสำ�ำ คัญั มากขึ้�น แต่ไ่ ม่ไ่ ด้ม้ าแทนที่�การค้า้ แบบดั้�งเดิิม 2. ระบบการชำ�ำ ระเงิินในรููปแบบอิิเล็็กทรอนิิกส์์ จะเป็็นโครงสร้้างพื้�นฐานที่�สำ�ำ คััญ สำ�ำ หรับั การเติบิ โตในระบบเศรษฐกิิจดิจิ ิิตอล 3. การดำำ�เนิินธุุรกิิจไม่่ว่่าจะเป็็นสถาบัันการเงิินหรืือภาคธุุรกิิจจะมุ่�งเน้้นใช้้รููปแบบ การดำำ�เนินิ ธุรุ กิจิ แบบ LIGHT หรืือ AGILE BUSINESS MODEL เพื่�่อให้้ธุุรกิิจมีี ความพร้้อมต่อ่ การเปลี่ย� นแปลงแบบพลิิกผัันอยู่�ตลอดเวลา 4. DIGITAL TECHNOLOGIES ที่ม� ีสี ่ว่ นสำำ�คัญั ในการส่ง่ เสริมิ การดำ�ำ เนินิ ธุรุ กิจิ แบบ LIGHT BUSINESS MODEL คืือ CLOUD COMPUTING SOFTWARE โดย ทำ�ำ ให้เ้ กิดิ ธุุรกิจิ ใหม่ท่ี่เ� รีียกว่่า EVERYTHING AS A SERVICE 5. การเติิบโตทางธุุรกิิจในยุุคดิิจิิตอลไม่่สามารถเกิิดจากการถืือครองทรััพย์์สิิน ขนาดใหญ่ห่ รืือผูกู ขาดทางการค้า้ เหมืือนในอดีตี แต่จ่ ะต้อ้ งตระหนักั ถึงึ การสร้า้ ง ความร่่วมมืือทางการค้้ากัับธุุรกิิจต่่างๆ ซึ่�่งในอนาคตสถาบัันการเงิินอาจปรัับ เปลี่�ยนกลายเป็็น SOLUTIONS PLATFORM ที่�เชื่�่อมโยงลููกค้้ากัับผู้�ให้้บริิการ VII

ผศ.ดร. รุ่ง่� เกีียรติิ รััตนบานชื่�่น THIRD PARTIES ในแต่ล่ ะด้า้ น และธนาคารจะเป็น็ ผู้�ประมวลผลข้อ้ มูลู พฤติกิ รรม ต่่างๆของลููกค้้าเพื่�่อนำำ�มาสู่ �การนำำ�เสนอผลิิตภััณฑ์์และบริิการที่ �ตอบโจทย์์ความ ต้อ้ งการของลูกู ค้า้ รายบุุคคล อย่่างไรก็็ตามการเปลี่�ยนผ่่านสู่�ระบบเศรษฐกิิจดิิจิิตอลดัังที่�กล่่าวข้้างต้้นไม่่ได้้สร้้าง โอกาสในการเติิบโตและไม่่ได้้เพิ่่�มประสิิทธิิภาพในกระบวนการผลิิตที่ �ดีีขึ้ �นเพีียงอย่่างเดีียว แต่่อาจทำ�ำ ให้้สัังคมอยู่�ในสภาวะ DIGITAL DIVIDE หรืือสถานการณ์์ที่�ประชากรบางกลุ่�ม ไม่่สามารถได้้รัับประโยชน์์อย่่างเต็็มที่� ปััจจััยสำำ�คััญที่�เป็็นตััวกำ�ำ หนดสถานการณ์์ DIGITAL DIVIDE ได้้เป็็นอย่่างดีคี ืือการชี้้�วัดระดับั DIGITAL LITERACY ของประชากร การชี้้�วัดั ระดับั DIGITAL LITERACY ที่ง� านวิจิ ัยั ชิ้�นนี้�เสนอประกอบด้ว้ ย 4 ปัจั จัยั ย่อ่ ย ได้้แก่่ 1) การเข้้าถึึง DIGITAL TECHNOLOGIES 2) ทัักษะการใช้้งาน DIGITAL TECHNOLOGIES 3) ความรู้้�ด้า้ น DIGITAL TECHNOLOGIES และ 4) การตระหนักั ถึึง ข้้อมูลู และสิิทธิติ ่า่ งๆในโลกดิจิ ิิตอล ซึ่ง่� จากผลการวิิจััยพบประเด็น็ สำำ�คััญดัังนี้� 1. เพศชายมีกี ารเข้า้ ถึงึ เทคโนโลยีดี ิจิ ิติ อล มีคี วามรู้� และมีกี ารตระหนักั ถึงึ ความเสี่ย� ง ด้้าน DIGITAL ที่ส� ููงกว่า่ เพศหญิิงอย่่างมีนี ััยสำำ�คัญั 2. เจเนเรชั่�น MILLENNIAL คืือกลุ่�มเจเนเรชั่น� ที่�มีคี วามโดดเด่่นสูงู สุุดในทุกุ มิิติิย่่อย ของ DIGITAL LITERACY รองลงมาคืือเจเนเรชั่�น Z และ เจเนเรชั่�น X ตาม ลำำ�ดัับ 3. กลุ่�มอาชีพี PROFESSIONAL จะมีีความโดดเด่น่ ด้้าน DIGITAL LITERACY สูงู ที่่�สุดุ โดยกลุ่�มตัวั อย่่างที่ต� กงานจะเป็็นกลุ่�มที่�มีปี ััญหาด้้าน DIGITAL LITERACY อย่า่ งมาก ซึ่่�งอาจเป็็นการสะท้อ้ นว่่ากลุ่�มประชากรดัังกล่่าวได้้รับั ผลกระทบจาก สถานการณ์์ DIGITAL DIVIDE แล้ว้ เมื่่�อใช้ห้ ลักั การทางสถิิติทิี่�เรียี กว่า่ CLUSTER ANALYSIS ในการแบ่่งกลุ่�มประชากร จะพบว่า่ สามารถแบ่่งกลุ่�มประชากรได้้เป็็น 3 กลุ่�มย่่อย ได้้แก่่ DIGITAL FLUENCY (ร้อ้ ย ละ 26), DIGITAL NEUTRAL (ร้้อยละ 55) และ DIGITAL ILLERATE (ร้อ้ ยละ 21) โดย พฤติิกรรมการใช้ผ้ ลิติ ภััณฑ์์และบริิการทางการเงิินนั้�น DIGITAL FLUENCY จะมีกี ารใช้บ้ ััตร เครดิติ และการลงทุนุ ในกองทุนุ รวมที่ส� ูงู โดดเด่น่ กว่า่ กลุ่�มอื่น่� เป็น็ ลูกู ค้า้ ของธนาคารมากที่ส� ุดุ VIII

ผศ.ดร. รุ่่�งเกีียรติิ รัตั นบานชื่�่น จำ�ำ นวนอย่่างน้อ้ ย 3 แห่ง่ ขึ้�นไป เป็น็ กลุ่�มที่ใ� ห้้ความสำ�ำ คัญั กับั ความหลากหลายของผลิติ ภัณั ฑ์์ สำำ�หรับั การตัดั สินิ ใจเลืือกเป็น็ ลูกู ค้า้ หลายธนาคาร ถึงึ แม้ป้ ระชากรในกลุ่�ม DIGITAL FLUENCY จะให้้ความสำ�ำ คัญั กัับสาขาที่เ� ข้้าถึึงง่่าย แต่่หากธุุรกรรมทางการเงินิ ต่า่ งๆไม่ม่ ีคี วามจำำ�เป็็นที่� จะต้้องทำ�ำ ผ่า่ นสาขาอีกี ต่่อไปในอนาคต ผลิิตภััณฑ์์ MOBILE BANKING จะเป็น็ ปัจั จัยั สำ�ำ คัญั ที่�บ่่งชี้้�ว่าจะเลืือกเป็น็ ลูกู ค้า้ ธนาคารใด งานวิิจััยฉบัับนี้้�ยัังได้้ทำ�ำ การสััมภาษณ์์ผู้�บริิหารระดัับสููงเกี่�ยวกัับกลยุุทธ์์ของสถาบััน การเงิินในการแข่่งขัันในยุุคดิิจิิตอล โดยพบว่่าสถาบัันการเงิินในไทยให้้ความสำำ�คััญกัับการ SIMPLIFICATION ผลิติ ภัณั ฑ์ห์ รืือบริกิ ารที่ม� ีอี ยู่�ในปัจั จุบุ ันั เพื่อ�่ ให้ม้ ีคี วามเข้า้ ใจง่า่ ยและสามารถ ขยายฐานลูกู ค้า้ ให้ก้ ว้า้ งมากขึ้�น นอกจากนี้�สถาบันั การเงินิ ในไทยพยายามมุ่�งหวังั สร้า้ งบริกิ าร ที่ต� อบโจทย์ค์ วามต้อ้ งการของลูกู ค้า้ สูงู ที่ส� ุดุ หรืือที่เ� รียี กว่า่ CUSTOMER-CENTRIC MODEL ซึ่�่งแตกต่่างจากในอดีีตที่ �สถาบัันการเงิินมัักจะเป็็นองค์์กรที่ �มัักจะเสนอบริิการและผลิิตภััณฑ์์ที่ � ลููกค้า้ ต้อ้ งปรับั ตัวั เข้้าหาก่่อนเป็น็ หลััก เทคโนโลยีีที่�สถาบัันการเงิินในไทยให้้ความสนใจอย่่างมากในอนาคตประกอบด้้วย เทคโนโลยีทีี่เ� กี่�ยวกับั CYBER SECURITY และ BIG DATA ANALYTICS ซึ่ง�่ สถาบันั การเงินิ คาดหวัังที่�จะมีีความเข้้าใจพฤติิกรรมและความต้้องการของผู้�บริิโภคได้้มากขึ้�น ในขณะที่�ยััง สามารถสร้า้ งความน่า่ เชื่อ�่ ถืือของบริกิ ารของตน และลดความเสี่ย� งที่จ� ะเกิดิ เหตุกุ ารณ์ไ์ ม่ค่ าด ฝันั ต่อ่ ระบบดิจิ ิติ อลของตน ในประเด็็นสุุดท้้ายที่�วิิเคราะห์์ผลกระทบของระบบเศรษฐกิิจดิิจิิตอลต่่อบทบาทหน้้าที่� ของธนาคารกลางในการกำ�ำ กัับดููแล พบว่า่ DIGITAL CURRENCY ที่เ� กิดิ ขึ้�นในปัจั จุบุ ัันมักั จะ อยู่�ในรูปู แบบของ PRE-PAID BASIS เป็น็ หลักั คืือจะต้้องมีกี ารนำ�ำ เงินิ ในปััจจุบุ ัันไปแลกซื้�อเงินิ DIGITAL CURRENCY ดังั กล่่าว และหากผู้�ใช้เ้ งิินต้อ้ งการใช้เ้ งิินในวงกว้้างก็็จะต้อ้ งแลกเงิิน กลับั มาเป็น็ สกุลุ เงิินดั้�งเดิิม ดังั นั้�นผลกระทบต่อ่ ปริิมาณของเงินิ ในระบบจึึงค่อ่ นข้า้ งจำ�ำ กัดั อย่่างไรก็็ตามสิ่�งที่�น่่ากัังวลหาก DIGITAL CURRENCY ได้้รัับการยอมรัับเป็็นวง กว้้าง และประชาชนใช้้เงิินดัังกล่่าวแทนที่�เงิินจากธนาคารกลาง จะทำ�ำ ให้้เกิิดการเพิ่่�มขึ้�นของ ปริิมาณเงินิ DIGITAL CURRENCY อย่า่ งมากในขณะที่�ปริมิ าณการใช้้เงินิ ในสกุุลดั้�งเดิมิ ลด IX

ผศ.ดร. รุ่่�งเกียี รติิ รัตั นบานชื่่�น น้อ้ ยลง เหตุุการณ์์นี้�จะทำ�ำ ให้้ความสามารถของธนาคารกลางในการดำำ�เนินิ นโยบายด้้านการ เงิินเพื่�่อควบคุุมระบบเศรษฐกิิจมีีผลที่�ลดลง จนธนาคารกลางอาจไม่่สามารถกำำ�หนดอััตรา ดอกเบี้�ยระยะสั้�นเพื่�่อควบคุุมสภาพคล่อ่ งในระบบเศรษฐกิจิ ได้เ้ ช่น่ เดิิม ดัังนั้ �นธนาคารกลางหลายประเทศจึึงมีีแนวคิิดที่ �จะออกเงิินสกุุลดิิจิิตอลใหม่่ซึ่�่งมัักจะ ถููกเรีียกว่่า CENTRAL BANK DIGITAL CURRENCY (CBDC) โดยในปัจั จุบุ ัันรููปแบบของ CBDC นั้�นยัังไม่ไ่ ด้้มีกี ารกำำ�หนดที่�ชััดเจน ว่่าจะอยู่�ในลักั ษณะใด แต่่เมื่่�อทำำ�การวิิเคราะห์ร์ ูปู แบบ ต่า่ งๆของ CBDC แล้ว้ จะพบผลที่น� ่่าสนใจได้้แก่่ 1. ธนาคารกลางสามารถดำำ�เนิินนโยบายดอกเบี้�ยติิดลบได้้หากมีีการยกเลิิกการใช้้ เงิินในรูปู ของธนบััตร (ที่ม� ีอี ััตราดอกเบี้�ยต่ำ�ำ�สุดุ ที่�ศูนู ย์์) 2. ธนาคารกลางสามารถดำำ�เนิินนโยบายการเงิินผ่่านการเปลี่�ยนแปลงอััตรา ดอกเบี้�ยได้้โดยตรงที่�เข้้าถึึงประชาชนโดยไม่่ต้้องผ่่านการดำำ�เนิินธุุรกิิจของ ธนาคารพาณิชิ ย์์ 3. บััญชีีเงิินฝากของธนาคารพาณิิชย์์จะมีีคู่�แข่่งเป็็นบััญชีีของธนาคารกลางทำ�ำ ให้้ เกิิดความหลากหลายด้้านผลิิตภััณฑ์์เงินิ ฝากต่่อประชาชน 4. การแก้ไ้ ขปััญหาด้า้ น CREDIT RISK และ LIQUIDITY RISK ในสภาวะวิกิ ฤติิ อาจมีีประสิิทธิิภาพมากยิ่�งขึ้�น เพราะธนาคารกลางเป็็นผู้้�รัับความเสี่ �ยงเหล่่านั้�น โดยตรง ลดบทบาทของตััวกลางทางการเงิิน CBDC จึึงเป็็นแนวทางหนึ่�งที่ธ� นาคารกลางในหลายประเทศรวมถึึงประเทศไทยกำ�ำ ลังั ให้ค้ วามสำ�ำ คัญั และศึึกษาวิิเคราะห์์อย่่างเชิิงลึกึ ถึึงแนวทางในการออกแบบเงิิน CBDC เพื่่�อใช้้ ในการควบคุมุ ระบบเศรษฐกิิจในยุคุ ดิจิ ิติ อลต่อ่ ไปในอนาคต X

ผศ.ดร. รุ่่ง� เกียี รติิ รัตั นบานชื่�่น สารบััญ หน้้า กิิตติกิ รรมประกาศ IV บทสรุุปผู้ �บริิหาร V สารบัญั X สารบััญตาราง XIII สารบััญรููป XIV บทที่่� 1 บทนำำ� 17 บทที่่� 2 การเปลี่่�ยนแปลงในอุุตสาหกรรมการเงินิ การธนาคาร 21 บทนำำ� 21 เทคโนโลยีกี ับั การเปลี่�ยนแปลงในอุุตสาหกรรม 21 การเงิินการธนาคาร การเกิิดขึ้�นของ FINTECH และการแข่ง่ ขันั ที่�เปลี่ย� นแปลง 28 ไปในอุุตสาหกรรมการเงินิ และการธนาคาร บริิการทางการเงิินที่�ได้้รัับผลกระทบจากการแข่่งขันั ในยุุคดิจิ ิิตอล 41 บทสรุุป 45 เอกสารอ้้างอิิง 46 บทที่่� 3 การเปลี่่ย� นแปลงของเทคโนโลยีใี นกลุ่่ม� บริิการด้า้ นการชำำ�ระเงินิ 49 บทนำำ� 49 ระบบชำำ�ระเงินิ 101 49 ระบบชำ�ำ ระเงินิ ด้้วยบัตั รพลาสติกิ 52 ระบบชำ�ำ ระเงินิ ระหว่่างประเทศ 54 ผู้้�ให้้บริิการรายใหม่ร่ ะยะแรกในระบบการชำ�ำ ระเงิิน 56 ผู้้�ให้้บริกิ ารรายใหม่ป่ ระเภท FINTECH ในระบบการชำ�ำ ระเงินิ 59 สรุปุ ผลิติ ภััณฑ์์และบริิการแบบใหม่่ในระบบชำ�ำ ระเงินิ 69 บทสรุุป 70 XI

ผศ.ดร. รุ่ง�่ เกีียรติิ รััตนบานชื่�่น สารบััญ หน้า้ เอกสารอ้้างอิงิ 72 บทที่่� 4 การเปลี่่ย� นแปลงของเทคโนโลยีีในกลุ่่ม� บริิการด้้านการให้ส้ ินิ เชื่่อ� 75 บทนำ�ำ 75 ระบบการให้้สินิ เชื่อ�่ ของสถาบันั การเงิินในปัจั จุุบันั 75 ผู้้�ให้้บริิการทางการเงิินรายใหม่ใ่ นผลิติ ภัณั ฑ์์ด้า้ นสินิ เชื่่�อ 78 บทสรุุป 89 เอกสารอ้้างอิิง 90 บทที่่� 5 เทคโนโลยีี BLOCKCHAIN ในอุตุ สาหกรรมการเงิินการธนาคาร 91 บทนำำ� 91 พื้้�นฐานแนวคิิดของเทคโนโลยีี BLOCKCHAIN 91 CONSENSUS MECHANISM ของระบบ BLOCKCHAIN 94 BLOCKCHAIN กัับอุตุ สาหกรรมการเงิินการธนาคาร 102 บทสรุุป 106 เอกสารอ้้างอิงิ 108 บทที่่� 6 CRYPTOCURRENCY 111 บทนำำ� 111 ความแตกต่่างระหว่่าง CRYPTOCURRENCY และ 111 DIGITAL MONEY ทั่�วไป CRYPTOCURRENCY กัับโลกในปัจั จุบุ ััน 117 บทสรุุป 122 เอกสารอ้้างอิงิ 124 บทที่่� 7 ASIAN DIGITAL ECONOMY และความสััมพัันธ์์ของ 127 ผู้้�เล่่นต่่างๆในระบบเศรษฐกิิจในทศวรรษหน้้า บทนำำ� 127 XII

ผศ.ดร. รุ่�ง่ เกีียรติิ รัตั นบานชื่่�น หน้้า DIGITAL ECONOMY และศักั ยภาพการเติิบโตในอนาคต 127 สถานการณ์ข์ องธุุรกิิจ MSMES ใน ASEAN และระบบ 130 เศรษฐกิจิ ดิจิ ิิตอลในปัจั จุบุ ันั การพัฒั นาโครงสร้้างพื้�นฐานทางดิจิ ิติ อลใน ASEAN 141 E-COMMERCE PLATFORM โอกาสในการเติิบโตของ 146 MSMES ในอนาคต การเกิิดขึ้�นของกลยุุทธ์์การตลาดใหม่่ – OMNICHANNEL 151 และ O2O EVERYTHING AS A SERVICE – แนวทางการดำ�ำ เนินิ ธุุรกิจิ 151 ใหม่ในยคุ ดจิ ติ อล ระบบเศรษฐกิิจดิจิ ิิตอลและการร่่วมมืือกัันของภาคธนาคาร 155 เพื่อการเตบิ โตในอนาคต บทสรุุป 161 เอกสารอ้้างอิงิ 163 XIII

ผศ.ดร. รุ่ง�่ เกียี รติิ รัตั นบานชื่่�น สารบััญตาราง หน้า้ ตารางที่่� 7.1 การเติบิ โตที่แ� ท้จ้ ริิงของ GDP ของประเทศในเอเซียี 128 ตะวันั ออกเฉียี งใต้้ ตารางที่่� 7.2 ระดับั คะแนนของ ASEAN SME ในมิติ ิติ ่่างๆ 132 (1 คืือคะแนนต่ำ�ำ�สุุดและ 6 คืือคะแนนสููงสุุด) ตารางที่่� 7.3 E-COMMERCE ในภูมู ิิภาค ASEAN 146 ตารางที่่� 7.4 รายละเอีียดของข้้อตกลงที่�เกิิดขึ้�นจากงานสััมมนา 156 ASEAN PAYMENT CONNECTIVITY ใน เดืือน เมษายน ค.ศ. 2019 159 ตารางที่่� 7.5 มููลค่่ากองทุุนร่ว่ มลงทุนุ ของสถาบัันการเงินิ ในกลุ่�มประเทศ ASEAN XIV

ผศ.ดร. รุ่�ง่ เกียี รติิ รััตนบานชื่�่น สารบััญรููป หน้้า รูปู ที่่� 2.1 จำ�ำ นวนการจดสิิทธิบิ ัตั รทั่�วโลกของผู้�จดสิิทธิบิ ัตั รในประเทศของตน 22 (WORLDWIDE PATENT APPLICATIONS, RESIDENTS) รูปู ที่่� 2.2 อััตราการครอบคลุมุ ด้้านการใช้ง้ านของครัวั เรืือน 22 (ADOPTION RATE) ในประเทศสหรัฐั อเมริิกา รููปที่่� 2.3 พัฒั นาการด้้านนวััตกรรมที่ส� ำ�ำ คััญในอุุตสาหกรรมการเงินิ 25 การธนาคาร รูปู ที่่� 2.4 ความคิิดเห็็นของสถาบันั การเงินิ ต่อ่ การถููกแทนที่โ� ดยผู้�ให้้บริิการ 27 ทางการเงินิ รายใหม่ ่ รูปู ที่่� 2.5 FINTECH ที่�ให้้บริิการทางการเงิินในด้้านต่า่ งๆ 28 รููปที่่� 2.6 การใช้ธ้ ุรุ กรรมทางการเงิินระหว่่างข่่องทาง MOBILE และ 30 ONLINE รููปที่่� 2.7 แนวโน้ม้ การเปลี่�ยนแปลงของค่่าธรรมเนีียมในด้้านต่่างๆ 32 รููปที่่� 2.8 โครงสร้้าง BANKING VALUE CHAIN และการเปลี่�ยนแปลง 33 ของรููปแบบธุรุ กิิจธนาคาร รููปที่่� 2.9 มิติ ิกิ ารวางแผนพัฒั นาผลิิตภััณฑ์ท์ างการเงิิน 34 รูปู ที่่� 2.10 วิธิ ีกี ารเข้า้ ถึงึ FINTECH ของสถาบันั การเงิิน 35 รูปู ที่่� 2.11 มูลู ค่า่ การลงทุุนใน FINTECH ของทั้�งโลก 36 รูปู ที่่� 2.12 มููลค่า่ การลงทุุนใน FINTECH ด้้วยวิธิ ีี PRIVATE EQUITY 37 FUND ของทั้�งโลก รููปที่่� 2.13 มูลู ค่า่ การลงทุนุ ใน FINTECH ด้้วยวิธิ ีี M&A ของทั้�งโลก 37 รููปที่่� 2.14 มูลู ค่่าการลงทุุนใน FINTECH ด้ว้ ยวิธิ ีี VENTURE CAPITAL 38 FUND ของทั้�งโลก รูปู ที่่� 2.15 มูลู ค่า่ การลงทุุนใน FINTECH ด้้วยวิธิ ีี CORPORATE 40 VENTURE CAPITAL ของทั้�งโลก XV

ผศ.ดร. รุ่�ง่ เกียี รติิ รัตั นบานชื่�่น สารบััญรููป หน้า้ รููปที่่� 2.16 การจัดั ตั้�ง CORPORATE VENTURE CAPITAL ของสถาบันั 41 การเงิินต่า่ งๆ รูปู ที่่� 2.17 แนวโน้้มการถูกู แทนที่ด� ้้วย FINTECH ในแต่ล่ ะบริกิ าร 42 รูปู ที่่� 2.18 มููลค่า่ การลงทุุนใน FINTECH ประเภท ONLINE LENDING 43 รูปู ที่่� 2.19 แนวโน้ม้ การลงทุนุ ในเทคโนโลยีใี หม่่ๆของสถาบัันการเงินิ แบบดั้�งเดิิม 44 รูปู ที่่� 3.1 โครงสร้้างระบบการชำ�ำ ระเงินิ ในปัจั จุุบันั 50 รููปที่่� 3.2 พััฒนาการของบริิการ PROMPTPAY 52 รููปที่่� 3.3 โครงสร้้างระบบการชำ�ำ ระเงินิ ด้้วยบัตั รพลาสติิก 53 รููปที่่� 3.4 โครงสร้้างระบบการโอนเงิินระหว่่างประเทศแบบ 54 CORRESPONDENT BANKING RELATIONSHIP รููปที่่� 3.5 โครงสร้้างระบบการโอนเงินิ ระหว่่างประเทศแบบ 55 CORRESPONDENT BANKING RELATIONSHIP และ LIQUIDITY COST รูปู ที่่� 3.6 จำ�ำ นวนบัญั ชีใี นระบบธนาคารและบัญั ชีใี นระบบสื่�อ่ สารของ 57 ประเทศเคนยา รูปู ที่่� 3.7 จำ�ำ นวนผู้�ใช้้งาน MOBILE MONEY ACCOUNT ในทวีปี แอฟริกิ า 58 รูปู ที่่� 3.8 โครงสร้้างระบบชำ�ำ ระเงินิ แบบ P2P TRANSFER 59 รููปที่่� 3.9 รูปู แบบการให้บ้ ริกิ ารแบบ E-WALLET 61 รููปที่่� 3.10 รูปู แบบการสร้า้ งระบบชำ�ำ ระเงินิ ใหม่่เพื่่�อเชื่อ่� มโยงกัับระบบชำำ�ระ 62 เงินิ เดิิม รูปู ที่่� 3.11 ผู้�ให้บ้ ริิการที่�สร้้างอุุปกรณ์อ์ ่่านข้้อมููลบััตรเครดิิตเพื่�่อ 63 การชำ�ำ ระเงิิน รูปู ที่่� 3.12 ผู้�ให้้บริกิ าร FINTECH ที่�ให้้บริกิ ารในลักั ษณะ 65 WHOLESELLER REMITTANCE XVI

ผศ.ดร. รุ่่ง� เกียี รติิ รััตนบานชื่�่น หน้า้ รููปที่่� 3.13 ผู้�ให้้บริกิ าร FINTECH ที่ใ� ห้้บริิการในลักั ษณะ P2P 66 EXCHANGE PLATFORM รููปที่่� 3.14 ผู้้�ให้้บริกิ าร FINTECH ที่ใ� ห้้บริิการในลักั ษณะ P2P 66 SOCIAL PLATFORM รููปที่่� 3.15 ผู้้�ให้บ้ ริิการ FINTECH ที่�ให้บ้ ริกิ าร MONEY EXCHANGE 67 ที่่�เพิ่่ม� บริกิ ารบัตั รพลาสติกิ เพื่อ่� การใช้จ้ ่่ายเงิิน รูปู ที่่� 3.16 ผู้้�ให้้บริิการ FINTECH ที่น� ำ�ำ เสนอ CRYPTOCURRENCY 69 สำำ�หรับั การแลกเปลี่ย� นเงิินระหว่่างประเทศ รููปที่่� 3.17 มูลู ค่า่ กองทุนุ YU’E BAO 70 รููปที่่� 4.1 โครงสร้า้ ง CREDIT SCORING MODEL ทั่ว� ไป 77 รูปู ที่่� 4.2 โครงสร้า้ ง P2P LENDING PLATFORM 80 รูปู ที่่� 4.3 ลัักษณะของผลิิตภััณฑ์์ด้า้ นสินิ เชื่�อ่ ที่�ให้บ้ ริกิ ารผ่า่ น 82 E-COMMERCE PLATFORM รูปู ที่่� 4.4 SOCIAL CREDIT SCORING MODEL 82 รููปที่่� 4.5 ตัวั อย่่างผลิิตภััณฑ์์ของ KABBAGE เปรียี บเทีียบกับั สินิ เชื่ �่ 83 อจากสถาบันั การเงิินทั่�วไป รููปที่่� 4.6 ตััวอย่่างข้้อมูลู ALTERNATIVE DATA สำ�ำ หรับั การประเมิินสิินเชื่่�อ 84 รูปู ที่่� 4.7 ตัวั อย่่างโครงสร้า้ งการดำ�ำ เนิินธุรุ กิจิ ของสถาบัันการเงิินที่�เกี่ย� วกัับ 87 การให้ส้ ินิ เชื่่�อในยุุคดิจิ ิติ อล รููปที่่� 4.8 ตัวั อย่า่ งบริกิ ารของ FINTECH ที่ใ� ห้บ้ ริกิ าร INVOICE FINANCING 88 รูปู ที่่� 5.1 ตััวอย่า่ งของสมุดุ บััญชีี (BLOCKS) ของธุุรกรรม BITCOIN 94 รูปู ที่่� 5.2 ตัวั อย่า่ งของ PROOF-OF-WORK ในระบบ BITCOIN 95 รูปู ที่่� 5.3 ตัวั อย่่างของข้อ้ มููลในสมุุดบััญชีี (BLOCK) ของ BITCOIN 96 รูปู ที่่� 5.4 ตััวอย่่างของการบัันทึึกข้้อมููลในระบบ BLOCKCHAIN 98 ของ BITCOIN รููปที่่� 5.5 ประเมินิ ปริมิ าณการใช้้ไฟฟ้้าในกิจิ กรรม PROOF-OF-WORK 99 ของ BITCOIN XVII

ผศ.ดร. รุ่�ง่ เกีียรติิ รััตนบานชื่�่น สารบััญรููป หน้า้ รูปู ที่่� 5.6 ตััวอย่่างของ HASH NUMBER ที่เ� ชื่อ่� มโยงกับั ข้้อมููลหนึ่ง� ๆ 100 รูปู ที่่� 5.7 ตัวั อย่่างกระบวนการตรวจสอบข้้อมููลในระบบ BLOCKCHAIN 101 รูปู ที่่� 5.8 ตััวอย่่าง SMART CONTRACTS 102 รูปู ที่่� 5.9 ตัวั อย่า่ งกระบวนการขอหนัังสืือค้ำำ��ประกันั 103 รูปู ที่่� 5.10 หน่่วยงานที่เ� กี่�ยวข้อ้ งต่่างๆในกระบวนการขอ LETTER OF 105 CREDIT และเข้้ามาเกี่ย� วข้อ้ งกับั BLOCKCHAIN รูปู ที่่� 5.11 กระบวนการตัดั สิินใจความเหมาะสมของ BLOCKCHAIN 106 รููปที่่� 6.1 ตััวอย่่างของบัตั รกำ�ำ นัลั บริษิ ััทหนึ่ง� 112 รูปู ที่่� 6.2 ตัวั อย่่างจุดุ ตรวจสอบความจริงิ แท้้ของธนบัตั ร 113 รูปู ที่่� 6.3 MARKET CAP ของสกุลุ เงินิ CRYPTOCURRENCY ต่า่ งๆ 115 รูปู ที่่� 6.4 การเคลื่�่อนไหวราคาของ BITCOIN 116 รููปที่่� 6.5 ประเมินิ การเกิิดขึ้�นของจำำ�นวนเหรีียญ BITCOIN ในอนาคต 117 รูปู ที่่� 6.6 สถาบันั การเงินิ ที่ร� ่่วมกัันภายใต้้ R3 CONSORTIUM 118 รูปู ที่่� 6.7 โครงสร้้างระบบ BLOCKCHAIN ที่พ� ััฒนาภายใต้้ 119 โครงการอินิ ทนนท์์ รููปที่่� 6.8 ประเมิินต้น้ ทุุนที่ล� ดลงของการใช้้ XRP ในธุรุ กรรมโอนเงินิ 120 ระหว่่างประเทศ รูปู ที่่� 6.9 รููปแบบการอนุมุ ัตั ิิธุุรกรรมในระบบ RIPPLE 121 รูปู ที่่� 6.10 พัันธมิิตรที่ร� ่ว่ มกัันสนัับสนุนุ LIBRA 122 รููปที่่� 7.1 มููลค่่าการเติบิ โตของประเทศในกลุ่�ม ASEAN จากการ 129 เปลี่ย� นผ่า่ นไปสู่�ระบบเศรษฐกิิจดิจิ ิติ อล รูปู ที่่� 7.2 สัดั ส่ว่ นของ GDP ที่�เกิิดจากการประกอบธุุรกิิจของ SME 131 รููปที่่� 7.3 สััดส่่วนของบริษิ ัทั ที่ใ� ช้้ EMAIL ในการติดิ ต่อ่ กัับลูกู ค้า้ และ 134 SUPPLIERS (ค.ศ. 2015-2016) XVIII

ผศ.ดร. รุ่่�งเกียี รติิ รัตั นบานชื่่�น หน้า้ รูปู ที่่� 7.4 สััดส่ว่ นของบริษิ ัทั ที่ม� ีี WEBSITE เป็็นของตนเอง 135 (ค.ศ. 2015-2016) รูปู ที่่� 7.5 สััดส่่วนของประชากรที่�ใช้้ SOCIAL MEDIA ในกลุ่�มประเทศ 135 เอเซียตะวนั ออกเฉียงใต้ (ค.ศ. 2018) รูปู ที่่� 7.6 อุตุ สาหกรรมที่จ� ะพลิิกผัันสููงในอนาคต DIGITAL VORTEX 136 2019 รููปที่่� 7.7 สัดั ส่่วนประชากรที่เ� ข้้าใช้้อิินเตอร์์เนตของประเทศในกลุ่�ม ASEAN 138 รููปที่่� 7.8 ระดัับราคาค่า่ บริิการรายเดืือนของ FIXED BROADBAND ของ 139 ประเทศในกลุ่ม ASEAN (ค.ศ. 2017) รูปู ที่่� 7.9 ความเร็ว็ ในการดาวโหลดข้้อมููลจากเครืือข่า่ ยอิินเตอร์์เนตแบบ 140 FIXED BROADBAND (ค.ศ. 2019) รูปู ที่่� 7.10 ระดับั รายได้้ที่�เกิิดจากการส่่งไปยัังภูมู ิิภาคต่่างๆเปรีียบเทียี บ 142 ระหว่า่ งปีี ค.ศ. 2017 และตัวั เลขคาดการณ์์ปีี ค.ศ. 2020 รููปที่่� 7.11 ห่่วงโซ่ก่ ารดำ�ำ เนิินธุรุ กิิจ และผู้�ประกอบการที่เ� กี่�ยวข้อ้ งกัับ 142 E-COMMERCE รูปู ที่่� 7.12 SHOPMATIC SOLUTIONS สำ�ำ หรัับ MSMES 143 รููปที่่� 7.13 สัดั ส่ว่ น E-COMMERCE เมื่อ�่ เทีียบกับั ยอดขายในอุุตสาหกรรม 144 ค้้าปลีีกทั้�งหมด (ค.ศ. 2017) รููปที่่� 7.14 อัตั ราการใช้้ ONLINE RETAIL SALES ของ SMES ในกลุ่�ม 145 ประเทศ ASEAN รูปู ที่่� 7.15 ขนาดของตลาด E-COMMERCE ในกลุ่�มประเทศ ASEAN 145 รููปที่่� 7.16 โครงสร้้างต้้นทุนุ ของ PROCURE-TO-PAY PROCESS 149 รูปู ที่่� 7.17 อััตราการใช้บ้ ััตรพลาสติิกในกลุ่�มประเทศเอเซีียตะวัันออกเฉีียงใต้้ 150 (ค.ศ. 2016) รูปู ที่่� 7.18 สัดั ส่ว่ นมููลค่่า PROPERTY PLANT AND EQUIPMENT 152 เทียี บกับั จำ�ำ นวนทรััพย์ส์ ิินรวมของบริิษััทในดัชั นีี S&P ASIA 50 (ค.ศ. 2017) XIX

ผศ.ดร. รุ่่�งเกีียรติิ รััตนบานชื่�่น สารบััญรููป หน้า้ รููปที่่� 7.19 จำ�ำ นวนโครงการศููนย์บ์ ่่มเพาะ โครงการเร่่งการเติิบโต 158 และศููนย์ว์ ิจิ ัยั ของสถาบัันการเงิินในภููมิภิ าค ASEAN รููปที่่� 7.20 BANKING ECOSYSTEM ในระบบเศรษฐกิจิ ดิจิ ิติ อล 159 รููปที่่� 7.21 ลัักษณะของ OPEN BANKING ที่อ� าจเกิดิ ขึ้�นในยุคุ เศรษฐกิิจ 161 ดิิจิิตอล XX

Banking and Finance in the digital era 4.0 and the digital economy ผศ.ดร. รุ่่ง� เกีียรติิ รัตั นบานชื่่�น บทที่่� 1 บทนำำ� สังั คมไทยในปัจั จุบุ ันั ได้ม้ ีกี ารเปลี่่ย� นแปลงเชิงิ โครงสร้า้ งในหลายด้า้ น ทั้้ง� ทางด้า้ นเศรษฐกิจิ สังั คม และประชากรศาสตร์์ ซึ่ง�่ การเปลี่่ย� นแปลงเหล่่านี้้เ� กิดิ ขึ้้น� อย่่างรวดเร็ว็ จึึงทำำ�ให้เ้ ป็น็ การยาก ที่่จ� ะสามารถประเมินิ ว่่าจะเกิดิ ผลกระทบอย่่างไรต่่อโครงสร้า้ งระบบเศรษฐกิจิ และความเชื่อ�่ มโยง ของแต่่ละภาคส่่วนในระบบเศรษฐกิิจในยุุคที่่�เรีียกว่่า DIGITAL ECONOMY นอกจากนี้�การกำำ�กัับดููแลของธนาคารกลาง ที่�ปััจจุุบัันมุ่�งเน้้นที่�กำำ�กัับผ่่านสถาบัันการเงิิน เพื่อ่� เป็น็ ตัวั กลางในการส่ง่ ผ่า่ นนโยบายการเงินิ ไปยังั ระบบเศรษฐกิจิ อาจมีปี ระสิทิ ธิภิ าพที่ด� ้อ้ ยลงในอนาคต ธนาคารกลางบางประเทศตระหนัักถึึงความเสี่ �ยงนี้้�จึึงได้้มีีการขยายหน่่วยงานภายใต้้การกำำ�กัับดููแล ของตนเองให้ม้ ากขึ้�น เช่น่ ธนาคารกลางของอังั กฤษได้เ้ พิ่่ม� หน่ว่ ยงานภายใต้ก้ ารกำ�ำ กับั ดูแู ลของตนจากเดิมิ ที่�มีีเพีียงสถาบันั การเงินิ เป็็นครอบคลุุมถึงึ BROKER-DEALERS และ CLEARING HOUSES เป็น็ ต้น้ เครื่�่องมืือต่่างๆที่�ธนาคารกลางใช้้ในปััจจุุบัันเพื่่�อดููแลสภาพคล่่องของระบบเศรษฐกิิจ เช่่น การ กำำ�หนดอัตั ราดอกเบี้�ยนโยบาย (POLICY RATE) การเข้า้ แทรกแซงตลาดเงินิ ตลาดทุนุ (OPEN MARKET OPERATION) หรืือการกำ�ำ หนดเงิินขั้�นต่ำ��ำ ในการดำำ�รงไว้้เพื่�่อสภาพคล่่อง (LIQUIDITY REQUIRED RESERVE RATIO) อาจเป็็นเครื่�่องมืือที่�ไม่ส่ ามารถใช้้ได้อ้ ย่่างมีีประสิทิ ธิภิ าพในโลกยุคุ ดิจิ ิติ อล โครงการวิิจััยฉบัับนี้�ซึ่่�งเป็็นส่่วนหนึ่�งของโครงการวิิจััยภายใต้้แผนงานบููรณาการยุุทธศาสตร์์ เป้้าหมาย (SPEARHEAD) ด้้านสัังคม คนไทย 4.0 สำ�ำ นัักงานการวิจิ ัยั แห่่งชาติิ (วช.) จึึงมุ่�งหวัังที่จ� ะ วิเิ คราะห์ค์ วามเชื่อ�่ มโยงของระบบเศรษฐกิจิ ใหม่่ และพยากรณ์ฉ์ ายภาพกลไกความสัมั พันั ธ์ข์ อง ECONOMIC AGENTS ต่่างๆในระบบเศรษฐกิิจเพื่่�อเป็็นข้้อมููลในการออกแบบนโยบายหรืือโครงสร้้างการกำำ�กัับดููแล ระบบเศรษฐกิจิ ต่่อไปในอนาคต โครงสร้้างของหนังั สืือเล่ม่ นี้้�จึึงสามารถแบ่ง่ ออกได้เ้ ป็น็ 3 ส่ว่ นได้้แก่่ ส่่วนที่่� 1 วิิเคราะห์์การเปลี่�ยนแปลงทางเทคโนโลยีีที่�เกี่�ยวข้้องกัับอุุตสาหกรรมการให้้ บริกิ ารทางการเงินิ (FINANCIAL SERVICES INDUSTRY) โดยงานวิจิ ัยั ฉบับั นี้�ได้ป้ ระมวลองค์์ความรู้� วิิวััฒนาการ และแนวโน้้มที่�จะเกิิดขึ้�นกัับผลิิตภััณฑ์์และบริิการทางการเงิินในแต่่ละด้้าน โดยรายละเอีียด ต่า่ งๆชี้�แจงอยู่�ในบทที่� 2 – 7 ซึ่่ง� ประกอบด้้วย - บทที่่� 2 การเปลี่่ย� นแปลงในอุตุ สาหกรรมการเงินิ การธนาคาร จะกล่า่ วถึงึ ภาพรวมของ อุุตสาหกรรมการเงิินการธนาคารว่่ามีีการเปลี่�ยนแปลงไปอย่่างไร การเกิิดขึ้�น ของผู้�ให้้บริิการทางการเงิินรายใหม่่หรืือที่�เรีียกว่่า FINTECHS เข้้ามาเปลี่�ยน 21

ผศ.ดร. รุ่่�งเกียี รติิ รััตนบานชื่่�น Banking and Finance in the digital era 4.0 and the digital economy โครงสร้้างการแข่่งขัันในอุุตสาหกรรมอย่่างไร และตััวเลขการลงทุุนและวิิธีีการ สนัับสนุุนเงิินลงทุุนให้้กัับ FINTECHS ต่่างๆเหล่่านี้�จะนำ�ำ ไปสู่�การเปลี่�ยนแปลงอย่่างไรใน อนาคต - บทที่่� 3 การเปลี่่�ยนแปลงของเทคโนโลยีีในกลุ่่�มบริิการด้้านการชำำ�ระเงิิน จะวิิเคราะห์์ วิิวััฒนาการของระบบการชำ�ำ ระเงิินจากอดีีตจนถึึงปััจจุุบััน และมุุมมองต่่อการ เปลี่�ยนแปลงในอนาคต โดยวิิเคราะห์์ตั้�งแต่่การโอนเงิินชำ�ำ ระเงิินภายในประเทศไปจน ถึึงการโอนเงิินชำ�ำ ระเงิินระหว่่างประเทศและรููปแบบของผลิิตภััณฑ์์และนวััตกรรม ต่่างๆที่� FINTECHS เข้้ามานำำ�เสนอให้้เกิิดการผลิิกผััน (DISRUPTION) ของวิิธีีการ ชำำ�ระเงินิ ด้ว้ ย DIGITAL TECHNOLOGIES - บทที่่� 4 การเปลี่่�ยนแปลงของเทคโนโลยีีในกลุ่่�มบริิการด้้านการให้้สิินเชื่�่อ จะเป็็นการ วิิเคราะห์์ตััวแบบในการอนุุมััติิสิินเชื่�่อที่�เกิิดขึ้�นในปััจจุุบััน และตััวแบบในการวิิเคราะห์์ สิินเชื่่�อที่�จะเกิิดขึ้�นในอนาคตภายหลัังจากโอกาสในการเข้้าถึึงข้้อมููล DIGITAL ที่� 22 หลากหลายจนนำำ�มาสู่่�รููปแบบการให้้บริิการสิินเชื่่�อที่�ไม่่ได้้เป็็นแบบดั้�งเดิิม รวมถึึงมีีการ วิเิ คราะห์ก์ ารเกิดิ ขึ้�นของ PLATFORM BUSINESS สำำ�หรัับการให้้สิินเชื่่�อในรููปแบบใหม่่ที่� เชื่�อ่ มโยงผู้�กู้�และผู้�ปล่่อยกู้�เข้้าด้ว้ ยกันั - บทที่่� 5 เทคโนโลยีี BLOCKCHAIN ในอุุตสาหกรรมการเงิินการธนาคาร จะมุ่�งเน้้นอธิิบายการทำำ�งานของเทคโนโลยีี BLOCKCHAIN ที่�เปลี่�ยนรููปแบบการเก็็บ ข้้อมููล การประมวลผลข้้อมููล และการอนุุมััติิยืืนยัันข้้อมููลจากระบบที่�มีีอยู่�ใปััจจุุบััน โดยวิิเคราะห์์ถึึงแนวโน้้มที่�จะเกิิดขึ้�น ความท้้าทาย จุุดเด่่น และจุุดด้้อยของเทคโนโลยีี BLOCKCHAIN ในอุุตสาหกรรมการเงิินการธนาคาร - บทที่่� 6 CRYPTOCURRENCY จะวิิเคราะห์์การเกิิดขึ้�นของเงิินสกุุลใหม่่ที่�มีีการนำำ� BLOCKCHAIN มาใช้้เป็็นพื้�นฐานของระบบชำำ�ระเงิิน โดยจะเริ่�มต้้นวิิเคราะห์์ความเหมืือนและ ความต่่างระหว่่าง CRYPTOCURRENCY, FIAT CURRENCY และ DIGITAL MONEY ทั่ว� ไป เพื่อ�่ ให้ม้ ีคี วามเข้า้ ใจอย่า่ งละเอียี ดถึงึ ความเป็น็ ไปได้ข้ อง CRYPTOCURRENCY ในโลกการเงิินในอนาคต - บทที่่� 7 ASIAN DIGITAL ECONOMY และความสััมพัันธ์์ของผู้้�เล่่นต่่างๆในระบบ เศรษฐกิิจในทศวรรษหน้้า จะมีีการกำำ�หนดนิิยามของระบบเศรษฐกิิจดิิจิิตอล (DIGITAL ECONOMY) และประเมิินดััชนีีชี้้�วััดที่�สำำ�คััญสำ�ำ หรัับระบบเศรษฐกิิจดิิจิิตอล นอกจากนี้� จะวิิเคราะห์์รููปแบบการดำ�ำ เนิินธุุรกิิจที่�มีีการประยุุกต์์ DIGITAL TECHNOLOGIES 22

Banking and Finance in the digital era 4.0 and the digital economy ผศ.ดร. รุ่ง่� เกียี รติิ รัตั นบานชื่่�น มาพลิิกผัันกระบวนการผลิิตและการค้้าขายจนนำำ�มาสู่�ความสััมพัันธ์์ในรููปแบบใหม่่ ซึ่่�ง ระบบเศรษฐกิิจดิิจิิตอลนั้�นเป็็นระบบที่�ต้้องอาศััยความร่่วมมืือกัันทางธุุรกิิจระหว่่าง องค์์กรต่่างๆอย่่างมากจึึงมีีการวิิเคราะห์์ข้้อตกลงทางธุุรกิิจระหว่่างสถาบััน การเงิินด้้วยกัันเอง และระหว่่างสถาบัันการเงิินกัับกลุ่�มธุุรกิิจอื่่�นเพื่�่อสร้้าง ระบบนิิเวศน์์ทางเศรษฐกิจิ ที่ท� ุุกภาคส่่วนได้ป้ ระโยชน์ส์ ูงู สุดุ ส่่วนที่่� 2 วิิเคราะห์ค์ วามท้้าทายที่จ� ะเกิดิ ขึ้�นกับั DIGITAL ECONOMY ที่�เกิิดจากการเปลี่�ยนผ่่าน ในหลายมิติ ิสิู่�โลก DIGITAL ในอนาคต ซึ่�ง่ ไม่่ได้ก้ ารันั ตีีว่่าประชาชนทุุกกลุ่�มจะมีคี วามพร้้อมในการอยู่่�ร่ว่ ม กันั ในโลก DIGITAL ได้อ้ ย่า่ งเท่า่ เทียี มและทั่ว� ถึงึ โดยอาจมีปี ระชากรบางกลุ่�มที่ข� าดความรู้�ความเข้า้ ใจเรื่อ�่ ง DIGITAL LITERACY จนนำ�ำ มาสู่�สภาวะที่เ� รียี กว่่า DIGITAL DIVIDE หรืือความเหลื่อ�่ มล้ำำ��ด้า้ น DIGITAL ที่�ทำำ�ให้เ้ กิดิ ปัญั หาอื่น่� ๆตามมาในอนาคต โดยรายละเอียี ดต่่างๆชี้�แจงอยู่�ในบทที่� 8 – 13 ประกอบด้ว้ ย - บทที่่� 8 DIGITAL LITERACY และความพร้้อมของประชากรในการใช้้ชีีวิิต ในโลก DIGITAL จะวิิเคราะห์์งานวิิจััยที่�ศึึกษาเกี่�ยวข้้องกัับวิิธีีการวััด DIGITAL LITERACY ของครััวเรืือน ความเข้้าใจในปััญหาของ DIGITAL DIVIDE ว่่า เกิิดขึ้�นจากมิิติิใด แล้้วจึึงสัังเคราะห์์วรรณกรรมต่่างๆเหล่่านี้� ไปสู่�การออกแบบ การศึึกษา DIGITAL LITERACY ในประเทศไทย - บทที่่� 9 กลุ่่�มตััวอย่่างและระเบีียบวิิธีีวิิจััยเพื่�่อศึึกษา DIGITAL LITERACY และ BANKING PREFERENCES ของประชากรไทย จะชี้�แจงรายละเอีียดของกลุ่�ม ตััวอย่่างที่�ใช้้ในการศึึกษา DIGITAL LITERACY ในประเทศไทย รายละเอีียดของ แบบสอบถามที่�พััฒนาขึ้�นเพื่่�อวััด DIGITAL LITERACY และระเบีียบวิิธีีวิิจััยทาง สถิติ ิทิี่ใ� ช้ใ้ นการวิเิ คราะห์ผ์ ลลัพั ธ์ท์ี่ไ� ด้จ้ ากการตอบแบบสอบถาม - บทที่่� 10 วิิเคราะห์์สถิิติิเชิิงพรรณนาของ DIGITAL LITERACY และ BANKING PREFERENCE ในประเทศไทย จะชี้�แจงผลลััพธ์์ที่�ได้้จากการเก็็บข้้อมููลเพื่�่อให้้ เข้้าใจว่่า DIGITAL LITERACY ของประชากรในประเทศไทยนั้�นมีีความแตกต่่างกััน ในมิิติิของเพศ รายได้้ เจเนเรชั่�นการศึึกษาหรืือประเภทการประกอบอาชีีพหรืือไม่่ นอกจากนี้�การศึึกษาจะเชื่่�อมโยงถึึงพฤติิกรรมการใช้้บริิการทางการเงิินของประชากร ในประเทศไทยด้้วย - บทที่่� 11 วิเิ คราะห์์ DIGITAL LITERACY และ BANKING PREFERENCE ในประเทศไทย ด้้วยตััวแบบทางสถิิติิ จะทำำ�การวิิเคราะห์์ผลลััพธ์์ที่�ได้้จากการเก็็บข้้อมููลด้้วย 23

ผศ.ดร. รุ่�ง่ เกียี รติิ รััตนบานชื่�่น Banking and Finance in the digital era 4.0 and the digital economy ตััวแบบทางสถิิติิเพื่�่อให้้สามารถเข้้าใจประเด็็นต่่างๆที่�เกิิดขึ้�นในประเทศ ได้้แก่่ 1) การใช้้ PRINCIPAL COMPONENT ANALYSIS (PCA) เพื่�่อสร้้างดััชนีีชี้้�วััดระดัับ DIGITAL LITERACY ในประเทศไทย ซึ่่�งสามารถนำำ�ไปขยายผลจนเป็็นดััชนีี กลางที่�ผู้�วางนโยบายนำ�ำ ไปใช้้เฝ้้าระวัังความรู้�ความสามารถของประชากรไทย ด้้านดิิจิิตอลในอนาคต 2) การใช้้ ONE-WAY ANOVA และ REGRESSION ANALYSIS เพื่่�อวิิเคราะห์์ว่่าปััจจััยทาง SOCIOECONOMIC STATUS ในมิิติิ ใดมีีผลอย่่างมีีนััยสำ�ำ คััญต่่อระดัับ DIGITAL LITERACY และ 3) การใช้้ CLUSTER ANALYSIS เพื่่�อแบ่่งกลุ่�มประชากรตามระดัับ DIGITAL LITERACY เพื่่�อประเมิินว่่าทางสถิิติิสามารถแบ่่งกลุ่�มประชากรได้้กี่�กลุ่�มและมีีลัักษณะพื้�นฐาน อย่่างไรและประชากรในแต่่ละ CLUSTER มีีพฤติิกรรมการใช้้บริิการทาง การเงิินอย่่างไรมีีความพร้้อมในการใช้้ DIGITAL BANKING มากน้้อยเพีียงใด และมีมี ุุมมองต่อ่ ธนาคารในอนาคตอย่่างไร 2-4 บทที่่� 12 สำำ�รวจความคิิดเห็็นของผู้้�บริิหารระดัับสููงของสถาบัันการเงิิน ในประเทศไทยต่่อการแข่่งขัันในยุุคดิิจิิตอล โดยจะเป็็นการสำำ�รวจความ คิิ ด เห็็ นข อ ง ผู้ � บ ริิ ห า ร ร ะ ดัั บ สูู ง ข อ ง สถาบัั นการเงิิ นในประเทศไทยว่่ าสถาบัั นการเงิิ น มีีการปรัับกลยุุทธ์์เพื่�่อการแข่่งขัันในระบบเศรษฐกิิจดิิจิิตอลอย่่างไร ให้้ความ สำำ�คััญกัับกลยุุทธ์์ใด และองค์์กรมีีการปรัับตััวลงทุุนในเทคโนโลยีีดิิจิิตอลใหม่่ๆ หรืือไม่่ นอกจากนี้�จะมีีการวิิเคราะห์์เปรีียบเทีียบว่่าสิ่�งที่�ผู้�บริิหารของสถาบัันการเงิิน วางแผนในอนาคตกับั สิ่ง� ที่ผ�ู้�บริโิ ภคต้อ้ งการนั้�น มีคี วามเหมืือนและแตกต่่างกันั อย่่างไร - บทที่่� 13 จำ�ำ ลองสถานการณ์์ในอนาคตของระบบเศรษฐกิิจดิิจิิตอลในประเทศไทย จะเป็็นการประมวลผลการวิิจััยของพฤติิกรรมผู้�บริิโภคที่�มีีระดัับ DIGITAL LITERACY ที่�แตกต่่างกััน กัับแนวโน้้มเทคโนโลยีีดิิจิิตอลที่�เกี่�ยวข้้องกัับ การให้้บริิการด้้านการเงิินในอนาคต เพื่่�อนำ�ำ ข้้อมููลทั้�งสองส่่วนมาบููรณาการ เพื่�่ อ ส รุุ ป เห ตุุ ก า ร ณ์์ ที่� ค า ด ว่่ า จ ะ มีี แ น ว โ น้้ ม ที่� จ ะ เ กิิ ด ขึ้� น ใ น ร ะ บ บ เ ศ ร ษ ฐ กิิ จ ดิจิ ิิตอลของไทยในอีีก 10 ปีีข้า้ งหน้้า ส่่วนที่่� 3 วิิเคราะห์์ความท้้าท้้ายของธนาคารกลางที่�เป็็นบทบาทสำำ�คััญในการกำ�ำ กัับดููแลระบบ เศรษฐกิจิ และระบบการเงินิ ของประเทศว่า่ จะได้ร้ ับั ผลกระทบอย่า่ งไรในระบบเศรษฐกิจิ ดิจิ ิติ อล ซึ่ง�่ ผู้้�มีอี ำำ�นาจ ในการวางนโยบายจะต้้องประเมิินเพื่่�อให้้การเปลี่ �ยนผ่่านไปสู่ �ระบบเศรษฐกิิจดิิจิิตอลมีีความราบรื่�่นและเกิิด 24

Banking and Finance in the digital era 4.0 and the digital economy ผศ.ดร. รุ่�ง่ เกีียรติิ รััตนบานชื่่�น ประโยชน์ส์ ูงู สุุดต่อ่ ทุกุ ภาคส่ว่ น โดยมีีรายละเอีียดชี้�แจงในบทที่� 14 – 15 ซี่ง� ประกอบด้้วย - บทที่่� 14 วิิเคราะห์์ผลกระทบของระบบเศรษฐกิิจดิิจิิตอล ต่่อการดำ�ำ เนิินนโยบาย การเงิิน/การคลััง โดยเริ่�มต้้นจากการวิิเคราะห์์บทบาทหน้้าที่�ของธนาคารกลาง ในระบบเศรษฐกิิจตั้�งแต่่อดีีตจนถึึงปััจจุุบััน เพื่�่อเป็็นรากฐานสำำ�หรัับการ วิิเคราะห์์แนวทางที่�จะเกิิดขึ้�นในอนาคต โดยการเปลี่�ยนแปลงสำ�ำ คััญในยุุคดิิจิิตอล คืือการเกิิดขึ้�นของเงิินในรููปแบบ DIGITAL CURRENCY และความแพร่่หลายของ ธุุรกรรมอิิเล็็กทรอนิิกส์์ ซึ่�่งในบทนี้�จะมีีการวิิเคราะห์์รายละเอีียดของเงิิน DIGITAL CURRENCY ใน 3 รููปแบบได้้แก่่ 1) E-MONEY 2) VIRTUAL CURRENCY และ 3) CRYPTOCURRENCY ว่่าจะมีีผลกระทบอย่่างไรต่่อบทบาทหน้้าที่�ของธนาคาร กลางและภาครัฐั ในอนาคต - บทที่่� 15 เครื่่�องมืือและกลไกในการกำำ�กัับดููแลระบบการเงิินรููปแบบใหม่่ใน ระบบเศรษฐกิิจดิิจิิตอล ซึ่่�งจะวิิเคราะห์์เชิิงลึึกถึึงความจำ�ำ เป็็นของธนาคารกลาง ที่่�จะต้้องพิิจารณานำ�ำ เสนอ CENTRAL BANK DIGITAL CURRENCY (CBDC) ต่่อประชาชน ท่่ามกลางความเสี่�ยงที่�ประชาชนอาจเลืือกใช้้เงิิน DIGITAL CURRENCY ใหม่่ๆ ที่�ออกโดยภาคเอกชน โดยในปััจจุุบัันธนาคารกลางต่่างๆ ยัังไม่่ได้ม้ ีีการกำ�ำ หนดรููปแบบของ CBDC ที่ช� ัดั เจนว่า่ จะมีีลักั ษณะอย่่างไร บทนี้้�จึึงพยายาม นำ�ำ เสนอ CBDC ในหลายรููปแบบและวิิเคราะห์์ต่่อไปว่่า CBDC แต่่ละรููปแบบนั้�น จะทำ�ำ ให้้เกิิดเครื่่�องมืือกลไก หรืือนโยบายทางการเงิิน/คลัังที่�เปลี่�ยนแปลง ไป อ ย่่ า ง ไร เพื่�่ อ เป็็ นข้้ อ มูู ล สำ�ำ ห รัั บ ธ น า ค า ร ก ล า ง ในก า ร ป ร ะ เมิิ น อ อ ก แบ บ CBDC ต่่อไปในอนาคต องค์์ความรู้�ที่ไ� ด้ร้ ัับจากงานวิิจััยฉบับั นี้� จะเป็น็ เครื่�่องมืือสำ�ำ คััญของรััฐบาลและผู้�วางนโยบาย ใน การกำ�ำ หนดทิศิ ทางการเปลี่�ยนผ่า่ นไปสู่�โลกดิจิ ิิตอลในประเทศไทยอย่่างมีีประสิิทธิภิ าพ และเข้้าใจถึึงความ ท้้าทายใหม่่ที่�จะเกิิดขึ้�นในโลกดิิจิิตอล เพื่่�อให้้สามารถวางแนวทางป้้องกัันและเผชิิญหน้้ากัับความท้้าทาย เหล่่านั้�นได้้อย่่างมีปี ระสิิทธิภิ าพ 25

ผศ.ดร. รุ่่�งเกียี รติิ รัตั นบานชื่�่น Banking and Finance in the digital era 4.0 and the digital economy 26 26

การเปลี่่�ยนแปลงในอุตุ สาหกรรมการเงินิ การธนาคาร ผศ.ดร. รุ่ง่� เกียี รติิ รัตั นบานชื่่�น บท ที่่� 2 กกาารรธเปนลี่า่�ยคนาแรปลงในอุุตสาหกรรมการเงิิน บทนำ�ำ การเปลี่�ยนแปลงในอุุตสาหกรรมการเงิินการธนาคารนั้�น มีีการเปลี่�ยนแปลงอย่่างก้้าว กระโดดในช่่วง 10 ปีีที่�ผ่่านมา จุุดเริ่�มต้้นของการเปลี่�ยนแปลงที่�สำ�ำ คััญคืือการเกิิดขึ้�น ของ SMARTPHONE แบบใช้้จอ TOUCHSCREEN ในช่่วงปีีค.ศ. 2007 และในช่่วงเวลา ดัั ง ก ล่่ า ว ก็็ ได้้ เ กิิ ด โค ร ง ส ร้้ า ง พื้ � นฐ า นข อ ง ร ะ บ บ สื่�่ อ ส า ร ส่่ ง ผ่่ า นข้้ อ มูู ล แบ บ ไร้้ ส า ย ยุุ ค ให ม่่ ที่ � เรีี ย ก ว่่าระบบ 3G เหตุุการณ์์ดัังกล่่าวทำำ�ให้้ผู้�บริิโภคมีีการเปลี่�ยนแปลงพฤติิกรรมอย่่างฉัับพลััน และทำำ�ให้้ผู้�ประกอบการรายใหม่่เข้้ามานำำ�เสนอบริิการทางการเงิินผ่่าน MOBILE APPLICATION จนเป็็นตััวเร่ง่ ให้ส้ ถาบัันการเงินิ แบบดั้�งเดิิมต้อ้ งปรัับตััวเพื่่อ� ให้้สามารถแข่่งขันั ต่อ่ ไปได้้ การเปลี่�ยนแปลงเหล่่านี้�เกิิดขึ้�นในหลายมิิติิของผลิิตภััณฑ์์และบริิการทางการเงิิน ดัังนั้�นเพื่�่อให้้ เกิิดความเข้้าใจอย่่างถ่่องแท้ถ้ ึึงการเปลี่�ยนแปลงในอุุตสาหกรรมการเงิินการธนาคาร ในบทนี้้�จึึงทำำ�การ วิิเคราะห์์ปััจจััยภายนอกทางดิิจิิตอลที่�ส่่งผลให้้เกิิดการพลิิกผัันในอุุตสาหกรรม และปััจจััยภายในของ อุตุ สาหกรรมการเงินิ การธนาคารที่ท� ำำ�ให้ก้ ารคิดิ ค้น้ นวัตั กรรมของสถาบันั การเงินิ ต่า่ งๆเป็น็ ไปอย่า่ งล่า่ ช้า้ จนทำำ�ให้เ้ กิดิ ความเสี่ย� งจากการแข่ง่ ขันั จากผู้�ให้บ้ ริกิ ารทางการเงินิ รายใหม่ซ่ ึ่ง่� มักั จะถูกู เรียี กว่า่ FINTECHS FINTECHS ได้้เข้้ามาแข่่งขัันจนทำ�ำ ให้้รููปแบบการแข่่งขััน (COMPETITION LANDSCAPE) ของอุุตสาหกรรมการเงิินการธนาคารเปลี่�ยนแปลงไปอย่่างมาก ดัังนั้�นในบทนี้้�จึึงทำำ�การ วิิเคราะห์์ต่อ่ ไปว่า่ การแข่ง่ ขันั ที่เ� ปลี่�ยนแปลงไปนั้�นมีลี ักั ษณะใด ส่ง่ ผลกระทบต่่อสถาบันั การเงินิ อย่า่ งไร และ สถาบันั การเงินิ จะต้อ้ งปรับั เปลี่ย� นกลยุทุ ธ์เ์ พื่อ�่ ให้เ้ กิดิ การคิดิ ค้น้ นวัตั กรรมให้ม้ ีปี ระสิทิ ธิภิ าพมากขึ้�นอย่า่ งไร จนสามารถแข่่งขันั และเติบิ โตต่่อไปได้ใ้ นระบบเศรษฐกิิจดิจิ ิิตอล เทคโนโลยีกี ับั การเปลี่่�ยนแปลงในอุตุ สาหกรรมการเงินิ การธนาคาร เทคโนโลยีีได้้มีีการเปลี่�ยนแปลงอย่่างรวดเร็ว็ ตลอดช่ว่ ง 30 ปีทีี่ผ� ่า่ นมา โดยการเปลี่ย� นแปลงใน ช่่วง 10 ปีลี ่่าสุุดนั้�นมีอี ัตั ราเร่่งเพิ่่ม� ขึ้�นอย่่างมากเมื่่�อเทีียบกับั ในอดีีต ตัวั แปรหนึ่�งที่�สามารถบ่ง่ ชี้�ได้้ถึงึ การ เปลี่ย� นแปลงของเทคโนโลยีีอย่่างก้้าวกระโดดคืือ จำ�ำ นวนในการจดสิิทธิบิ ัตั รในแต่่ละช่่วงเวลา ซึ่่�งองค์ก์ ร 27

ผศ.ดร. รุ่�ง่ เกียี รติิ รััตนบานชื่่�น Banking and Finance in the digital era 4.0 and the digital economy WORLD INTELLECTUAL PROPERTY ORGANIZATION (WIPO) ซึ่ง่� อยู่�ภายใต้ธ้ นาคารโลก (WORLD BANK) ได้้เก็บ็ รวบรวมข้อ้ มููลสถิิติิด้้านการจดสิิทธิิบััตร พบว่า่ จำ�ำ นวนการจดสิทิ ธิบิ ัตั รมีีอัตั ราการเติบิ โต ในลัักษณะก้้าวกระโดดแบบ EXPONENTIAL ดัังแสดงในรูปู ที่� 2.1 รูปู ที่่� 2.1 จำ�ำ นวนการจดสิทิ ธิบิ ัตั รทั่ว� โลกของผู้�จดสิทิ ธิบิ ัตั รในประเทศของตน (WORLDWIDE PATENT APPLICATIONS, RESIDENTS) SOURCE: WIPO (2020) นอกจากการก้้าวกระโดดของการพััฒนาเทคโนโลยีีอีีกมิิติิหนึ่�งที่�สะท้้อนว่่าเทคโนโลยีีได้้ ถููกใช้้อย่่างแพร่่หลายคืือ อััตราความครอบคลุุมของการใช้้งานในครััวเรืือนหรืือที่�เรีียกว่่า ADOPTION RATE ของแต่ล่ ะเทคโนโลยีี จากรููปที่� 2.2 จะพบว่่าเทคโนโลยีีใหม่่ๆที่เ� กิดิ ขึ้�นในช่่วง 20 ปีทีี่� ผ่่านมา ใช้เ้ วลาน้้อยลงในการเพิ่่�มอััตราความครอบคลุมุ จากร้อ้ ยละศููนย์์มาสู่่�ร้อ้ ยละ 100 ของครััวเรืือน ทั้�งหมด ผลลัพั ธ์เ์ ชิงิ ประจักั ษ์น์ี้�สะท้อ้ นให้เ้ ห็น็ ว่า่ ไม่เ่ พียี งแต่เ่ ทคโนโลยีจี ะมีกี ารพัฒั นาต่อ่ ยอดที่ร� วดเร็ว็ เท่า่ นั้�น แต่เ่ ทคโนโลยีีใหม่่เหล่่านั้�นก็็สามารถเข้า้ ถึึงผู้�บริิโภคได้อ้ ย่า่ งกว้า้ งขวางในเวลาอัันรวดเร็็ว 28

การเปลี่�่ยนแปลงในอุุตสาหกรรมการเงิินการธนาคาร ผศ.ดร. รุ่่ง� เกีียรติิ รัตั นบานชื่�่น รูปู ที่่� 2.2 อััตราการครอบคลุุมด้้านการใช้้งานของครััวเรืือน (ADOPTION RATE) ในประเทศ สหรัฐั อเมริกิ า SOURCE: DESJARDINS (2018) ปััจจััยสำำ�คััญที่ส� ่่งผลให้้เทคโนโลยีีเปลี่�ยนแปลงอย่่างรวดเร็็วในช่่วงไม่ก่ี่�ปีีที่ผ� ่่านมา สามารถสรุุป ได้้ 3 ประเด็็นหลัักดังั นี้� 1) พัฒั นาการด้า้ นเทคโนโลยีแี ละซอฟท์แ์ วร์ใ์ นการส่ง่ ข้อ้ มูลู ผ่า่ น WORLD WIDE WEB (WWW) เทคโนโลยีกี ารส่ง่ ผ่า่ นข้อ้ มูลู ที่เ� รียี กว่า่ WORLD WIDE WEB นี้�ได้ม้ ีกี ารพัฒั นามาอย่า่ ง ต่อ่ เนื่อ�่ งจากการคิดิ ค้น้ ครั้�งแรกโดย SIR TIM BERNERS ในปีี ค.ศ. 1989 และในปีี ค.ศ. 1991 CERN ซึ่�ง่ เป็็นหน่ว่ ยงานวิจิ ัยั ด้า้ นนิิวเคลีียร์ข์ องสหภาพยุุโรป ก็็ได้น้ ำำ� WORLD WIDE WEB SOFTWARE เผยแพร่สู่่�สาธารณชนในวงกว้า้ ง (WORLD WIDE WEB FOUNDATION, 2019) และ HTML ซึ่ง�่ เป็น็ ภาษาในการสร้า้ ง CONTENTS ต่า่ งๆบน WEB BROWSER ก็ม็ ีกี ารพัฒั นามา อย่่างต่่อเนื่่�องจนมาสู่� HTML5 ในปีี ค.ศ. 2014 ที่�การแสดงหน้้าจอ WEBSITE สามารถปรัับเปลี่�ยนอััตโนมััติิอย่่างเหมาะสมในแต่่ละอุุปกรณ์์หรืือ ซอฟท์์แวร์์ที่�ใช้้ ในการเปิดิ WEBSITE เหล่า่ นั้�น (RAGGETT, 2013) 29

ผศ.ดร. รุ่�ง่ เกียี รติิ รัตั นบานชื่�่น Banking and Finance in the digital era 4.0 and the digital economy 2) พััฒนาการด้า้ นการเชื่�่อมต่อ่ ข้้อมููลหรืือที่เ� รียี กว่า่ อิินเตอร์เ์ น็็ต (INTERNET) โดยเทคโนโลยีีอิินเตอร์์เน็็ตมีีการคิิดค้้นครั้�งแรกในปีี ค.ศ. 1958 โดย DWIGHT D.EISENHOWER ที่�คิิดค้้นวิิธีีการส่่งข้้อมููลในลัักษณะ BIT DATA (0,1) และได้้มีีการทดลองส่่งข้้อมููลด้้วยสายโทรศััพท์์ครั้�งแรกในปีี ค.ศ. 1965 ก่่อนที่�จะมีี การสร้้างระบบ ETHERNET ขึ้�นในปีีค.ศ. 1976 และมีีภาษาสำำ�หรับั การสื่อ�่ สารที่�เรีียกว่่า TCP/IP ในปีี ค.ศ. 1982 (BRYANT, 2008) ซึ่�่งในปััจจุุบัันอิินเตอร์์เน็็ตได้้ถููกใช้้กัันอย่่างแพร่่หลายในครััวเรืือนต่่างๆ และได้้มีีการ พััฒนาต่่อยอดจากการส่่งผ่่านข้้อมููลด้้วยสายโทรศััพท์์ มาสู่�การส่่งผ่่านข้้อมููลด้้วย เทคโนโลยีสี ื่อ�่ สารแบบไร้ส้ าย ตั้�งแต่่ 1G ในปีีค.ศ. 1982 มาสู่่�ยุคุ 5G ในปีี ค.ศ. 2020 ที่่ค� วามเร็ว็ ในการส่ง่ ผ่า่ นข้อ้ มููลสามารถมีีได้้มากถึึง 10,000 MBPS และสามารถรองรับั การส่่งผ่า่ นข้้อมูลู จากอุุปกรณ์จ์ ำ�ำ นวนมากได้้ 3) พััฒนาการด้้านอุปุ กรณ์์การเชื่อ�่ มต่อ่ ข้อ้ มูลู ซึ่ง่� แต่เ่ ดิมิ อุปุ กรณ์ท์ี่ใ� ช้ใ้ นการเข้า้ ถึงึ ข้อ้ มูลู ในโครงข่า่ ย WORLD WIDE WEB ผ่า่ นเทคโนโลยีี อินิ เตอร์เ์ น็ต็ นั้�นมีเี พียี งอุปุ กรณ์ท์ี่เ� รียี กว่า่ คอมพิวิ เตอร์ต์ั้�งโต๊ะ๊ (PERSONAL COMPUTER) และ LAPTOP เท่่านั้�นซึ่�่งเป็็นอุุปกรณ์์ที่�มีีการผลิิตและวางจำ�ำ หน่่ายอย่่างแพร่่หลายตั้�งแต่่ช่่วง ปีคี .ศ. 1980 (MICROSOFT, 2014) ต่อ่ มาได้ม้ ีกี ารพัฒั นาอุปุ กรณ์ใ์ นการเชื่อ่� มต่อ่ ข้อ้ มูลู ในลักั ษณะอุปุ กรณ์เ์ คลื่อ่� นที่� (MOBILE DEVICES) มากยิ่�งขึ้�นโดยจุุดเปลี่�ยนของอุุปกรณ์์เคลื่่�อนที่�ชาญฉลาด (SMART MOBILE DEVICE) นั้�นเริ่�มขึ้�นในปีี ค.ศ. 2007 จากการเกิิดขึ้�นของ IPHONE โดย บริิษััท APPLE ซึ่�่งนำำ�มาสู่�การพััฒนาอุุปกรณ์์อื่่�นๆตามมาเช่่น TABLETS และ SMART WATCHES เป็็นต้้น ซึ่่�งการเกิิดขึ้�นของอุุปกรณ์์เหล่่านี้้�ทำ�ำ ให้้เกิิดการปฏิิวััติิแนวทาง การทำำ�ธุุรกิิจใหม่่ๆ เพื่่�อนำ�ำ เสนอบริิการและผลิติ ภััณฑ์ต์ ่่างๆแก่่ผู้�บริิโภค การเปลี่ย� นแปลงใน 3 ปัจั จัยั ข้า้ งต้น้ ไม่ไ่ ด้ส้ ่ง่ ผลกระทบเฉพาะบริษิ ัทั ที่ป� ระกอบธุรุ กิจิ ในกลุ่�ม อุตุ สาหกรรม INFORMATION TECHNOLOGY (IT) เพียี งอย่า่ งเดียี ว แต่ย่ ังั กระทบไปสู่่�ธุรุ กิจิ อื่�่นๆด้้วย โดยเฉพาะกัับบริิษััทที่�อยู่�ในกลุ่�มอุุตสาหกรรมการเงิินและการธนาคาร (BANKING AND FINANCE INDUSTRY) ธุุรกิิจในกลุ่ �มอุุตสาหกรรมการเงิินและการธนาคารนั้ �นมัักเป็็นกลุ่ �มธุุรกิิจที่ �ผู้ �ประกอบการ หรืือแม้้แต่่ผู้้�กำ�ำ กัับดููแลมีีความเชื่�่อว่่าเป็็นธุุรกิิจที่�จะถููกพลิิกผััน (DISRUPT) จากการเปลี่�ยนแปลง 30

การเปลี่�่ยนแปลงในอุตุ สาหกรรมการเงินิ การธนาคาร ผศ.ดร. รุ่่ง� เกีียรติิ รัตั นบานชื่่�น ของเทคโนโลยีีได้้ค่่อนข้้างจำำ�กััด เพราะเป็็นธุุรกิิจที่�อยู่�ภายใต้้การกำำ�กัับดููแลอย่่างเข้้มงวด มีีกฎหมายที่�เกี่�ยวข้้องกัับเงื่่�อนไขในการจััดตั้�งบริิษััท เงื่�่อนไขของการนำ�ำ เสนอผลิิตภััณฑ์์และบริิการ และเงื่่�อนไขในการดำำ�เนิินธุุรกิิจค่่อนข้้างมาก เช่่นในประเทศไทยการจััดตั้�งธนาคาร จะต้้องได้้รัับ การพิิจารณาจากรััฐมนตรีีโดยคำ�ำ แนะนำ�ำ ของธนาคารแห่่งประเทศไทยโดยมีีเงื่�่อนไขและกฎหมาย กำ�ำ กับั เฉพาะผ่า่ นพระราชบััญญัตั ิธิ ุรุ กิิจสถาบัันการเงิิน พ.ศ.2551 ซึ่ง�่ ให้้อำ�ำ นาจธนาคารแห่่งประเทศไทย ในการเข้า้ ไปกำำ�กับั วิธิ ีกี ารดำำ�เนินิ ธุรุ กิจิ ให้ม้ ีผี ลดำำ�เนินิ การเป็น็ ไปตามเกณฑ์ท์ี่ก� ำ�ำ หนดผ่า่ นอัตั ราส่ว่ นทางการ เงินิ ในด้้านต่่างๆเช่น่ อัตั ราส่่วนเงิินกองทุนุ ขั้�นต่ำ��ำ (CAPITAL RATIO) หรืืออััตราส่่วนการดำ�ำ รงสภาพ คล่อ่ ง (LIQUIDITY RATIO) เป็็นต้้น ด้้วยกฎเกณฑ์์การกำ�ำ กัับดููแลที่�เข้้มงวดเหล่่านี้� จึึงทำ�ำ ให้้ระดัับความรุุนแรงของการแข่่งขััน ในอุุตสาหกรรมการเงิินและการธนาคารไม่่รุุนแรงมากนัักเมื่�่อเทีียบกัับธุุรกิิจอื่่�น โดยหากพิิจารณาที่� โครงสร้า้ งส่ว่ นแบ่ง่ ทางการตลาดผ่า่ นระดับั สินิ ทรัพั ย์ข์ องธนาคารพาณิชิ ย์ใ์ นประเทศไทย พบว่า่ ธนาคาร พาณิชิ ย์ข์ นาดใหญ่จ่ ำ�ำ นวน 3 รายแรกมีขี นาดสินิ ทรัพั ย์ส์ ูงู ถึงึ ร้อ้ ยละ 45 เมื่อ่� เทียี บกับั มูลู ค่า่ สินิ ทรัพั ย์ร์ วม ของธนาคารพาณิชิ ย์ภ์ ายใต้ก้ ารกำ�ำ กับั ดูแู ลของธนาคารแห่ง่ ประเทศไทยทั้�งหมด (BANK OF THAILAND, 2019) โครงสร้้างการแข่่งขัันในลัักษณะนี้�ในทางวิิชาการมัักนิิยามเรีียกว่่า ตลาดของผู้�ขายน้้อยราย (OLIGOPOLISTIC MARKET) กล่่าวคืือ การแข่่งขัันไม่่มีีความสมบููรณ์์และมีีความเสี่�ยงที่�จะเกิิดการ ควบคุุมกำ�ำ หนดราคาของสถาบันั การเงิินทั้�งแบบที่ต�ั้�งใจและไม่ต่ั้�งใจได้้ การกำำ�กัับดููแลอย่่างเข้้มงวดของธนาคารกลางต่่อสภาบัันการเงิิน ยัังส่่งผลให้้การนำ�ำ เสนอ ผลิิตภััณฑ์แ์ ละบริิการทางการเงินิ ที่ม� ีีการใช้้นวััตกรรมสมัยั ใหม่ไ่ ม่่สามารถดำ�ำ เนิินการได้ท้ ันั ทีี สถาบัันการ เงิินจะต้้องนำ�ำ ผลิิตภััณฑ์์และบริิการต่่างๆไปผ่่านขั้�นตอนการขออนุุญาตกัับธนาคารกลางซึ่่�งมัักจะใช้้ระยะ เวลานาน ด้ว้ ยเหตุนุี้�สถาบันั การเงินิ ในอดีตี จึงึ มักั จะไม่ม่ ีกี ารนำำ�เสนอเทคโนโลยีอี ย่า่ งก้า้ วกระโดดต่อ่ ผู้�บริโิ ภค มากนักั จากรูปู ที่� 2.3 จะพบว่า่ สถาบันั การเงินิ ได้ม้ ีกี ารนำำ�เสนอเทคโนโลยีบี ัตั รพลาสติคิ ที่เ� รียี กว่า่ CREDIT CARDS ในช่่วงปีี ค.ศ. 1950 เทคโนโลยีีเครื่�่อง ATM ในปีี ค.ศ. 1960 เทคโนโลยีี ELECTRONIC STOCK TRADING ในปีี ค.ศ. 1970 และเทคโนโลยีี BANK COMPUTER SYSTEM ในช่่วงปีคี .ศ. 1980 เท่่านั้�น โดยจะสัังเกตเห็็นว่่าเทคโนโลยีีต่่างๆเหล่่านี้้�ยัังคงถููกใช้้อย่่างแพร่่หลายในปััจจุุบััน ถึึงแม้้ในปััจจุุบัันจะมีี นวัตั กรรมใหม่่ๆที่ส� ามารถประยุกุ ต์์ใช้้กับั การให้บ้ ริิการทางการเงินิ ในด้า้ นดังั กล่า่ วแล้้วก็็ตาม 31

ผศ.ดร. รุ่�่งเกีียรติิ รัตั นบานชื่�่น Banking and Finance in the digital era 4.0 and the digital economy รููปที่่� 2.3 พััฒนาการด้้านนวััตกรรมที่ส� ำำ�คััญในอุุตสาหกรรมการเงิินการธนาคาร SOURCE: JUDD (2017) เทคโนโลยีีสำำ�คััญที่�ทำ�ำ ให้้รููปแบบและแนวคิิดในการดำ�ำ เนิินธุุรกิิจของผู้�ประกอบการในกลุ่�ม อุุตสาหกรรมการเงิินและการธนาคารต้้องเปลี่�ยนแปลงไปอย่่างมาก คืือเทคโนโลยีีที่�เกี่�ยวข้้องกัับการ เชื่่�อมโยงข้้อมููลและการส่่งผ่่านข้้อมููล จากเดิิมที่�สถาบัันการเงิินจะมีีต้้นทุุนที่�สููงในการสร้้าง โครงสร้้างพื้�นฐานต่า่ งๆ หรืือที่�เรีียกว่่า BANKING COMPUTER INFRASTRUCTURE ซึ่่�งต้้นทุุนที่ส� ููง เหล่า่ นี้�ได้เ้ คยส่่งผลดีตี ่อ่ ธนาคารในมิติ ิทิี่ท� ำำ�ให้้ BARRIER TO ENTRY ของการตั้�งธนาคารแห่่งใหม่เ่ ป็น็ ไปด้้วยความยากลำำ�บาก แต่่ประโยชน์์ดัังกล่่าวได้้กลัับกลายเป็็นเงื่่�อนไขที่�ทำำ�ให้้สถาบัันการเงิินแบบดั้�งเดิิม ไม่่สามารถแข่่งขัันกัับผู้ �ให้้บริิการทางการเงิินรายใหม่่ที่ �สามารถประยุุกต์์ใช้้เทคโนโลยีีใหม่่ๆเพื่่�อลดต้้นทุุน การดำำ�เนิินการได้้อย่่างมีปี ระสิทิ ธิภิ าพ ยกตััวอย่่างเช่่น ผู้�ให้้บริิการทางการเงิินรายใหม่่ ไม่่จำ�ำ เป็็นต้้องลงทุุนมหาศาลในการสร้้าง โครงสร้้างพื้�นฐานของระบบไอทีีภายในองค์์กรเพื่่�อเก็็บรัักษาข้้อมููลของลููกค้้า การประมวลผลข้้อมููล ธุรุ กรรมทางการเงินิ หรืือการสร้า้ งและเชื่อ่� มต่อ่ ระบบการชำ�ำ ระเงินิ เหมืือนอย่า่ งในปัจั จุบุ ันั แต่ผู่้�ให้บ้ ริกิ าร ทางการเงินิ รายใหม่ส่ ามารถให้บ้ ริกิ ารผ่า่ นการเช่า่ ใช้โ้ ครงสร้า้ งพื้�นฐานในรูปู แบบที่เ� รียี กว่า่ SOFTWARE- AS-A-SERVICE (SAAS) จากผู้�ประกอบการอีกี บริษิ ัทั หนึ่ง� ที่ล� งทุนุ สร้า้ งโครงสร้า้ งพื้�นฐานระบบไอทีี และ นำำ�โครงสร้้างพื้�นฐานเหล่่านี้�ไปให้บ้ ริกิ ารผ่า่ นเทคโนโลยีีคลาวด์์ (CLOUD) เป็น็ ต้น้ นอกจากนี้� ผู้�ให้้บริิการทางการเงิินรายใหม่่สามารถนำำ�เสนอสิินค้้าและบริิการผ่่านช่่องทาง ONLINE ที่�เรีียกว่่า DIGITAL BANKING โดยอาจไม่่ต้้องมีีการให้้บริิการผ่่านสาขาแบบ OFFLINE เลย ส่่งผลให้้โครงสร้้างค่่าใช้้จ่่ายของธุุรกิิจมีีความแตกต่่างจากสถาบัันการ เงิินแบบดั้�งเดิิมอย่่างสิ้�นเชิิง ผู้�ให้้บริิการทางการเงิินรายใหม่่ไม่่จำำ�เป็็นต้้องเริ่�มต้้นธุุรกิิจจากการ 32

การเปลี่่�ยนแปลงในอุตุ สาหกรรมการเงินิ การธนาคาร ผศ.ดร. รุ่�่งเกีียรติิ รััตนบานชื่่�น มีสี าขาจำ�ำ นวนมากและมีพี นักั งานจำำ�นวนมากในการให้บ้ ริกิ ารลูกู ค้า้ เหมืือนอย่า่ งในปัจั จุบุ ันั แต่ผู่้�ให้บ้ ริกิ าร ทางการเงินิ รายใหม่ส่ ามารถนำำ�เทคโนโลยีดี ้า้ น AUTOMATION หรืือ ARTIFICIAL INTELLIGENCE (AI) เข้้ามาช่่วยเพิ่่�มประสิิทธิิภาพในการให้้บริิการ ทำำ�ให้้ผู้�ให้้บริิการทางการเงิินรายใหม่่สามารถแข่่งขัันด้้าน ราคากัับสถาบัันการเงิินแบบดั้�งเดิมิ ได้้ เมื่อ่� ผู้�ให้บ้ ริกิ ารทางการเงินิ รายใหม่่ ไม่ไ่ ด้เ้ ป็น็ องค์ก์ รที่ร� ับั ฝากเงินิ (DEPOSITORY INSTITUTION) ยิ่ง� ทำำ�ให้เ้ กิดิ ความเหลื่อ่� มล้ำำ��ด้า้ นการแข่ง่ ขันั กับั สถาบันั การเงินิ แบบดั้�งเดิมิ มากยิ่ง� ขึ้�น ถึงึ แม้ส้ ถาบันั การเงินิ แบบดั้�งเดิิมจะได้้เปรีียบด้้านต้้นทุุน (COST OF FUND) จากความสามารถในการระดบทุุนผ่่าน เงิินฝาก แต่่สถาบัันการเงิินแบบดั้�งเดิิมจะต้้องอยู่�ภายใต้้การกำ�ำ กัับดููแลอย่่างเข้้มงวดจากธนาคารกลาง จนอาจทำำ�ให้้ประสบกัับความยากลำำ�บากเมื่่�อตนเองพยายามคิิดค้้นนวััตกรรมหรืือบริิการใหม่่ๆ มาตอบ โจทย์ค์ วามต้้องการของผู้�บริิโภคเพื่่�อแข่่งขัันกัับผู้�ให้้บริิการทางการเงิินรายใหม่่ หากผู้�ให้้บริิการทางการเงิินรายใหม่่ มีีการจดทะเบีียนจััดตั้�งบริิษััทที่�อยู่�ในต่่างประเทศ ที่�มีีกฎ เกณฑ์์การกำ�ำ กัับดููแลในเรื่่�องของการให้้บริิการทางการเงิินที่�แตกต่่างจากประเทศเป้้าหมายที่�ผู้�ให้้บริิการ ทางการเงิินรายนั้�นจะเข้า้ ไปแข่ง่ ขัันกัับสถาบันั การเงินิ แบบดั้�งเดิมิ ยิ่�งทำำ�ให้ป้ ัญั หาด้า้ นความเหลื่อ�่ มล้ำ�ำ �มีี ความซัับซ้้อนมากยิ่ง� ขึ้�นจากเงื่�อ่ นไขการกำ�ำ กัับดูแู ลที่แ� ตกต่่างกััน นอกจากนี้�การที่�สถาบัันการเงิินแบบดั้�งเดิิมมีีการประกอบธุุรกิิจมาอย่่างยาวนาน ไม่่ได้้มีีการ พััฒนาด้้านเทคโนโลยีีแบบเชิิงรุุก ก็็ทำ�ำ ให้้สถาบัันการเงิินแบบดั้�งเดิิมส่่วนใหญ่่มีีจำ�ำ นวนบุุคคลากร ภายในองค์ก์ รที่ค� ่อ่ นข้า้ งมาก ส่ง่ ผลให้เ้ กิดิ อุปุ สรรคเมื่อ�่ มีคี วามพยายามในการนำ�ำ เทคโนโลยีสี มัยั ใหม่ม่ าใช้เ้ พื่อ�่ ลดค่า่ ใช้จ้ ่า่ ย หรืือลดจำ�ำ นวนบุคุ คลากรลง จากปัจั จัยั ต่า่ งๆข้า้ งต้น้ ทำ�ำ ให้้ ผู้�ให้บ้ ริกิ ารทางการเงินิ รายใหม่ส่ ามารถแข่ง่ ขันั ทั้�งทางด้า้ นต้น้ ทุนุ ค่า่ ใช้จ้ ่่ายในการดำ�ำ เนินิ ธุุรกิิจ และเทคโนโลยีี กัับสถาบัันการเงินิ แบบดั้�งเดิมิ ได้อ้ ย่่างมีีประสิทิ ธิภิ าพ จนนำ�ำ มาสู่่�ผลิติ ภัณั ฑ์แ์ ละบริกิ ารทางการเงินิ ที่ม� ีีมูลู ค่า่ เพิ่่ม� (VALUE ADDED) และตอบโจทย์ค์ วามต้อ้ งการของ ผู้�บริโิ ภค ข้อ้ มูลู จากการสำ�ำ รวจของ DAPP (2014) ที่ส� อบถามผู้�บริหิ ารของสถาบันั การเงินิ แบบดั้�งเดิมิ ใน ประเทศต่า่ งๆ ว่า่ มีคี วามคิดิ เห็น็ อย่า่ งไรต่อ่ การแข่ง่ ขันั และการถูกู แทนที่ด� ้ว้ ยผู้�ให้บ้ ริกิ ารทางการเงินิ รายใหม่พ่ บ ว่่าบริิการด้้านการชำ�ำ ระเงิิน บริิการผลิิตภััณฑ์์เงิินฝาก และบริิการด้้านสิินเชื่�่อ เป็็นบริิการที่�ผู้�บริิหาร ของสถาบัันการเงิินแบบดั้ �งเดิิมมีีความกัังวลอย่่างมากว่่าจะถููกแทนที่ �โดยผู้ �ให้้บริิการทางการเงิินรายใหม่่ ดังั แสดงในรูปู ที่� 2.4   33

ผศ.ดร. รุ่่ง� เกียี รติิ รัตั นบานชื่�่น Banking and Finance in the digital era 4.0 and the digital economy รูปู ที่่� 2.4 ความคิดิ เห็็นของสถาบันั การเงิินต่่อการถููกแทนที่โ� ดยผู้�ให้บ้ ริกิ ารทางการเงินิ รายใหม่่ SOURCE: DAPP (2014) จากปััจจััยต่่างๆที่�วิิเคราะห์์ข้้างต้้น จึึงทำำ�ให้้หน้้าที่�หลัักของการมีีสถาบัันการเงิินแบบดั้�งเดิิมใน ระบบเศรษฐกิจิ ใน 4 ด้้านได้้แก่่ 1) การเป็็นตัวั กลางเพื่่�อเปลี่�ยนเงิินฝากระยะสั้�นไปสู่�เงิินลงทุนุ ระยะยาว 2) การเป็็นตััวกลางในระบบชำ�ำ ระเงิิน 3) การเป็น็ ตัวั กลางในการให้้บริกิ ารแก่่บริษิ ััทเพื่่�อเข้้าสู่�ตลาดทุุน (CAPITAL MARKETS) 4) การเป็น็ ตัวั กลางเพื่�อ่ ส่่งผ่่านนโยบายด้า้ นการเงิินและการคลังั สู่�ระบบเศรษฐกิิจ จึึงถููกลดบทบาทลงอย่่างมาก และเป็็นประเด็็นสำ�ำ คััญที่�จะต้้องมีีการศึึกษาวิิจััยว่่า โครงสร้้าง ระบบเศรษฐกิิจที่�เกิิดผู้�ให้้บริิการทางการเงิินและธนาคารในรููปแบบใหม่่นั้�น จะเปลี่�ยนแปลงความสััมพัันธ์์ ของแต่ล่ ะหน่ว่ ยธุุรกิิจในระบบเศรษฐกิิจอย่า่ งไร 34

การเปลี่�่ยนแปลงในอุตุ สาหกรรมการเงิินการธนาคาร ผศ.ดร. รุ่�ง่ เกีียรติิ รัตั นบานชื่่�น การเกิิดขึ้้�นของ FINTECH และการแข่่งขัันที่่�เปลี่่�ยนแปลงไปในอุุตสาหกรรมการเงิิน และการธนาคาร ผู้้�ให้้บริิการทางการเงิินรายใหม่่ที่�นำำ�เทคโนโลยีีและนวััตกรรมใหม่่ๆ มาประยุุกต์์ใช้้เพื่�่อให้้บริิการ แก่ผู่้�บริโิ ภคนั้�น ได้ถ้ ููกนิิยามเรียี กว่่า FINTECH ซึ่่ง� ย่อ่ มาจากคำ�ำ ว่่า FINANCIAL TECHNOLOGY ซึ่ง�่ คำำ� ศััพท์์ FINTECH นี้�เกิิดขึ้�นครั้�งแรกในช่่วงปีคี .ศ. 1990 โดยเป็น็ คำ�ำ ย่อ่ ของ THE FINANCIAL SERVICES TECHNOLOGY CONSORTIUM ซึ่ง�่ เป็็นโครงการวิจิ ัยั ด้า้ นเทคโนโลยีีโดย CITIGROUP (ALI, 2017) ต่่อมาจึึงได้ม้ ีกี ารใช้ค้ ำำ�ว่า่ FINTECH เพื่อ่� หมายถึึงบริษิ ััท STARTUP ที่�ใช้้ TECHNOLOGY มาให้้บริิการ ทางการเงิิน โดยคำ�ำ ศัพั ท์์ FINTECH ใช้้กัันอย่่างแพร่ห่ ลายในช่่วงปีี ค.ศ. 2014 เป็น็ ต้น้ มา ด้้วยเหตุุที่� FINTECH เป็น็ ผู้�ให้บ้ ริิการรายใหม่่หรืือที่�เรียี กว่า่ STARTUP COMPANY จึึงทำำ�ให้้ FINTECH ที่เ� กิดิ ขึ้�นไม่ม่ ีเี งินิ ทุนุ ที่ม� ากเพียี งพอที่จ� ะให้บ้ ริกิ ารทางการเงินิ อย่า่ งรอบด้า้ นเหมืือนสถาบันั การเงินิ แบบดั้�งเดิมิ แต่่ FINTECH ที่เ� กิดิ ขึ้�นจะมุ่�งเน้น้ ในการคิดิ ค้น้ ผลิติ ภัณั ฑ์ห์ รืือบริกิ ารที่ต� นเองมีคี วามเชี่ย� วชาญ และมีีความสามารถในการให้บ้ ริกิ ารอย่า่ งมีีประสิทิ ธิิภาพที่�สุดุ ดัังนั้�นจึึงเป็็นที่�มาของการมีี FINTECH ที่� ให้บ้ ริกิ ารจำำ�เพาะเจาะจงในแต่ล่ ะด้า้ นอย่่างมากมาย ดัังแสดงในรูปู ที่� 2.5 จากรููปที่� 2.5 สะท้้อนให้้เห็็นว่่าอุุตสาหกรรมการเงินิ และการธนาคารนั้�นสามารถดำ�ำ รงอยู่�ได้้ โดยไม่่มีคี วามจำ�ำ เป็็นที่�จะต้้องมีีสถาบัันการเงินิ แบบดั้�งเดิิมอีกี ต่่อไป การเกิิดขึ้�นของ FINTECH ทำ�ำ ให้เ้ กิดิ ระบบนิเิ วศน์ท์ างธุุรกิจิ (ECOSYSTEM) ในรููปแบบใหม่ท่ี่�ผู้�บริิโภคสามารถเข้า้ ใช้้บริิการทางการเงินิ จาก FINTECH แต่่ละรายโดยไม่ต่ ้อ้ งพึ่่ง� สถาบัันการเงิินแบบดั้�งเดิิม เนื่อ่� งจากบริกิ ารทางการเงินิ ต่า่ งๆเหล่า่ นี้�เป็น็ บริกิ ารผ่า่ นช่อ่ งทาง ONLINE หรืือที่เ� รียี กว่า่ DIGITAL BANKING ทำำ�ให้้ผู้�บริิโภคสามารถเลืือกผู้�ให้้บริิการทางการเงิินในแต่่ละด้้านที่�ตนเองถููกใจได้้ง่่ายผ่่าน SMART DEVICES และผู้�บริิโภคสามารถสมััครเปิิดบััญชีีเพื่่�อเข้้าใช้้บริิการเหล่่านั้�นได้้ทัันทีี ไม่ว่ ่่าจะผ่่าน ONLINE BANKING หรืือ MOBILE BANKING ก็ต็ าม การเกิิดขึ้�นของ FINTECH ที่�ให้้บริิการแต่่ละด้้านนั้�น ทำำ�ให้้รููปแบบการดำำ�เนิินธุุรกิิจของสถาบััน การเงิินเปลี่�ยนแปลงไปอย่่างมาก เพราะในอดีีตธนาคารพาณิิชย์์จะมีีแนวคิิดการดำ�ำ เนิินธุุรกิิจในลัักษณะ BRANCH BANKING หรืือการเปิิดสาขาธนาคารตามพื้�นที่�ต่่างๆ เพื่่�อให้้บริิการแก่่ลููกค้้า เพราะสาขา ธนาคารเปรีียบเสมืือนเป็็นช่่องทางการขายหลััก (DISTRIBUTION AND SALES CHANNEL) ของ ธนาคาร 35

ผศ.ดร. รุ่่�งเกีียรติิ รัตั นบานชื่�่น Banking and Finance in the digital era 4.0 and the digital economy รููปที่่� 2.5 FINTECH ที่�ให้บ้ ริิการทางการเงินิ ในด้้านต่่างๆ SOURCE: BUSINESS INSIDER (2018) แต่ใ่ นช่ว่ งปีี ค.ศ. 1990 มีพี ััฒนาการด้า้ น INTERNET CONNECTION ทำ�ำ ให้้ธนาคารพาณิิชย์์ แบบดั้�งเดิมิ เริ่ม� มีแี นวคิดิ การให้บ้ ริกิ ารผ่า่ น ONLINE มากยิ่ง� ขึ้�น จนนำำ�มาสู่� ONLINE BANKING ในช่ว่ งปีี ค.ศ. 2000 ต่่อมาในช่ว่ งปีี ค.ศ. 2010 ได้ม้ ีกี ารใช้เ้ ทคโนโลยีดี ้า้ นการสื่อ�่ สารแบบไร้ส้ ายอย่่างแพร่ห่ ลาย จนนำ�ำ มาสู่�การเกิิดขึ้�นของ SMARTPHONES และการประยุุกต์์ใช้้ SMARTPHONE ของ STARTUP ต่่างๆในการนำ�ำ มาให้้บริกิ ารทางการเงินิ จึึงทำ�ำ ให้้ธนาคารพาณิิชย์์ทั่�วโลกมีแี รงกดดันั ที่จ� ะต้้องเริ่�มคิดิ ค้น้ MOBILE APPLICATION เพื่�่อให้้บริิการแก่ผู่้�บริิโภคมากยิ่ง� ขึ้�น การสำ�ำ รวจจาก BAIN & CO. ในระหว่่างปีี ค.ศ. 2013 และ 2015 ที่�แสดงในรูปู ที่� 2.6 พบว่า่ ปริมิ าณการใช้้ ONLINE BANKING ในหลายประเทศอยู่�ในระดับั ร้อ้ ยละ 30 – 50 เมื่อ่� เทียี บกัับปริมิ าณ ธุุรกรรมทั้�งหมด ในปีี ค.ศ. 2013 แต่่ในปีี ค.ศ. 2015 พบว่่าปริิมาณธุุรกรรมผ่า่ น ONLINE BANKING ลดลงมาสู่�ในช่่วงร้้อยละ 20 – 30 และถูกู แทนที่ด� ้้วยธุรุ กรรมจาก MOBILE BANKING ในปีคี .ศ. 2015 36

การเปลี่�่ยนแปลงในอุตุ สาหกรรมการเงินิ การธนาคาร ผศ.ดร. รุ่่�งเกีียรติิ รัตั นบานชื่่�น ที่�ประมาณร้้อยละ 30 – 50 ซึ่ง�่ หากพิิจารณาที่�ยอดรวมของธุรุ กรรมผ่า่ นทั้�ง 2 ช่่องทาง จะพบว่่า ผู้�บริิโภคมีีการใช้ธ้ ุุรกรรมผ่า่ นดิิจิิตอลเพิ่่�มมากขึ้�น รูปู ที่่� 2.6 การใช้ธ้ ุุรกรรมทางการเงิินระหว่่างข่่องทาง MOBILE และ ONLINE SOUCE: BAIN & COMPANY (2015) จากการที่ใ� นอดีตี การเปิดิ บัญั ชีแี ละการทำ�ำ ธุรุ กรรมทางการเงินิ ต่า่ งๆ จะเกิดิ ขึ้�นได้เ้ ฉพาะที่ส� าขาของ ธนาคาร จึงึ ทำ�ำ ให้ธ้ นาคารพาณิชิ ย์ใ์ นอดีตี มุ่�งเน้น้ แข่ง่ ขันั กันั ในด้า้ นของความเป็น็ UNIVERSAL BANKING หรืือการเป็็นธนาคารพาณิชิ ย์ท์ี่�ให้บ้ ริกิ ารทางการเงินิ อย่า่ งรอบด้า้ น (ALL IN ONE SERVICE) เพราะ อยู่�ภายใต้ข้ ้อ้ สมมุตุ ิฐิ านที่�ผู้�บริโิ ภคนั้�นจะมีคี วามยากลำ�ำ บากหรืือมีตี ้น้ ทุนุ ที่�สูงู ในการเปลี่ย� นธนาคาร หรืือใน การทำ�ำ ธุุรกรรมแต่่ละด้า้ นจากธนาคารคนละแห่่ง แต่ภ่ ายหลัังการเกิดิ ขึ้�นของ FINTECH และรูปู แบบของ ECOSYSTEM ใหม่ต่ ามรูปู ที่� 2.5 ทำ�ำ ให้้ เกิดิ คำ�ำ ถามตามมาว่า่ การแข่่งขันั ในลัักษณะ UNIVERSAL BANKING นั้�นยังั เป็็นปััจจัยั สำ�ำ คัญั ของความ สำ�ำ เร็็จในการดำำ�เนิินธุุรกิิจของสถาบัันการเงิินต่่อไปอีีกหรืือไม่่ เนื่�่องจาก FINTECH มีีความเชี่�ยวชาญ และให้้บริิการในแต่่ละด้้านแบบเฉพาะเจาะจง จึึงทำ�ำ ให้้เกิิดแนวคิิดการดำ�ำ เนิินธุุรกิิจแบบใหม่่ที่�เรีียกว่่า DISAGGREGATION OF FINANCIAL SERVICES หรืือบริิการทางการเงินิ ที่�ถูกู แบ่่งแยกออกจากกันั อย่า่ งชัดั เจน และถููกนำ�ำ เสนอจากผู้�ให้้บริกิ ารคนละแห่ง่ ตามความถนัดั ของผู้�ให้บ้ ริกิ ารรายนั้�นๆ เมื่่�อมีีการแบ่่งแยกบริิการทางการเงิินอย่่างชััดเจนตามความถนััดของผู้�ให้้บริิการ จึึงทำำ�ให้้การ 37

ผศ.ดร. รุ่ง�่ เกีียรติิ รััตนบานชื่�่น Banking and Finance in the digital era 4.0 and the digital economy แข่่งขัันในอุุตสาหกรรมการเงิินและการธนาคารทวีีความรุุนแรงขึ้�น บริิการต่่างๆ จากเดิิมที่�เคยมีีค่่า บริิการที่�สููง อาจถููกแข่่งขัันจนค่่าบริิการลดต่ำ�ำ� ลงหรืือแทบไม่่สามารถกำำ�หนดค่่าบริิการได้้เลย หรืือค่่า บริิการที่�เคยคิิดกัับลููกค้้าแบบเหมาจ่่ายจากธุุรกรรมบางประเภทเพื่�่อนำ�ำ มารองรัับกัับค่่าใช้้จ่่ายด้้านอื่�่นๆ ที่�ไม่เ่ กี่ย� วข้อ้ งกัับการให้บ้ ริิการด้้านนั้�นๆ อาจไม่ส่ ามารถเกิิดขึ้�นได้้ในอนาคต ยกตัวั อย่า่ งเช่น่ การคิดิ ค่า่ ธรรมเนียี มสำ�ำ หรับั การโอนเงินิ ในประเทศไทย ที่ใ� นอดีตี ธนาคารพาณิชิ ย์์ มีกี ารคิดิ ค่า่ ธรรมเนียี มสำ�ำ หรับั การโอนเงินิ ระหว่า่ งบัญั ชีี ทั้�งการโอนเงินิ ไปยังั บัญั ชีภี ายในธนาคารเดียี วกันั แต่ต่ ่า่ งสาขา และการโอนไปยังั บัญั ชีขี องต่า่ งธนาคาร ซึ่ง่� ต้น้ ทุนุ ค่า่ ใช้จ้ ่า่ ยการโอนเงินิ ของทั้�งสองธุรุ กรรม นี้�ต่ำ��มากเพราะเป็็นการโอนเงิินทางอิิเล็ก็ ทรอนิกิ ส์์ แต่่ธนาคารกลัับคิิดค่่าธรรมเนีียมในระดัับที่�สููงเมื่�่อเทีียบ กับั ต้้นทุุนที่�เกิิดขึ้�นจริิง สาเหตุุสำ�ำ คัญั ของเหตุกุ ารณ์์ในลัักษณะนี้�เกิดิ จาก 2 ปััจจัยั หลักั ได้้แก่่ 1) ค่า่ ธรรมเนีียมที่�เรียี ก เก็็บถืือเป็็นค่่าบริิการที่�อำำ�นวยความสะดวกให้้กัับลููกค้้า หากลููกค้้าไม่่เสีียค่่าธรรมเนีียมการโอน ลููกค้้าจะ ต้้องถอนเงิินสดและเดิินทางไปฝากเงิินกัับธนาคารอีีกแห่่ง หรืือต้้องเสีียค่่าเดิินทางไปฝากเงิินกัับสาขา ของธนาคารที่�ต่่างพื้�นที่� จึึงทำำ�ให้้ธนาคารเห็็นช่่องว่่างในการเรีียกเก็็บค่่าธรรมเนีียมจากลููกค้้า และ 2) ค่า่ ธรรมเนียี มการโอนนี้� ธนาคารนำำ�ไปรองรับั ค่า่ ใช้จ้ ่า่ ยของธนาคารในส่ว่ นที่ม� ีตี ้น้ ทุนุ สูงู แต่ธ่ นาคารไม่เ่ คย คิดิ ธรรมเนีียมการให้้บริิการนั้�นมาก่อ่ น เช่่น ธุรุ กรรมที่เ� กี่�ยวกับั การฝากถอนเงินิ สด และการแลกเหรีียญ ซึ่ง่� มักั จะมีกี ารให้้บริกิ ารแก่ล่ ููกค้า้ แบบไม่่คิดิ ค่า่ ธรรมเนียี ม แต่เ่ มื่อ�่ มีกี ารแข่ง่ ขันั จากผู้�ให้บ้ ริกิ ารระบบชำ�ำ ระเงินิ รายใหม่่ ที่ม�ุ่�งเน้น้ แข่ง่ ขันั ด้า้ นราคากับั สถาบันั การ เงินิ จึงึ ทำ�ำ ให้ส้ ถาบันั การเงินิ แบบดั้�งเดิมิ ต้อ้ งตัดั สินิ ใจลดค่า่ ธรรมเนียี มการโอนเงินิ ผ่า่ นช่อ่ งทาง MOBILE BANKING และ ONLINE BANKING จนเหลืือศูนู ย์บ์ าท เพื่่�อรักั ษาฐานลููกค้้า และสร้า้ งความมั่น� ใจได้้ว่า่ ปริิมาณเงิินที่ �หมุุนเวีียนอยู่ �ในระบบเศรษฐกิิจนั้ �นยัังคงเป็็นปริิมาณเงิินที่ �ผ่่านช่่องทางของสถาบัันการเงิิน แบบดั้�งเดิมิ อยู่�เช่่นเดิมิ ตััวอย่่างข้้างต้้นเป็็นตััวอย่่างหนึ่�งของผลลััพธ์์จาก DISAGGREGATION OF FINANCIAL SERVICES ที่� FINTECH เข้า้ มาแข่ง่ ขัันเฉพาะด้้านในอุุตสาหกรรมการเงิินและการธนาคาร ซึ่่�งในอนาคต มีีแนวโน้้มที่�เหตุุการณ์์ลัักษณะคล้้ายกัันนี้�จะเกิิดขึ้�นกัับบริิการในด้้านอื่่�นๆ ทั้�งการรัับฝาก การให้้สิินเชื่่�อ หรืือการลงทุุน ดัังนั้�นนอกจากธนาคารที่�จะได้้รัับผลกระทบ บริิษััทนายหน้้าซื้�อขายหลัักทรััพย์์ (BROKERAGE FIRM) ก็็มีีโอกาสที่�จะได้้รัับผลกระทบอย่่างมากเช่่นกััน เพราะในปััจจุุบัันมีีการคิิดค่่าธรรมเนีียม การซื้�อขายหลัักทรััพย์์ (COMMISSION FEES) ทั้�งๆ ที่�ต้้นทุุนการดำำ�เนิินงานนั้�นต่ำ��ำ มากจากการที่� ธุุรกรรมต่่างๆเกิิดขึ้�นในรููปแบบดิิจิิตอล การคิิดค่่าธรรมเนีียมการซื้�อขายหลัักทรััพย์์นี้�เป็็นการพยายาม 38

การเปลี่่�ยนแปลงในอุตุ สาหกรรมการเงินิ การธนาคาร ผศ.ดร. รุ่ง่� เกีียรติิ รัตั นบานชื่่�น หารายได้้ของบริิษัทั นายหน้้าซื้�อขายหลัักทรััพย์์ เพื่อ่� มารองรับั ค่่าใช้้จ่า่ ยในด้้านอื่น่� ๆที่�บริษิ ััทไม่่เคยคิดิ จาก ลููกค้้า เช่น่ ค่่าบริกิ ารการจัดั ทำ�ำ บทวิเิ คราะห์์หลักั ทรััพย์์ การติดิ ตามข่า่ วหลัักทรัพั ย์์ และการอำ�ำ นวยความ สะดวกแก่ล่ ูกู ค้า้ ในด้้านอื่่�นๆ เป็็นต้้น DISAGGREGATION OF FINANCIAL SERVICES จึงึ เปรียี บเสมืือนการเปลี่ย� นแปลงวิธิ ีกี ารคิดิ ค่า่ บริกิ ารในการให้บ้ ริกิ ารด้า้ นต่า่ งๆของธนาคาร โดยธุรุ กรรมด้า้ นใดที่ไ� ม่ไ่ ด้ม้ ีมี ูลู ค่า่ เพิ่่ม� (VALUE ADDED) ให้ก้ ับั ลูกู ค้า้ และสามารถลดต้น้ ทุนุ การให้บ้ ริกิ ารได้ง้ ่า่ ยผ่า่ นการใช้เ้ ทคโนโลยีี จะมีแี นวโน้ม้ ที่ค� ่า่ บริกิ ารจะลด ต่ำำ�� ลงเรื่อ�่ ยๆจนเหลืือศูนู ย์์ ในขณะที่บ� ริกิ ารด้า้ นใดที่�มีมี ูลู ค่า่ เพิ่่ม� ที่ใ� ห้้กับั ลูกู ค้า้ เช่น่ การแนะนำำ�การลงทุนุ การ เขียี นบทวิเิ คราะห์ก์ ารลงทุนุ และการให้ค้ ำำ�ปรึกึ ษาด้า้ นการประกอบธุรุ กิจิ เป็น็ ต้น้ อาจเป็น็ บริกิ ารที่ส� ถาบันั การเงิินนำ�ำ มาคิิดค่่าบริิการที่ส� ููงขึ้�นกว่า่ ในปัจั จุบุ ันั ผลสำำ�รวจจาก DELIOTTE CONSULTING ที่ส� ำำ�รวจความคิดิ เห็น็ ของผู้�บริหิ ารของสถาบันั การ เงินิ ที่เ� กี่ย� วข้อ้ งกับั การลงทุนุ การจัดั การกองทุนุ และการแนะนำ�ำ การลงทุนุ ทั่ว� โลก พบว่า่ แนวโน้ม้ โครงสร้า้ ง ค่า่ ธรรมเนียี มด้า้ นการบริหิ ารกองทุนุ และการแนะนำำ�การลงทุนุ จะมีสี ัดั ส่ว่ นที่ส� ูงู ขึ้�น ในขณะที่ค� ่า่ ธรรมเนียี ม จากธุุรกรรมทั่�วไปที่ไ� ม่่มีมี ููลค่่าเพิ่่�มมากนัักจะลดลง ดังั แสดงในรูปู ที่� 2.7 รููปที่่� 2.7 แนวโน้้มการเปลี่ย� นแปลงของค่่าธรรมเนีียมในด้า้ นต่า่ งๆ SOURCE: DELIOTTE (2015) 39





ผศ.ดร. รุ่�ง่ เกีียรติิ รััตนบานชื่่�น Banking and Finance in the digital era 4.0 and the digital economy หลายปัจั จัยั ที่ไ� ม่ส่ ามารถนำ�ำ เสนอผลิติ ภัณั ฑ์แ์ ละบริกิ ารต่า่ งๆของตนเพื่อ่� เป็น็ DIFFERENTIATOR หรืือ GAME CHANGER ซึ่่�งเกิิดจากข้้อจำ�ำ กัดั สำ�ำ คัญั 2 ประการได้แ้ ก่่ 1) ข้้อจำำ�กััดด้้านบุุคคลากรที่�ทรััพยากรบุุคคลขององค์์กรในด้้านไอทีี ของสถาบัันการ เงิินส่่วนใหญ่่นั้�นมุ่�งเน้้นไปที่�การจััดการรายวัันของระบบไอทีี และการรัักษาเสถีียรภาพ ของระบบมากกว่า่ การมุ่�งเป้า้ ไปที่ก� ารวิจิ ััยและคิิดค้้นนวััตกรรม 2) ข้อ้ จำ�ำ กัดั ที่เ� กิดิ จากกฎเกณฑ์ก์ ารกำำ�กับั ดูแู ลโดยธนาคารกลาง ที่ห� ากมีกี ารเปลี่ย� นแปลงวิธิ ีกี าร บริิการหรืือการนำำ�เทคโนโลยีีใหม่่ๆ มาใช้้จะต้้องได้้รัับการอนุุมััติิและประเมิินแล้้วจาก ธนาคารกลาง ด้้วยข้้อจำ�ำ กััดด้า้ นการคิดิ ค้้นนวััตกรรม จึงึ ทำ�ำ ให้้สถาบัันการเงิินแบบดั้�งเดิมิ มีคี วามพยายามที่�จะ แข่ง่ ขันั กับั FINTECH ด้ว้ ยการเข้า้ ไปลงทุนุ หรืือสร้า้ งความสัมั พันั ธ์ด์ ้า้ นธุรุ กิจิ กับั FINTECH โดยตรง เพื่อ่� ให้ต้ นเองได้ร้ ับั การถ่า่ ยโอนทางเทคโนโลยีี และสามารถทดลองบริกิ ารหรืือผลิติ ภัณั ฑ์ใ์ หม่ๆ่ ได้อ้ ย่า่ งรวดเร็ว็ กับั ลูกู ค้า้ ของตน แนวทางที่�สถาบันั การเงินิ แบบดั้�งเดิิมนำำ�มาใช้้เพื่�่อเข้้าถึึงเทคโนโลยีใี หม่่ๆ สามารถสรุปุ ได้้ ตามรููปที่� 2.10 ที่แ� สดงวิิธีีการ และแนวโน้้มต้้นทุนุ ของแต่่ละวิธิ ีี โดยสถาบัันการเงินิ หลายแห่่งในปััจจุุบันั ได้้มีีการจัดั ตั้�งหน่ว่ ยงานพิิเศษในองค์์กรของตน เพื่�่อวิเิ คราะห์แ์ นวโน้้มธุรุ กิิจ และเสาะหา FINTECHS ที่ม� ีี ศักั ยภาพ โดยเมื่อ่� ตนเองพบ FINTECHS เป้า้ หมายก็จ็ ะมีรี ูปู แบบในการสร้า้ งความสัมั พันั ธ์ไ์ ม่่ว่า่ จะเป็น็ การ จััดตั้�งศูนู ย์์บ่่มเพาะ (INCUBATOR PROGRAM) หรืือการเป็็นที่ป� รึึกษาให้้แก่่ FINTECHS เหล่า่ นั้�น การเป็็นที่�ปรึึกษาหรืือการมีีศููนย์์บ่่มเพาะ ถืือเป็็นกลยุุทธ์์สำ�ำ คััญที่�สถาบัันการเงิินสามารถเข้้าไป ปรัับปรุงุ ผลิติ ภัณั ฑ์์หรืือบริกิ ารที่ค� ิิดค้น้ โดย FINTECHS เพื่อ่� มาประยุกุ ต์ป์ รับั ใช้ก้ ับั การดำำ�เนิินธุรุ กิิจจริิง ของตน ต้อ้ งยอมรัับว่่าถึงึ แม้้ FINTECHS จะมีนี วัตั กรรมที่ด� ีี แต่่ FINTECHS เหล่า่ นี้�คือผู้�ประกอบการ รายใหม่่ ที่ส� ่ว่ นใหญ่ไ่ ม่ม่ ีปี ระสบการณ์ด์ ้า้ นการเงินิ และการธนาคารมาก่อ่ น ทำำ�ให้ห้ าก FINTECHS นำำ�เสนอ บริกิ ารที่ต� นเองคิิดค้น้ ขึ้�นโดยตรงโอกาสที่จ� ะประสบความสำ�ำ เร็จ็ อาจจะไม่่มากนััก การที่� FINTECHS เข้า้ ร่ว่ มงานกัับสถาบัันการเงิินยัังเป็็นอีกี ช่่องทางหนึ่�งที่ท� ำ�ำ ให้ผ้ ลิิตภััณฑ์์หรืือบริกิ ารที่� FINTECHS คิิดค้้นขึ้�น สามารถเข้า้ ถึึงลููกค้า้ ฐานกว้้างที่เ� ป็็นลูกู ค้้าเดิิมของสถาบันั การเงินิ ได้้ 42

การเปลี่�่ยนแปลงในอุุตสาหกรรมการเงินิ การธนาคาร ผศ.ดร. รุ่�ง่ เกีียรติิ รััตนบานชื่�่น รููปที่่� 2.10 วิธิ ีีการเข้้าถึึง FINTECH ของสถาบันั การเงิิน SOURCE: DAMANIA (2016) ตััวอย่่างของกลยุุทธ์์ที่�ธนาคารพาณิิชย์์ในประเทศไทยใช้้เพื่�่อเข้้าถึึงเทคโนโลยีีของ FINTECH ใน ด้้านต่่างๆ เช่น่ ธนาคารกรุงุ ศรีอี ยุธุ ยามีีโครงการ KRUNGSRI RISE เพื่อ่� เป็น็ การประกวดให้้รางวััลกัับ FINTECH ที่ม� ีีเทคโนโลยีทีี่น� ่า่ สนใจ และธนาคารจะสนับั สนุุนเงิินทุุน (KRUNGSRI, 2019) หรืือธนาคาร กรุุงเทพที่ม� ีีการจัดั ตั้�งโครงการ BANGKOK BANK INNOHUB สำำ�หรัับการประกวดแข่ง่ ขันั FINTECH เช่น่ เดีียวกััน (BANGKOK BANK, 2019) นอกจากนี้�ธนาคารบางแห่่งมีีการจััดตั้�งหน่่วยงานพิิเศษขึ้�นมาเพื่�่อดำ�ำ เนิินการวิิจััยด้้านเทคโนโลยีี โดยเฉพาะเช่่นธนาคารกสิิกรไทยที่�มีีการจััดตั้�งหน่่วยงาน KASIKORN BUSINESS TECHNOLOGY GROUP (KBTG) ซึ่่ง� เป็น็ หน่่วยงานเฉพาะทาง มีี CAREER PATH และโครงสร้า้ งการทำ�ำ งานที่แ� ยกออก จากธนาคารอย่่างชััดเจนเพื่่�อให้้โครงสร้้างการบริิการงานของหน่่วยงานแห่่งใหม่่มีีความเหมาะสม และ ดึึงดููดคนรุ่�นใหม่ท่ี่�เชี่ย� วชาญในด้า้ นการพัฒั นาเทคโนโลยีีได้้ นอกจากวิิธีีการต่่างๆ ในการเข้้าถึึง FINTECHS ของสถาบัันการเงิินแบบดั้�งเดิิมข้้างต้้น อีีกวิิธีีการหนึ่�งที่�สถาบัันการเงิินใช้้คืือการเข้้าไปลงทุุนใน FINTECHS เหล่่านั้�นทั้�งในรููปแบบของการ ควบรวมกิิจการ (MERGER & ACQUISITION) และการร่่วมลงทุุน (VENTURE CAPITAL) 43

ผศ.ดร. รุ่่ง� เกีียรติิ รััตนบานชื่�่น Banking and Finance in the digital era 4.0 and the digital economy จากข้้อมููลของ KPMG (2019) ที่�สำำ�รวจมูลู ค่่าการลงทุุนใน FINTECH พบว่่ามีกี ารลงทุุนเพิ่่ม� ขึ้�นอย่่างมากในช่ว่ งปีี ค.ศ. 2018 ซึ่ง�่ สูงู ถึึง 141 พัันล้้านเหรียี ญดอลล่่าร์์สหรัฐั โดยหากจำ�ำ แนกประเภท ของการลงทุนุ จะพบว่า่ ส่ว่ นใหญ่เ่ ป็น็ การลงทุนุ ผ่า่ นช่อ่ งทางของการควบรวมกิจิ การ (M&A) และกองทุนุ ลงทุนุ ประเภท PRIVATE EQUITY FUND ตามรููปที่� 2.11 ถึึง 2.13 รูปู ที่่� 2.11 มูลู ค่่าการลงทุุนใน FINTECH ของทั้�งโลก SOURCE: KPMG (2019) 44

การเปลี่�่ยนแปลงในอุุตสาหกรรมการเงิินการธนาคาร ผศ.ดร. รุ่ง�่ เกีียรติิ รัตั นบานชื่่�น รูปู ที่่� 2.12 มูลู ค่า่ การลงทุุนใน FINTECH ด้้วยวิธิ ีี PRIVATE EQUITY FUND ของทั้�งโลก SOURCE: KPMG (2019) 45

ผศ.ดร. รุ่�ง่ เกีียรติิ รัตั นบานชื่�่น Banking and Finance in the digital era 4.0 and the digital economy รููปที่่� 2.13 มููลค่่าการลงทุุนใน FINTECH ด้ว้ ยวิธิ ีี M&A ของทั้�งโลก SOURCE: KPMG (2019) นอกจากนี้�การลงทุนุ อีกี ประเภทหนึ่ง� ที่ไ� ด้ร้ ับั ความนิยิ มคืือการลงทุนุ ใน FINTECH ผ่า่ นกองทุนุ ที่เ� รียี ก ว่า่ VENTURE CAPITAL FUND หรืือกองทุนุ กิจิ การร่ว่ มลงทุนุ ซึ่ง�่ ถืือเป็น็ ประเภทย่อ่ ยของกองทุนุ ประเภท PRIVATE EQUITY FUND โดยการลงทุุนของกองทุุน VENTURE CAPITAL FUND นี้�เป็็นวิิธีีการ ลงทุุนที่ผ� ู้้�ริเิ ริ่�มกิจิ การ (ENTREPRENEUR) ยังั เป็็นเจ้้าของกิจิ การ มีกี ารถืือหุ้�นในสัดั ส่ว่ นที่ส� ูงู และยัังมีี อิิสระในการบริิหารงานของบริิษััทตนเองพอสมควร ซึ่�่งแตกต่่างจากวิิธีีการลงทุุนแบบควบรวมกิิจการ (M&A) ที่ค� วามมีอี ิสิ ระทางความคิดิ ของผู้้�ริเิ ริ่ม� กิจิ การจะถูกู ลดทอนลงและอาจถูกู เปลี่ย� นสถานะจากการ เป็็นเจ้้าของกลายมาเป็็นเพีียงพนัักงานคนหนึ่�งของสถาบัันการเงิินที่�เข้้าควบรวมกิิจการ ซึ่�่งเป้้าหมาย การดำ�ำ เนินิ ธุรุ กิจิ ของกิจิ การอาจถูกู เปลี่ย� นแปลงไปเพื่อ่� มุ่�งเน้น้ ที่จ� ะตอบโจทย์ว์ ิสิ ัยั ทัศั น์ข์ องสถาบันั การเงินิ ที่ �มาครอบงำำ�กิิจการมากกว่่าการพยายามเติิบโตขายสิินค้้าและบริิการของกิิจการที่ �ตนริิเริ่ �มในวงกว้้าง (CUMMING, 2010) มูลู ค่า่ การลงทุนุ ใน FINTECH ผ่่านช่่องทาง VENTURE CAPITAL เป็น็ ช่อ่ งทางการลงทุนุ ที่ม� ีี การเติิบโตขึ้�นเรื่อ�่ ยๆ ดังั แสดงอยู่�ในรูปู ที่� 2.14 ซึ่่�งลักั ษณะจำ�ำ เพาะของการลงทุนุ ในรูปู แบบ VENTURE CAPITAL คืือ จะไม่่ให้้เงิินทุุนในรููปแบบดั้�งเดิิมผ่่านหุ้�นสามััญหรืือสััญญากู้�เงิิน แต่่จะเป็็นการให้้เงิินทุุน 46

การเปลี่่�ยนแปลงในอุตุ สาหกรรมการเงินิ การธนาคาร ผศ.ดร. รุ่ง่� เกีียรติิ รัตั นบานชื่�่น เพื่่อ� แลกกัับหลักั ทรัพั ย์ท์ี่�มีีเงื่่อ� นไขพิิเศษ เช่น่ หุ้�นบุรุ ิมิ สิิทธิ์ท�ี่�มีีการเพิ่่ม� เติิมเงื่�่อนไขต่า่ งๆ หรืือสัญั ญาเงินิ กู้� ที่ส� ามารถแปลงมาเป็น็ หุ้�นสามััญได้้ เป็น็ ต้น้ รูปู ที่่� 2.14 มููลค่่าการลงทุนุ ใน FINTECH ด้้วยวิธิ ีี VENTURE CAPITAL FUND ของทั้�งโลก SOURCE: KPMG (2019) การกำ�ำ หนดเงื่�่อนไขพิิเศษในหลัักทรัพั ย์ท์ี่� VENTURE CAPITAL ถืือครองนี้� ถืือเป็น็ แนวทางหนึ่ง� ที่� VENTURE CAPITAL ใช้้ในการบริิหารความเสี่ย� งของการลงทุนุ เพราะกิิจการที่�ลงทุุนมีีการดำ�ำ เนินิ ธุรุ กิิจที่ไ� ม่ส่ ามารถคาดการณ์ค์ วามสำ�ำ เร็จ็ ในอนาคตได้ง้ ่า่ ย เป็น็ ผลิิตภัณั ฑ์ห์ รืือบริิการที่ไ� ม่เ่ คยมีตี ลาดมา ก่อ่ น หรืือผลิติ ภััณฑ์ม์ ีีความก้้าวล้ำ�ำ �จนต้อ้ งเปลี่ย� นพฤติกิ รรมของผู้�บริิโภคอย่่างมาก เป็็นต้้น การกำ�ำ หนดเงื่�่อนไขเพิ่่�มเติิมในหลัักทรััพย์์นี้�ขึ้�นอยู่่�กัับการต่่อรองระหว่่าง VENTURE CAPITAL และเจ้้าของกิิจการ ตััวอย่า่ งของเงื่่อ� นไขที่ไ� ด้ร้ ัับความนิยิ มสามารถสรุุปได้ด้ ังั นี้� (CUMMING, 2010) 1) เงื่อ�่ นไขการแปลงหุ้�นเป็น็ หนี้�เมื่�่อธุรุ กิจิ ไม่ป่ ระสบความสำ�ำ เร็็จ (CONVERTIBLE SHARES) 47

ผศ.ดร. รุ่่ง� เกีียรติิ รัตั นบานชื่�่น Banking and Finance in the digital era 4.0 and the digital economy 2) เงื่่�อนไขการได้เ้ ป็็นหนึ่ง� ในคณะกรรมการของบริษิ ัทั (BOARD SEAT REPRESENTATION) 3) เงื่่�อนไขไม่่ให้้เจ้้าของกิิจการเดิิมเปลี่�ยนแปลงการถืือครองหุ้�น (NON-TRANSFERABLE CLAUSE) 4) เงื่่�อนไขการเปลี่�ยนแปลงจากหนี้�เป็็นทุุนได้้เมื่่�อธุุรกิิจประสบความสำำ�เร็็จ (CONVERTIBLE BONDS 5) เงื่�่อนไขที่�หากมีีการระดมทุุนเพิ่่�มเติิมสััดส่่วนของการถืือครองหุ้�นในกิิจการจะต้้อง ไม่เ่ ปลี่ย� นแปลง (ANTI-DILUTION CLAUSE) 6) เงื่อ�่ นไขที่ห� ากมีกี ารขายหุ้�นผู้�ซื้�อจะต้อ้ งซื้�อหุ้�นของ VENTURE CAPITAL ด้ว้ ย (DRAG-ALONG CLAUSE) 7) เงื่�อ่ นไขที่� VENTURE CAPITAL ไม่่ต้้องรัับผิดิ ชอบภาระใดๆ ภายหลังั การขายหุ้�นของตนใน กิิจการ จากโครงสร้า้ งการระดมเงินิ ทุนุ แบบ VENTURE CAPITAL ที่ท� ำำ�ให้น้ ักั ลงทุนุ สามารถบริหิ ารความ เสี่ย� งของตนเองได้อ้ ย่า่ งมีปี ระสิทิ ธิภิ าพ จึงึ ทำำ�ให้ส้ ถาบันั การเงินิ แบบดั้�งเดิมิ หลายราย มีแี นวคิดิ ในการก่อ่ ตั้�งกองทุุนประเภท VENTURE CAPITAL นี้�ขึ้�น โดยกองทุนุ ที่ก� ่อ่ ตั้�งโดยบริิษััทที่�ประกอบธุรุ กิิจเหล่า่ นี้�เรียี ก ว่า่ CORPORATE VENTURE CAPITAL (CVC) CVC ที่จ� ัดั ตั้�งขึ้�นจะมีเี ป้า้ หมายการลงทุนุ ในกิจิ การเป้า้ หมายใน 2 ประการ ได้แ้ ก่่ 1) เป้า้ หมายด้า้ น FINANCIAL RETURNS ที่ค� าดหวังั ผลตอบแทนทางการเงินิ จากการลงทุนุ เช่น่ เงินิ ปันั ผลหรืือส่ว่ นต่า่ งราคา หุ้�น และ 2) เป้า้ หมายด้า้ น STRATEGIC RETURNS ที่ค� าดหวังั ให้เ้ กิดิ ผลตอบแทนในธุรุ กิจิ ของกิจิ การตนเอง (CUMMING, 2010) โดยมูลู ค่า่ การลงทุนุ ใน FINTECH ผ่า่ น CVC ก็ม็ ีสี ัดั ส่ว่ นที่ส� ูงู ขึ้�นเรื่อ่� ยๆ ดังั รูปู ที่� 2.15 48

การเปลี่�่ยนแปลงในอุตุ สาหกรรมการเงินิ การธนาคาร ผศ.ดร. รุ่่ง� เกีียรติิ รััตนบานชื่�่น รููปที่่� 2.15 มูลู ค่า่ การลงทุนุ ใน FINTECH ด้้วยวิธิ ีี CORPORATE VENTURE CAPITAL ของทั้�งโลก SOURCE: KPMG (2019) การจัดั ตั้�งกองทุนุ CVC ของสถาบันั การเงินิ ในระดับั โลกมีกี ารสำ�ำ รวจและสรุปุ ตัวั เลขดังั แสดงในรูปู ที่� 2.16 ซึ่่�งจะพบว่่าธนาคารรายใหญ่่หลายแห่่งได้้ลงทุุนในด้้านนี้้�ค่่อนข้้างมาก รวมถึึงในประเทศไทยที่�มีี ธนาคารพาณิิชย์บ์ างแห่ง่ ได้้มีกี ารจัดั ตั้�งกองทุุน VENTURE CAPITAL เช่น่ ธนาคารไทยพาณิิชย์์มีกี าร จััดตั้�งกองทุนุ DIGITAL VENTURES ธนาคารกรุุงศรีีอยุุธยามีีกองทุนุ ชื่่�อ KRUNGSRI FINNOVATE หรืือธนาคารกรุงุ เทพมีีกองทุุนชื่่�อ BUALUANG VENTURES เป็็นต้้น   49