Аймауытов Ж. Ақбілек

К,аза^ прозасы £j казынасынан >х >< о=1\\ [Г (D

Ж устб ек Аймауытов А К .Б 1 Л Е К Роман 2003



ж?



Б Б К 84К^з7-44 А31 Казахстан Республикасы Медениет, акларат жене когамдык кел1С1м м инистрлт багдарламасы бойынша шыгарылды Редакция алцасы: А .П .Баранов (твраеа), Э.Аскаров, Ш .М уртаза, З.Я.Тен, С.А сылбеков, З.С ерж калиулы (жауапты шыгарушы) Дайындаган Сейфолла М/'ркемелулы С ерия 2002 жы лдан бастап ш ыгарылы п келед1 А31 Акбшек. Роман/А лгысезш жазган Р.Турысбек. — Алматы: «Раритет», 2003. —240 бет. ISBN 9965-663-01-7 Казак кызынын шыргалан тагдыры туралы Жусшбек Айма- уытовтын бул романы элеумегпк шлкшштер заманынын. р е а л и с т жана казак едебие-ri калыптасуы кезешнш KepiKTi де кемел туындысы рет1нде багаланган. Аудармашы Х.взденбаев- тан алынган нуска бойынша 1989 жылдан 6epi карай жазушы- нын шыгармалар жинактарына енген1мен, турл1 MOTiHi 6ip i3re келпрш п, дербес басылымы тунгыш рет жузеге асырылып отыр. . 4702250101-00 ББК 84Кдз7-44 А 413(05)—03 ISBN 9965-663-01-7

«АКБ1ЛЕК- ЭЛЕМ1 XXгасыр басында улттык санада ерекше врлеу мен сершн, даму айкын ангарылды. Осы кезенде улт руханиятынын кеш-керуешн бастаган Алаштыц кайраткер-к[аламгерлер1 Э.Бвкейханов, А .Бай- турсынов, М,Мулатов, М.Жумабаев, К- Кемецгеров, С.Сэдуацасулы т.б. б/рге Жустбек Аймауытулы да эдебиет элемме еркш ешп, талант куатын кен квлемде Kepcemmi. в т к/р ушталган ушцыр цаламымен улттык свз енерМц эр алуан жанрында ерен енбек emin, ар айнасы, эсемдж элем: —эдебиетке мол рухани муралар посты.:. I Ж.Аймауытулыныц «Акбмек» романы шабытты так пен т а­ лант цолтацбасын айкындауымен ^оса нег/згi тулганын (АкбЫек) омip жолы, уацыт сыры мен тагдыр «сыйы», кезецтц когамдык- элеуметт/к жагдаяттары, цыр елшщ турмыс-дэстурлер/, тэрбие тагылымдары т.т. терец танылады. / *Акбтек» романы «дйел тецдШ» журналыныц 1927 жылгы 2, S, 10, 11 жэне 1928 жылгы 3, 4, 9, 10 сандарында жарияланды. Б/рак, дербес Kiman болып басылган жоц. Демократия тагылымы нэтижестде Ж.Аймауытулыныц аталмыш романы белгШ аудар- машы Х.взденбаевтан алынган нусцасы бойынша 1989ж илы «Жа- зушы» баспасынан тацдамалылар жинагында (цурастыргандар М.Атымов, К -Е врейкулов) жарыц корд/. Роман будан кей т «Жулдыз» журналында жарияланды (1989, М 6— 9 сандары). Ж а- зушыныц бес томдык, шыгармалар жинагыныц 6ipiuuii томына енд! (А., Гылым, 1996, 144-325 беттер). Астанадан да жарык, кврд1. Романса катысты кейб/р дерек квздерi МэшИур Жуст Копеев пен Ж.Аймауытулыныц взора жазысцан хаттарынан да квршер edi. «Хатка» мацыз беру:м1здщ себеп-сыры - «АцбЫек» романы- ныц шыеармашылык тарихына катысты унамды, утымды nixipaep б1лд/ру1нде деп быем1з. Мэселен, романса катысты ойын автор былай бbidipceii: «Ек! жарым ай болды, уйден тузсе шыкпасаныма. Не icmedi десец/з, *Кылауатта» жатып 61рроман жазып 6imipdiM. ШЦ'З кврсен «Карткожадан» улкендШ ек: есе болиды. Бар ойым, - 5-

ынтам, рухым сол романга кет т, man жынды Kicideu болыппын, досты, жолдасты, нурметт! нымбат агаты умытып кете жаз- даппын. М ен кундi налай втюзед! десец!3, Mine былай: тапертен сагат сег/зде турамын да, шай iuiin, цызметке — бала оцытуга кетемт. Кутне алты сагат бала оцытамын. Сагат уште уйге келем'т, т аман ш ем ш . Одан кешн уйынтаймын. Сагат алты- жетыерде оянамын. Суйтем де жазуга отырамын. Сол отырган- нан тунг/ сагат ек!-ушке дейт отырып налам. Эбден талганда барып уйынтаймын. Mine, ею жарым айдай кврген ем/р/м осы». Будан кешн автор свз еткен романнын соцгы нуктест нойып, «баспага ж/берт отырмын» deudi. Жазушы OMipi мен шыгарма- шылыгын зерттеуш иер ушт бул келт /рш ен узмдшщ мацызы жо- гары екет арнайы дэлел, дэйектемеш кажет етпесе керек. Жалпы, жогарыда еске а.1ган «Хат» автордын М .Ж. Квпеевпен байланысты болганын гана кврсетпейд/, сонымен б!рге эдеби мура­ ны жинау, бастыру, кепке усыну мэселесш де квтередс Айталык,, 1927жылдын 2 0 мамырында Шымкент шаИарынан жазылган хат- та М.Ж.Квпеевтщ еткен OMipi, квп жасаганын еске ала отырып автор: «...налган ем/рде наламмен сырласып еткен дурыс» deudi. Оган тонсан уш жастагы т уркшен аныннын сезш, Майлы (Май- лыножа) мен Шэнгерей влецдершен мацызды ой, утымды мысалдар келт\\ред1. Свйтт, кеш ни жэне бугЫг: влендер'т, назан шеж!ресi мен анындар айтысын, би-шешендердщ внегелi свздерш еске mycipin, жинап, жолдауын uminedi, <-...вз атыцызбен басылады» deydi де умытпайды. Бул — Ж.Аймауытулыныц устаздын-галымдын, шы- гармашылын жумыстарынан тыс эдеби мурага, улттын назынага деген кезнарасын айнын ангартады. Енд/ei 6ip myuiudi мэселе —«Анбыек» романынын найда жазылган- дыгы ханында. Бчдщше, муныц жауабы ныса: алгашкы квлемдi де квркем, «узан эцг1м еа» (автор осылай кврсеткен - Р.Т.) «Картно­ жа) 1926 жылы Кызылордада жарын кврген, квп узамай Шымкент шаИарында алдымен устаз, сосын директорлын нызмет атнарган (пед- техникумда — Р. Т.) Ж.Аймауытулы келеа керкем epi шабытты жа­ зылган, талант нарымын мол жумсаган «Ацбыек» романын нысна мерзшде аянтады. Оны жогарыда еске алган «Хат» та, филология гылымынын кандидаты д.Оспанулынын «Анбыек» — Шымкентте жазылган» атты маналасындагы: «...ен эуе,й жазыла бастауы да, аянталуы да б1здщ облыс орталыгында жузеге аснан» деген жолдар нантылай mycedi («Ж1бек жалы» журналы, 1990, желтонсан). «Анбыек» романынын жазьыуы мен оган эсер еткен ем/р-турмыс жагдаяттары, жалпы жазушынын осы танырып тец!регтдег1 мурат-мшдеттерi К Оспанов, К.Тыенш1улы секыдi шэюрт-оныр- мандарынын сыр-сухбаттарынан, анын-наламгер Д .д б и е в пен -6 -

устаз-галым Б.Кенжебаевтыц ecmejiiK-эцг^мелершен, одебиет пен енер oepmmeytui.iepi С.К ирабаев, Б.К ун да кб а ев т .б. 1зден1с, епбектермен де кецтен Kopmedi. Жоеарыда еске аяган естел 'нс-эцгше, дерек кездертщ цайсысы да 'Акбыек» романыныц вмфден алынганын, шынайы шабыт пен шын шеберлЫ жемю екент жоцца шыгармайды. Айталык, жогарыдагы •Хаттон» кеят/ригген узтд1ден-ак аталмыш романныц вм/рге келу cami, яки жазылу тарихы хацында мол маглумат аламыз. Сондай-ак, автордыц квлемдi романды кыска мерз/мде (екi жарым ай квлемтде) аяцтауы мен колтацба ерекшелш, таланты, ыцыласы жвтнде де вз аузынан естимп. Ец нег!згт, «Лот» авторыныц М.Ж.Квпеевке ыкылас- куштарлыгы жогары, эдеби мурага деген жанашыр квзкарасы, таза- лыгы да ерекше танылады. Сондай-ак, Б.Кенжебаев, Д .дбт ев т.б. айтып, жазган естел/к, эцгшелертен де вткен кундердщ 6eaei-6edepi, 'Акбыек элем/, казан твцкер/сшен кеСанг! казак ауылыныц вмф- mipaiKmepi, ак гвардияшылар эрекетi т.т. кецтен кврт к 6epedi. Ма- цыздысы - жазушыныц жан элемт «жаулап алган» болашак туынды табигаты, казак Кызыныц тагдыр-талайы, шеберхана врнектер/ ай- кын ацгарылады. Аристотель кезецтен белгш акикат —адам OMipi, тагдырынан тыс свз OHepiболуымумкт еместШн ойга алсак, Ж.Айма- уытулыныц шыгармашылык элемшде эдебиеттщ нег/зг/ нысана- сы —адам, ом ip шындыгы сол аркылы гана квркем, пакт ы бейне, бедерге айналады. «Акбыек» элемтщ сыры, улттык-эстетикалык acepi, рухани олжасы осында жатыр. Романныц жазылу эдк-мэнертде аса 6ip калыптаскан ж уйелш к жок- Автор OMipарнасы мен окига OMipiiieсай алдымен Ачпай ец/piH, Куршм мен Маркаквл мацайын, табигат тамашаларын эсерлi, ша- бытты свз етсе, endi 6ipde ала ат мтген жалгыз адам туралы, оныц вз/ б/рнешеу болып бейб'ип елге зэб/р кврсетут, сосын жекеле- ген бейнелердщ (Акбыек, Бекболат, офицер, Мукаш) взт cowiemedi. Адамдык мурат пен мтдет твщрег1нде кешпкер монологтары да колданылады. Романныц соцгы бвлш ш де эуелдег/ бейнелердщ бфсыпырасымен есейген, квзкарастары взгерген калпында кайта кездесемп. dcipece, Акбыек пен Камила эцгш еск Акбала —Акбыек, Балташ жел'ыер/, кунделт жазбалары жаца вм/р белгыерi реттде сыр толгайды. Бул айтылган ж айлар роман композициясына квркемдт нуксан келт/рт турган жок■Керктше, шындык вмфдщ бейнеа реттде оцды, ceuiMdi эсер калдырады. Муныц мысалын ро­ манныц элеуметпик мэшнен, рушылдык-феодалдык тартыстары- нан, жекелеген кеш пкер мен ом ip окигаларынан квпт еп кез- decmipeMii. Айталык, романныц элеуметтЫ монте назар аудар- сак, сол кезецнщ саяси ахуалы, казак ауылы мен ондагы адамдар OMipi, турмыс-т1рийлм, когамдык жацарулар мен кайшылыктар. -7 -

баска да квптеген мэселелер уацыт сырына сай суреттелед/. Ту- ынды тулгалары дэуфмен бетпе-бет кел 'т, вмip, уакыт таланта- рыча лайык эрекеттер жасайды. Бул ретте автор Акбиекпн влн'р- тагдыр талкысына сала отырып, ауылдыц всек-аяцынан араша- лап, кора мурттыц алдындагы элт здкт де сездфмей, каладан 6а- Кытына жолыгуы - кецестЫ кезецнщ талабы, казак эйел'1шц еркшд'м алган салтанатыныц кызыкты, желаетi cami. >Назар аударарлык 6ip жайт — автор роман окигасын myiiindi, тешут! сэттен бастайды да, келесi кезекте соныц себеп, сырын таратып. квркем, келю т оанндаиды. Роман окчгасы булайша вр к- арна алуы кешнг'1 жерде баяндалар окигалардын, Kmmi icnemmec. Endiei евз роман кейткерлерi туралы. *■ Шыгарма атын иемденген басты тулга — Акбшек аяулы же мен кымбат ананыц алдында ерке де эсем болып ecmi. Курбылары- мен де э з ш жарасып, акылына корю мен квцШ сан берт edi. /Ирак, бул жарастык салтанатын myemepi суык, ойлары mepic, журктер/ суыт «калпагы бар, мылтыгы бар, кок ш е кп е н д к а к а п д а г а н , кокиланган» терт атты бузган-ды. Олар бейбйп ауыл мен елдщ апшысын куырды. Улкен — уй, дэулеттi Мамырбайдыц шацырагын ортасына mycipin, орны толмас вкш пике калдырды. Оныц бэйбйиесш атын, «жас тулеек жалгыз кызы —Акбшекпй» ойбайлатып алды да жвнелдн Будан кеш нг'1 жердегi Акбтектщ влирЫ, кврген зорлы- гы мен тарткан азап-таукыметш еш кш де душпанына т т’ емес. Бул — бай кызынын, ес бшгел/ кезмпеген кедергМ, жат адам- дардын myci суык, ж урктер/ суыт эрекеттершен де алгаш кезку! edi. Ум/'тш урей басын, квлецкесшщ ез/ коркыныш экелгендей бола- тын. Ец болмаса, ол оршада Акбтектщ квцш-кушмен, жагдайы- мен санаскан ешк/м болмады. Косты айналып, кашуеа эрекет жа- самакшы да edi. Б/’рак кырагы коз калт жзбермед/. Сумдык сойкан, жантуриигерлш жэб1рлеу, азап-корлыкко толы в.шр ендi бастал- ды. Бурын еркек атаулыга карсы келмек турмак, шмелей карама- ган, он eKide dip гул1 ашылмаган Акбшек eHdi содырлы топтыц ор­ тасына myemi. «Ашу —душпан, акыл - досты» да, айла-амалды да жузеге асыру киы н-ак. Жан саугалап «одан кашкан, будан каш- кан жеттс такты офицер, флоттар» Акбтектщ еркшен тыс эрекеттер жасады, асыл казынасы —абыройынан айырды. кара- муртка ермек болды... Феодалдык-патриархалдык сана мыктап калыптасцан кезде Акбшек басынан вткерген ауыр хал, жан азаптары, тагдыр тал- кысы влйрлм тацба болып басьтды. Жан саугалап каш кан актар- дыц артында <■буралкы куип'ктей кацгырып Акбшек* жалгыз калды. Актардан тарткан жан азабынан соц да Акбтектщ кврген кор- лыгы, куйзелктер1 квп-ак-

А ф лект щ жандауысы, шерл/ м щ ы кеудес'шде жаны, сез/Mi бар- га жеткендей-ак,. BipaK, оган пил катып, ун коскан еш кш болмады. Ец iieeheici, ол epmenei кунге сешмт жогалптады, жаксы, цайырым- ды жандарга жолыгармын деген умйтн де узбед'к Осы мацсатпен кок пен жерге де, may мен взенге де сыр ашты, «куздщ саргыш жа- пырацтарына», «саялдык, пара булттарга» муц шацты. Квзi карт, копии сенген, бастан вткерген квртк-жайларды 6enicmi. /скенд/р дуанамен кездескеннен кешн жанын жег/дей жеген азап пен цорлык,- тыц салмагы 6ip мезет жецтдеп, умытылгандай болып edi. BipaK, нагыз азап, куйзелктер алдынан тагы шыкты. Ел iuiindeei всек-аяц. бурынгы гашыгы Бекболаттып тояттаган сон, сырт айналуы т.т. Акбыектщ жан-жарасын одан сайын коздырды. Бугаи «квз1 пикшиген, тымырайган*•катыгез мшезд/ вгей шешеа вр/кт щ де Kepi эсер/ мол болды. Ес бш п, бой тузей бастаганнан тагдыр таукымепин мол тарткан А ф л ею т арага бес жыл откен соц квргендег! веер взгеше. Агасы Твлегеннщ артынан i3den барып, окуга mycedi, нагашысы Коми- лэмен кездест, вз OMipnepi твщрегшде врбйпкен сыр-сухбаттары, Акбала, Балташ т.б. катынастар мезгЫ эуетн апгартумен коса басты тулганыи дуниетаным эволюциясын да танытады. Жас OMipin ока’кпен впт зген Акбтектщ Балташ сынды азаматпен квц1л косып, IcKendipMen кайта табысуы жан жарасын жазып, нурлы OMipee ба- тыл, сетммен кодам жасатады. Роман т м ш ен айтсак, Акбтектщ «журегш жуып тазарткан алтын леген — аяулы жаны, Каратау- дай кайрапипы, ай мен кундей гылым edi*. Кыскасы, dy6ipii doyipdeei казак кызынын OMip, тагдыр жолы шындыкка сыйымды келкпп Корине тапкан. Демек, Акбмек бейнеа — казак кызыньщ тагдыр-талайын танытумен б'\\рге бакытка умтылган, жаца OMipdi, кызык-куаныш- ты алдан куткен курдел! opi бедерлi бейте. Каламгер мураты —жеке адам, яки Акбшек аркылы халык OMipin, тарихы мен тагдырын, турмыс-пйршшгш шындык окигалар, нактылы корннстермен корсету болса, булмтдет Kypdeni жанр -р о м а н аркылы улттык-эстетика- лык декгейге котертген, opi Еуропалык ypdicmeei туындылар таби- гатына ундес, сэйкес Kejiedi. Романда жекелеген бейнелердщ монологтары, eMipdeei мураты мен MiHdemmepi де айкын бедерленген. Мэселен, Бекболат о й жа- йында томендегйие сыр толгайды: «Кара торы, орта бойлы, кош- кар тумсык, тулки мурт, шущрек коз жШттн. Жасым жиырма- ньщ жетеуте шыгып тур. Атым - Бекболат. Басымда баркытпен тыстаган кара ел/nipi жекей тымак, кара ала ж апкан кумк бел- беу, аягымда квнелеу кисык табапым бар. Белбеу/мдег/ жаргак дал- багайым, ишшакты сары кында мушз сапты вт к/р кезд м м , ал- дынгы капталдагы добыл байлайтын узын кайыс шеттшм —Menin онерсп жкйп емеетшме айгак болар*.

Один api Бекболат \"бурый байдыц», Каир «орто шарцы yitdiii ортаншы бсьюсымыи» deudi. У й -т ш к, турмыстык, жагдайларын да еске алып emedi. Балалык, жастык шагыныц да босца етпегенш айтады. «Жаманбаланыц шотпак пара кызын менстбей, Мамыр- байдыц Ак,быег1Н елден тацдап айттырганын», соган жолыккалы шыкканда, актарга кезШп, оц иыгынан жаракат алганын кыска, шешен баяндайды. Ала иди. Бекболат беднееi адамдык, nacuemmepi тургысынан, айнала-элемге казнарасы жагынан квцЫге уяпаганы- мен, махаббат мэселес'шде, acipece «елден тацдап айттырган» Ацбыегш аялап втуге ж нерлш к жеписпейд!. Каламгер де Бекбо­ лат apiciH аса кап дамытпайды. Офицер — романныц басты тулгасын жэб/рлеп, арын аякка таптаган жшркетшт! жан еана емес, империялык, саясаттыц гасырлар бойы халкымызды билеп, басып-жаншып келген KepiHici ретшде де есте налады. Автор роман взегЫ - Акб'тек пен офицер арасындагы цатынасца Караганда «махаббат символыныц» улгк! реттде емес, KepiciHtue, к,азац-орыс арасындагы «туыстык* бай- ланые тургысында терец ашады. Буган аз жайынан бфер маглу- мат берген офицердщ томендег1дей ойлары айцын дэлел: «Орыс сияцты жер1 мол, цолтыгы кец журттыц кол астына караганына казак тэубе кы лу керек кой. Аныгында, казак мемлекетке не пай- да келт/рт отыр?.. Тек кымызын iuiin, карнын сипап, катынына карап, борбайын тыр-тыр касыганды 6medi... Teeinde казактыц солдат болудан корыкканы 6iзге mepic те емес. Юм ffinedi, колына кару берсе, орыс журтына жау болып кетпесЫе кшнщ коз/ жетедг?.. dumeyip, казак вз алдына ел болып жаткан жок. Ендеше. орыска багыну керек». Будан кешн офицер казак жерше, эйелше, малына коз mieedi. Ресей тагдырын ойлап камыгады. Демек, офицер бейнеанен, ic-эрекеттершен «улы халыктыц» державалык саясатын, казак халкын ултсыздандыру мен эуел бас- тагы мэдени кунарынан кол узд/ру cexindi тагылык «мтезш» та- нимыз, бuniк пен бмек кушш де, озбырлыгын да кврем!3. Ендеше, вткентц OKiniiui келешекте кайталанбайтындай собак болуга muic. Офицер бейнесшщ «тагьыымы» осы. Ал, Мукаш 03i жайында былой deudi: «Мен тацкы мурын, бады- рак коз, шунак кулактау, жаркабактау, xipni шаш, кырыс мацдай, кара сур жшттн. Жасым 35-те. Окем Тойбазар, вз1м Мукаш бол- галы аузым аска, ауым атка жарыган емес. Ес б и е еакт е журмт». Онан соц Тыеубайдыц козысын, Шаманбайдыц койын бакканын, ба- лалык базары жат босагада, xici кабагын багумен вткенш еске ала- ды. «Капай Бадыгулдыц жылкысын бактым, солай кв31Машыпа бас- тады. —deudi ол. —Кашаганды жалгыз устаймын. Асауды жалгыз уйретемш. Кузетке жалгыз барамын. Боданда жылкы багамын. Аяз- 10

бен, асаумен, карацгы узок м ут ен , урымен, каскырмен, каут-катер- мен алыспай, адам адам болмайды екен... Жылкы бацтым, Kici бол- дым». Мукаш аузынан баяндалатын монологтан будан кешнгi жер- де ел катарына косылганын, отбасы болганын, цызметке Kipice бас- таганын, болыс болу Huemi барын да естим'п. EipaK, ел устшен кун кврген жогарыдаеы «цызметтершщ» эсерЫен болыстыцца сайлан- банды. Мамырбайдыц баласы ic-цагаздарды кенсеге тапсырыпты дегендi ecmudi. ТШн шайнап, micin кайрайды. Кек кайыруды ойлай- ды. Акмармен астыртын байланысып, Мамырбайдын, Акбыегт оларга корсеты бер'ш, агасынан кегш цайтарады. Муныц соцы белгш - А ф л ек 6ip топ еркект 'щ ортасына mycin, кара мурпща ермек бола- ды... Бул ретте Мукаш - вз муддеа yuiin жан алып, жан береты, 6ip ece6i шннде, mynxi ойында соны жузеге асыруды гана дт т ейтт пенде. дйтсе де, «шк1 есебi» уакыт вте келе жария болып, сонын азап-кушгт молынан да тартып ж ур ед Ж а н а м а кейткер ретшде Мукаш вз м'тдетт аткарганымен А ф ы ект щ азапты, кас/'рет- кушшшке толы rnipme себепкер болды. Сол ушт де Мамырбай ауылы- чыц алгысын емес, каргысын алады. Ал б/здщ когамымызга mepic ой, ешжуздшк мшез жат. Мукаш шындыгы осы. Жазушы Жака e.\\<ipdin тыныс-тгрлшн эр алуан децгейдег! адам- дар аркылы да xopcemedi. Айталык, Ыкац (Ыстыбай), Тыпац (Тыш- канбай) кезшде беделдi де, достары да коп болганымен «дэулет Кусы бастарынан ушкан адамдар». дйт се де агалык-улкендт жол- дарын, векi беделдерт квцыге медеу emedi. Твлегеннщ ушндегi бас- косуда Ыкац мен Тыпацныц мундай «Kacuemmepi» танылган-ды. Олардан баска да онда талай ж и т болган-ды. Оныц 6ipi «кошкар туган козыдай келбеттi, 6imiMdi Акбала edi, енд! 6ipi келбепй де, KuiMi де конырлау, журк-турысы да солапаттау Балташ деген жшт edi. Твртшшi - Доганын жанында ерийктей, балтанын жанында шапашоттай жымырайган Жоргабек деген Kici edi». Жоргабек жены, жылпостау квршее. Дога беделге ие, iwiMdiKKe де жакын болып шыкты. Акбала евзге жакын болса, Балташ тэп- mayip кызметкер, махаббат мэселестде де баянды гумыр кешед Бул реттен алганда аталмыш бейнелер взшдш квзкарас, орында- рымен ерекшеленед/. Жылтыр - Шнде б1рлт, евзтде береке жок кешпкердщ 6ipi. \"Оныц кылмаган бузакылыгы жок. Ол вуелде Матайдыц дбенте тымош болган. дбенмен 6ipiein endi канаган. дбенге шэк/рт болган. Ол казынаныц акшасын да жеген. ...абактыга ж уз mycin, жуз шыккан... Оныц emipieiHe найза бойламайды». Бул реттен алганда Жьытыр ойымен де, юмен де Эбен, Мукаштар катарында. Ро- манда окигалардыц даму эпизодтарыныц (пара байланыстары тусында буган эбден квз жетк!зуге болады. Осы орайда жазушы - 11-

бедерлеген бейнелердщ ap6ipi вз орындарында dpi /с-эрекеттершен нанымды свз болатындыгын байкаймыз. Демек, цаламгср кешпкер жансарайын ашуда да edayip жеписпиктерге жеткен, оларды да- ралауда дэлдж, нацтылык, ceKmdi сипаттарымен де ерекшеленеЫ. Курдел: жанрдагы туындыныц mepmiHiui бвл/'мi алгашкыларына Караганда ектн-cepnirn мол, публицистикалык, сарында epic алады. Акбтек пен Кэмиланщ кездесу'х, еткен oMip.iepi. взара сухбаттары, кундел/'к шерткен сырлары —тутастай казак, айе/ii турмысынан, ic-эрекеттершен мол деректер 6epedi. Романдагы эйелдер бейнесЫ еске алганда, Акбтектщ жакын, жаксы квретш жецгеа — Уркия зкаксылыкка жаны кумар, MedipiMdi жан. «Бар айыбы - пушпагы канаган жок, эйтпесе ж!б! тузу эйел*>. Мамырбайдыц 6eu6imeci дуниеден кайтканда да, Акбтектщ ак сол- даттары журтында калып, ккенд'щ дуана аркылы елте келген сон, жанашыры да, сырлас-мундасы да Уркия болды. Кайын ciHAicimn бакытты болганын калаган Уркия оны Бекболатпен де Ke3decmipedi, баласын бауырына басып, тэрбие де 6epedi. Бул реттен алганда - Уркия жацалык, жаксылыкты взгенщ басына mmeydi, езi соныц жылу-шапагатымен влир cypeeHdi калайтын, api оныц ycmine адал- дыгы мен adaMiepuimiei мол, киындык-киналыста жол табатын бедерл! бейне peminde есте калады. Ал, QpiKболса «уйге жылан Kipin келгсндей суйкш аз», «кара сур адом». Акбтектщ бауырларына да жагымсыз, жайсыз жан. в.шр-тагдырына назалы QpiK ашу-ызасын да Акбтектен алатындай, жас векш - Сара мен Кажшенге де осы ретпен кырын карап, каИарын, каргысын сэт-сайын ce3dipedi. dcipece, «.Акбтек екщабат» деген co3di еатгенде квктен 1здегет - жерден, жанынан табылгандай куй кешедк Акбтекке 6ipep кун «араздыгын умыткан Kidded» свйлест, жылы ушырап он кабак танытады. Акбтек мунын шын екенЫ, аярлык екенш бте алмаган кездерi де болады. Б\\рак, бул «xiciMcy кезещ* узакка созылмайды. Акбтектщ аягы ауырлыгына квзт жетк/'зген сон аяушьтыгын умытып, араз­ дыгын epiuime mycedi. Бул орайда, вржтщ ммезi мен ic-эрекеттертен образ болмысына катысты белгтер мол, api троптын myppepi: иро­ ния (кекесш) uipiMdepi, сарказм (мыскьт■) сипаттары, сатиралык элементтер де молынан ушырасады. Автор свз внершщ квркемдЫ куралдарын бар бояу, бедер/мен пайдалану нэтижеа’нде QpiK обра- зын кунштджтщ кврсеткшй, арсыздык пен тенйзджтщ 6apoMempi репинде Kopcemedi. Сондай-ак, багынан соры басым Камила - ecxi солт, эдет-дагдынын курбаны болганымен дуниетанымы кен, жаны таза, me3iMi бер 'жбедерл! бейне. QMipdeвз iciмен орнын б'тетт адамдар аз емес. Романда да ондай тулгалар бар, 6ipaK коп те емес. Айталык, Алтынайдын (Мукаштын келЫшег'О куйеу1 кекшт, данк пен дакпыртка жакын болганымен, 03i - 12-

,уй MiHdemi - эйелде» екенш жаксы тусшген. Ал, /скенд/р дуана - жацсылыц, жанашыр жаннып бейнеа ретшде квртген. Тау-тас, сай- сала, ecKi мола - бэрi де оган уй. Онда ел де жок- Оныц Ы душм казак,- Онда мал да жок- Ол дуние жинамайды. Акша берсец, кез келген аушдыц балаларын жарыстырады да, байге yaecmipedi. /скенд/р дорба салмайды, ipiMiuiK, куртыцды алмайды, оган колма-кол тамак, берсец болганы. Ол iстеген Шн, жасаган жаксылыцтарын саудага салмайды. Онда жасырын сыр, iuiKi есеп жок- Мше, осындай Kici, яки пайдасы болмаса зияны тимейтш жан Акбтекке ке зк кен болатын. Акбтек адасканын айтцанда: «Алып барайын, жолга салайын», - деп пакты квмек еткен. Жасын да, ецбег'ш де есепке алмаган 1скенд1рд1ц бул жаксылыгы Акбтекке гана емес, окырманга да жьиы, тагылым- ды эсер калдырады. Роман авторы адам-пенденщ OMipdeei орны жак- сылык жасаумен, 1згШ к-внеге кврсетумен баянды, магыналы екенш IcKendip дуана аркылы нанымды кврсеткен. «Акбтек» романы жанр табигаты мен талабына толык жауап берумен б/рге кемел ой мен квркемдшке, накышты m iл мен Keaicmi суреттеулерге де толы. Оны, атап айтканда, Алтай мен ауыл Kepinicmepi, Epmic - KyputiM сипаты, Маркаквлдщ мвлд/р суы мен оныц айналасындагы ац-кус, жан-жануарлар элем!, алуан mycmi адам nopmpemmepi мен этнографиялык деректер байыта, толыктыра mycedi. Сайып келгенде, казак кызыныц вм/р, тагдыр жолын баян- даганда да Ж.Аймауытулыныц ecKi ауыл, этнографиялык cypemmepdi, адамдар карым-катынасын ой мен сез'ш вр/л/м/ аркылы риясыз жеткЬер ты байлыгына, шеберлш uipiMdepinin улг!-врнектерте коз жеткгземгз. Сондай-ак, романдагы элеуметтгк-психологиялык uipiMdepdeu, жекелеген кеСапкерлерд! мусшдеу мен олардыц iiuxi мо- нологтарынан, ец neibeici казак турмысы мен заман квртктертен, уакыт сырынан реалист суреткердщ колтацбасы айкын Kopmedi. Кврнектi свз зергерi F.Mycipenoe «Чудесный нэрсе» деп романга катысты кыска да утымды бага 6epin, «Мен Аймауытовтыц колын таныр ед'ш», «Метц устазым —Аймауытов!» deyi оныц таланты мен шыгармашылыгына эдт кезкарасын ацгартары анык- Бул ба- гытта, академик С.Кирабаев: «Акбт ек» 6ip кыздыц тагдыры нег1з:нде элеуметтш революциялар doyipindeei ахуалдыц жацаруын суреттейтш алгашкы ка за к романыныц 6ipi» десе, профессор Т.Кэкшев: «Ж.Аймауытовтыц эдебиет тарихына оралуы — оныц «Карткожа», «Акбтек» романдарымен, талой мэнд! драматургия- лык шыгармаларымен эдебиет!м1здщ калыптасу дэу/'ртде де сын- шыл реализм дэстуршщ озык улгтерi взшщ орасан зор ыкпалын жасап кана коймай, жаца квркемдш эдкке уласканына пакты дэлел бола алады» деп жазушы шыгармашылыгын, свз enepindeei орнын нактылы корсетin 6epdi. Жазушы Р.Токтаров «Акбтек» романы- 13-

нан адам м'тездерЫЫ энциклопедиясын квруге болады» деп кысца да нацтылы туши жасайды. Осындай ой-тюрлер - М.Атымов, М.Базарбаев, Ш.Елеукенов, Б.Байгалиев, ДДосжан, С Д эут , Б.Майтанов, Р.Нургали, С.Мурат- беков, К.Керейкулов, Р.Турысбек, А.Шмакова, Г.ГИрэлиева, Д.Ы с- какулы т.б. зерттеу ецбектершщ мег/зг/ нысанасына айналды. Тегшде, мундай ой-пш рлер, iedemcmep квп-ак. БэрЫде де «Акбыек» романы к азак халкыныц OMipi мен турмысынан алынып, болган окига /зм е н жазылган, идеялык-тарихи тургыдан нег/зд/, квркемдЫ-тшдЫ, стилъдЫ кубылыстары жагынан взЫдЫ квзка- расы, калыптаскан колтанба манер/ бар шыгарма екен(Иг! ашык айтылады. Буган коса аталмыш шыгарма табигаты, эйел тецдш такырыбындагы туындылар <•Бакытсыз Жамал», «Кыз кврел!к», «Калын мал», «ддш мен Мория», «Адаскандар» т.т. адам элемш ашуымен, онын OMipdeei болмыс-бтшЫ, тагдыр-талайын бейнелеу мэнершен де, образдык взгешелЫтершен де, еп иег/зг/ квремдЫ амал- т еалдер^мен, психологиялык ерекшелЫтер1мен, дуниетаным ш рмдермен дараланатынын айрыкша атап айткымыз келед!. Де- мек, «Акбыек» романы —халкымыз басынан вткерген к урдел i кезен кврш Ш н, нег/згi тулга мен онын moHipeeiHdeetiep OMipiu кен кврсететЫ танымдык-тагылымдык, парасатты туынды... Тутастай алып Караганда, Ж.Аймауытулынын шыгармашылык мурасы, acipece курде,!i жанрдагы туындылары («КунЫейдщ жазы- гы», «Карткожа», «Акбыек») казак эдебиеттдегi реалисты проза- нын даму белестерш айкындап кана емес, когамдык, кезецдЫ кубы- лыстарды, адами-рухани мэселелердi квркемдЫ-идеялык тургыдан шебер де шынайы бейнелеушен биЫ бе,<еске квтерыгендмшн, алые- ж акын шет ел каламгерлер/нin профессионалдык дэрежеЫне жеткендшнщ бфден-б/р далелi де, depeeiде баю алады. Мунын ез/ халык даналыгында айкын бедерленгендей: «ШеберлЫ OMipdi каре де, тусЫе бтуден, сосын объектыi дурыс тандап ала б'ыуден басталады». Ж.Аймауытулы шыгармашылык шеберлтнщ мын сан шындыгы- ньщ 6ip сыры осында жатыр. Бул —«Акбыек» романына да катысты айтылар кемел ой мен манызды мэселелердщ 6ipi болып табылады. вйт кет , *АкбЫек» элемi - халкымыздын вткен OMipiмен тарихынын, казак кызы мен эйелшщ тагдыр-талайын кен квлемде суреттеген тагылымды т у­ ынды. ¥лт руханиятын, квркемдЫ танымды биЫ белеске котерген данкты туынды, айшыкты колтанба жемШ. «Акбыек» элемтщ акикаты осы. . Ракымжан ТУРЫСБЕК, филология гылымдарынын докторы, профессор.

АКБ1ЛЕК ю оз 6 /р ш ш / бвл/'м АК.Б1ЛЕК вскеменнщ ар жагында, Буктырманын он жагында элемге аян Алтай бар. Сол Алтайдын кунгейшен кубыла жакка кулай аккан, кулай агып Ертк тускен, кур-кур еткен KypmiM бар. Алтай, Курш1м — не заманнан калы н найман мекеш. Сол Алтай мен сол К у р ш т н щ кысы кыспак, жазы самал. Кун жылт етсе, торт тулйк мал карагайлы карт Алтайдын, Алтай сынды анасыныц KOKiperiH аймаласып, тырандасып. мойек басып, мамырласып жатканы. Карт Алтайдьщ как басында, алаканньщ аясында, бал татыган айна сулы, Typi де аспан, сыры да аспан, ш арап сулы М аркаколк Маркакелд1 алкалаган —а к ауылды Алтай ель Алтай ел1 - Алтай жазы тау е р к е а — к ш к болып, озге елдерден бтпк болып, Маркакелдйт самалында сайран eTin жатканы. Маркакелдщ суы балдай. М аркаквлдщ суын imin, отын жеген сэры карын, тутам емшек жануардын бауырынан сут соргалап, сут емес-ау, кут соргалап, конек-конек лыкылдайды; кара саба ем1з1ктеп, к ою , сал к ы н , сары кымыз, быжылдаган дэр! кымыз шара-шара шыпылдай- ды. Bip шарасын 1шкен адам дол кор кы зы н куш кандай боп, 6eTi ш икан дуылдайды, аузы кобыз гушдейдк мае болады, жас болады: жел жетпеске мнпп алып, Алтай та- уын дус1рлет1п, таудын тасын кут!рлетш , кокпар, жарыс, алыс-жулыс, асыр салып жатканы. 0 a r i Алтайдын аруларын айтуга т1л жетпейд1. Алтын, кумю — Алтай кеш , алтын сырга алты карыс алып Tycin 15-

кулактарын, жуз1 Алтайдын айындай боп, кез1 курала- йындай боп, кулккл аткан танындай боп, бойы К,опа та- лындай боп, былк-сылк eTin бурандасып, куб1рлест, келендест. езу тартса - есщ кетш, сункыл какса - шым- шым eTin, бойын босап, ойын босап, киялын кия кезедь Кеп онда емес-ау, жарандар! Бер карандар, кулагын сал! Тындаушылар анталаса, кеп курайын 6ip тамаша. Ертеп емес, ертеде емес, узын да емес, келте де емес, кара- пайым кара созбен 6ip энпме шертешн. К,ысыр созд1 кыс- картайын, энпмеге жол тартайын. 0 л е н сезге ол ак ед1м, куйл1 емес деп комсынбандар. Сол Алтайдын бектер1нде жам жолменен жандамай- лап ала ат мшген жалгыз адам келе жатыр бейсауат. Коте- гейт1 —KypiuiM жак, бет алысы —К,араекем шаты. К,ара- екем шаты камау жартас, д эл аясы —шункыр кегал, 6ip ауызды, тар ауызды шунгыл шатын; мей1р1мд1 Алтай Tyci кашып, тунде жорткан жорыкшыга соккан гой. Ажал гурт- кен мал болмаса, мал алдырган жан болмаса, терен шатка KiM барган? Ала ат мшген терец шаттын дэл аузына таянганда алак- ж улак каранды да, токтады. Тар ауызда тас тасалап, сур ш екпешп, бесатарлы 6ipey жатыр бас багып. Элг1 шекпен ала аттыны коре сала, а к орамал котерд1, ала ат мшген оны Kepin ак тымагын котердг C eflrri даты ала ат м1нген каптагаймен ат жетелеп, асып K erri opi карай. Маркаколде майга боккен мал мен ел, тау ызгары жамбасынан откен сон, етектеп кыстауына енбектесш тус- кен шак. Мамырбайдын малайлары кора жамап, пеш1н калап, ушн сылап болтан ещ. Мамырбайдын б эй б ш е а ман-ман ба- сып, малайларга кшз уйш кагып-сшк1п, жинаткызып жур- ген едг Мамырбайдын Акб1леп, Акб1леп - жас тулеп, айы- KyHi - суду кызы, алтын сырга, кум1с шолпы сылдырла- тып, былдырлатып, ак койлегш келенделп, кызыл-жасыл корпелер1н кагып уйге экелген ед1. К,асындагы кыздарына кабак шытып, кынкы л етш, дауысы сынкыл-сункыл eTin: - Ke3iM тартып турганы Heci? - деп, 6ip бурандап кой- ган efli... - Жай тартат та... куанарсын .. кай квзщ?..

— К,уанар ем: сол кез1м, - flefli 6 irri, KiM елеген о н - дайды? Алымсагын, шебш жинап, партиянын камын да ой- лап, М амаекен де кеш ке ж акын ж олдасымен к елш туст1. Тау бетшен андагайлап жатагына мал келдк Бала у- шу, малай кику, мал манырап, ит жан-жун. Ауыл тутш, езен куры . Саргылт тавдак. Ж ел де коны р, Кызыл iHip. Малый жайлап, шайы кайнап, ел де орынга отырды. Кун батпай-ак, кез барында манаты айткан терен шат- тан ш нен ш ы ккан каскырларша, шубап ш ыкты терт атгы. Онын 6ipi — манагы айткан, езщ корген ала атгы. Ещц yuieyi: калпагы бар, мылтыгы бар, кы лы ш ы бар, к е к шекпещц, кокандаган, кокиланган жат адам. Сол терт атты шаттан шыгып, ылдига тусе екш елерш кадады. К,адап едц атпыскырды, ауыздыгын карш -карш ш айнап есы дг ЕсЕдщ де екп1ндет1п, унпрдег1 6ip ауылга жет1п келд1 саусылдап. Келе тарс-турс. YpiKTipfli, 6epiKTipai, елд1н апшысын куырды: —Ах, сволочь! Тап атты!.. Мылтык колда, камшы жонда, ат таппаска эдц1 не? Атгы да алды, шщерд! алды, жуген де алды, к1лем, керпе, кор- жын, шалбар... - 6opi к етп. ... «кер imKe». —Тере... таксыр... —Ой, кудай-ай! —Аясайшы, бейуаз ек кой! - деуге келд1 т1лдер1. Шайды алдына жана койып, «бюм1лдон1» келпрген! сол едк Мамырбайдыц 6ip малайы жетш келд1 eHTirin: —К елш калды! —KiM, KiM? —К е к п е н - к о к ... —О KiM? —Оншец орыс! Мамырбайдыц муршасы: —Жина, умтыл, каш, тыгыл! —деуге гана келд1. Дастарканымен шай калды жайрап, жиюсыз шыны-аяк калды куйреп. Мамырбай курс-курс, 6ip eciKKe, 6ip терге... жаушы-жалам, бойб1ше де, кы з да жок. С ырткы eciKKe жетер-жетпесте Мамырбайдын кеудес1 ynipeiireii уш мыл- тыктьщ аузына Tipeafli. Бай шалкалап, мурттай ушты. -1 7 - 2-2И -И

Мылтык дум1, кылыштын кырымен айдап шыгарылган ауылдын еркек бггкеш басын коргалап, борсандап, желкеш жей-мей, Мамырбайдын етпгше отагасыны бас кыла камал- ды да, сыртьшан кара кулып салынды. Аузында Ky6ip-Ky6ip «субйсан». аягы жыбыр-жыбыр енкен кагып, кораны Ора- гытып бэйбиие кеде жатыр едй орыс алдынан тап болды. —К,айдан келесщ ? —Мына... мына, —дей 6epin едг —М э, саган мына-мына! - деп бглеугг пен ащы айгай басына кабат тигенде, кезш щ оты ж арк erri. Ж аулык Kerri жапырайып, ауыз Kerri опырайып. —Тап деген сон, тап кызды! —KiMHiH кызын, жасаган?! —CeHiKi кыз, сешю. —К,ызым жок, ойбай!.. —К,ыз бар! Табасьщ! Орыс кадалып, б т е у т н зулатгы. Бэйбине бадалып, «кызым жок» деп бажылдап, eTipiKTi саулатты. —03iM табам, —деп орыс ж упрш ала жвнелд1. Yш орыс колдарына шырагдан алып, кораны, yii.ii, тезект1, шукырды, жукт1, nimeHfli —6ipiH коймай найза- ларымен т с к м е п TiHTin жур. Зым-зия, Акб1лек жок- «Орыстар кел1п калды» легенде 6ofl6ime терюкейдеп KiuiKeHe е а к г ен ептеп шыгып, жер бауырлап, букендеп, Акб1лепн жетелеп, 6ip апанга апарып: «Тырл етпей жат!» деп кеткен. К,ыз табылмай, сандалып. долданып кайткан уш орыс 6oft6imeHi терезе алдына етпет1нен басып отырып, жиыр- ма бес камшы сокты. YHi шыкса, Aкбiлeгiнiн жаны кабат шыгады гой, кушырлана пстенш, ышкына ынкылдаган- нан баска дыбыс бермед!. Желге, кунге типзбей, аялап ecipren жалгызын «кэтрге» корлыкка киганнан елген4 артык емес пе? Тунерген тунде абайсыз ауыл абалаган ит даусына ай- налды. Ауылдан бажылдаган, балдырлаган жат ун шык- ты. Bip тайпа ауыл — уш мылтыктын албастысы басып, туншыкты. Урейл4 ауылды торып, ею ат жетелеп, ойкастап, кула- гын T ypin, Tyci жаман, ойы карангы 6ip адам жур. Ауыл-

дан бажыл шыкканда э л п адам 6ip турып, 6ip ж у р т , ауылга таман умтылды. Умтылып efli, астындагы жануар коре е т т , локып калды. Аягын узенгщен ептеп сыргытып, сыбды- рын урлап, жумсак uierrri жапыра басып, жерге тустт Атын арткы касына кайкита кантарып, кыл шылбырмен тукырта тас кылып устап, уш атты матастырды да, котанга юретш errri каекы рш а букевдеп адымдады. К,арауыткан, кара жамылган ауылдын и п улып тур. Бес-алты адым аттады ма, жок па, элде шэптщ , элде шуберектщ сыбдырындай судыр еткен 6ip дыбысты кулагы шалып калды. Ещй 6ip басып efli - аяк асты карауыткан шукыр болды. Ш укыр тубшде б1рдене агарандаган тэр1здк ким ы л erri. - Агатай-ай! - дед1 6ipey ы ш кы на сыбырлап. - А кбглектсщ ? —дещ э л п адам б ш п койгандай. - Мен ешм, куткар, агатай, - деп апаннын ернеуше таман ермелеп efli. - К,уткарам. Бук. Ж ата тур, - дед1 де, к азак к албалан- дап жок болды. EKi колы алдына созулы А кбшек калш иы п калды. Э лп адам жупрш барып токтагандай, ат ышкынган- дай, узщ пге аяк салгандай, тебщ п тырс еткендей болды. Атына MiHin келейш деген екен гой, енд1 ажалдан куты л- дым гой. Жасаган-ай! Тэубе дей берш efli, дуб1рлеген аттын тыкыры жакьгадамай, Tepic айналы п кеткендей болды. К,олы ofli жэрдем тшеуде, жарылкаушы п ерш те келепндей дэмелене кутсе де тыкыр алыстап, дуб1рлетш шауып Kerri. К,олдары сы л к ете туей, аягы тайганап Kerri, сырганап, тупс1з зынданга т у с т бара жаткандай керш дг.. Ауыл жактагы итгердщ манаты шабаланганы жок, анда- санда сак каншыктыц безщцеген, жас куш ж тщ шэушдеген е л аз дауысын тобеттердщ кущренген узын сарыны ба­ сып тургандай. Сейтш турганда б1рдеме ыекыргандай б ол­ ды. Ауылдан Hrrepfli шабаландырган аттын д у р е ш тауга карай Kerri. И т дауысы алыстап барып, кайта жакындап, абалады. Ажал да абалады. Дуреш ауылга кайтып келдь Ky6ip-Ky6ip адам дауысы еетшген тэр1здендг А кбш ектщ журеп зырк ете TycTi. Зырк етпей кайтеш , ты кыр ш ыкты. Ж урепмнщ д у р е ш болгай efli деп, колы н кеудесше ба­ сып efli. Тас, тас емес-ау — тем1р, теш р емес - ажал шы-

кыр еткендей, куйка тамыры шымыр егп. Апан кер сияк- танды. бйткеш тажалдай туе! суык саудыраган уш адам келш калды. Акбшек бала камаган лакка уксап, апанды айнала жупрш, екпесш соккан торгайдай торга лщ щ . Сон- да да есшен танбады. - Апатай-ай! - деген жан даусы таудын тасына ба- рып ш ак еткендей болды. MeflipiMci3 тем1р колдар алып урып аузын басып жатса да, колды кейш сермеп, басын жулкып, у зш п , езеуреген ащы айгай апатайынын кула- гына сап етп. Ж онына ш ойын тагалагандай апасы cipecin калса да елемей, шынгырган дауыска карай укщей ушып келедк К,ызын буркггше бурш, илеп жаткан exi орысты анасы е к т ш м е н Kenin HTepin тастап, балапанын баскан ана кустай, баласын бас салды. Олай суйреп, булай жулкып, кызды анасынын кушагынан ала алматан сон, орыстар мылтык дуьпн жумсады. Жанына мылтык бат- канда, анасы кызын тастай 6epin, алыса к е т . Апыр- топыр eKi орысты eKi алып урып, 6ipiHiH уст1не 6ipiH илектеп жатканда, ymiHmi орыс тайкы п шегше берд1. Босанысымен кашуга онтайланган Акб1лек апаннын ернеу1не жете тусш , анасынын калы п бара жатканын Kepin, кайта апанга тускенде, анасы кызына карсы умтылды. Сол кезде бос калган орыс анасын жауырын ортадан басып салды. —Алла! —деп ана кулады. Уш орыс кызды кетерш, ойбайлатып алды да жвнелдь «Апатайлаган» айгайы жерд1- KGKTi жулып, Акб1лек зарлап, аттардын flypcini тауды дус1рлетт, абалап иттер куып бара жатканда: —К,айдашы, кайдалап? —твтеден 6ip топ Kici куып ала женелдь - Аттаншы! Аттан! Жер де айгай, квк те айгай. Тау кунпрлеп, тас шыкыр- лайды. К,угыншылардын карасын керш , кыз енгергенд! коя 6epin, exi орыс атгарын тежей, мылтыктарын кезей баста- ды. EKi атгы eciK пен тердей жерге келш калды. Тау са- тыр-сутыр erri. Кугыншынын 6ipeyi киялай шауып, аты- нын жалын куш а жыгылуы-ак мун екен, арттагылары азан-казан, уйкы-туйкы тусе калды. -2 0 -

М анап>1 ала атты KiM? К,ыз алып к аш кан орыстар юм? Буларды куам деп о к к а уш кан KiM? О лардын KiM екенш 6i3 айтайык па? взд ер ш сейлетейж пе? К,ане, осыны дауыска саламын. Bi3 айтайык д е г е н т колдарынды кетер. Bipey, екеу... ж ок, ездер1 свйлесш дегендерщ к ол кетер... Твртеу, бесеу... 031ммен к е п ш ш к . Сонымен сез ездерше бершетш болды. Эуелп сез окка ушкан ж шттш. БЕКБОЛАТ K,apa торы, орта бойлы, кош кар тумсык, тулк! мурт, шущрек кез ж ттп ш . Жасым жиырманын жетеуше шыгып тур. Атым - Бекболат. Басымда баркытпен тыстаган кара елтлр1 жекей тымак, кара ала ж апкан кумю белбеу, аягым- да кенелеу кисы к табаным бар. Белбеу1мдеп жартак дал- багайым, ш аш акты сары кында муМз сапты e n d p кезд1пм, алдынгы капталдагы дабыл байлайтын узын кайыс m erri- riM —менщ енерс1з жптг еместнтме айтак болар. Бурын 6ip байдын, осы KyHi орта ш аркы уйдщ ортан- шы баласымын, бурын кой бес жузге, жылкы ею жузге, сиыр алпыска, туйе жиырмага ш арпыган ед1, осы к у ш сол малдын тергген 6ipi де жок. Экем1з неше жылдай елу басы, ауылнай, би болтан. Bip ауылнай елдщ басты адамыны н 6ipi. Атам отау бо- лып, еннй алып кета. 1шм Семейде окуда. Шешем1з жылкы жылы курт аурудан кайтыс болтан сон, экем1з 6ip кедейлеу адамнын а к кубаш а, бауы рсак мурын жана ecnipiM кызын, 6epin койган жерш ен, он бес карата бата бузып алып едй Т окал бул к унде экейд щ м ойны на MiHin алды. Жылдаты зекет, п т р , садакасын 6 e p in , 6i3fli окытуга экем1з тацкы мурт, жылтыр кара кожаны устап, сепз жылдай, жаз уй артындагы коста, кыс конак уйде тенселш, калгып-шултып, сабак окыдык. Tin алмай, аска, атка екпе- леп, Kici боктап, шалдуар боп, кожадан таякты талай ж е- сем де, аятында хаттаньщым. Керш ш щ катыны мен кожа­ ный e ce ri бийнген сон, экем1з шыгарып ж1берт, содан кейш K03iMi3 ашылды. - 21-

Оннан аскан сон-ак кыдырган, колы бос жтттерлш бокауызын, былапыт энпмес1н тындап, он беске келген сон, кы з-келш ш еп бар уйдш ipreciH тырнап, лабш киып, eciriH киратып, тун баласында дамыл кормедк . Жолдас- xapra epin, ойы н-сауык куып журш, кылжакты, олендк домбыраны уйреюпм, eTi Tipi, жаксы ж тттерге елжтеп, насыбай, мылтык атуды, ит жупртш, кус салуды уйрендш. Тузды ет 6epin, суга жыгып, кашырып алып, талай кустан айрылсам да, аягында кустын да т ш н б1лд1м, я ппрюн! Астында жарау бедеу, колында кыран туйгын, успнде сымдай кшм, озек-олкеш сыпылдата кезш, жарк-журк eTKi3in, каз, у йр еки сыпыртып, кешке таман суду кызды ауылдын сыртына конам деп, ппрешп келш турар ма ен! Ж алганньщ кызыгы сол да! Экем ез манындагы елдщ урлыгын кымтап, зорлыгы- на болысып, дауын даулап, жеарш жоктап, шыгынын реггеп, 6ipfli 6ipre согып жатады. Атка MiHin кетед1, уйде болса келген кгсшермен онашаланып, сыбырласып жат- каны. Сойтпесе, ел билей алмайды-ау деп ойлаймын. BipaK оган артык араласпаймын. Агаммен eKeyi турганда, маган С03 не керек, 03 ермепм ез!мде. BipaK олар меш эуей1 боп KerriH деп, кейде жаратпайды, кейде мен кус алдырып, ан атып келгенде мактанып та кояды. Эйткенмен агайын да- уына, ру намысына кызбай да журген жер1м жок- Тобелес болса жасакка шыгысамын, кыз кашкан, катын кеткен топтардан калмаймын. Экем айттырган Ж аманбаланын шотпак кара кызын менсшбей, Мамырбайдын А кфлепн елден тандап айт- тырып ешм. Малжанды соккан екен, малымды тугел ал- май, eciK корсетпеймш деп, конбей койды. Бойжеткен калындыгым турганда, карап жатайын ба, жасырын ба­ рам деп Kici ж 1берт алып, «©3i бшедг» деген сон, бупн ж олы ккалы келе жатыр ед1м. Дулыга тастын боктершен жолымызды кесе каш к ан ор коянды 0тю збейм 1з деп б1рталай ат кинап, алданып калганымыз. Эйтпесе мана келетш Kici гой. Ауылга таяна бергенде, шулаган итгщ даусын естш тура калып едж, 6ip мезетте «апатайлаган» Акбшектщ, одан мылтыктын даусын, аттын fly6ipm eciTKeH сон детаи шы- -2 2 -

дамай, неде болса колында олейш деп куып берд1м. К,аран- даган eKi аттыга ж ана жете бергенде, о н иы гымнан о к сап ете тускенде, кез!м карауытып, басым айналы п к е т а . Не болганымды бтмед1м. Э й , жолдас mipKiH сондай жерде керек кой! Аттарын тежеп, коркып шаппады гой. Эйтпесе Tycipin алатын Kici едак. Eciii жарым, eKi к е зщ жаудырап, орыска кор боп KerriH-ay! Ж уртым-ау, менде не жазык бар? Акбшектс ж1берш койгандарын ба? Кеудеде шыбын жандарын болса, неге кимылдамайсындар? ОФИЦЕР / М ал-мулк1ши талады, KiciMfli елтчрдк кызымды алып Kerri деп 6i3fli бузы к адам Kepin, казактар жазгырады-ау. Дуниеде не боп жатканынан хабарсыз, аулынан адым жер шыгып кермеген, ан сыкылды жайылган к азак б1здщ не- гып мундай куйге тускешм1зд1 кайдан бшсш. Ата-анадан, туы сканнан, туган ж ер ден KiM б eзeй iн деп ойлайды? EpKiH кы зы к OMipai, жан тыныш тыкты KiM ж ак- сы корме йд1? Суду эйелдщ от куш агын, Torri лебйзш KiM ансамайды? Адам тигегенш icTeyre epiKTi болса, турмыс осындай болар ма efli? Bipey ырысты, 6ipey сорлы болар ма eai? Адамда epiK жок. Адам лажсыз е л ш щ тигепне ба- гынады. Дуниеде тагдыр бар, лажсыз OMipre кону бар: таг- дыр деген сондай, бостандык, еркшдйс деген жок. Тагдыр айдамаса, осынау К,ытай ш епндеп А лтай тауы- на, к азак арасына 6i3 келер ме едис? М ен Тамбов губер- ниясындагы бай алпауытты н Kimi баласы ед1м. Бабамыз Александр патш анын эскерш е к ол басы болып, TypiK со- гысында мактау алган Kici екен. Экем1з сотые уэз1ршде улкен торе болып, москал тартканда, Тамбовтагы ата конысына келш, епн салдырып, шаруа курды. Мол жер, бау-бакша, салтанатты сарай, кос-кос аргымак, солкыл- дак арба, жуйрнс ат, ж уйрж тазы... дегендер б1зде болу- шы едг Bip агам университет 6iTipin адвокат болып, одан сонгы eKeyiMi3 ескер академиясын 6iTipin, офицер бо­ лып efliK. Агайынды тортеу!м1здщ imbue ажарсызы мен болсам да, epлiгiммeн герман согысында кол бастап, 6ip рет шен алдым, - 23-

Патшамыз согыс ашканда, ел-журт, отанымызды коргауга, 6i3 согыска бардык. Отанды 6i3 коргамасак, орыс кушт! журт болмаса, осы надан казак кун кере алар ма efli? Орыс сикты *epi мол, колтыгы кен журттыи кол ас- тына караганына к азак тэубе кылу керек кой. Аныгында к азак мемлекетке не пайда к е л п р т отыр? Тундйс басы жылына терт сом алым телегеш болмаса, ескерге ылау, азы к 6epreHi болмаса буларда не шыгын бар? Тек кымы- зын iiuin, карнын сипап, катынына карап, борбайын тыр­ тыр касытанды бшедь Патша казакты кара жумыска алам легенде, кандай коркып, абыржып, киратылып калды. Казак солдаттан елгенше коркады. Баягыда, казак орыс- к а Караганда, катын патша казактан солдат алмаймын деп, колхат 6epinTi-Mbic деп, талш ы к кылады. Тепнде казак- тын солдат болудан корыкканы 6i3re терю те емес. KiM б1ледк колы на кару берсе, орыс журтына жау болып кетпесше KiMHiH K63i жетед1? Онда улы Ресей кемшй, жерг ел1 азайып калады. Казактын малы, eai, буйымы баска елдщ пайдасына к е т т калуы мумкш . OftTeyip казак оз алдына ел болып жаткан жок. Ендеше, орыска багынуы керек. Орыстан жакын арка кузеу кыларлык казакка куигп журт жок. К азак орыска жер1мд1 алдын деп окпелейтш шыгар. Жер к азы н ан ш гой. Орыс ecin жерге сыймай жат- са, бос турган жерд1 алмай кайтед!? К,азакта жер коп. Бая- гыдай кеш ш -коны п, кен даланы шарлап журе берем деп ойлайды. Жер жузшде жалгыз к азак емес, езге журт та бар гой; оларга да TipiumK керек. Ендеше, артык жерпцп алганга екпелеме. Сен де епн сал, кала бол. Сонда 6epiMi3re де жер жетед1. Муны к азак укпайды-ау. К азак 3o6ipiH тиед1 деп 6i3fli айыптайды. Зеуеде казак эскер болып, к азак ecKepi орыс елш щ 1ш!нде жатса, ма- найына 3o6ipi тимес пе ед1? М алый алмас, дуниесш тала- мас, кызын катын, катынын жет1м кылмас пе ед«? Кешеп Жет1су майданында мужы к калалары н алганда, казак ecKepi кандай кылды? Б ейуаз мужы кты кылы ш ты н жуз1нен етк1збед1 ме? М улкш талап, oiieain рэсуэ кылма- ды ма? Баягыда орысты уш жуз жылдай татар билеп турган- да, к азак та сонын ш1нде, кандай корлы к керсетпеп ед1? Ордага барган елш1лер1м1зд1 тактайга жаншып, уст1нен - 24

билетш, езп л еп е л п р т еда. К дзакем , сенщ де жайы н белгш . К.олдарына туесе, ш амаларын келсе, сендер де 6i3fli аямайсындар. BipaK шамаларын келмейдь Эйтсе де 6i3 казактан кек алталы жургешм1з ж ок. К,азак, жерше келеЙ1К деп келгешм1з жок. Ресейде TOHKepic бо- лып, патшаны TycipreH сон, езара exi жарылып, е л билеу- ге таласкан сон, у к ш е тп кара жумысшы мен к ар а солдат- ты жактаган большевиктер алып кеткен сон, б1здер, орыс- тын шын улдары кул-кутанта багынбаймыз деп, согысып, ж ен ш п , каш ып к елш отырмыз. А лдымыз каш ы п, К,ытай жерше OTin Kerri. Bi3 одан к аш кан, будан каш к ан , жетше шакты офицер, бтеутгтер Алтайдын 6ip тытырытына бекш1п, кызылдардан жансаугалап жатырмыз. Олардын ойы: OK-flopiMi3fli, азыгымызды тугесш , кы сты н суыгына катырып, ашыктырып алмак. Эйтпесе 6ip ауыздан ж ал- гыздап келш , 6i3fli ала алмайды. Тауда жатып 6i3 карап елейне пе? К,ара таласкан сон манайдаты к азак к а шабу- ылдап, азыкка мал, баспаната кш з, тосенш , ыдыс-сай- ман алып п р ш ш к кып жатырмыз. Елс1з тауда epirin жаткан енш ен еркек iuri пы екан сон ермек, к ы зы к керек кылмай тура ма? К,ашангы 03fli-O3iMi3 боктасып, Kepicin, тобелесе берейж . Б1здщ де канымызда от бар; б1зде де и л е к , н э п а к у м а р л ы к бар. Bi3 де жаспыз. Эйел кушуды 6i3 де ансаймыз. Э й елсЬ кун коре алмай- тын, махаббаттын кашрш бшетш, сезш1 жеттлген 6i3 енерлц 6ifliMfli шаруанын улдарымыз. Эйел юмде бар? Кдзакта. К,азак та адам баласы. К,азактын кара коздержщ сикыр- лы Kymi Еуропа эйелдерш ен кем емес. Энтек торбиеленш, кылымсуды, еркекке жагынуды уйренбегеш болмаса. К,азак надан болтан сон орыстан жатыркайды, жиренедр казак кызы орыс ж т т ш суймейдь Bi3re оз суйгешм1з де жетедц 6i3re эйел керек. Эйелдац суйгенш п л ей тш б о д щ ез ел1м1з бар ма? К,азак надандытынан жатыркайды, окыган ел жатыркамас едц казактын окытан азаматы орыс кызын суймей, орыстан катын алмай жур ме? К,ысылганда, сасканда к арсы лы к кы лтан жерде бол­ маса, тепннен казакгы елт1ргешм1з жок. Адамнын тыпыр- лап елгешбгзте тауыктын елгеш мен 6ip есеп. KoniaiMi3re солай орнаганнан ба, ол*мд4 к еп к о р т , е т п з е л т кет- 25-

кеннен бе, KiM бшсш. Ш ынында, омip деген, ол1м деген немене? Адам елмек ушш туган. Бупн елшк не, ертен елд1к не? ©Mip - кабактын какканы . Ендеше, аз кун п р ш ш к т е ом1рден кандай кызык, кандай лэззат болсын, алып калу керек. ©лген сон тук те жок. Алдымызда —кылышын суйреткен кызыл ш унак кыс. Айналамыздагы кала — кызыл жау. К ел еш еп т з — аяз, аштык, согыс, ажал. BipiHeH болмаса 6ipmeH eayiMi3 хак- Бупн болмаса ертен елуге кезщ жетш отырса, елден- журттан, туган-туысканнан кудерд! узсек, 6i3fli жан екен деп аяйтын адам баласы болмаса, 6i3 кара таласпаганда, 6i3 бой жасамаганда, 6i3 Kici en iipin, кыз алып кашпаганда — KiMбуларды кылмак? Bi3 03ip TipiMi3. TipmiaiK деген —ар- палысып кунелту деген свз. Ендеше, 6i3 Tipiumix кып журм13. Bi3fli к азак айыптаса, бшмегеннен айыптайды. МУКАШ Мен танкы мурын, бадырак коз, шунак кулактау, жар- кабактау, Kipni шаш, кырыс мандай, кара сур ж ш ттн. Жасым 35-те. ©кем Тойбазар, 03iM М укаш болгалы аузым аска, ауым атка жарыган емес. Ес бите eciKTe журд1м. Э дегенде куны жок, былык, саран, жаман Телеубай дегенн1н козысын бактым. Ел жайлауда, квк шалгында кымызга кызып, гушдеп, мае боп жатканда, мен босага- да отырып, жырык сэры тостаганмен саумал iiuin, дам- балым борша-борша, шекпен1м opiM-epiM болып, жал- бандап, уйездеген козыны ауылдан шыгара алмай, де- дектеп, к е й т , жыламсырап журген1м. Балалар алтыба- кан теуш, аксуйек ойнап, шуылдасып, асыр салып, кой Ky3eTin влен айтып, думай к ы п жатканда «танертен оян- байсы н, жат» деген байдын 3eKyiH ecTireH сон, кара шгеннщ коланса сасыган жабуын оранып, уй жанында бук Tycin жатканым. ©cipece шырт уйкьша жатканда: «Тур, козы агыт!» деп байдын буй1рден теуш оятканы-ак жанына батады-ау. Амал жок, бурсендеп жур1п козы агы- тып, 6ip тостаган lpxiT imin, квзГшп укалап женелесщ. Кун кызганша жупрш , ауылга кашкан козымен арпа- лысып, айгайлап, тас ж1бер1п жургенщ. -2 6 -

Он беске келгенде Ш аманбайяы н к ойын бактым, о 6ip кудайдын атканы! 0 л in бара жатырмын десен, к ойга 6ip тайын мшпзбейдй Ат отынан к алады дейдц алып кал м ай- ды, кой ерерде ж ы лкы ш ы келе коймайды. Жатарда бай- лап кояйын десен коныр епзш еш сиыр мушздеп, мурнын жырады, танертен сиыр ормей туры п, ол сасыкты кам а- лап устау тагы 6ip кырсык. Bip к у ш б алаларды н о й н аган ы н а 6yftipiM к ы зы п , денбекипп, уйкым келмей, не де болса кудайдын салга- нын керермш деп, тура сала ойынга мен де бардым. «К.ара кулак» ойнаганда, мен ит, Балабек каскыр болып, Ра- кымжаннын Айша дейтш кызын езек жакка апарып тас- тады. Мен шабаланып куы п барсам, кызды 1здеген ул кен кара кулак езекте бугып жатыр екен. Дуние-ай, мен де кара кулак болар ма едш деп зыгырланам, ертещнде тус- те койды булак басына жусатып, епзпод тусап койып, жарлауытка аркамды суйеп отырсам, кез1м ш ш п к е т н т . Bip мезетте бепмш куйш рш ж1бергендей б1рдеме басым- нан орай шым ете тусп. Шошып кетпм. Жынды Kicime шыбын-илркей боп, лагып барам. Артыма карасам, кок айгырын апырандатып, камшысын бшеп, Шаманбай куып кeлeдi екен. К,алай бултарсам да коймады, каш аганга тесел т калган арам каткыр, койсын ба, аттын бауырына алып журш, ал борсылдат, ал сой. Баксам, уйыктап кал- ганым болмаса, кой каскырдан аман екен. GmiMfli кал ай алам деп, аузымды басып жур ед1м. Акыметтщ койш ы сы да байына ызалы екен. EKeyiMi3 6ipirin, Ш аманбайдан eKi iceK, Акыметген 6ip м арка, 6ip тусакты сойып, булакка тыгып койып, 6ip айдай азы к кылдык. Суга салсан етге дэм болмайды екен. BipaK урлы- гымыз шыгып калды. О ны айтып журген ез1м1зшн кой- шылар. Естай деген 6ip жарамсак таз койш ы бар efli, ба­ йына жагынам деп сол иттщ булд1рген1. Ш аманбай eKi кой, eKi KHiM акымды шыгарда бермей калды. К,алай Бадыгулдын жы лкы сын бактым, солай коз1м ашыла бастады. К,ашаганды жалгыз устаймын. Асауды жал- гыз уйретемш. Кузетке жалгыз барамын. Боранда жылкы багамын. Аязбен, асаумен, карангы узак тунмен, урымен, каскырмен, Kayin-катермен алыспай; адам адам болмай- -2 7 -

ды екен. Ж елден жаралган желге мшбей, адамга желне бггпейш екен: жылкы бактым - ку л ю бактым. Алые - жакын, катер —ойыншык болды. Ж ылкы бактым —icici болдым. Ещц мен1 эйел де менешетш болды. Енд1 менщ атым да, KHiMiM де тузелдт Кедей жактын келшшектерше ет, май 6epin, к ещ л костым. Кейде каекы р жед1 кылып, жа- багы-тайлап сотым да 6epin журд1м. Ж ылкы багып журш, калын 6epin, катын алдым. Буралкы жылкы кагыстырып, ен-танбасын бузып, пайда-пакыршылык кылудын твешн де б1ЛД1м. Катын алганда ораза ашарым да болды. Ж ылкы жутган кейш , енд1 еспсте журпм келмед1, не де болса, алые жерд1 де 6ip керейш деп, пароходка жумыс кылута жалдандым. EpTic агып, Оскемен, Зайсан, Семей сиякты калаларды керд1м. А зын-аулак орыстын тш ш де уйрешнм. Орыспен араласып, орыс тшш уйренген сон кеудеме нан шскендей, ез1ме 03iM элдекандай KepiHaiM. 03iM 6ip туртан занмын. Орыспен де, казакпен де сейлесе кетем. Елде журсем де, калага барсам да елмейтш тервдш ш . Адам болтан, ел билегендердщ менен тук артык жер1 жок. Олар бшген eTipiK, есек, урлык-карлык, кулык- сумдыкты мен де б1лемш. Олар сейлеген сезд1 мен де сойлей аламын. Кайта мен «какой шорт, как жы, нежоли, неимешь праба...» деп орысшаны араластыра согып ж1беруге де OMipiM келеда. Алыса кетсе, тебелесе кетсе 6ip KiclaeH таяк жемеймш. Пароходта жургенде ершжпен он путка шейш KOTepin журдйе. Араздаса кетсе - KiciHiH 6ip малый жетелеп кетуге жараймын. Енш менщ ел аламда- рынан корталайтын нем бар? Мен неден тайсалам? Ж ал- тыз кемдшм: кагаз танымайтыным той. Мендейлер толып жатыр гой. Эттен дуние! Колым хат бтясе, KypmiM езенш Tepic атызар ма ед1м, кайтер ем... Елге келген сон атка мшш, партиянын сезше арала­ сып, жана 6ip кызметке ниет к ы п жургешмде сотые бол­ ды да, оны н артынан TOHKepic килйстй Актар кашып, кызылдар келш, кала-калага орнады. Балшабай деген бар, кедейдщ пайдасын сейлейдк балшабайга жазылган KiciHi ауылнай кылады, болыс кояды, колына мылтык береш, «панимаешь», мылтык береда, байдын малый, артык каты- - 28-

нын, жерш кедейге тартып вперед! деген лакаптар шык- кан сон, жатсам уйкым, турсам кулю м келмейдг Мен де балшабайга жазылып, мылтык алсам деп ойладым да журД1м. Ойга алганын 1стемеген ж ш т ж т т пе? Bipey к азак жаксы дед1, 6ipey орыс ж аксы дедп «Ш орт пы бры й деп шокындым да кетпм» деп 6ip шокыншак айткан екен. Сол айткандайын, не де болса тэуекел, муны да 6ip бай- кайын, KiM бшеш, мен де б1рдемеге жарап кетерм ш деп бардым да, яш ейкеге жазылып, бесатарды м ойы нга салып шыга келд1м. Елге келе ылау мш ш , кой сойгызып, ж урепн шайып алуга кейде басынан асыра м ылтык атып, кызметке Kipice бастадым. К,азынанын м улкш , актардан калган кару- жарак i3flen, кыры ндаган KicuiepiMHiH у й ш тш тш , к о р- кытып, кер-жерлерш алып, пайда-пакыршылык ютей бас­ тадым. Ел меш «ш окынып Kerri» деп ю рпш ей жиы рыл- ды. Эуел1 ез агайындарым да маган оскырып, урейленш карайтын болды. Менен журт сескенешн дедп Мен келе жатканда кы зы л кезд1 пэле келе ж аткандай атын, дуниесш ты ккы ш тап, en-eTipiK ж алпактауды шыгарды. Ел! кургырдын аузы н бассан, арты сейлеп турады гой. 0cipece осы 6ip мугал1м! бар болгырлар пэле болды. MeHi елден пара алды, дуние тартып экетп, пэлен-туген кылды деп каладагы окыган азаматтарга даттап койыпты. Сай- лау кез1нде болыс болайын деп турган кез1мде менщ уст1мнен жазылган кагаздарды ж инап, М амырбайдын баласы кенсеге тапсырыпты. Меш бузакы адам деп, сейтш болыстыкка сайламай койганы. 0 й , атаннын аузын... М а­ мырбайдын улы! 0 й , Tipi болсам, 6ip кы ларм ы н деп кете бардым. Мылтыктан айрылдым. Елге келген сон ауыл-ауылдан мал, кш з, тесек-орын. ыдыс-сайман алып журген актардын адамына жолыгып, im niKipiM шимде, соларга Kici болдым. Олар маган ж ак ­ сы кыз тауып бер дедь Ойыма Мамырбайдын А кбшеп сап ете TycTi. Агасынын кылганы н алдына келт1ретш маган да кун туды. 0Mipi байдан, куштщен к о рлы к-зорлы к Kopin келд!м. 0л1 де солардан керш отырмын. Ещц оларды мен несше аяйын? Арманыма жетсем, жетпм, жетпесем жаман адам атанып кеткешм даты... - 29-

Алыс-жулыс, ауыр кушк, аттын соккысымен Акбшек- т1н cured катып, аттан туаргенде олген адамша сылк ете тускен. Акбшек eci Kipin, к езш ашса, алты сырыктын басын бурш кшз жапкан кшдкене коста енш ен серейген, быр- кыраган, жат кшмдй жат турл1 орыстардын йлшде жатыр. О н колын Акбшектщ ycTiHe артып, как касында бетшен ту п ш ы ккан, шашы дудыраган, icriK мурын жирен орыс жатыр. Онын бейнеушз анкиган жарык epinai, дурдек аузы- нан ш ы ккан депп Акбшектщ бетше тамук лебшдей rain, денесш ттркещнред1. 0Hi-Tyci екенш бше алмай, K03i ала- буртып, костын imiH сипай cy3in ш ыкты да, тундеп окига есгне тускенде, кайнап ш ы ккан булактын козшдей жасы мелтшдеп, жылап агып коя бердь Сантал кшзден сыгала- ган ангал ш уак А кбш ектщ бетше Tycin, жайрандаса да, телегей аккан жасын кургатуга cenTiri болтан жок; жа- нын жанышкан карангылы к каранты дуниеш ансатты, эйтсе де жары к сэуледен к езш б1ржола жумбай кутылма- сына K63i жеткен сон, тым болмаса мынау саусылдаган сэры колдын iuriHeH сытылып, даланы 6ip Keprici келдь Акбшек успнде жаткан ашалы, ауыр колды акырын сыр- тытып койды да, сыбдырсыз басын кетерш, жер коркак болтан ботадай, аягын андап басып, сыгалап карап, жап- сарды ашып, тыска шыкты. Мунын шыкканы алдарына ер-токым уйш, мылтык- тарды мосылап койтан, катар -пплген улылы, к и ш , бутил, жыртыты аралас ж еп костын б1рден сонгысы екен. Терт кубыладан б1рдей ерейш-серешп устше тенш турган акар- шакар тауларга да, тауга б т с е н yflipiM-yflipiM сабалак жущп орманга да, тау басында калыктап журген бурктсе де, тауга тырмыса жайылып жаткан кумырскадай жыл- кыта да, костан аулагырак езек куалай шыккан шок-шок бутага да Акбшектщ KG3i токтап тура алмай, сыртанап келш, жерошак басындагы казактын кара куманына, кара астауына, жырык шокйшше токтады. Жаудын колына тус­ кен элде кандай сорлынын астауы, uieMimi екен? Сорлы шемшг! Мен де сенщ сынарын гой дегендей, мундаскан- дай, козше таты жас алды. - 30-

Талдын тасасына тусейш деп ш е т т костык артынан жана аса 6epin eai, кос далдасында мылтыгына суйенш, какиып турган 6ip орыс ж алт карап: — Стой! —деп акырып калды. Дауы с жер асты нан ш ы кк а н д а й , с е л к eTin, 3opeci зэндемге Kerri, ж ыгылып барып оналды. С ейткенш е бол- мады, артынан 6ip орыс ж упр ш келш , куш актай KOTepin, коска ала женелд1, А к б й кк тщ кез1 шарасынан шыкты. Кушактаган орыс аймалап ко ска алып м ргенде, тагы eKi орыс бастарын KOTepin, кер ш т-со зы л ы п, кеэдерш укалап, Акбшекке карап, куле сейлеп, шылымдарын орай баста- ды. Алып келген манаты колы н артып жаткан ж ирен орыс екен. Акбйгекп аш белшен ж!бермей кысып, бетше аузын ала умтылып efli, Акбшек Tepic карап, булкынып суйпзбедь 0зге орыстар жирен орысты мазактагандай карк-карк кулктг Олар кулш , жанылдап отырганда, торде жаткан узын бойлы, ак куба, кара мурт орыс оянып, кырынан жатып, Акбшекке коз салды. Ол езгелер1ндей сейлескен де, кулген де жок, куба шынга кулаш урган жез канат бидайыктай, талмау кезш талыксыта, терен киялга шо- мылды. К еп кулш жатканда, 6ipey сазарып отырса, оны н жаны жумбак кой. К еп мунайып отырганда 6ipey кулш отырса, онын ажары да кещлдц бурмак кой. Ж ум бак нэрсе адамды куш тар кы л м ак кой. К аркы лдаскан , кайгысыз, камсыз кеп орыс ортасындагы кара мурттын леб! де Акб1лекке жумбак боп керш дк Элде ез1не бастас кылты - сы келд1 ме, немесе одан 6ip жылы сез K yrri ме, болмаса ейелге б1ткен жекс1ккойлык муны да жещц ме, eftTeyip капаста капаланып, жалынарга жан таба алмай отырган Акб1лект1н K63i epiKci3 кара м уртка TycTi. Кара мурт Акб1лект1н жан жарасын элде кез1нен окып 6infli ме, элде баска 6ip ce3iM кернед1 ме, kim б1лс!н, жирен суйем деп тагы кезен1п, А к б т е к сырт 6epin тыжырынып efli, ашуланган адамша анаган ажырая карап, б1рдеме деп шорт KecTi. Ж ирен орыс та кынбады, еж1рей1п, басын Ылкш, б!рдеме деп тастады. BipaK енд1 кайта суюге кызга умтылмады. 0згелер1 ундемей шылымдарын тартып бо- лып, тыска шыгып кеткенде, кара мурт А кбтекке жылы карап, 6ip к у р а ш и де, жирен орыска элг1дей емес. жай-

рандап сейлей бастады. Алгашкы кезде нэресте шакыр- гандай алаканын кармай, мойнын булгай, кезш тунжы- рата, ернш шошайта сейлеп, жирен орыс басын шайкап болмаган сон иыгын кысып, кезш т т р е й т е , ернш кезер- те, ызбарлана сейледт Арс-урс еткен иттерше, 6ipiH-6ipi кауып алгандай болды. К елте-келте жауаптасып, жуды- рыктарын 6iaecin, кара мурт GHi сурланып шыгып Kerri. Ол кеткен сон жирен орыс та кушырланып, кунюлдеп, боктаган icnerri болды да тыска шыкты. ©зге костар да турса керек: далада шулд!рлескен создер молайып жанылдай бастады. Keii6ip орыстар А кбыек отыр- ган коска келш : «Э, Ki3iMKe...» деп, мойындарын кисайта, шагыр, uierip коздер1мен Tecin ж1бергендей, Акбшекке ушле карасып, ыржиысып, б1рдеме десш кетш калды. Акбшек олардын бетше тура карай алмады, Kipin келген- де тана немесе турткенде тана K03iHin куйрыты TycTi. Аздан сон, шелекке кайнаткан суды орталарына койып, TeMip тостагандарды батырып, кепкен нандарымен кытыр- латып шай iruicTi, шай iuiin отырып, мылжындап коп сейлесть «Алдына ас койсан, орыс ит мылжындайды да отырады» деген экесш щ ce3i Акбшсктщ eciHe TycTi. Ж и­ рен орыс манатыдай емес, Акбшекке о лт-еш кенш койып, бетшен ту п шытып, OKeci елгендей, бас Tepici аузына Tycin кетштй Кдсындагы 6ipeyi Акбшекке канылтыр тостаган- мен шай усынып efli —алмады. Э л п айтыскан, жанжалдас- кан кара мурт орыс кайтып кершбедй Ш айларын im in, шылымдарын тартысып болтан сон, езгелер1 тыска шыкты. Жирен орыс бел адеп алтыата- рын алып, кулагын кайырып, б!рдемесш басып, бурап, шыртылдатып, айналдыра бастаганда, Акбшек ез1мш атып тастар ма екен дсп журеп сескенейш дедк Жан ипркш козге тэты 6ip елестеп е тп . BipaK аткан жок, мылтыгын кайтадан кабына салып койды. Сойткенше бол малы, KHiMflepi сымдай, белдерш кылмита буынган, кылышта- рын асынган eKi орыс сып етш Kipin келд1 де, какиып тура калы п, жирен орыска келте-келте б1рдеме айтты. Ж ирен орыс 6ip-aK ауыз жауап кайырды да, ун-тун жок ки1не бастады. К и й д а де, Акбшект1 колынан тартып тургызып, костан алып шыкты. А кбшек ещц б1рдеме - 32-

кылады екен деп журеп дурстдеп барады. Ш ыкса - кеп орыс кос манында топ-топ сейлесш тур. К,ызды алып булар ш ы кканы н Kopin, езгелер1 де ко згал ы п, л е к -л ек болып, тал жакка карай аяндады. «Ешп ажалым ж етп foH, - деп Акбш екте зере жок. - Bepi жиылып атып, калай елгеншд1 тамаша кы лгалы жур ме? 8 л д е булардын баска зацы бар ма? Б аска б1рдеце ютегел1 жур ме? Уа nipiM-ай, мынанын 6api жабылып... нетсе, не ж аным калады?..» Кеп орыс талга таянган сон катар тура калды. Уш орыс шыгып, анадай жазанкайга барып турыскан кезде, жирен орыс Акбигекп бауырына кысып, аузынан кушырлана уш суйш, касына eKi орысты epTin, анау уш о рыска таман барды. Алтау болды. Алтаудьщ 6ipi топка карап, б1рдене айтты. Топтан кыска гана жауап есплдь Содан кеш н сол орыс акырып калып ед1, э л п ©3iHin жирен орысы мен ма­ наты кара мурт 6ipiHe-6ipi таянып б1рдене дест1 де, аякта- рын нытарлай басып, eKeyi eKi ж акка карай ж енедщ ; сузгсетш кошкарларша eKeyi 6ipiHe-6ipi карама-карсы тура калды. Сол кезде калган терт орыс к ейш uieriHin, 6ipeyi колы н KOTepin: «раз, два, три!» деп кал у ы -ак м ун екен, алтыатарларын колына устасып туртан eKi кош кар басып- басып xi6epfli. Тутш бурк егп. Орыстар тура умтылды. Акб1лек енш не болар екен деп, ар жатында турганда, мына жатынан кара мурт орыс ж упрш кел1п куш актай алды. б л ген жирен орысты к е п солдат алып Kerri. Акбшект1 белшен кушактап, суйемелеп, кара мурт коска экелдк 0зш е таласып, eKi орыс 6ipiH-6ipi елт1рген1н Акб1лек сон- да бшд1. BipaK тебелес1п елпрш пей, алыстан атып ел - TipicKeHiHe Tycine алмады. К,ара мурт шыгып KeTin efli, 6ip уакытта калпагы н шекес1не салган сенсен бас, теке коз, бужыр сарыны алып келд1. Теке кез келе Акбшекке: —Аман, карындасым? —деп колын усынды. Казакш а сойлсген1 кулагы на ж ылы т и т , колы н усына TycTi де, кайта тартып алды, жеп коятындай, сузс карады. Теке коз казакш а 6iaeTiH тш мэш екен. Акб)лекпен сейле- суге шакырып OKenTi. - 33-

- Мына тере сеш жаксы керген. Бул e3i улкен тере. К,орыкпайтын Kici. CeHi кергенде (журегш туртш), мына жер1 шыламаган. Анау ж т тте н ceHi маган бер деп сура- ган. Ол бермеген. Ол кшнсене тере гой. EKeyi дауласкан, шатак шыккан. Содан дуэльге шыгып, атыскан. бзщ кердщ гой. Бул сен ушш елем деген, сонда да шыдаган. Сен бурын орысты жаксы кермеген даладагы казактын кызысын. Сен корыкпа. Саган ешшм тимейдь Мына тере ceHi еиламге бермейдь Бул ceHi кдтын кылады. 0зге тере- лер ceHi 6opiMi3 катын кыламыз деп efli, бул Kici оган бол- мады: ол жарамайды, онда 6epiMi3 хайуан боламыз дедг Бул коп бшетш акылды ж т т . Бул да оз^ндей адамнын баласы. К,удай 6ipey, жан 6ipey. Сен будан корыкпа, жак­ сы кер. Бул Kici сеш жаксы кередй CeHi кутедй Саган тамак, ки1м опереди саган жумыс кылдырмайды. Кдзактиа катын немене? Малай гой. Байы урады, согады, жумыс кылдырады, 6opi Kip болып, жаман болып журедй Eiaauci орыс законы жаксы: катынды урмайды, (колтыктаганды к ерселп ) былай устап журед1, театрга апарады. Гуляйт кылады, - деп Акбшек™ yttip кылам деп, теке коз кеп сейледй Анда-санда кара мурт оган сез уйретш турды. Акбшек кенетоз жасыл бикасап шапанын кезше Tycipe 6ypKeHin, бел1 бэю ш е буктетш п, бас-аягы Kipnime жиы- рылып, кунысып, жасы мелд1реген, кара кезш жыпылык- татып, кара муртка анда-санда кез куйрыгын 6ip ж1берш, тандана урейлене тындады. Орыс сейлеп тур. Онын кеп ce3i миына конбайды. У лкен тере деп мактайды. «Торе» болса кайтсш? Мунын i3flereHi орыстын Tepeci ме ед1? Кшм, тамак enepefli дейдй Соларга зар болып, осылардан сурауга келш отырганы- ау! Ш аруаны катын ктем егш дейдй Ешп KiM ктемекпп? Бекболатка тисе, Акбшек малай болар ма efli? 03i де icTep efli, малшы катын да алар efli, байы урыспаса, урмаса, катын кайда кетпешп? К,атын не icreMeKiiii?.. М унын 6ip де 6ipi кулагына бармады. Ж алгы з-ак Акбшек уилн кара мурттын жанын киганы рас. Ендеше, жаксы кергеш рас. Ендеше, жаксы кергендей, А кбшек суду екен. К.азак турсын орыстын боздак жiгiтi де кызыгады екен; жанын кияды екен. Эйелге будан артык кун бола ма? Сый бола - 34 -

ма? Оны н устш е Акбьлек emii к а п орыстын талкысы на туспейдь асы л казы насын 6ip-aK Kicire кияды. Кандай Kicire? 0 3 i у ш ш ж анын к иган ер ж т т к е ... BipaK ойбай-ау! Ер ж т т деп отырганы аузы туюп к э т р гой! Э л п деретаз, сундетаз, турегеп сиетш, шошка етш жейтш, арак ш етш , темею сасыган, елд1 кыран ж апкандай кы лы п, кам ш ы- кылыш, мылтык ойнататын, MefflpiMci3, шадыр м ш ез орыс осы емес пе? Ш ынымен, сол орысты шскегеш ме? Ш ы- нымен, а к тес1не арам денеш ойнактатып, ашылмаган кауынын арам пышакка жаргызганы ма? Соны ойлаган кезде а к торгын мавдайынан eKi тжсызык керш е калады. Апасы есш е тусед1 де, козш ен eKi м онш ак домалап кетедь.. Ж ан апасы бул ymiH е л т Kerri-ay! Тым болмаса 6ip ауыз Tin катуга да мурш асын келтсрмедЬау! Ж ан апасынан м энгш ш айырылып, басы каралы , жуз1 жаралы болып отырып, не беэтмен бай 1здегеш? Апасын ел п рш кеткен, оз1н тартып экелген, ауылы н ш апкан, та- лаган орыстын тукымына не гып оз ерю мен KOHreHi? Ел кайда? Бул кайда? Э к еа, ауылы не куйде? Акбшек тура- лы олар не ойлап жатыр десейпн?.. «Сорлы кызымды ел в р ш тастады ма, элде не кылды?» —деп oneci не гып жаны шыдап отыр екен?.. Куйеу келмек efli, тундеп куган, окка уш кан элде сол емес пе екен? Tipi калы п, кудай жазып, коретш кун болса, куйеуше не безм ен жолык- пак?.. Ойпырмай! М ундай да сорлы, мундай да маскара болган казакта эйел бар дейм кщ ? Бул к орлыкты KiMKopni дейсщ? Осыньщ бэрш е шыдап, негып елм ей, Tipi отыр? Тундеп о к апасына тигенше, буган тимегенш карасайшы... Алды-арты туйык, карангылык, не болары белпаз... Сон- да да Акбшек Tipi, Акбшек сулу... Ол елден асты: казак турсын, атагын орыс ecrin, ianen к е л т , алып кашты... Орыс бпкен буган бола кыркысты. KiM бшедк Tipi болса, yMiTci3 сайтан... 9 з epKiMeH келш отырган жок... Кара куш ке, таг- яырга не шара? Жамандыгынан мундай болган жок. Акбшекп KiMжазгыра алады? Малына, жанына ие болып отырган кай казак бар? Азар болса, жазыксыз курбан болып ж аткан коп коргансыздын, коп сорльшын 6ipi шыгар... Ойдан ой туып, басы дан боп, шапаныны н етепндеп тамган майга кадала карап отырганында, тым-тырыс куте - 35-

калган кара мурттын ыстык колы колына келш тидь А кбшек кабагын ауыр 6ip кагып, «менде не epiK бар?..» дегендей, терен к ааретпен онын бетше карады. Кара мурт тш меш ш е иек кагып, шыгарып ж1берд1 де, Акбшектщ колын ептеп 63iHe таман тартып, муртын ернше апарды. А кбшек касарыскан жок... Тундеп айкай-сурен, аласапыранда Мукаштын колында жетектеул1 - ею ат, ойында - аман кутылу, кезге туспеу гана бар едк Аттарды, нерсеш, кызды аман-есен орыстар- га екелш тапсырып, «М укашке, молодец!» депзш , алакеу1мде ауылына кайтып келе жатканда, ойына элде- нелер келдт Мамырбайдын баласына erecin, карындасын орыска шыгарып 6epin, оп-онай кек ала коймак едт К,ызды алам деп жургенде, бул иттер шешесш атып елпритп. Мунын арты улкен суренге шаппасьш KiMбшехи? Кугыншылардан да Kici елген болу керек. Бул цирюндер журген жерш Кызыл жосын кылмай кетпейш. KiM бшеш, тундеп окка ушкан элде ез агайындарынын, ез плеулестершщ 6ipi ме? Елд1 осынша кыргынга ушыраткан Мукаш неткен кашшер? Япыр-ау, мен казакпын ба? К азак болсам, ез каныма неден мунша ешЬспм? взгем езге гой, «агатайлап» жалыньш, колын со- зып келе жаткан Акбшектщ бшепн кекке созгызьш, жуйкесш куртьш, орыстарга устал берхим-ау! Атасы болмаса, бул кызда не жазык бар ед1?.. Теп, мен eлepiмдi б1лмейтш акымак шы- гармын. Эйтпесе, едд1 осьшша шапкыншылыкка ушыра- тып, осынша кан каксатьш, зарлатьт, каргыс алып, жексу- рын болганда, кайда сыям, калай пршшйс етем деп ойла- дым екен. Осынын бэрш ктетш журген мен екетм д! бшсе, бшмей тура ма, ел меш ripi койганы ма?.. К ой, мен жын- данган екенмш. Меш сайтан азгырган екен... BipaK енд1 icTi тузетуге бола ма? Болмайды: шынымды айтсам, басымнан асып кетп. Елдщ менен жауыз душпаны, арам сут емген, арамза улы болуы мумкш емес... Енд! бул беттен кайтуга откел жок... Дауа жок... Осы кеткеш кеткен... Шынында байларга не обал бар? Олар елд1 жемей ж ур ме? Бай нелж тен бай болады? Малайдын - 36-

аркасы, елдщ аркасы гой олардын кутыратыны. Т ерт тулйс малый малшы бакпасыншы, шебш малай шаппасыншы, отын жакпасыншы, кудыгын аршымасыншы - керейш байдын бай болганын. Асканга тоскан деп, Совет ую меп байлардын п е й ш н е бола келген 6ip тосу той. Ю м бшед1, мен1 де байларта кудай жумсап туртан шытар... М ен бол- масам да, осынау ез етш e3i жегел! жаткан актын 6ineym epi елд! тыныш кояр ма ед1? М ен болмасам да, атайынга екпе- леген 6ip казак, к е к алам деп, орыска шаппас па ед1? С ез жок, ондай 6ipey табы ла кетер едь Эрине, мундай жумыс eKiHin 6ipi, е пздщ сьщ ары , жалпы лама адамнын колы нан келмес. BipaK мендей 6ipey табылуы хак... Т алай эскер шауып Kerri. Т алай к азактар елге «улык» боп к ел ш , алып та, жеп те жур. Соларта ел не кыла алды? Тук кылган жок... 03iM коменес. К,олымда — мылтык- О н Kicire ал- дырмаймын. М ылтык ату эдгсш орыстардан уйренш, мер- ген боп алдым. Кунд1з сак журерм!н. Тунде жумысымды бтрерм ш ... Мен нес!не коркамын? К,оркарым бар, бул icKe еуелде KipMeyiM керек едь KiciniK i3fley, яш ейкеге бару, мылтык алу керек емес еди Ж ок, ел1м 6ipey, не де болса, кудайга тапсырдым. Енд1 м енщ елге KimiperaiM — ел1м; ж т т п п м е кем ш ш ж ... М еш журт eTKip, кайсар, ер ж1пт деп ойлап жур. Сол аттан айрылмауым керек... Осындай ойлармен Мукаш ауылына таянды. Ауыл - улкен таудын кунгей бетшдеп, ойпандаты терт-бес тас кора. Ол коралар ез1мен немере, шеберелес атайындары- HiKi, осы ауылды н бас кетерер! — М укаш ; аксакалы - Тезекбай молда. Молда деген аты болмаса, Тезекбай Kici атын да жаза алмайды. Барлык окуы «кырык кадютен» ес!нде калган «каланнаби галайссалам —атты пайгамбар галайссалам». Бар бшген кулш ылы гы — е л ж к е , ш елпекке, ул1 тиген малга «жасын» о ку , тарауы к окыганда, «алкамга» косып «еннеказелике» деген б1рденеш м1нпрлету. Бар б1летш дугасы —«аятш-кура». К,урбаннын малына немесе айга бата кылса да осыны окиды, кезш е ак тускен эйелдерге де осыны айтып ymKipefli. 0 з агайындары болмаса, Тезек- байды сырт к азак молда деп те санамайды. Ж егжат жерд1н вл1г1 болмаса, жамагайыннын жаназасынан, «жаксылар- -3 7 -

ды жанаган» кожа-молдалардан асып, Тезекбайга неабе ти1п керген емес. Тезекбай ел кыдырып, зекет, салака да ж инам аган; ет, кым ы з 1здеп, тутш андымаган Kici. Он- дай сукы м , ciMTiK шалдарды кайта шенеп жаратпай: «Не бар екен? Жатсайшы!» деп отыратын. Тезекбай тыска ш ы кса —ак таягын белше кыстырып, сиырын, бузауын кездеп, уйге келсе, к ем трщ щ киш жамаганын, кеже кыл- ганын жаратпай: « 1 стщ 6epi балшы, iciHiH 6epi балшы» деп дыбдырлаудан баска, ауыл-уйге зияны жок адам. Оны- сы да кар тайганд а е р л ь б а й л ы адам ны н 6ipiHeH-6ipi жирешш тартатын эдеттен гой, эйтпесе кем трш ен асып, онер табатын Тезекбайда не каукар бар дейаз... Эйтсе де осы молданы е з ауылы сыйлайтын. К,ыстауга конса, бата оку болса, мал елее, курмалды к берсе, бас пен жамбас молданьщ алдына тартылатын, сутпн уызын, кымыздын туныгын молдага татыратын, молда жок бол­ са, намазы каза болгандай, келшдер де «молданы шакыр» деп отыратын. Мукаш кандай елден шыккан, кудайдан безген, со- дырлы болса да молданы сыйлайтын. Молда жолыгып кал са сел ем беретш , 6ipaK байыздап тура алмайтын. М укаш ты н онысын ce3in, молда да сез катпай, д ен айбат- пен ж уреин. Сейлес1п, т1л1н шыгарып, беттнен алгызган- нан да анадайдан ыгысып жургенд1 Teyip керет1н улкен к!с1лерд1н 6ip едет1 гой. Ауылга таяна бергенде М укаш ­ тын 6ip кысылганы: «Осы молданын кез!не Tycin калам ба?» efli. Темпейден шыга 6epicTeri, к у н шыгыс жактагы кора М у к а ш т т ед1. Темпейден оралып шыга бергендеп жапы- райган тас коралардын кунгей 6errepi таннын кызгыл сеулесше ш омылып, кул1мс1реп тур екен. Молданын кора- сы ергенеп шалжиып, аузы ашылып жатыр екен. Босага- да ж аткан кы зы л ит тастактагы аттын тыкырын естш, уре бастады. Мукаш каттырак аяндап, коранын далдасына тусуге асыкса да, шекпен!н жамылып, аягынын басына Ke6ic Lnin, деретке ш ы ккан молданын 6ip кез1н жумып, сыгырая карауынан кутыла алмады. Молда ойындагысын 6inin коятындай, Мукаш тура карай алмай, кызарып, кырындап Kerri. Тез1рек теб1нш, корасынын тасасына тус- - 38-

кенде, корадагы а к кушит де ш эу тд еп коя бердь Kynicm жамылып, кара домалак келш ш еп Алтынай тырпылдап келш eciK ашты. Ж аратпаган Kicime, бетш щ 6ip жагын тыржитып: «Сенбющ?* дед1 де, ты ска женелда. Мукаш акыры н «мен» дед1 де, аты н к о рага K ipri3in, кадага байлап, уйш е юрдь Bip Ke3i сокыр, жалгыз эйнектч, тапалтак, кшпсене у й ш т дымы ккан, кул1мс1леу, терсы- мак Hici м урны на ж ы п -ж ы л ы ти д ь Ж ам ан тек е м ет устшдеп кызыл шыт керпеден монтиган колдары шы- гып, домаланып, томпиган, уш жасар Медеудщ кекнпл танауы делдиш, аузы ашылып, езуi кожалактанып, шот мандайы токырайып, жылтырап жатканы да жарастыкты Kepiwii. Баласын ш скейш деп октанды да, ойы на б1рдеме Tycin кеткендей токтай калды. К у нэга батпаган nepim - тедей сэбиге жаман колы н, арам демш, арам ернш типзуге батылы бармады. Молдадан да, уйыктап жаткан нэрес- теден, нэресте емёс, езш ен уялганы к уилтрек тэр1здещи. Авдаусызда а як асты нан олдеб1р ит арс еткендей-ак, Мукаштьщ тулабойы шымыр ете туей. И гл тумсыкка 6ip Teyin, бетш кайыруга асыгып, белш ш еш ш , к е л ш - шепнщ басындагы кызылсан жастыкты жулып алып, ойнек тубш деп бурыш ка тастай берд1 де, к о л ы н шине алып, буркенш , жантая Kerri. Сабан тесеул1 балш ык сею нщ ернеу1нде жаулыгын шалкайтып койып, Алтынай койлекш ен дэрет алып оты- рып, мурнын каггы-катты ciH6ipe бердь К ызы л алакан- дары кош кар муШзденш кестеленген, элдекаш ангы ж ыр- тылган ак орамалына б ей-колы н cypTin жатып: - ByKTycin жата калганы несП Атынды кайтуий едщ? - деп тонк erri. Мукаш басын кетерместен: - Туске таман ж1бере сал! - дедь Алтынай байына окты коз1мен 6ip карап: - Турып. ыстык суынды iumeyuii ме ен? - деда. Мукаш: - Ж ок, - деп басын 6ip кымтай туей. Сонымен соз 6irri. Тун баласында М укаштын ж ойылып кей п жургеш 6ip бупн емес, уйренийкй одет тэр1зденш, Алтынайдын оршеленбеййш сол еда. Кпнкенс баласымен екеуден-екеу

6ip корада жалгыз жату алгашкы кезде коркынышты KepiHce де, журе-журе оган де eTi уйренш кеткен. Kiinre жалынсын, KiMre ceHciH? Алтынай малын сауады, ерпзедк кездейдк байлайды; отынын тередк отын жагады, суын экелед1, кулш шыга- рады, тамагын icTeRai, кш м ш e3i Tirefli; уйш жияды, сы- пырады, корасын тазалайды. Мунын 6opi оган кудайдын буйырган жумысы тэр1зд1. «Жумысым ауыр болды-ау, жаныма батты-ау» —деп ол кабагын шытпайды. К езш тыр- нап ашканнан уйкыга барганша куйбендеп, не колыши, не аягында 6ip дамыл бола ма екен... Ж о-жо-жок. Жумыс- тан калт етш колы босаса, есж алдына шыкса, ауыл уйд! кыдырса, болмаса абысын-ажындарымен онпмелессе, колынан уршыгы туспейдк Алтынайга тамагы ток, кейлеп 6yTiH болса болтаны, онан езгеш 1здемейд1. Уй MiHaeTi — эйелде, туз MiHaeTi - байында. Бул - кудайдын буйрыгы. Бурынгыдай емес, Алтынай турмысына енш риза. Риза болмай не гыпты? Байы атка MiHin, Kici болды. Kici бол- галы, уш уй болып келедк 0Mipi бггпеген кара ала сыр- мак та, ак ки1з де тор алдында пайда болды. Бурынгыдай емес, Алтынай жымын кагып, кок ала эбд1ренщ аузын да Ko6ipeK аша беретш куйге ушырады. Алтынайда а к бэтес койлек, жасыл ж е н а з де пайда бола бастады. Алтынай абысындарына мактанып та кояды. вйткеш ол enai «улык- тын» катыны гой. Бурын буйыгы, жаман Алтынайдын енд1 тип де шыгу- га айналды. Кдтындар: «Куйеущ кайда кеткен?» десе, «К,ызметпен болыс ауылына кета» немесе «Ауылнай ша- кырткан екен» деп, тумсыгын KOTepiHKipen, epHiH 6ip жымырып коятынды шыгарды. Элдеб1реу Kiciaeri ала ал- май журген акысын, не корлы к KOpin журген, узаткан кызын соз кылса, Алтынай квлдененнен кыстырылып: «Онынды б1здщ эл пге неге айтпайсын?» деп коятын бол­ ды. Алтынайдын аузына enai «олп» Ko6ipeK туседй, ойткен) оны н колынан келмейтш ic бар деп бглмейдь Байы н сондай Kepin ж урген А лты найды н б у п н п MiHe3iHin TinTi flOMi ж ок кой. Босё деймш-ау! Ж ок, Алты­ найдын езш ш е flOMi обден бар. Алтынайга кудайдын бер- ген 6ip MiHe3i - анда-санда кглтщ eTin, кегжшп калатын. - 40-

Ар жагында пэлендей з1лд1 eKneci болмаса да, куйеуш е iuii риза болса да, бер жагы, сырты en-eiipiK кыртындагаи наразы KiciMcin, сыр бермейтш. Сонысы ма, немесе 03i Алтынайлыгын, жан ек е н д тн , Медеудщ анасы е к ен д тн KepceTKici келд! ме, эйтпесе «элп» ты ска ш ыгып келген- де, канжыгасынын кур кайтканына к о н ш толмады ма, ойел илркш ш н к ай бултак-сылтагы ек еш н KiM бшедк калайда куйеуш е 6ip торс ете тусуд1 езш ш е дурыс кердь Дорет алганы болмаса, Алтынай намаз окыган жок. Ба- йына елйстедадейаздер ме? Жота... окымайтын 6ip р ей кел- ген де. Намаз окыганда да, Алтьшайлардын аузын жыбыр- латып, жытылып, турып жаткднда, не айтып, не коятынын 6ip кудай б1лмесе, nei-meHin K03i неге жетсш. Алтынай ToceriHiH аяк, жагына отырып, MOciciH KHin жатып, кундеп эдет1нше жулыгындагы тес1кке су к ко л ы н тагы 6ip батыр- ды. Осы тусюрден кашан кутылар екен? У лыкты н катыны басы мен бакайы жылтылдап жургенш1н Heci жаксы дейсж? BipaK «элп» Tipi болса, бутшделер деген ой келд1 де, тез1рек орнынан турды. вй ткеш сиырын саууга асыкты. Таргыл ш олак сиырдын бузауы емш жатканга ж у п р т барып, басын жулып алып караса, арам каткыр, кактап гурып eMin койыпты. Бушрге 6ip нукы п , аш ага таман жетектеп едк бас жiбi ш олтан ете тусть Басын ш айкап, тандайын 6ip какты да, жалгап байлап, к аска сиыр мен OKipeKTi саууга KipicTi. Алтынайдын ж арылган к у с к олда- ры жып-жып етед!. Емшект! суыра тартканда, сиырдын кетеншепн солкылдатады. Сауган сайын сут молайып, шелег1 кур-кур eTin эн салады, ш ел екпн он!н ты вдап оты­ рып Алтынай кызыл бузауына мыкты бас x in кайдан та- былар екен деген ойга батады. К,ойы ж ок уйге x in -m y деген нардыц пулы емес пе? Одан-будан шымкынып сурап алган уыс жун кайб1р жарытады? Kiuii ауылдагы Ж ам ал- дыц апасынан сурамаса, бул ауылда атымен жок кой. Жап- жаца, аттай 6ip бас xinTi жана такканы сол efli, сырткы ауылдын балалары ала койып, K03iH агартып кеткеш ?.. К,0лына кулгана ш ыккыр? К,айсысы гана ала койды екен? Bip колы н шош айтып, ш у-ш улеп , сиы рлары н кора- дан аулагырак айдап салган сон Алтынай уйге к е л т , шелектег1 eKi сиы рды н с у тж кара табак пен ecKi сары

тегешке белш куйды. Ж укалап жайпак ыдыска койса, каймак кеп туратынын Алтынай элдекаш ан бшген гой. Не дегенмен Алтынайдын колы берекел1 катын. Жылы- на тютей катып, тырнактап журш, уш сиырдан 3—4 карын май алады. 0 л ш бара жатсын, аузына 6ip салмайды. К,аймак былгап отырганда Медеу жанньщ алаканыма да бояу саткан бакалшыга уксап шымшып кана салады. Онда да зорын тапса. А кка калай ауыз тидц солай ipiMiuiK, курт кайнатам деп арпалысады. Оньщ ececiHe кыстыгуш сорпага, кежеге саркаска кылып курт езш, тойып алса, кора imiHe кемзелшен, койлекш ец шыкканда бойы кыз- кыз кайнап журедь М айыныц артыгын сатып, кшм-ке- шек, ун-шайга жумсайды. Ауылдагы кексе катындар шаруага кырбай келш дерш е урысканда: «Жиднен, niipiK куц! Ана Алтынайды кермейшсЬц, бит TepiciH биялай кып отырганын!.. К,азактыц катыны сондай келедЬ, - деп урсатын. Мукаштыц да кебшесе тузде журш, шалыктап, оган- буган урына 6epeTiHi Алтынайдын аркасы гой. К,атыны уй1н тапжылтпай, бар-жогын б1лд!рмей отыргандык1 де. BipaK М укаш оны н кад1рш б1лед1 дейлисщ? Алтынай ыры- сы бар кедейдщ мандайына 61тетш катын гой. Дуниеде байыныц тауьш екелген1н уксата алмай, ас-суында 6ip береке болмай, байын борыш ка урындырып, 6ipiH-6ipiHe коспай, катыньщ салдыбалактанып, ызындап отырар ма, Konip! Одан кырсы к не бар дейсщ? Сутш жайлап, 1леген1н Torin, кулш шыгарып, ьщыс- аягын жуып болган сон, Алтынай пештщ Ty6inaeri шек- пен жапкан кара аякка ун салып алып, журесп1ен оты- рып, токырандап бауырсак илед1. К,олдары машинаша жы- пылдап, дереу ecin KecTi де, шошалага барып от жакты. Молданын уйшщ улкен бакырын экеп, алкымына косеу Tipen, коцырсытып, бауырсак nicipin отырганда талтан- дап, калталактап, кез1н ашып-жумып, манаурап, жалан бут Медеужаны да келдь —Турдын ба, саулем? —деп, Алтынай он колымен колтыгына кысып, мандайынан суйдь Медеужан бакы- раштагы кызара 6epTin келе жаткан, ортасы TeciK жалпа- кай бауырсагына карап: -4 2 -

- Ana, жалпагым... - деп урты салбырап, м анкиып. ауызын ашты. - Ие, куш м , с е т и ж алпагы н, —деп апасы ши 6TKi3in, жалпагын колына устатгы. Томпиган, маубас Медеу отка борбайын кактай, шуметеЙ салбырап, журесшен отырып, ш идщ eKi басы- нан устап, аузын ыржитып, бетш тыржитып, ыстык ба- уырсактын шетшен тютей бастады. От маздап жанып, май шыжылдап, бауырсак быжыл- дап жатыр. Медеужаны жанында. Енддп Алтынайдьщ ойы: шайын кайнатып, куйеуш оятып, Медеужанын ортага ала, 8KeciHiH тоесш е шынтактатып, ушеуден ym eyi ынсыз- шынсыз отырып оразасьш ашу. Ш айын баптап кайнатып, эбден уйкысы канды-ау легенде «элпш» оятып, Алтынай бул арманына да жетп. Медеужанга уксатан бет-аузы кожалак таукенш к самау- рынынын сол жагында кызыл жиек шыны аякты торт сау- сагынын басымен ш ошайтып устап, А лтынай Tepmin, ащы шайын уртгап отыр. Kyfteyi де бауырсакты жудемелете ат- тандырып, аузына тас салгандай, аягын босатып жатыр. бкесш щ Ti3eciHe суйенш, бауырсакка уртьш бултитьш, мал- жавдап, козш ашьш-жумьш, Медеужан да калысатьш емес. Байгустар шайларын 1ш!п, жайлансын. Сукым шалдарша, суганак балаларша K03iMi3fli сатып, к ы лкиы п отырмайык- шы, ез уй1м1зде де шай бар гой. К,азактын сондай телм!рген эдет1 курысын! Тундеп уакигадан кей1н ел не ж айлы бол- ды екен? Мамырбай отагасы не куйде екен? Бекболат ше? Одан да соларды барьш ко р ейк , окушылар, 6epi журщ1здер! Элден уакытта жатып-жатып есш жинаган еркектер ептеп басын котерш , 6ipTe-6ipTe кы бы рлап, iHflepineH шыгып, озгелерш дыбыстап шакырып, катын-калаш ыш- кынып, шуласып, балалар енес1не табыскан козыдай жа- мырасып, экелер1н, ерлер1н, агаларын i3fleyre KipicTi. Сам- бырлап, дурлюш, ентелеп, жуг1р1с1п: «балта», «балта» деп, 6ipiH -6ipi шошытып, М амырбайдын ета гш бузып: «Не болды? Не боп калды? Ойпырмай! Амансындар ма?» деп анталаган, урейленген еркектерд1 шыгарысып алысты. - Бэйбш е кайда? Акб1лек кайда? - деп коз! шарасы- нан шыгып, Мамырбай отагасы курс-курс етп. - 43-

—Ойбай-ау! Олар кайда? Корге\\йз жок... - десш тан- ланып. олай да, булай да жупрйгп. Bip мезплде еюрген сиырдай карангы туши кушрентш, катындардьщ дауысы баж ете TycTi. Жан ш ош ырлык ба- жылга д1р етпеген ж урек калм ады . С ейтсе — апанда тенкшп, серейш жаткан бэйбйпешн устшен ш ыккан екен. А кбшек ушты-куйл1 жок, алып Kerri гой. Мамырбай епздей еюрдк сылк е т т отыра K erri. Ауыл койдай манырап, козыдай шулап жатканда, дурсшдеткен атты KiciHiH ты кы ры н ш еттеплердщ ку л агы ш алы п калды. —Атты-атты! —дегенде, су журек боп калган журт шин тарткан дауылдай кенет басыла калды да, сонша болма- ды. кайтадан дэу1рлей, бажылдай, кушренш кетп. Ол кел- ген казак екен. —Йемене? —Б эй б ш еш атып Kerri. Акбигекп алып Kerri. —Ойбай! Бекболатгы да атып Kerri. — Kyi4eyfli ме? — Е! —О кайдан жолыгып?.. — Мына жактан кус салып келе жатканымыз емес пе? Ойбайлаган ейелдщ дауысы шыккан сон, куа женел- гешм1зде... —0fli ме, Tipi ме? —03ip Tipi, KiM бшсш... Бекболатты жакын ауылга апарып, жарасын танып, жолдастары жан-жакка шапкан екен. Сол шапкыншыньш 6ipi осы екен. «Ажал mipKiH, адамныц алдынан айкайлап келген бе? Ансызда артьщ нан бугып келш , алып урганын 6ip-aK бш есщ. Ажал 6ip уры гой, ажалга не дауа бар?» десш, ертеншде манайдагы ел жиылып б эй бш еш KGMicTi, «са- быр eTiHi3, бул да 6ip уакыт шыгар...» десш, Мамырбайга токтау, кегил айтыскан болды. «К.аза, шыгын... кайырын тшещз!» дегеш болмаса, А кбш екп ауызга алуга 6ip адам- ны н тип бармады. Ойткеш ол жара - атын атауга адам- нын аузы жиренетш жара едь Ол жалгыз Мамырбайга емес, бэрш е де намыс, корлык, маскаралык едь - 44-

Жаназага жиналган журт о жер, бу жерде топтанысып отырганда, бул сжита жайынан неше турл1 бал ашып, аныз кылысты. Bipeynep: —Teri, аксакалга азуын баскан 6ipey басып берд1 гой. Эйтпесе, киядагы ауылга к елетш peTi ж ок кой... - д е с т , ез басынан акыл шыкпайтын кошеметиллер: - Рас айтасыз, эйел 1здесе, К,арашат м анында да ел бар емес пе? Б эрш кылаты н казакты н 63i гой. Клмнщ Heci барын орыс кайдан бш упп ед1, - деп жуптестг б з д е р т щ б ер ек еазд тн е , намыссыздыгына, 6ipiH-6ipi аямайтынды- гына Keaaepi жеткендей болып, 6ipa3 ежелесш басылган кезде: —Бул ic KiMHeH келд1? Ктмнщ колы нан келер екен? — дест, ойга ж упрйтг —А ксакалга ондай о п т -к а с т ы к т бар екен? - Ш еп такырыпты дау-шары узшмеупп ед1, Ж аман- байлар болмаса. —К,ой, оларда срыска жауга шаба коятын kim бар? Ж эне ол кашангы дау? Бетен 6ipey шыгар. - Bip келсе, бул жумыс К,урбан кажылардан келед1, партия болтан сон аяй ма? —деп, мына жактан 6ip куда ауыз коя бердг — Сен кайдагы жокты айтады екенс!н- Елдщ партия болып журген16ip б у п н бе? Бул 63i елд1н салымында ж ок нэрсе гой, 6ipeyfliH ашылмаган кауы ны н, жарылмаган жумырткасын... М усылманнын баласын KonipfliH нету1не киып, К,урбан кажы да онбас. 03i де бала устап отырган адам, кудай жузш коре ме? —деп, ак сакалды, каскыр кезд1 Kici оны тежеп тастады. - Мен бшсем, бу жумыс Эбеннен келд1, —деп куптей болтан кок тумсык, таргыл бет адам cap шакшасын сер- меп, 6ip козгалып койды. —Ана жы лы к аска атын орыска епергеннен 6epi онын шине кан катулы болатын. «Эй, 6ip кылсам ба!» деп соны н кезену1 жаман ед1, —дед!. - Эй, онын колынан келер ме екен? Онын 6ip сенген адамы М акыштар efli. Олармен де енеугуш eKi бие туралы шайыргал болып калды flecin ед1 гой. Bipeyre сенбей, о н ­ дай кет1 былганыш адам ic кы ла алмаса керек, —деп к ас­ кыр кезд1 кене адам тагы бастырмады. - 45-

Аксакалдын еи т-к а с ты KicuiepiH кылга Ti3in, он, он бес- ке апарып, 6ipey уйдеп, 6ipey буйдеп жорыганмен байлаулы туйш шыкпады. в й тк е ш 6ipey партиялылыкпен, 6ipey жег- жаттыкпен, 6ipey алым-салыгы, 6ipey 6epiMceri ушш, 6ipey урланган малы тимегеш ушш, 6ipey катыны кеткеш ушш немесе катынына, кызына барганы ушш, ен болмаса тип тигеш ушш 6ipeyfli айыптап, 6ipeyzu коргаганнан баска, эрюм ез есебш ойлап, буйреп бурганнан баска, дэл жанашырлык кылып эдш кагушы, эдш тексеруип жок бодды. Bipey ipefli, 6ipey сойды. Осы жумыстын тусында Мамырбай аксакалга жаны ашыган KiciMcin жагынып калгысы келгендер де та- былды. Элдеб1реуден кек алу ушш сонан кедш деп, урын- дыргысы келгендер де болды. Аксакалдын кайгысына шын пешлмен ортактасатьш адам кем едд. Жалгыз-жарым куданда- лы, тшеулес адамдар болмаса, бэйб1ше кымызды аяк толты- ра беретш кедей кершшер болмаса, жалпылама достын да, кастын да пэлендей куйзеле койганы жок. Сырты куйзел- ген тэр1зденсе де, лишен жаман ойы арыльш кете алмады. Журт жаназадан тарап, ай-жай болган сон сол туш бей- сауат журш, ат кинаган юм екен деп, эрк1м-ак сурастырып, кулагын туре бастады. 0йткен1 бул жолы да, одан бурын да жалан Мамырбай емес, талай ауыл шапкыншылыкка ушы- раган. Мал-мулк1 талауга, адамы дуреге жыгыльш, шыгын- далган, куйзелген, куйшш болган. «Ел кулагы - елу» гой, суык жур4сп адам бш нбей не турсьш? Сурастырьш, кагып келгенде, осы ны н 6epiH кы лы п журген М укаш eKeHi к еш кпей-ак ашылды. К,алай ашылды десещзш1? Выдай: Сол куш кешке жакын Мукаштын К,арашатка карай желе жортып бара жатканын 6ip койшы кереда. Bip ден!з. Мукаштын катыны 6ip абысьшымен елеуш бере кой- мадын деп, шанкылдасып калганда, абысыны: «Осы елдщ бар дуниесш уйще ты гьт отырганьщды керермш! Желиспе, кутырма! Карала сырмактьщ иесш де бшем, ак ки1здш, бэтес кейлектш кайдан шьпс.канын да бшем...» депп. Соны ecireeH сон Сулеймендис1 жансыз Kici ж1берш, Мукаштжшдеп сыр- магын танып келшт1, —eKi дещз. Бэтес кейлектш де, жасыл жещлздш де neci шыгыпты, - yui дешз. Мукаштын торы ала аты ертенвде тер катып жургенш сырткы ауыддагы Су Ыбырайым KepinTi. Су Ыбырайымнын свз1нде пэтуа да - 46-

болмаушы efli, сонда да... мунымен —терт дею з. Т ун бала- сында Мукаштьщ уйш де турмайтынын 6ip сездщ ретшде Тезекбай модда да айтып калыпты. Анкылдаган анкау адам гой. Мунымен —бес дещ з. М амырбайдын баласы успм нен материал жинап, болыс болайын деп турганымда, койгыз- бай xi6epfli деп М укаш ты н окпелеп ж ургеш тагы мал1м. Мукаш болмаган Heci каллы? «М укаш, М укаш , содан бас­ ка адам да емес» деп ел тугел ден койды. Ел болып М укашка шукшиды. Буган не кылу керек? Калай кек алу керек? Ш ауып ала ма? Сотка бере ме? в л т т р т лабере ме? бр теп ж1бере ме? К,алай да не 6ipiH, не 6opin icTeyre елдщ 6eTi тузелдь Эйтсе де М укаш ка тап бере алмады. Тап бермек т у п л , маны на да ж олай алмады. Оган себеп мынау едй Б эйбйпе мен кы зы нан айры лгалы Мамырбай отагасы ертецп шайын пнкен сон, тебе басына шыгып, жер ш укып отыра беруш! едй Bip к у ш тебе ба- сында отырганда Сулеймен ауылы жагынан тымагынын кулагы калкандап, 6ip атгы icici жортып келд! де, байга селем 6epin, аударыла тусе калды. Амандыктан кей1н: - Бай, тундеп малагамды 61лд1н 13 бе? —дед!. - Ж ок, - дед!. - Ойбай, улкен окига боп калды! - Йемене, жаным? - К,удай ондап елд!н кез! 6ip ашылды... - Не бопты, Мукаш па? - Ж ок, ойбай... - Ал айтшы! - Таудагы бшеуптерд! кызылдар тып-типыл устап екеттт!. - Кдлайша? Акб!лек кайда калыпты? - Акбшектен хабар ж ок... Эйтеу!р тугел к олга TycinTi. - Оны сурамадывдар ма? KiM келд!? - Т уркулак ауылы нан Телтайдын К,аракулы келд1. Кызылдар сол ауылда 6eKiHin жатканда, М укаш актарды алдап, услне алып келсе, кызылдар тарпа бас салады. Сасканынан атысуга да муршасы келмей капты. Бул HrrepiHHiH 03i 6i3re мыкты боп журген! болмаса, кысы л- ган кезде тук емес екен гой. - Мукаш оларды калай алдап жур? - 47-