sosyal6-anadol

6. Bitkiler kendi besinlerini üretirken havada- 9. Devletimizin mali kaynaklarından biri vergidir. ki karbondioksidi kullanarak havaya oksijen Devletimiz topladığı vergilerle vatandaşlarına verirler. Bu nedenle ormanlar dünyanın oksi- çeşitli hizmetler sunar. Bilinçli her vatandaş jen kaynağı olarak nitelendirilebilir. Ormanlık vergisini zamanında öder. Bunu yapmak her alanlar insanların hatalı davranışları sonucu vatandaşın görevi ve sorumluluğudur. her geçen gün küçülmektedir. Verilen paragrafta aşağıdakilerden hangi- Buna göre aşağıdakilerden hangisi hatalı sine değinilmemiştir? insan davranışlarından biri değildir? A) Bilinçli bir vatandaşın vergisini zamanın- A) Piknik yapıldıktan sonra piknik ateşinin da ödediği söndürülmemesi B) Vergi sayesinde devletin yatırım yapabil- B) Tarım alanı açmak için ormanların kesil- diği mesi C) Vergi vermenin önemi C) Ormanlık alanlara kırık cam parçaları bı- rakılması D) Verginin herkesten eşit olarak alındığı D) Kendiliğinden yıkılmış ağaçların odun olarak kullanılması 7. Aşağıda verilenlerden hangisi doğal kay- naklara örnek olamaz? 10. Yer şekilleri, iklim, su kaynakları gibi doğal A) Kara yolu B) Maden faktörler; nüfus ve ulaşım gibi beşerî faktör- C) Su D) Toprak ler ülkemizde bir yere yatırım yapılmasında belirleyici olan özelliklerdir. 8. Aşağıda ülkemiz kaynakları kullanılarak yapı- Bir yatırımcı nüfusun fazla olduğu yerlerde lan üretim faaliyetlerinden bazıları verilmiştir. yaşayan insanların et ve yumurta ihtiyacını � Ayçiçeği kullanılarak yağ elde edilmesi karşılamak için kümes hayvancılığı yapmak � Antalya’da yaz aylarında turizm yapılması istemektedir. � Elektrik kablosu üretimi Bu yatırımcının aşağıdaki illerden hangi- Buna göre yukarıda verilenlerle seçenek- sine yakın bir yerde tesisini kurması daha ler eşleştirildiğinde hangisi dışarıda kalır? uygundur? A) Maden B) Orman A) Bursa B) Gümüşhane C) Su D) Toprak C) Hakkari D) Muğla H. Aşağıda verilen soruların cevaplarını defterinize yazınız. 1. Ülkemizin kaynakları ile ülkemizde yapılan ekonomik faaliyetler arasında nasıl bir ilişki olduğunu açıklayınız. 2. Çevre kirliliğini azaltmada yenilenebilir enerji kaynaklarının katkılarını belirtiniz. 3. Bir yerde yatırım ve pazarlama yapmak için hangi coğrafi özelliklere dikkat edilmesi gerektiğini ifade ediniz. 4. Vatandaşlık sorumluluğu olarak vergi vermenin niçin önemli olduğunu açıklayınız. 5. Nitelikli insan gücünün ülkemiz ekonomisine katkılarını belirtiniz. 6. Bireyin meslek seçimini etkileyen unsurların neler olduğunu ifade ediniz. 201

ÖZ DEĞERLENDİRME FORMU Bu ünitede yaptığınız çalışmalar ve öğrendiğiniz bilgilerle ilgili aşağıda bir form verilmiştir. Bu formdaki soruları cevaplayınız. Bu ünitede neler öğrendiniz? …………………………….....................……………………………………………………… …………………………….....................……………………………………………………… …………………………….....................……………………………………………………… Bu ünitede başarılı olduğunuz konular hangileriydi? …………………………….....................……………………………………………………… …………………………….....................……………………………………………………… …………………………….....................……………………………………………………… Bu ünitede öğrendiğiniz bilgileri hayatınızın hangi alanlarında kullanabilirsiniz? …………………………….....................……………………………………………………… …………………………….....................……………………………………………………… …………………………….....................……………………………………………………… Bu ünitede hangi konular ilginizi çekti? …………………………….....................……………………………………………………… …………………………….....................……………………………………………………… …………………………….....................……………………………………………………… Bu ünitede öğrendiğiniz bilgilerden size en ilginç gelen hangisiydi? …………………………….....................……………………………………………………… …………………………….....................……………………………………………………… …………………………….....................……………………………………………………… Bu ünitede hangi konuları anlamakta zorlandınız? Bu konularla ilgili aklınıza takılanlar hakkında kitap, dergi, ansiklopedi ve Genel Ağ gibi kaynaklardan araştırma yapınız. …………………………….....................……………………………………………………… …………………………….....................……………………………………………………… …………………………….....................……………………………………………………… 202

6. YÖNETİME ÜNİTE KATILIYORUM 6.1 Neler Öğreneceğiz? Bu ünitede; ◗ Demokrasinin temel ilkeleri açısından farklı yönetim biçimlerini karşılaştırmayı, ◗ Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nde yasama, yürütme ve yargı güçleri arasındaki ilişkiyi, ◗ Yönetimin karar alma sürecini etkileyen unsurları analiz etmeyi, ◗ Toplumsal hayatımızda demokrasinin önemini, ◗ Türkiye Cumhuriyeti’nin etkin bir vatandaşı olarak hak ve sorumluluklarınızın anayasal güvence altında olduğunu, ◗ Türk tarihinden ve güncel örneklerden yola çıkarak toplumsal hayatta kadına verilen de- ğeri öğreneceğiz. 203

YÖNETİM BİÇİMLERİNİ ÖĞRENİYORUM Hazırlık Çalışması Demokrasi kavramını daha önce duydunuz mu? Sizce bu kavram ne anlama gelmektedir? Düşüncelerinizi arkadaşlarınızla paylaşınız. Okula başladığınız andan itibaren öğrenim gördüğünüz sınıflarda her yıl sınıf başkanlığı seçimi yapılmaktadır. Bu seçimlerde sınıfta öğrenim gören her öğrencinin oy verme ve sınıf başkanlığına aday olma hakkı vardır. Sınıftaki öğrenciler başkan adaylarına özgür iradeleriyle oy verirler ve en fazla oyu alan öğrenci sınıf başkanı seçilir. Düşünelim Tartışalım Yukarıda verilen metinden yararlanarak aşağıdaki soruları cevaplayınız. Düşüncele- rinizi arkadaşlarınızla paylaşınız.  Sınıf başkanını belirlemek için izlenen yol sizce uygun mudur? Niçin böyle düşü- nüyorsunuz?  Sizce sınıf başkanlığı seçiminde neden tüm öğrencilerin oy verme hakkı bulun- maktadır?  Sınıf başkanlığı seçiminin demokrasi açısından önemi nedir? Açıklayınız. Demokrasi, Yunancada halk anlamına gelen “demos”; güç, iktidar ve yönetim anlamına gelen “kratos” kelimelerinin bir araya gelmesiyle oluş- muştur. Demokrasi, halkın kendi kendini yönetmesi olarak tanımlanır. Demokrasinin olduğu ülkelerde yaşayan insanlar kendilerini yönetecek kişileri ken- dileri seçerek geleceklerini belirlerler (Görsel 6.2). Demokrasilerde egemenliğin kaynağı millettir. Ana- 6.2 yasanın “Egemenlik” başlıklı 6. maddesinde bu du- rum şu şekilde belirtilmiştir: “Egemenlik, kayıtsız Demokrasilerde yöneticiler seçimle belirlenir. şartsız milletindir.” Halk, egemenliğini seçtiği temsilciler aracılığıyla kullanır. Bireylerin özgür düşünce ve kanaatlerinin bir araya gelmesinden ve kaynaşmasından oluşan millet iradesi, demokrasi için vaz- geçilmez bir unsurdur. Bu nedenle millî egemenlik, demokrasinin en temel ilkelerinden biridir. Şimdi demokrasinin diğer temel ilkelerini öğrenelim. 204

Hürriyet ve Eşitlik İnsanların başkalarına zarar vermemek ve kanunlara aykırı olmamak koşuluyla dilediğini düşüne- bilmesine ve yapabilmesine hürriyet veya özgürlük adı verilir. Demokrasilerde insanlar özgür iradeleriy- le karar verebilir, düşüncelerini özgürce ifade edebilir. Ancak başkalarının özgürlük alanına müdahale edilmemesi gerekir. Örneğin, oyun parklarında dilediğimiz gibi oyun oynayabiliriz. Ancak oyun parkında başkalarını rahatsız edecek biçimde oyun oynamamak gerekir. Çünkü oyun parkından yararlanmak her çocuğun hakkıdır. Eşitlik, toplum içinde tüm bireylerin aynı haklara sahip olması anlamına gelmektedir. Demokrasilerde eşitlik ilkesi vardır ve hiçbir kişiye ayrıcalık tanınamaz. Herkes kanun önünde eşittir. Bir insanın diğerine üstünlüğü yoktur. Seçimler ve Temsil Demokrasilerde ülkeyi yönetecek kişileri belirlemek için seçimler yapılır. Seçimlerde gerekli şartları taşıyan vatandaşlar istedikleri takdirde devlet yönetiminde görev almak için adaylıklarını koyabilirler. Seçimler sonunda belirlenen kişiler (cumhurbaşkanı, milletvekilleri, belediye başkanları ve muhtarlar) ülke yönetiminde halkı temsil ederler. Siyasi Partiler Demokrasilerde insanlar kendi görüş ve düşünceleri doğrultusunda istedikleri partiye oy verebilir veya istedikleri partiye üye olabilirler. Bir ülkede siyasi partilerin sayısının birden fazla olması demok- rasinin bir gereğidir. Böylece siyasi partiler demokratik bir şekilde rekabet edebilir. Bu sayede devlet yönetiminde daha fazla görüş ve düşünce, temsil edilme imkânı bulur. Çoğulculuk ve Katılım İnsanların görüşleri birbirinden farklı olabilir. Farklı düşüncelere sahip olan insanlar düşüncelerini özgürce ifade edebilmeli ve yönetimde temsil edilmelidir. Buna demokrasinin çoğulculuk ilkesi adı ve- rilir. Çoğulculuk ilkesi gereğince insanlar yönetime katılmalı ve kendilerini etkileyen kararların alınma- sında etkili olmalıdır. Hukukun Üstünlüğü Demokrasilerde hukukun üstünlüğü ilkesi benimsenmiştir. Buna göre insanların hakları hukuka uy- gun olarak korunmalıdır. Oluşan problemler hukuk yoluyla çözüme kavuşturulmalıdır. Devletler, ilk çağlardan günümüze farklı yönetim biçimleri ile idare edilmişlerdir. Bu yönetim biçimle- rinde bazen demokratik ilkelere uyularak hareket edilmiş bazen seçkin bir insan grubu ülkeyi yönetmiş bazen de bir kişi devlet yönetiminde tek başına söz sahibi olmuştur. Şimdi insanlık tarihinde yaygın olarak uygulanmış yönetim şekillerini öğrenelim. Merhaba arkadaşlar! Benim adım Hakan (Görsel 6.3) Sizlere monarşi yönetim şekli hakkında bilgi vereceğim. Bu yönetim şekline göre egemen- lik tek bir kişinin elindedir. Ülkeyi yönetme yetkisine sahip olan kişiye kral, kağan, han, imparator ve padişah gibi unvanlar verilir. Yönetici yasama, yü- rütme ve yargı yetkilerini tek başına kullanır. Yöneticinin verdiği kararlara herkes uymak zorundadır. Yönetici, verdiği kararlar sebebiyle suçlanıp yar- gılanamaz. Ülkeyi yöneten kişi öldükten sonra yerine genellikle aile üyelerin- 6.3 den biri geçer. Halk yönetimde söz sahibi değildir. 205

Merhaba arkadaşlar! Ben Nurcan (Görsel 6.4). Sizlere oligarşi yö- 6.4 netim şekli hakkında bilgi vereceğim. Bu yönetim şekline göre egemenlik yetkisi belli bir zümre, sınıf veya grubun elindedir. Bunlar zenginler, soy- lular veya aristokratlar olarak adlandırılır. Bu yönetim şeklinde yöneticiler ait oldukları zümre, sınıf veya grup içinden seçilir. Oligarşi yönetimlerinin olduğu yerlerde sadece belli bir azınlığın hakları gözetilir. Halkın yöne- timde söz hakkı yoktur. Merhaba arkadaşlar! Benim adım Yalçın (Görsel 6.5). Sizlere teo- krasi yönetim şekli hakkında bilgi vereceğim. Bu yönetim şekline göre ülke dinî kurallara göre idare edilir. Teokrasinin uygulandığı devletlerde yönetim, tanrı adına dinî kuralları uygulayan hükümdarın elindedir. Hü- kümdar yalnızca tanrıya karşı sorumludur. Monarşi ve oligarşi yöne- tim biçimlerinde olduğu gibi teokraside de halkın yönetimde söz hakkı 6.5 yoktur. Merhaba arkadaşlar! Ben Nilay (Görsel 6.6). Sizlere cumhuriyet 6.6 yönetim şekli hakkında bilgi vereceğim. Bu yönetim şeklinde egemenlik millete aittir. Halk ülkeyi yönetecek temsilcileri belli bir süre için seçer. İn- sanlar, seçme ve seçilme hakkını kullanarak ülke yönetimine katılabilirler. Ülkeyi yöneten kişiler halka karşı sorumludurlar. Halk, yöneticileri seçim yoluyla değiştirme hakkına sahiptir. Bu yönetim şeklinde insanların hak- ları anayasa ile korunur. Herkes hukuk önünde eşittir ve hukukun üstün- lüğü ilkesi geçerlidir. İnsanlar özgür bir şekilde yaşamlarını sürdürebilirler. Sıra Sizde Öğrencilerin verdikleri bilgilere göre yönetim biçimlerini aşağıdaki gibi bir tablo üzerin- de karşılaştırınız. Bunu yaparken demokrasinin temel ilkelerini göz önünde bulundurunuz. Yönetim Biçimleri Monarşi Oligarşi Teokrasi Cumhuriyet Halkın yönetimde söz hakkı var mıdır? Farklı görüşler yönetimde söz sahibi olabilir mi? Özgür düşünce ortamı var mıdır? 206

YASAMA, YÜRÜTME VE YARGI Hazırlık Çalışması Yasama, yürütme ve yargı kavramlarından ne anlıyorsunuz? Düşüncelerinizi arkadaşları- nızla paylaşınız. Eski dönemlerde, kurulup yıkılan birçok devlet genellikle monarşi yönetim şekliyle idare edilmiş- tir. Monarşi yönetiminde ülkenin başında bulunan kişi ülke yönetimiyle ilgili bütün yetkileri kendinde bulundurur. Ülkelerin yönetiminde üç önemli güç unsuru bulunmaktadır. Bunlar; yasama, yürütme ve yargıdır. Monarşi yönetimlerinde yasama, yürütme ve yargı güçleri tek bir kişide toplanır. Günümüzde ise dünyadaki çoğu devlette yasama, yürütme ve yargı güçleri ayrı kurumlar tarafından kullanılmaktadır. Kuvvetler Birliği Kuvvetler Ayrılığı Devlet organları olan yasama, yü- Devlet organları olan yasama, rütme ve yargı güçlerinin tek bir kişi- yürütme ve yargı güçlerinin birbirin- de toplandığı devlet yönetim mode- den ayrılmış oldukları devlet yönetim lidir. Bir ülkede bu güç unsurları aynı modelidir. Bir ülkede bu güç unsurla- kurum veya kişiye verilmişse buna rı ayrı kurum veya kişilere verilmişse kuvvetler birliği adı verilir. buna kuvvetler ayrılığı adı verilir. Yasama, Yasama Yürütme Yargı Yürütme, Yargı Ülkemizin devlet yönetiminde, kuvvetler ayrılığı ilkesi uygulanmaktadır. Bu nedenle yasama, yürüt- me ve yargı yetkileri ayrı kurum ve kişiler tarafından kullanılmaktadır. Anayasamızda yasama, yürütme ve yargı organlarının her birinin kendine has yetki ve sorumlulukları açıkça belirtilmiştir. Ülkemizde yasam, yürütme ve yargı görevlerini yerine getiren kurumlar ve kişiler birbiriyle uyumlu bir şekilde çalışırlar. Aşağıda yasama, yürütme ve yargı organları arasındaki ilişki açıklanmıştır. İnceleyiniz. Yasama yetkisi, TBMM’nin elindedir. Halkın ihtiyaçları doğrultusunda TBMM’de kanunlar çı- karılır. Yürütme yetkisi, Cumhurbaşkanına aittir. Cumhurbaşkanı, çıkarılan kanunlara uygun olarak ülkede yürütme görevini yerine getirir. Ülkenin anayasaya ve kanunlara göre yönetilmesini sağlar. Yargı yetkisi, bağımsız mahkemelerindir. Devlet yönetiminde kanunlara aykırı hareket edilmesi durumunda bağımsız mahkemeler olumsuz durumların ortaya çıkmasını önler. 207

Türkiye Büyük Millet Meclisi, Cumhurbaşkanlığı ve bağımsız mahkemeler anayasadan aldıkları yet- kiye göre bizlere hizmet vermektedir. Bu kurumların yetkileri anayasamızda aşağıda belirtildiği şekilde ifade edilmiştir. İnceleyiniz. Yasama yetkisi MADDE 7- Yasama yetkisi Türk Milleti adına Türkiye Büyük Millet Meclisinindir. Bu yetki dev- redilemez. Yürütme yetkisi ve görevi MADDE 8- Yürütme yetkisi ve görevi, Cumhurbaşkanı tarafından, Anayasaya ve kanunlara uygun olarak kullanılır ve yerine getirilir. Yargı yetkisi MADDE 9- Yargı yetkisi, Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır. Yasama Gücü 6.7 Ülkemizde yasama yetkisi Türki- Tükiye Büyük Millet Meclisi ye Büyük Millet Meclisi (Görsel 6.7) tarafından kullanılır. TBMM üyelerine milletvekili adı verilir. Halktan yeterli oyu alarak milletvekili seçilen kişiler Anayasa’da belirtilen yemin metnini okuyarak göreve başlarlar. Milletve- killerinden oluşan TBMM’nin ana- yasaya göre yetki ve sorumlulukları aşağıda belirtilmiştir. İnceleyiniz. Türkiye Büyük Millet Meclisinin görev ve yetkileri A. Genel olarak MADDE 87- Türkiye Büyük Millet Meclisinin görev ve yetkileri, kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak; bütçe ve kesin hesap kanun tekliflerini görüşmek ve kabul etmek; para basılmasına ve savaş ilânına karar vermek; milletlerarası andlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının beşte üç çoğunluğunun kararı ile genel ve özel af ilânına karar vermek ve Anayasanın diğer maddelerinde öngörülen yetkileri kullanmak ve görevleri yerine getirmektir. B. Kanunların teklif edilmesi ve görüşülmesi MADDE 88- Kanun teklif etmeye milletvekilleri yetkilidir. Kanun tekliflerinin Türkiye Büyük Millet Meclisinde görüşülme usul ve esasları İçtüzükle düzenlenir. C. Kanunların Cumhurbaşkanınca yayımlanması MADDE 89- Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisince kabul edilen kanunları on beş gün içinde yayımlar. Yayımlanmasını kısmen veya tamamen uygun bulmadığı kanunları, bir daha görüşülmek üzere, bu hususta gösterdiği gerekçe ile birlikte aynı süre içinde, Türkiye Büyük Millet Meclisine geri gönderir. Cumhurbaşkanınca kısmen uygun bulunmama durumunda, Türkiye Büyük Millet Meclisi sadece uygun bulunmayan maddeleri görüşebilir. Bütçe kanunları bu hükme tâbi 208

değildir. Türkiye Büyük Millet Meclisi, geri gönderilen kanunu üye tamsayısının salt çoğunluğuyla aynen kabul ederse, kanun Cumhurbaşkanınca yayımlanır; Meclis, geri gönderilen kanunda yeni bir değişiklik yaparsa, Cumhurbaşkanı değiştirilen kanunu tekrar Meclise geri gönderebilir. D. Milletlerarası andlaşmaları uygun bulma MADDE 90- Türkiye Cumhuriyeti adına yabancı devletlerle ve milletlerarası kuruluşlarla yapı- lacak andlaşmaların onaylanması, Türkiye Büyük Millet Meclisinin onaylamayı bir kanunla uygun bulmasına bağlıdır. F. Savaş hâli ilânı ve silahlı kuvvet kullanılmasına izin verme MADDE 92- Milletlerarası hukukun meşrû saydığı hâllerde savaş hâli ilânına ve Türkiye’nin taraf olduğu milletlerarası andlaşmaların veya milletlerarası nezaket kurallarının gerektirdiği hâller dışında, Türk Silahlı Kuvvetlerinin yabancı ülkelere gönderilmesine veya yabancı silahlı kuvvetlerin Türkiye’de bulunmasına izin verme yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisinindir. Türkiye Büyük Millet Meclisi tatilde veya ara vermede iken ülkenin ani bir silahlı saldırıya uğraması ve bu sebeple silahlı kuvvet kullanılmasına derhal karar verilmesinin kaçınılmaz olması hâlinde Cumhurbaşkanı da, Türk Silahlı Kuvvetlerinin kullanılmasına karar verebilir. Yürütme Gücü Anayasamıza göre ülkemizde yürütme gücü Cumhurbaşkanı tarafından kullanılır. Cumhurbaşkanı anayasada belirtilen özellik- lere göre Türk vatandaşları arasından, halk tarafından seçilir. Cumhurbaşkanı seçilen kişi anayasada belirtilen yetki ve sorumluluk- ları yerine getirir. Cumhurbaşkanı Ankara’da 6.8 bulunan Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaş- Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Külliyesi kanlığı Külliyesinde ülkemizi yönetmektedir (Görsel 6.8). Cumhurbaşkanının anayasaya göre yetki ve sorumlulukları aşağıda belirtilmiştir. İnceleyiniz. Cumhurbaşkanının görev ve yetkileri MADDE 104- Cumhurbaşkanı Devletin başıdır. Yürütme yetkisi Cumhurbaşkanına aittir. Cum- hurbaşkanı, Devlet başkanı sıfatıyla Türkiye Cumhuriyetini ve Türk Milletinin birliğini temsil eder; Anayasanın uygulanmasını, Devlet organlarının düzenli ve uyumlu çalışmasını temin eder. Gerekli gördüğü takdirde, yasama yılının ilk günü Türkiye Büyük Millet Meclisinde açılış konuşmasını ya- par. Ülkenin iç ve dış siyaseti hakkında Meclise mesaj verir. Kanunları yayımlar. Kanunları tekrar görüşülmek üzere Türkiye Büyük Millet Meclisine geri gönderir. Kanunların, Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün tümünün veya belirli hükümlerinin Anayasaya şekil veya esas bakımından ay- kırı oldukları gerekçesiyle Anayasa Mahkemesinde iptal davası açar. Cumhurbaşkanı yardımcıları ile bakanları atar ve görevlerine son verir. Üst kademe kamu yöneticilerini atar, görevlerine son verir ve bunların atanmalarına ilişkin usul ve esasları Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenler. Ya- bancı devletlere Türkiye Cumhuriyetinin temsilcilerini gönderir, Türkiye Cumhuriyetine gönderilecek yabancı devlet temsilcilerini kabul eder. Milletlerarası andlaşmaları onaylar ve yayımlar. Anayasa değişikliklerine ilişkin kanunları gerekli gördüğü takdirde halkoyuna sunar. Milli güvenlik politika- larını belirler ve gerekli tedbirleri alır. Türkiye Büyük Millet Meclisi adına Türk Silahlı Kuvvetlerinin 209

Başkomutanlığını temsil eder. Türk Silahlı Kuvvetlerinin kullanılmasına karar verir. Sürekli hastalık, sakatlık ve kocama sebebiyle kişilerin cezalarını hafifletir veya kaldırır. Cumhurbaşkanı, yürütme yet- kisine ilişkin konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilir. Anayasanın ikinci kısmının birinci ve ikinci bölümlerinde yer alan temel haklar, kişi hakları ve ödevleriyle dördüncü bölümde yer alan siyasi haklar ve ödevler Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenemez. Anayasada münhasıran kanunla düzenlenmesi öngörülen konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarılamaz. Kanunda açıkça düzenlenen konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarılamaz. Cumhurbaşkanlığı karar- namesi ile kanunlarda farklı hükümler bulunması hâlinde, kanun hükümleri uygulanır. Türkiye Büyük Millet Meclisinin aynı konuda kanun çıkarması durumunda, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hüküm- süz hâle gelir. Cumhurbaşkanı, kanunların uygulanmasını sağlamak üzere ve bunlara aykırı olmamak şartıyla, yönetmelikler çıkarabilir. Kararnameler ve yönetmelikler, yayımdan sonraki bir tarih belirlen- memişse, Resmî Gazetede yayımlandıkları gün yürürlüğe girer. Cumhurbaşkanı, ayrıca Anayasada ve kanunlarda verilen seçme ve atama görevleri ile diğer görevleri yerine getirir ve yetkileri kullanır. Yargı Gücü Anayasamıza göre yargı yetkisi, bağımsız mahkemeler tarafından Türk milleti adına kullanılmakta- dır. Mahkemelerin bağımsız olması önemlidir ve bu durum anayasamızda aşağıdaki şekilde belirtilmiş- tir. İnceleyiniz. Mahkemelerin bağımsızlığı MADDE 138- Hâkimler, görevlerinde bağımsızdırlar. Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun ola- rak vicdanî kanaatlerine göre hüküm verirler. Hiçbir organ, makam, merci veya kişi, yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve hâkimlere emir ve talimat veremez; genelge gönderemez; tavsiye ve telkinde bulunamaz. Görülmekte olan bir dava hakkında Yasama Meclisinde yargı yetkisinin kullanılması ile ilgili soru sorulamaz, görüşme yapılamaz veya herhangi bir beyanda bulunulamaz. Yasama ve yürütme organları ile idare, mahkeme kararlarına uymak zorundadır; bu organlar ve idare, mahkeme kararlarını hiçbir suretle değiştiremez ve bunların yerine getirilmesini geciktiremez. Bağımsız mahkemeler, anayasadan aldığı güçle kişiler 6.9 ve kurumlar arasındaki sorunları kanunlara uygun bir şekilde çözmeye çalışır (Görsel 6.9). Yasama ve yürütmenin yaptığı Mahkemeler, bireylerin haklarını her türlü iş ülkemizde yargı denetimine tabi tutulmaktadır. aradığı kurumlardır. Örneğin, TBMM’de çıkarılan bir kanunun anayasaya uyma- dığı düşünülürse Anayasa Mahkemesi’ne iptal davası açıla- bilir. Yine yürütmenin aldığı kararların, anayasa ve kanunlara aykırı olduğu düşünülürse idari mahkemelere yürütmenin durdurulması için dava açabilmektedir. Sıra Sizde Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nde yasama, yürütme ve yargı güçleri arasında nasıl bir ilişki vardır? Öğrendiklerinizden yararlanarak düşüncelerinizi defterinize yazınız. Yazdık- larınızı sınıfta arkadaşlarınızla paylaşınız. 210

YÖNETİMİN KARAR ALMA SÜRECİNE KATILIYORUM Hazırlık Çalışması Aile içinde kararlar alınırken sizin fikrinizin de sorulması size neler hissettirmektedir? Dü- şüncelerinizi arkadaşlarınızla paylaşınız. Düşünelim Tartışalım Aşağıda verilen durumları inceleyiniz. İnsanların verdikleri kararları değiştirmeleri konusunda neler etkili olmuştur? Düşüncelerinizi arkadaşlarınızla paylaşınız.  Cemal, arkadaşıyla sinemaya gitmek için ailesinden izin alır. Arkadaşını telefon- la arayarak ona sinemaya gitmeyi teklif eder. Cemal’in arkadaşı bu teklifi geri çevirir ve beraber satranç oynayabileceklerini söyler. Cemal, başta verdiği kararı değiştirir ve ailesinden izin alarak arkadaşına satranç oynamaya gider.  Hacer Hanım, eve yeni koltuk takımı almak istemektedir. Ancak Hacer Hanım’ın eşi maddi durumlarının uygun olmadığını söyleyerek bu isteğe sıcak bakmaz. Hacer Hanım ve eşi aile bütçesiyle ilgili bir hesap yaparlar. Hacer Hanım yeni koltuk takımı alma fikrinden vazgeçer. Bireyler günlük yaşamlarında aldıkları ka- rarları uygularken çeşitli unsurlardan etkilenirler. Örneğin, gelecekte yapacağımız mesleği se- çerken kişiliğimizin hangi mesleğe uygun oldu- ğunu, meslek eğitiminin nerelerde verildiğini ve istihdam olanaklarını dikkate almamız gerekir. Tüm bu faktörler gelecekte hangi mesleği seçe- ceğimizi etkiler. Bu örnekte olduğu gibi yönetim 6.10 birimlerinin de yönetimde kararlar alırken etkilen- diği faktörler vardır. Ülkemizi yöneten kişiler ve Ülkemiz başkent Ankara’dan yönetilmektedir. kurumlar da çeşitli unsurlardan etkilenerek veya halkın istekleri doğrultusunda aldıkları kararları değiş- tirebilir, uygulamaya koymaktan vazgeçebilirler (Görsel 6.10). Çünkü yönetim birimleri bir karar alırken halkın isteklerini de göz önünde bulundururlar. Demokrasinin temel ilkelerinden biri, vatandaşların ülke yönetimine katılmasıdır. Bizler de görüş ve kanaatlerimiz doğrultusunda demokrasinin bir gereği olarak ülke yönetimine katılmalı ve yönetimin karar alma sürecinde etkili olmalıyız. 211

Aşağıda yönetimin karar alma sürecini etkileyen unsurlardan bazıları verilmiştir. İnceleyiniz. Yönetimin Karar Alma Sürecini Etkileyen Bazı Unsurlar Siyasi Sivil Toplum Medya Bireyler Partiler Kuruluşları (Kamuoyu) Siyasi Partiler Benzer siyasi görüşleri paylaşan kişilerin bir ülkenin yönetiminde söz sahibi olmak üzere oluştur- dukları örgütlenmeye siyasi parti adı verilir. Siyasi partilerin, demokrasinin temel ilkelerinden biri oldu- ğunu öğrenmiştiniz. Siyasi partilerin nasıl kurulduğu, insanların siyasi partilere nasıl üye olabileceği ve siyasi partilerden nasıl ayrılabileceği anayasamızda aşağıdaki gibi belirtilmiştir. İnceleyiniz. Parti kurma, partilere girme ve partilerden ayrılma MADDE 68- Vatandaşlar, siyasî parti kurma ve usulüne göre partilere girme ve partilerden ayrılma hakkına sahiptir. Parti üyesi olabilmek için on sekiz yaşını doldurmuş olmak gerekir. Siyasî partiler, demokratik siyasî hayatın vazgeçilmez unsurlarıdır. Siyasî partiler önceden izin almadan kurulurlar ve Anayasa ve kanun hükümleri içerisinde faaliyetlerini sürdürürler. Siyasi partiler, anayasada belirtilen kurallara ve kuruluş amaçlarına göre faaliyet gösterirler. Seçim- lere katılarak ülke yönetimine talip olurlar. Ülke yönetiminde doğrudan görev alan parti ya da partilere, iktidar partisi adı verilir. Diğer parti veya partiler ise muhalefet partileri olarak adlandırılır. Muhalefet partileri ülke yönetimiyle ilgili düşüncelerini kamuoyuyla ve iktidar partisiyle paylaşır. İnsanlar da kişisel görüşleri doğrultusunda istedikleri siyasi partinin içinde yer alabilir ve partinin çalışmalarına katılabi- lirler. Düşünce ve fikirlerini yetkili birimlere iletirler. Böylece hem muhalefet partileri hem de insanlar yönetimin karar alma sürecinde aktif olarak görev alırlar. Sivil Toplum Kuruluşları Bireyler toplumun çeşitli sorunlarını çözmek ve birtakım ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla bir araya gelerek bazı sosyal kuruluşlar oluştururlar. Yardımlaşma, dayanışma ve iş birliği içinde hareket ederek toplum yararına hizmet eden bu örgütlere sivil toplum kuruluşu adı verilir. Çeşitli alanlarda hizmet etmek amacıyla gönüllülük esasına göre kurulan bu kuruluşlar bazı durumlarda yönetimin karar alma sürecine etki edebilmektedir. TEMA Vakfı, ülkemizde erozyonla mücade- 6.11 le etmek ve ağaçlandırma çalışmaları yapmak amacıyla kurulan bir sivil toplum kuruluşudur TEMA Vakfı logosu (Görsel 6.11). TEMA Vakfı, çevreyle ilgili düşün- celerini yönetim birimleriyle paylaşarak yöneti- min çevreyle ilgili sorunları çözmesinde yardım- cı olur. 212

Medya İnsanlar arasında iletişimi sağlayan radyo, 6.12 televizyon, gazete ve Genel Ağ gibi basın yayın organlarının tümüne medya adı verilir. Medya Medya, yönetimin karar alma sürecine etki sayesinde iletilmek istenen mesajlar, aynı anda eden bir unsurdur. çok sayıda kişiye ulaştırılabilir. Bireyler yaşadık- ları yerde karşılaştıkları sorunları, yönetim bi- rimlerine medya aracılığıyla iletebilirler (Görsel 6.12). Örneğin, çocuklarının oyun oynayacağı bir parka ihtiyaç olduğunu düşünen mahalle sakinleri, seslerini yetkililere medya organları ile duyurabilir. Haberi alan yetkililer de mahalle sakinlerinin taleplerini yerine getirmek için hare- kete geçebilir. Bireyler (Kamuoyu) Yönetimin karar alma sürecine etki eden unsurlardan biri de bireyin kendisidir. Birey, seçme ve seçilme hakkını kullanarak kendisini yönetecek olan kişileri belirler. Görevini yaptı- ğını düşündüğü kişileri bir sonraki seçimde ye- niden seçebilir. Bunun tam aksini düşünüyorsa başka kişilerin kendisini yönetmesi için oyunu kullanır. Birey, toplum için yararlı olan konular- da görüşlerini bulunduğu yerin yöneticilerine iletebilir. Bunun için en etkili yöntemlerden biri 6.13 dilekçe hakkının kullanılmasıdır. Gerekli gör- düğümüz durumlarda ilgili makamlara dilekçe Bireyler, dilekçe haklarını kullanarak yönetimin karar yazarak taleplerimizi iletmeli ve yönetimin karar alma sürecine etki edebilirler. alma sürecine etki etmeliyiz (Görsel 6.13). Örneğin, belediyenin toplu taşıma araçlarının yaşadığımız mahalledeki hizmetlerinde aksama olduğunu düşünelim. Bu durumda yaşadığımız yerleşim biriminin bağlı olduğu belediyeye bir dilekçe yazmalı ve durumu yetkililere bildirmeliyiz. Toplumu ilgilendiren herhangi bir konu hakkında halkın benimsediği ortak görüşe kamuoyu adı verilir. Kamuoyu, toplumun sorunlarının çözümünde önemli bir etkiye sahiptir. Yönetimde yetkili olan kişiler, kamuoyunun görüşlerini genellikle dikkate almaktadır. Eğer yöneticiler bireylerin taleplerini haklı görürlerse almış oldukları kararı yeniden gözden geçirirler ve kamuoyuna uygun karar verirler. Sıra Sizde Herhangi bir konuda yönetime yardımcı olmak veya yönetimin aldığı karara etki etmek niçin önemlidir? Düşüncelerinizi defterinize yazarak sınıfta arkadaşlarınızla paylaşınız. 213

TOPLUMSAL HAYATIMIZDA DEMOKRASİNİN ÖNEMİ Hazırlık Çalışması Demokrasinin sizler için önemi nedir? Düşüncelerinizi arkadaşlarınızla paylaşınız. Okuma Metni Cihan, anne ve babasıyla evde haberleri izlemektedir. Haberde sunucu, ertesi gün yapılacak olan Cumhurbaşkanı ve milletvekili genel seçiminden bahsetmekte ve seçmenleri anayasal hakları olan oy kullanmaya davet etmektedir. Sunucunun söylediklerini duyan Cihan ve ailesi (Görsel 6.14) arasında şöyle bir konuşma geçmiştir. Cihan: Anneciğim, seçim niçin yapılır? Fatma Hanım: Oğlum, demokrasilerde 6.14 halk kendisini yönetecek kişileri seçimle belir- ler. Siyasi partiler veya bağımsız adaylar genel seçimlerde en fazla oyu almaya gayret eder ve ülke yönetiminde söz sahibi olmaya çalışır- lar. Bizler de seçimlerde kendi görüşlerimize uygun olan siyasi partilere oy veririz. Böylece ülke yönetiminde söz sahibi oluruz. Cihan: Peki, siz yarın nerede oy kullanacaksınız? Abdullah Bey: Seçim günlerinde okullarda seçim sandıkları kurulur. Yarın, senin öğrenim gör- düğün Atatürk Ortaokulunda oy kullanacağız. Cihan: Aaaa! Benim okulumda mı? Ben de oy kullanabilir miyim? Fatma Hanım: Hayır, oğlum. Senin yaşın oy kullanmak için yeterli değil. Ülkemiz anayasasına göre seçimlerde oy kullanmak için 18 yaşını doldurmak gereklidir. Bu yüzden yarınki seçimde ma- alesef oy kullanamayacaksın. Cihan: Anladım anneciğim. Peki, yarın oy kullanmak için sizinle beraber gelebilir miyim? Fatma Hanım: Elbette oğlum. Bizimle gelerek seçimde nasıl oy kullanıldığı hakkında bilgi sa- hibi olabilirsin. Cihan: Babacığım, seçimlerin bizler için önemi nedir? Abdullah Bey: Seçimler demokrasinin bir gereğidir. Demokrasinin uygulandığı her ülkede in- sanların, kendilerini yönetecek kişileri belirlemesi için seçimlere ihtiyaç vardır. Siyasi partilerin 214

gösterdiği veya bağımsız adaylar, yapmak istediklerini anlatırlar. İnsanlar da onları dinleyerek ken- di tercihleri doğrultusunda oylarını kullanırlar. Halkın seçim hakkının olmadığı veya kullanılamadığı durumlarda demokratik bir toplum yapısı olmaz. Demokrasi, toplumsal hayatımızın bir parçası olmalıdır. Fatma Hanım: Babana katılıyorum oğlum. Bunun yanında şunu da bilmen yerinde olacak- tır. Demokrasi, hayatımızın her alanında önemlidir. Demokrasinin korunduğu bir toplumda bireyler başkalarının haklarına zarar vermeden istediklerini yapabilirler. Cihan: Anneciğim ve babacığım, beni bilgilendirdiğiniz için size çok teşekkür ediyorum. Saye- nizde toplumsal hayatımızda demokrasinin önemi hakkında bilgi sahibi oldum. Sizlerden öğrendi- ğim bilgileri yarın sınıfta arkadaşlarımla paylaşacağım. Bu kitap için yazılmıştır. Düşünelim Tartışalım Okuduğunuz metinden yararlanarak aşağıdaki soruları cevaplayınız. Düşünceleri- nizi arkadaşlarınızla paylaşınız.  Demokrasi ile seçim arasında nasıl bir ilişki vardır?  Toplumsal hayatımızda demokrasinin önemi nedir? Cihan ve ailesi arasında demokrasinin toplumsal yaşamımızdaki önemi üzerine yapılan konuşma- ların anlatıldığı bir metin okudunuz. Cihan, annesi ve babası, aile ortamında kişisel görüşlerini özgür bir şekilde ifade etmişlerdir. Sosyal topluluktaki her bireyin görüşlerini özgürce ifade etmesi, bir kişinin diğerinden üstün olmaması demokrasinin bir gereğidir. Günlük hayatta karşılaşılan çeşitli uygulamalar demokrasinin bir toplum için ne kadar önemli olduğunu bize göstermektedir. Aşağıda ve sonraki say- fada bu uygulamalara örnekler verilmiştir. İnceleyiniz. 6.15 6.16 Ülkemizde ortaokul ve liselerde öğrenci- Ülkemizde yürürlükte olan kanunlar her- lerin genel dersler haricinde seçmeli dersler kes için geçerlidir (Görsel 6.16). İnsanlar ka- görme hakkı bulunmaktadır (Görsel 6.15). Bu nunlara uygun olarak haklarını kullanabilirler. dersleri öğrenciler özgür iradeleriyle seçebil- Demokratik bir toplumda kanunun üstünlüğü mektedir. vazgeçilmezdir. 215

6.17 6.18 Her görüşten insan seçim sonuçlarına Demokratik toplumlarda seyahat özgürlü- saygılı olmalıdır. Seçime katılan siyasi partiler ğü vardır (Görsel 6.18). Bireyler kanuni engel ve kişiler seçimden sonra birbirini tebrik etme- yoksa istedikleri yere, istedikleri ulaşım ara- lidir (Görsel 6.17). Böylece toplumsal barışa cıyla seyahat edebilirler. katkı sağlanır. Demokrasinin bir yaşam biçimi olarak kabul edildiği toplumlarda, insanların hak ve özgürlükleri anayasal güvence altındadır. Toplumdaki insanlar eşittir ve kimsenin diğerinden üstünlüğü yoktur. Kişi- ler ve kurumlar arasındaki sorunlar hukuk yoluyla çözülür. Kişiler ülke yönetimine katılabilirler. Demok- rasiden vazgeçildiği anda bütün bu kazanımlar kaybedilir. Ülkemiz 15 Temmuz 2016 tarihinde bir darbe girişimiyle karşı karşıya kaldı. Bu darbe girişimi sıra- sında ülkemizde yaşanan bazı gelişmeler aşağıda verilmiştir. İnceleyiniz.  Darbe girişimi esnasında ülke yönetimine el konulmaya çalışıldı.  Darbe girişimine kalkışanlar tarafından savaş uçaklarıyla demokrasinin sembolü olan TBMM, Cumhurbaşkanlığı Külliyesi, Ankara Gölbaşı’nda bulunan Polis Özel Harekat Daire Başkanlığı, Ankara Emniyet Müdürlüğü bombalandı.  Başta Türkiye Radyo ve Televizyon Kurumu (TRT) olmak üzere medya organları ele geçirilerek halkın haber alma özgürlüğü kısıtlanmaya çalışıldı.  İstanbul’daki Boğaziçi Köprüsü (şimdiki adıyla 15 Temmuz Şehitler Köprüsü) ve Fatih Sultan Mehmet Köprüsü ulaşıma kapatıldı. Hatta Boğaziçi Köprüsü’nde darbe girişimine karşı koymaya çalı- şan vatandaşların üzerine ateş açıldı.  Halkın oylarıyla seçilen yöneticilere suikast girişiminde bulunuldu. Ömer Halisdemir (Görsel 6.19) 15 Temmuz darbe girişiminin en- 6.19 gellenmesinde son derece etkili olmuş, darbe girişiminin seyrini değiş- tirmiş ve darbeye karşı direnişin temsilî hâline gelmiş önemli bir kişi- dir. Darbe girişimi esnasında çok önemli ve stratejik bir yerde bulunan Ömer Halisdemir, komutanından aldığı talimatı hiç tereddüt etmeden, hayatı pahasına yerine getirmiş ve olay yerinde şehit edilmiştir. Vatanı ve demokrasi için hiç çekinmeden canını ortaya koyan Ömer Halisde- mir’e teşekkürü borç bilmeliyiz. 216

Demokrasinin koruyucusu olan yönetici, polis, asker, savcı ve hakimler darbe girişiminin sonlandı- rılmasında etkili oldular. Türk ordusunun komutanları ve askerleri, kalkışma hareketinin olduğu yerler- deki kontrolü sağladı. Polisler darbeye katılan kişileri, savcıların talimatıyla gözaltına aldılar. Hakimler, mahkemeye sevk edilen kişilerden suçlu olanlarla ilgili tutuklama kararı verdi. Türk halkı, demokratik haklarının ellerinden alınmaması için 15 Temmuz gecesi canını vermekten çekinmedi. 15 Temmuz dar- be girişimi esnasında 251 vatandaşımız şehit oldu. 15 Temmuz gecesi ülkenin çeşitli yerlerinde baş- layan darbe girişimi; devletimizin yetkili birimleri ve halkın gösterdiği çaba sonucunda önledi. Darbe girişiminin engellenmesinden sonra bu gün, devletin yetkili organları tarafından “15 Temmuz Demokrasi ve Millî Birlik Günü” olarak ilan edildi (Görsel 6.20). 6.20 15 Temmuz Demokrasi ve Millî Birlik Günü’nü anma afişi Toplumsal hayatta demokrasi vazgeçilmez bir unsurdur. İnsanların huzurlu bir ortamda yaşama- sı, görüş ve düşüncelerini ifade edebilmesi, birbirleriyle iyi ilişkiler kurabilmesi toplumsal hayat için önemlidir. Bunların sağlanabilmesi demokrasi sayesinde olmaktadır. Bizler de hayatımızın her alanında demokrasiye sahip çıkmalı, onu korumalı ve hayatımızın en önemli parçası olarak görmeliyiz. Sıra Sizde Aşağıda bazı örnek olaylar verilmiştir. Bu olayları toplumsal hayatta demokrasinin önemi açısından değerlendiriniz ve düşüncelerinizi noktalı yerlere yazınız.  Eren, Sinem ve Kenan sınıf başkanlığı seçimi için aday olmuştur. Adaylar, sınıf başkanı seçilirlerse gerçekleştirmeyi düşündüklerini anlatmıştır. Daha sonra sınıfta seçim sandığı kurul- muş ve sınıftaki öğrenciler oylarını kullanmıştır. Oylama sona erdiğinde oylar sayılmış ve Sinem en fazla oyu alarak sınıf başkanı seçilmiştir. ….………................................................................................................................................ ….………................................................................................................................................ ….………................................................................................................................................  Merve Hanım, katıldığı televizyon programında düşüncelerini açıklamaya çalışmaktadır. Ancak programın konuklarından Oğuz Bey sürekli olarak konuşması sırasında sözünü keserek Merve Hanım’a müdahale etmektedir. ….………................................................................................................................................ ….………................................................................................................................................ ….………................................................................................................................................ 217

ANAYASAL GÜVENCE ALTINDAYIZ Hazırlık Çalışması Bireyler niçin hak ve sorumluluklarını bilmelidir? Düşüncelerinizi arkadaşlarınızla paylaşı- nız. Banka mağdurları Tüketici Hakem Heyeti Başkanlığına akın etti. Aydın’da vatandaşlar haklarını aramak için ban- kalara karşı bir hukuk mücadelesi başlattı. Aydın’da bankalardan kredi kullanan binlerce kişi, kredi kulla- nılırken dosya masrafı, erken ödeme komisyonu, ye- niden yapılandırma masrafı, istihbarat ücreti gibi bir- çok isim altında tahsil edilen parayı geri alabilmek için Tüketici Hakları Hakem Heyeti Başkanlığına başvurdu (Görsel 6.21). Müracaatın oldukça fazla olması nede- 6.21 niyle Efeler Kaymakamlık binasında Tüketici Hakları Hakem Heyeti Başkanlığında özel birim oluşturuldu. Vatandaşların mağduriyet yaşamaması için dilekçeler hazırlandı. Tüketici Hakem Heyeti Başkanlığında görevli yetkililer özellikle banka mağ- duru olarak binlerce kişinin başvuru yaptığını ve başvuruların artarak devam ettiğini belirtti. Tüketicinin Korunması Hakkındaki Kanun’a göre bankaların yalnızca kredinin verilmesi için zorunlu, makul ve belgeli masrafları tüketiciden isteyebileceği belirtildi. Genel Ağ’dan düzenlenerek alınmıştır (19.06.2018). Düşünelim Tartışalım Okuduğunuz haberden yararlanarak aşağıdaki soruları cevaplayınız. Düşünceleri- nizi arkadaşlarınızla paylaşınız.  Tüketici Hakları Hakem Heyeti hangi amaçla kurulmuştur?  İnsanlar, bankaların haksız uygulamaları karşısında neler yapmıştır? Yukarıda verilen haberde bazı insanların, bankaların kendilerinden haksız bir kazanç elde ettiğini ve bunun yasalara uygun olmadığını iddia ettiklerini okudunuz. Mağdur olduğunu düşünen vatandaşlar 218

anayasada yazılı olan dilekçe haklarını kullanarak Tüketici Hakem Heyeti Başkanlığına başvurmuşlardır. Dilekçeleri değerlendirecek olan Tüketici Hakem Heyeti, bankalar ve vatandaşlar arasındaki sorunları kanunlara uygun olarak çözecektir. Dilekçe hakkımız anayasal güvence altındadır. Sizler de herhangi bir sorunla karşılaştığınızda veya isteklerinizi yetkili mercilere bildirmek istediğinizde dilekçe hakkınızı kullanabilirsiniz. Dilekçe Hakkı MADDE 74- Vatandaşlar ve karşılıklılık esası gözetilmek kaydıyla Türkiye’de ikamet eden ya- bancılar kendileriyle veya kamu ile ilgili dilek ve şikâyetleri hakkında, yetkili makamlara ve Türkiye Büyük Millet Meclisine yazı ile başvurma hakkına sahiptir. Kendileriyle ilgili başvurmaların sonucu, gecikmeksizin dilekçe sahiplerine yazılı olarak bildirilir. İnsanların doğuştan sahip oldukları haklar vardır. Bu haklar anayasamızda güvence altına alınmıştır. Dilekçe hakkı gibi anayasal güvence altında olan haklarımızdan bazıları aşağıda verilmiştir. İnceleyiniz. Kişinin Dokunulmazlığı, Maddî ve Manevî Varlığı MADDE 17- Herkes, yaşama, maddî ve manevî varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahiptir. Tıbbî zorunluluklar ve kanunda yazılı hâller dışında, kişinin vücut bütünlüğüne dokunulamaz; rızası olmadan bilimsel ve tıbbî deneylere tâbi tutulamaz. Kimseye işkence ve eziyet yapılamaz; kimse insan haysiyetiyle bağdaşmayan bir cezaya veya muameleye tâbi tutulamaz. İnsanların en temel haklarından biri yaşama hakkıdır. Bu hak başka kişiler tarafından engellenemez. Kişi dokunulmazlığı anayasal güvence altındadır. Buna aykırı davranan bir kişi olursa suç işlemiş sayılır. Haberleşme Hürriyeti MADDE 22- Herkes, haberleşme hürriyetine sahiptir. Haberleşmenin gizliliği esastır. Millî gü- venlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlâkın korunması veya başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması sebeplerinden biri veya birkaçına bağlı olarak usulüne göre verilmiş hâkim kararı olmadıkça; yine bu sebeplere bağlı olarak gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde de kanunla yetkili kılınmış merciin yazılı emri bulunmadıkça; haberleşme engellenemez ve gizliliğine dokunulamaz. Televizyon izleyerek, Genel Ağ’ı takip ederek, telefonla 6.22 konuşarak (Görsel 6.22) ülkemizde ve dünyadaki gelişmeler hakkında bilgi sahibi oluyoruz. Tüm bunlar anayasada bulu- Haberleşme hürriyetimiz anayasal nan haberleşme hürriyetinin bize sağladığı haklardır. Herkes güvence altındadır. anayasal haklarının neler olduğunu bilmelidir. Çünkü sahip olduğu hakları bilmeyen kişiler, herhangi olumsuz bir durum- da haklarını kullanmakta sıkıntı yaşayabilirler. Haberleşme öz- gürlüğü engellenmeye çalışılan bir birey en yakınında bulunan polis karakoluna başvurmalıdır. Bu durumda görevli memur- lar, haberleşme hürriyetini engellemeye çalışanlar hakkında yasal işlemleri başlatacaktır. 219

Düşünce ve Kanaat Hürriyeti MADDE 25- Herkes, düşünce ve kanaat hürriyetine sahiptir. Her ne sebep ve amaçla olursa olsun kimse, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz; düşünce ve kanaatleri sebebiyle kı- nanamaz ve suçlanamaz. İnsanlar herhangi bir konu hakkında düşünce ve kanaatlerini özgürce açıklama hakkına sahiptir. Hiç kimse başka bir insanı düşüncelerini açıklamaya zorlamamalıdır. Bunu kullanma hakkı tamamen bireyin hür iradesine bırakılmıştır. Bu hakkımız anayasal güvence altındadır. Eğitim ve Öğrenim Hakkı ve Ödevi MADDE 42- Kimse, eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamaz. Öğrenim hakkının kapsa- mı kanunla tespit edilir ve düzenlenir. Eğitim ve öğretim, Atatürk ilkeleri ve inkılâpları doğrultusunda, çağdaş bilim ve eğitim esaslarına göre, Devletin gözetim ve denetimi altında yapılır. Bu esaslara aykırı eğitim ve öğretim yerleri açılamaz. Eğitim ve öğretim hürriyeti, Anayasaya sadakat borcunu ortadan kaldırmaz. İlköğretim, kız ve erkek bütün vatandaşlar için zorunludur ve Devlet okullarında parasızdır. Ülkemizde herkesin eğitim ve öğrenim hakkı bulunmaktadır. Bu haktan hiç kimse yoksun bırakıla- maz. Bireyler ilgili yaş gruplarına göre ülkemizde bulunan eğitim kurumlarında bu haklarını kullanırlar. T.C. Millî Eğitim Bakanlığı eğitim ve öğretim işlerinin denetim ve gözetimini yapmaktadır. Çalışma Hakkı ve Ödevi MADDE 49- Çalışma, herkesin hakkı ve ödevidir. Devlet, çalışanların hayat seviyesini yükselt- mek, çalışma hayatını geliştirmek için çalışanları ve işsizleri korumak, çalışmayı desteklemek, işsizli- ği önlemeye elverişli ekonomik bir ortam yaratmak ve çalışma barışını sağlamak için gerekli tedbirleri alır. Çalışma Şartları ve Dinlenme Hakkı MADDE 50- Kimse, yaşına, cinsiyetine ve gücüne uymayan işlerde çalıştırılamaz. Küçükler ve kadınlar ile bedenî ve ruhî yetersizliği olanlar çalışma şartları bakımından özel olarak korunurlar. Dinlenmek, çalışanların hakkıdır. Ücretli hafta ve bayram tatili ile ücretli yıllık izin hakları ve şartları kanunla düzenlenir. İnsanlar çalışarak geçimini sağlama ve 6.23 çalışma süreleri içinde dinlenme hakkına Çalışma hakkımız anayasal güvence altındadır. sahiptir (Görsel 6.23). Hiç kimse isteği dışın- da çalışmaya zorlanamaz. Çalışan insanlar aynı zamanda belli sürelerde dinlenmelidir. Ülkemiz üretim yaparak ekonomik yönden kalkınabilir. Bu sebeple çalışmak aynı za- manda bizler için bir sorumluluktur. 220

Vatandaşlık hakkı, anayasamızda bizlere tanınmış haklardan biridir. Vatandaşlık hakkı aynı zaman- da devlete karşı yapmamız gereken bazı sorumlulukları da beraberinde getirir. Bunlar “vatandaşlık görevleri” olarak da adlandırılır. Vatandaşlık görevlerimizle ilgili aşağıda verilenleri inceleyiniz. 6.24 6.25 Oy Kullanmak Vergi Vermek Ülkemizde on sekiz yaşına giren her va- Her vatandaş, kamu giderlerini karşıla- tandaş seçimlerde oy kullanarak vatandaşlık mak üzere, mali gücüne göre vergi ödemek- görevini yerine getirmelidir (Görsel 6.24). Va- le yükümlüdür (Görsel 6.25). Devlet toplanan tandaşlık bilincine sahip her birey oyunu kul- vergilerle yol, köprü, hastane, okul yapar. Ver- lanmalı, demokrasinin gereğini ve sorumlulu- gimizi düzenli ödeyerek vatandaşlık sorumlu- ğunu yerine getirmelidir. luğumuzu yerine getirmeliyiz. 6.26 6.27 Askerlik Yapmak Kanunlara Uymak Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olan, Kanunlar toplum düzenini ve adaleti sağ- sağlıklı ve 20 yaşına giren her erkek askerlik lamak, hak ve özgürlükleri korumak için ge- görevini yerine getirmekle yükümlüdür (Gör- reklidir. Vatandaşlık bilincine sahip olan her sel 6.26). Bu koşulları sağlayan her erkek birey kanunlara uyma sorumluluğunu yerine zamanı geldiğinde askerlik görevini yaparak getirmelidir (Görsel 6.27). Böylece devlet işleri üzerine düşen vatandaşlık sorumluluğunu daha kolay yürür, insanlar huzurlu ve mutlu bir yerine getirmelidir. yaşam sürdürebilir. Sıra Sizde Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nı inceleyiniz. Anayasamızdaki diğer haklarımızın ne- ler olduğunu defterinize yazarak sınıfta arkadaşlarınızla paylaşınız. 221

TOPLUMSAL HAYATTA KADININ YERİ Hazırlık Çalışması Toplumsal hayatta kadınlar hangi rolleri üstlenmektedir? Düşüncelerinizi arkadaşlarınızla paylaşınız. Okuma Metni Tarihte Türk kadını hem toplum hem de devlet içerisinde önemli bir değere sahiptir. Kadınlar doğrudan toplum içerisinde aktif bir şekilde hayatını devam ettirmiştir. Orta Asya Türk devletlerinde de kadın önemli hak ve yetkilere sahip olmuştur. Orta Asya Türk Devletlerinde kadın “Hatun” sıfa- tıyla kağanın en önemli yardımcısı olarak karşımıza çıkmaktadır. Örneğin, Büyük Hun Devleti ile Çin arasında yapılan ilk barış antlaşmasını Mete Han’ın hatunu imzalamıştır. Hunlarda kadın, erkek ayrımı yoktu. Hatta öyle ki kağanın emirnameleri sadece “Hakan buyu- ruyor ki” ifadesiyle başlamışsa geçerli kabul edilmezdi. Yabancı devletlerin elçileri sadece hakanın huzuruna çıkmazlardı. Elçilerin kabulü esnasında hatunun da hakanla beraber olması gerekirdi. Kabul törenlerinde, ziyafetlerde ve şölenlerde hatun hakanın yanında otururdu. Siyasi ve idari ko- nulardaki görüşmeleri dinleyerek fikirlerini söylerdi. Yandaki minyatürde hakanın yabancı devletlerin elçilerini hatunla birlikte ağırladığı görülmektedir. Orhun Yazıtları’nda devlet işlerini bilen hatunlardan söz edilir. Kağanın hanımı olan hatun da tıpkı kağan gibi töre ile bu makama oturur ve kağan ile birlikte ülkeyi yönetirdi. Yine yazıtlarda “Hakan ve Hatunun Buyru- ğu” sözü ile başlayan ifadeler yer almaktadır. Orta Asya Türklerinde kadının siyasi ve toplumsal bakımından konumu, Orhun Yazıtları’nda (Bilge Kağan Yazıtı, Doğu Yüzü) (Görsel 6.28) şu şekilde ifade edilmiştir: “Yukarı- da Türk Tanrısı, Türk’ün kutlu ülkesini öyle tanzim etmiş. Türk milleti yok olmasın, millet olsun diye babam İlteriş Kağan ve annem İlbilge Hatunu (Tanrı) halk içerisinden çekip yukarı çıkarmış.” İlk Türk devletlerinde yazısız hukuk kurallarına töre adı verilmektedir. Türk töresine göre kadına kötü dav- 6.28 ranılması uygun değildir. Zaten Türk kültüründe ve des- Bilge Kağan Yazıtı, Moğolistan tanlarında böyle bir durum göze çarpmamaktadır. Türk destanlarında kadın daima erkeğinin yanında olup onun güç ve ilham kaynağı olmuştur. 222

Osmanlı Devleti kuruluş döneminde var olan kadın örgütü Bacıyan-ı Rum teşkilatı ile kadınlar toplumsal hayatın ayrılmaz bir parçasını oluşturmuştur. Kadınların üretimde ve sosyal hayatta orga- nize olmasını sağlayan bu teşkilatın, Anadolu’daki Ahilik teşkilatının kurucusu olan Ahi Evran’ın eşi Fatma Bacı tarafından kurulduğu tahmin edilmektedir. Genel Ağ’dan düzenlenerek alınmıştır (24.06.2018). Düşünelim Tartışalım Okuduğunuz metinden yararlanarak aşağıdaki soruları cevaplayınız. Düşünceleri- nizi arkadaşlarınızla paylaşınız.  İlk Türk devletlerinde kadın ülke yönetiminde nasıl bir görev üstlenmiştir?  Bacıyan-ı Rum teşkilatının yapmış olduğu çalışmalarda kadınların yeri nedir?  Türk tarihinde kadının yeri ve önemi hakkında neler söylenebilir? Türk kadınları, ilk Türk devletlerinde 6.29 olduğu gibi Kurtuluş Savaşı yıllarında da İstiklal Savaşı’nda Cepheye Mermi Taşıyan Kadınlar önemli görevler üstlenmiştir. Erkekler cep- Tablosu, Halil Dikmen, 1933, Resim ve Heykel Müzesi, Ankara hede düşmanla mücadele ederken Türk kadınları onlara cephe arkasında destek vermiştir. Türk kadını yeri geldiğinde evin geçimini ve çocukların bakımını üstlenmiş, yeri geldiğinde cepheye silah ve cephane taşımıştır. Ayrıca cephe gerisinde askerle- rin sağlık, beslenme ve giyinme ihtiyaçla- rının karşılamasına da yardımcı olmuştur (Görsel 6.29). Özlü Sözleri Yorumlayalım Mustafa Kemal Atatürk’ün aşağıdaki sözlerinden neler anlıyorsunuz? Düşün- celerinizi arkadaşlarınızla paylaşınız. “Dünyada hiçbir milletin kadını, ben Anadolu kadınından fazla çalıştım, milleti- mi kurtuluşa ve zafere götürmekte, Anadolu kadını kadar emek verdim, diyemez. Erkeklerden kurduğumuz ordumuzun hayat kaynaklarını kadınlarımız işletmiştir. Çift süren, tarlayı eken, kağnısı ve kucağındaki yavrusu ile yağmur demeyip, kış demeyip cephenin ihtiyaçlarını taşıyan hep onlar, hep o yüce, o fedakâr, o ilahi Anadolu kadınları olmuştur. Bundan ötürü hepimiz bu büyük ruhlu ve büyük duy- gulu kadınlarımızı, şükranla ve minnetle sonsuza kadar aziz ve kutsal bilelim.” Mustafa Kemal Atatürk Genel Ağ’dan alınmıştır (25.06.2018). 223

Cumhuriyet kurulduktan sonra Mustafa Kemal Atatürk, Türk kadınının sosyal, ekonomik ve siyasal haklara kavuşması için bazı çalışmalar yapmıştır. 17 Şubat 1926 yılında Türk Medeni Kanunu kabul edil- miş ve Türk kadını, sosyal ve ekonomik haklara sahip olmuştur. Bu kanuna göre resmî nikah zorunlu hâle getirilmiş, erkeklere tanındığı gibi kadınlara da boşanma hakkı tanınmıştır. Aynı kanunla miras konusunda kadın ve erkek eşit hâle gelmiş, kadınlar istedikleri mesleği seçme ve istedikleri meslekte çalışma hakkı- na (Görsel 6.30) kavuşmuştur. Türk kadınına ülke yönetiminde görev alabilmesini sağlayan siyasi haklar (Görsel 6.31) yine Mustafa Kemal Atatürk’ün öncülüğünde verilmiştir. Kadınlara sırasıyla 1930 yılında belediye seçimlerine katılma hakkı, 1933 yılında muhtarlık seçimlerine katılma hakkı (Görsel 6.32) ve 1934 yılında milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanınmıştır. 6.30 6.31 6.32 Türkiye’nin ilk kadın avukatı Türkiye’nin ilk kadın bakanı Türkiye’nin ilk kadın muhtarı Süreyya Ağaoğlu Türkan Akyol Gül Esin Türk tarihinde kadının toplumsal hayatta nasıl bir yer edindiğini öğrendiniz. Şimdi günümüzde ka- dının toplumsal hayattaki yerini öğrenelim. Aşağıda verilen haberi inceleyiniz. Kadın yolculara pozitif ayrımcılık İzmir Büyükşehir Belediyesi, sosyal yaşamda kadınlara yönelik pozitif ayrımcılık yapacak. İzmirli kadınlar, 22.00-06.00 saatleri arasında, otobüslerde istedikleri takdirde durak haricin- de de inmeye başladı. ESHOT Genel Müdürlüğü, kadın yolcuların bu yöndeki taleplerinin yol, yolcu, çevre ve trafik güvenliğini tehdit etmeyecek en uygun noktalarda durularak karşılanacağını duyurdu. İzmir Büyükşehir Belediyesi Meclisinde kabul edilen toplu ulaşımda otobüs kullanan kadın yolcuların akşam 22.00’den sonra durak haricinde de inebilmelerine yönelik düzenleme hayata geçirildi. İzmir Büyükşehir Belediyesi tarafından işletilen otobüslerde seyahat eden kadın yolcu- lar bu uygulamadan yararlanmaya başladı. ESHOT Genel Müdürlüğü tarafından konu ile ilgili bir açıklama yapılarak, “Belediye meclisimizin, kadınlara ve onların güvenli bir yaşam sürdürebilme hakkına verdiği önemin ve değerin göstergesi durumundaki kararı ile otobüslerimizde seyahat eden kadın yolcularımız 22.00 ile 06.00 saatleri arasında güzergah üzerindeki durak olmayan nok- talarda da inebileceklerdir.” denildi. Kadının toplumsal yaşamdaki yerinin hak ettiği noktaya ulaş- ması için atılan her adımın ve kararın destekçisi olduklarını dile getiren ESHOT Genel Müdürlüğü yetkilileri, alınan kararı uygulamaktan gurur ve mutluluk duyacaklarını ifade etti. Genel Ağ’dan düzenlenerek alınmıştır (26.06.2018). 224

Düşünelim Tartışalım Okuduğunuz haberden yararlanarak aşağıdaki soruları cevaplayınız. Düşünceleri- nizi arkadaşlarınızla paylaşınız.  İzmir Büyükşehir Belediyesinin yaptığı uygulamanın yararları nelerdir?  Yapılan uygulama, kadına toplumsal hayatta nasıl bir değer verildiğini göster- mektedir? Toplumsal yaşamda iş, meslek edinme, 6.33 yönetme gibi alanlarda kadınlara, çocuklara, engellilere ayrıcalık tanımaya pozitif ayrım- Ülkemizde özel gereksinimi olan bireylere cılık denir. Merdivenleri kullanamayan engelli pozitif ayrımcılık yapılmaktadır. bireyler için havaalanlarında, metro istasyonla- rında, kamu kuruluşlarında yalnızca engellilerin kullanabileceği asansörler vardır. Bu uygulama, engellilere yönelik pozitif ayrımcılığa bir örnek- tir (Görsel 6.33). Haberde de okuduğunuz gibi ülkemizin çeşitli yerlerinde kadınlara yönelik pozitif ayrımcılık uygulamaları yapılmaktadır. Bu durum toplumsal hayatta kadına verilen değeri göstermektedir. Aşağıda, ülkemizde kadınlara yönelik pozitif ayrımcılık uygulamalarına örnek- ler verilmiştir. İnceleyiniz.  Ülkemizde kadınların çalışma hayatından kopmadan annelik görevlerini yerine getirebilmeleri için doğumdan önce ve doğumdan sonra ücretsiz izin hakları vardır. Aynı zamanda çocukları 6 yaşına girene kadar kadınlara yarı zamanlı olarak çalışma hakkı tanınmıştır.  Ülkemizde kadınlar, erkeklerden daha önce emekli olma hakkına sahiptir.  Ülkemizde toplu taşıma araçlarında erkek yolcular, ayakta seyahat eden kadın yolculara yer ver- mektedir.  Okuma yazma bilmeyen kadınlara yönelik okuma yazma kampanyaları düzenlenmektedir. Günümüzde çok sayıda kadın bir işte ça- 6.34 lışarak ev ekonomisine katkıda bulunmakta, Ülkemizde kadınlar birçok iş kolunda çalışabilmektedir. hemen hemen istediği her mesleği yapabilmek- tedir. Örneğin yönetici olarak şirketlerde, öğ- retmen olarak okullarda, şoför olarak belediye otobüslerinde çalışabilmektedir (Görsel 6.34). Ülkemizde kadınların çalışma hayatına katılması için bazı çalışmalar yapılmaktadır. Bununla ilgili verilen haberi inceleyiniz. 225

Denizlili kadınlar ev ekonomisine katkı sağlıyor. Denizli Büyükşehir Belediyesi ta- rafından açılan halıcılık kursuna katılan kadınlar, ev ekonomilerine katkı sağla- mak için halı dokumayı (Görsel 6.35) öğreniyor. Denizli Büyükşehir Belediyesinin, Halk Eğitim Merkezi ve İŞKUR ile bir- likte düzenlediği halıcılık kursu, Denizli Büyükşehir Belediyesi Gerzele El Be- cerileri Kurs Merkezi ve Kültür Evinde 6.35 başladı. Haftanın 5 günü devam eden Halı dokuma tezgahı eğitimler ile bir yandan unutulmaya yüz tutmuş halıcılık sanatı yaşatılmaya çalışılırken diğer yandan kadınların ev ekonomisine katkı sağlaması amaçlanıyor. Halıcılık sanatına yönelik sağladığı kurs imkânı dolayısıyla Denizli Büyükşehir Belediye Başkanı’na teşekkür eden kurs eğitmeni, “Unutul- maya yüz tutmuş el sanatlarımızı insanlarımıza öğretip gelecek nesillere aktarmak istiyoruz” dedi. Denizli Büyükşehir Belediyesi Kültür, Turizm ve Tanıtım İşleri Dairesi Başkanı ise “Türk kültü- ründe halının ve kilimin yeri bambaşkadır. Adriyatik’ten Çin Seddi’ne kadar her Türk’ün hayatında halı ve kilim mutlaka yer almıştır. Halı ve kilimcilik, maalesef günümüzde modern halıcılığın geliş- mesiyle unutulmaya yüz tutmuş el sanatlarımız arasında girmiştir. Biz bu sanatı yeniden canlandır- mak için kurs açtık. Gerçekten çok başarılı bir iş ortaya çıktı. Kursiyerlerimiz iki ay gibi bir zaman zarfında, profesyonellere taş çıkaracak derecede halı dokuyorlar. Ben kendilerini tebrik ediyorum. İnşallah bunu geliştirerek doğal halı dokumacılığının sürmesine destek vereceğiz” dedi. Genel Ağ’dan düzenlenerek alınmıştır (03.07.2018). Bireylere cinsiyetlerinden dolayı toplumda adaletsiz bir şekilde davranılmasına cinsiyet ayrımcılığı adı verilir. Ülkemizde ve dünyada kadınların genellikle şoförlük, futbol hakemliği, yöneticilik vb. mes- lekleri yapması toplum tarafından uzun yıllar yadırganmıştır. Bu durum, cinsiyet ayrımcılığına örnektir. Bireylere cinsiyetlerinden dolayı ayrımcılık yapılmamalı, kadın ve erkek her bireyin eşit haklara sahip olduğu unutulmamalıdır. Kadına yönelik şiddet toplum tarafından kabul görmeyen bir durumdur. İnsanların bedenlerine yö- nelik her türlü saldırı fiziksel şiddet olarak adlandırılır. Toplumda kadınlara şiddet içeren davranışlarda bulunulması asla kabul edilemez. Anayasamıza göre herkesin kişi dokunulmazlığı hakkı bulunmaktadır. Şiddetin söz konusu olduğu bir durumla karşılaşılırsa bu durum hemen en yakında bulunan güvenlik güçlerine bildirilmelidir. Şiddet denilince yalnızca fiziksel şiddetten bahsedilmemektedir. Fiziksel şiddetin yanı sıra psiko- lojik ve ekonomik şiddet de söz konusu olabilmektedir. Psikolojik şiddet aynı zamanda duygusal şiddet olarak da adlandırılır. Psikolojik şiddet, bireyin ruh sağlığı ve duygularında kalıcı izler bırakabilir. 226

Bireylerin yaşamlarını sürdürmek için ihtiyaç duyduğu ekonomik olanaklardan mahrum bırakılması- na, ekonomik kaynakların bireyin üzerinde bir yaptırım ve kontrol aracı olarak kullanılmasına ekonomik şiddet adı verilir. Ekonomik şiddet bireyin yaşam koşullarını zorlaştırır. T.C. Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı 6.36 25 Kasım Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele Günü afişi Geçmişten günümüze kadınlar, toplumsal hayatın her alanında önemli bir yere sahip olmuştur. Türk kadınları her zaman toplumun tüm kesimlerinde değerli görevler üstlenmiş ve önemli konumlarda bu- lunmuştur (Görsel 6.37, 6.38 ve 6.39). 6.37 6.38 6.39 Kara Fatma (Fatma Seher Erden) Halide Edip Adıvar ülkemizin Canan Dağdeviren dünyaca Kurtuluş Savaşı’nın kadın yetiştirdiği önemli yazarlardan tanınan önemli fizik kahramanlarından biridir. biridir. mühendislerinden biridir. Sıra Sizde Günümüzde toplumsal hayatta kadınlara yönelik pozitif ayrımcılık örnekleri bularak defterinize yazınız. Bulduğunuz örnekleri sınıfta arkadaşlarınızla paylaşınız. 227

ŞİFREYİ BULALIM Aşağıdaki bulmacada kutucuk içerisindeki kavramlar (aşağıdan yukarı, yukarıdan aşağı, sağdan sola, soldan sağa yazılarak) gizlenmiştir. Bu kavramları bularak üzerini çizdiğinizde ge- riye kalan harflerden bir şifre oluşacaktır. Bu şifreyi bulunuz. ANAYASA AYRIMCILIK CUMHURİYET DEMOKRASİ DİLEKÇE HUKUK HÜRRİYET KAMUOYU KANUN MEDYA MONARŞİ OLİGARŞİ SEÇİM SİYASİ PARTİ TEOKRASİ YARGI YASAMA YÖNETİM YÜRÜTME DEK I L I CM I RYA E T İ ŞRAG İ LOŞT MED İ L E KÇE İ T E O Y HMON A R Ş İ E Y K İ UN A S I T AMO İ RRKUYEGAN İ KR A RUNDÇRMA T RU SÜKAE İ AAYEAH İ H L K MM Y S A N S M YÜRÜTME ASÖ İ U U YOUMA K Y A Y İ C S İ YAS İ PART İ K ŞİFRE: __ __ __ __ __ __ __ Bulduğunuz şifre ile ilgili düşüncelerinizi defterinize yazarak sınıfta arkadaşlarınızla payla- şınız. 228

A. Aşağıdaki soruları, karışık şekilde verilen harfleri bir araya getirerek cevaplayınız. 1. Halkın kendi kendini yönetmesine ne denir? OK İ A DME R S 2. Benzer siyasi görüşleri paylaşan kişilerin bir ülkenin yönetiminde söz sahibi olmak üzere oluş- turdukları örgütlenmeye ne denir? A İ RTPS İ İ YAS 3. İnsanlar arasında iletişimi sağlayan radyo, televizyon, gazete ve Genel Ağ gibi basın yayın or- ganlarının tümüne ne denir? E AMYD 4. Egemenliğin millete ait olduğu yönetim şekline ne denir? İ E Y CRU T HMU 5. Ülkemizde on sekiz yaşına giren her vatandaşın yerine getirmesi gereken vatandaşlık sorumlu- luğu nedir? OA KMYUA L N L K 6. 15 Temmuz darbe girişiminin engellenmesinde son derece etkili olmuş ve darbeye karşı direni- şin temsilî hâline gelmiş kişinin adı nedir? İ E RÖMH S L A DMR İ E 7. Farklı düşüncelere sahip olan insanların düşüncelerini özgürce ifade edebilmesi ve yönetimde temsil edilmesine ne denir? ĞUUUÇKOL L C 229

B. Aşağıdaki dallanmış ağaç etkinliğinde okuduğunuz ifade doğru ise “D”, yanlış ise “Y” yönünde ilerleyiniz. Buna göre aşağıdaki soruların cevaplarını defterinize yazınız. 1. Etkinliği hatasız tamamlayan öğrenci kaçıncı çıkışa ulaşır? 2. Hangi kutucuklardaki ifadeler doğrudur? 3. Hangi kutucuklardaki ifadeler yanlıştır? Yanlış olan ifadelerin doğrularını defterinize yazınız. 1 Ülkemizde yasama yetkisi, TBMM’nin elindedir. DY 2 3 Oligarşi yönetim biçiminde hal- Ülkemizde yargı yetkisi, bağım- kın yönetimde söz hakkı vardır. sız mahkemelerindir. DY DY 45 6 7 Ülkemizde on Toplumsal yaşam- Psikolojik şiddet, Monarşi yönetim sekiz yaşına giren da kadınlara karşı bireyin ruh sağlığı- biçiminde yöne- herkes askere git- pozitif ayrımcılık nı olumsuz etkiler. ticiler halka karşı mekle yükümlüdür. yapılmalıdır. sorumludur. DY DY DY DY 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. çıkış çıkış çıkış çıkış çıkış çıkış çıkış çıkış 230

C. Aşağıdaki ifadeler doğru ise ifadelerin başına “D”, yanlış ise “Y” yazınız. Yanlış olduğu- nu düşündüğünüz ifadelerin doğrularını defterinize yazınız. 1. (..…) Demokrasinin olduğu ülkelerde bireyler sadece ülke yöneticilerinin belirlediği siyasi par- tiye oy verebilir. 2. (..…) Ülkemizde kuvvetler ayrılığı ilkesi vardır. 3. (..…) Ülkemizde yöneticiler ülke yönetimiyle ilgili karar alırken halkın istek ve ihtiyaçlarını göz önünde bulundurur. 4. (..…) Demokrasi, toplumsal hayatın vazgeçilmez bir unsurudur. 5. (..…) Ülkemizde bireylerin hak ve sorumlulukları anayasal güvence altındadır. 6. (..…) Monarşi, demokrasinin temel ilkeleri göz önünde bulundurulduğunda en uygun yönetim şeklidir. 7. (..…) Türk tarihinde, kadınlar toplumsal hayatın önemli bir parçası olmuştur. 8. (..…) Toplumda kimseye pozitif ayrımcılık yapılmamalıdır. Ç. Aşağıdaki cümlelerde verilen boşlukları, kutucuklarda verilen ifadelerden uygun olanla- rıyla tamamlayınız. İfadelere uygun ekler getirebilirsiniz. seçim ayrımcılık hukuk yaşama kuvvetler birliği pozitif ayrımcılık yürütme özgür kamuoyu 1. Demokrasilerde …………………… üstünlüğü ilkesi vardır. 2. Yasama, yürütme ve yargı güçlerinin tek kişide toplanması …………………………. olarak ad- landırılır. 3. Toplumu ilgilendiren herhangi bir konu hakkında halkın benimsediği ortak görüşe ……………….. adı verilir. 4. Demokrasinin olduğu ülkelerde belli aralıklarla ………………… yapılarak ülkeyi yönetecek kişi- ler halk tarafından belirlenir. 5. Ülkemizde herkes …………………, maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahiptir. 6. Bireyler cinsiyetlerinden dolayı ……………….. uğramamalı, kadın ve erkek her bireyin eşit hak- lara sahip olduğu unutulmamalıdır. 7. Demokrasilerde insanlar düşüncelerini ……………….. ifade edebilirler. 8. Toplumsal yaşamda iş, meslek edinme, yönetme gibi alanlarda kadınlara, çocuklara, engellile- re ayrıcalık tanımaya ………………………………… adı verilir. 231

D. Aşağıdaki kavram haritasındaki numaralandırılmış kutucukları, verilen kavramlardan uygun olanıyla tamamlayınız. Aristokratlar Padişah Cumhuriyet Teokrasi Oligarşi Monarşi Kral 1. İmparator ülkeyi yöneten kişiye denir. 2. 3. YÖNETİM 4. yöneticiler BİÇİMLERİ belirlenir. yönetimde Seçimler 5. etkilidir. Dini Zenginler yönetimde söz kurallar 232 sahibidir. 6. Soylular

E. Ülkemizde yasama, yürütme ve yargı güçlerini kullanma yetkilerinin anayasamıza göre hangi kişiye veya kuruma verildiğini yazınız. Bunların kendine has yetki ve sorumlulukları- nın neler olduğunu belirtiniz. YASAMA Kullanma yetkisinin ait olduğu kişi veya kurum .................................................................................................................................................... Kişi veya kurumun yetki ve sorumlulukları .................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... YÜRÜTME Kullanma yetkisinin ait olduğu kişi veya kurum .................................................................................................................................................... Kişi veya kurumun yetki ve sorumlulukları .................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... YARGI Kullanma yetkisinin ait olduğu kişi veya kurum .................................................................................................................................................... Kişi veya kurumun yetki ve sorumlulukları .................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... 233

F. Siyasi partiler, sivil toplum kuruluşları, medya ve bireylerin (kamuoyu) yönetimin karar alma sürecine nasıl etki edebileceğini aşağıda verilen noktalı yerlere yazınız. Siyasi Partiler: ................................................................................................................................ .......................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................................... Sivil Toplum Kuruluşları: ............................................................................................................... .......................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... Medya: ............................................................................................................................................. .......................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... Bireyler (Kamuoyu): ....................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... G. Aşağıda verilen çoktan seçmeli soruları cevaplayınız. 1. I. Kişi egemenliği 3. Demokrasi bireyler için bir yaşam biçimidir. Bireyler toplumsal hayatın her anında de- II. Eşitlik mokrasiye uygun hareket etmelidir. Buna göre aşağıdakilerden hangisi de- III. Siyasi partiler mokrasiye uygun bir davranış değildir? A) Bir vatandaşın otobüse binerken sıraya IV. Ayrımcılık girmesi B) Bir öğrencinin arkadaşlarının oylarıyla sı- Verilenlerden hangileri demokrasinin te- nıf başkanı seçilmesi C) Bir öğrencinin düşüncelerinden ötürü ar- mel ilkeleri arasında yer alır? kadaşıyla alay etmesi D) Bir vatandaşın yetkili kuruma dilekçe ya- A) I ve II B) II ve III zarak sorununa çözüm araması C) I ve IV D) III ve IV 4. Millî egemenlik, hürriyet ve adalet anlayış- ları aşağıda verilen yönetim şekillerinden 2. Anayasamızın 42. maddesinde eğitim ve öğ- hangisinde daha kolay uygulanabilir? renim hakkı ile ilgili özellikler belirtilmiştir. A) Cumhuriyet B) Monarşi Aşağıdakilerden hangisi bu özelliklerden C) Oligarşi biridir? D) Teokrasi A) Kimse eğitim ve öğrenim hakkından yok- sun bırakılamaz. B) Eğitim ve öğrenim sadece kızlar için zo- runludur. C) Eğitim ve öğrenim devlet okullarında üc- retli olarak yapılır. D) Her birey kendi ana dilinde eğitim ve öğ- renim hizmeti alır. 234

5. Pınar ve annesi, ikamet ettikleri yerden şe- 7. Aşağıda verilen kişi ya da kurumlardan hir merkezine ulaşmak için belediyenin toplu hangisi yürütme görevini yerine getirir? taşıma araçlarını kullanmaktadırlar. Ancak A) Bağımsız mahkemeler belediye otobüslerinin sefer sayısı az oldu- B) Cumhurbaşkanı ğu için şehir merkezine ulaşmakta sıkıntı C) Milletvekilleri yaşamaktadırlar. Pınar ve annesi, belediye- D) TBMM nin Genel Ağ adresinden istek ve görüşlerini belediye yetkililerine iletmişler, mahalledeki 8. Sosyal Bilgiler Öğretmeni Ahmet Bey, öğren- komşularının da bunu yapmasını sağlamış- cilerine aşağıdaki bilgileri vermiştir. lardır. Bunun üzerine belediye, otobüslerin sefer sayısını artırmıştır. “Temel hak ve özgürlükleri korumak devletin asli görevlerinden biridir. Demokrasiyle yöne- Verilen bilgilere göre Pınar ve annesi, yö- tilen ülkelerde vatandaşların sahip olduğu te- netimin karar alma sürecine aşağıdakiler- mel hak ve özgürlükler anayasa ile güvence den hangisini kullanarak etki etmişlerdir? altına alınmıştır. Bu sayede toplumda yaşa- yan bireyler kendilerini daha güvende hisse- A) Siyasi partiler deler ve huzur içinde yaşamlarını sürdürürler. Bununla birlikte temel hak ve özgürlükler ül- B) Medya kenin bütünlüğünün, toplumun güvenliğinin ve sağlığının korunması amacıyla kanunda C) Sivil toplum kuruluşları belirtilen esaslara göre sınırlandırılabilir.” D) Kamuoyu oluşturma 6. 17 Şubat 1926 yılında Türk Medeni Kanunu kabul edildi. Bu kanuna göre resmî nikâh zo- runlu hâle getirildi. Erkeklere tanındığı gibi Buna göre Ahmet Bey’in verdiği bilgiler- den yararlanarak kadınlara da boşanma hakkı tanındı. Miras konusunda kadın ve erkek eşit hâle geldi. I. Temel hak ve özgürlüklerin anayasal gü- vence altında olduğuna Yukarıda verilen bilgiler değerlendirildi- ğinde Türk Medeni Kanunu’yla kadınların; II. Temel hak ve özgürlüklerin gerekli durum- larda sınırlandırılabileceğine I. Sosyal II. Ekonomik III. Temel hak ve özgürlükleri sınırlandırırken kanunların göz ardı edilemeyeceğine III. Siyasal alanlardan hangilerinde hak kazandığı söylenebilir? yargılarından hangilerine ulaşılabilir? A) Yalnız I B) I ve II A) I ve II B) I ve III C) II ve III D) I, II ve III C) II ve III D) I, II ve III Ğ. Aşağıda verilen soruların cevaplarını defterinize yazınız. 1. Millî egemenlik ilkesinin demokrasi için önemini belirtiniz. 2. Ülkemizde yasama, yürütme ve yargı güçleri arasındaki ilişkiyi açıklayınız. 3. Yönetimin karar alma sürecinde kamuoyu oluşturmanın önemini ifade ediniz. 4. 15 Temmuz darbe girişiminin demokrasi açısından nasıl bir tehdit oluşturduğunu belirtiniz. 5. Türkiye Cumhuriyeti’nin etkin bir vatandaşı olarak görev ve sorumluluklarımızı açıklayınız. 6. Orta Asya Türk devletlerinde kadının toplumsal hayattaki yerini ve önemini ifade ediniz. 235

ÖZ DEĞERLENDİRME FORMU Bu ünitede yaptığınız çalışmalar ve öğrendiğiniz bilgilerle ilgili aşağıda bir form verilmiştir. Bu formdaki soruları cevaplayınız. Bu ünitede neler öğrendiniz? …………………………….....................……………………………………………………… …………………………….....................……………………………………………………… …………………………….....................……………………………………………………… Bu ünitede başarılı olduğunuz konular hangileriydi? …………………………….....................……………………………………………………… …………………………….....................……………………………………………………… …………………………….....................……………………………………………………… Bu ünitede öğrendiğiniz bilgileri hayatınızın hangi alanlarında kullanabilirsiniz? …………………………….....................……………………………………………………… …………………………….....................……………………………………………………… …………………………….....................……………………………………………………… Bu ünitede hangi konular ilginizi çekti? …………………………….....................……………………………………………………… …………………………….....................……………………………………………………… …………………………….....................……………………………………………………… Bu ünitede öğrendiğiniz bilgilerden size en ilginç gelen hangisiydi? …………………………….....................……………………………………………………… …………………………….....................……………………………………………………… …………………………….....................……………………………………………………… Bu ünitede hangi konuları anlamakta zorlandınız? Bu konularla ilgili aklınıza takılanlar hakkında kitap, dergi, ansiklopedi ve Genel Ağ gibi kaynaklardan araştırma yapınız. …………………………….....................……………………………………………………… …………………………….....................……………………………………………………… …………………………….....................……………………………………………………… 236

7. ULUSLARARASI ÜNİTE İLİŞKİLERİMİZ 7.1 Neler Öğreneceğiz? Bu ünitede; ◗ Ülkemizin Türk Cumhuriyetleri ve komşu devletlerle olan kültürel, sosyal, siyasi ve eko- nomik ilişkilerini analiz etmeyi, ◗ Ülkemizin diğer ülkelerle olan ekonomik ilişkilerini analiz etmeyi, ◗ Ülkemizin sahip olduğu siyasi, askerî, ekonomik ve kültürel özelliklere bağlı olarak ulus- lararası alanda üstlendiği rolleri analiz etmeyi, ◗ Popüler kültürün, kültürümüz üzerindeki etkisini sorgulamayı öğreneceğiz. 237

TÜRK CUMHURİYETLERİ VE KOMŞU ÜLKELERLE İLİŞKİLER Hazırlık Çalışması Ülkemize komşu olan devletlerden hangilerini biliyorsunuz? Bilgilerinizi arkadaşlarınızla paylaşınız. Görseli Yorumlayalım Aşağıdaki görsellerde Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti, Azerbaycan ve Özbekistan’ın ülke bay- rakları verilmiştir. Bu bayraklarda da ülkemizin bayrağındaki gibi ay ve yıldızın kullanıldığı dikkati- nizi çekti mi? Sizce bunun sebebi ne olabilir? Düşüncelerinizi arkadaşlarınızla paylaşınız. 7.2 7.3 7.4 Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Azerbaycan Özbekistan Türkler, Orta Asya’dan dünyanın çeşitli yerlerine göç ederek yeni yurtlar edinmiştir. Dünya’nın çeşitli yerlerine Orta Asya’dan göç başladığında, bazı Türk toplulukları Orta Asya ve çevresinde yaşamlarını sürdürmeyi tercih etmiştir. Türkler göç ettikleri yerlerde özellikle Anadolu, Kafkasya ve Balkanlar’da yeni devletler kurmuştur. Bu devletlerden biri de 29 Ekim 1923 yılında Anadolu toprakları üzerinde ku- rulan Türkiye Cumhuriyeti’dir. Günümüzde ülkemizden başka yerlerde de yaşamlarını sürdüren Türkler bulunmaktadır. Ayrıca 25 Aralık 1991 tarihinde Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin (SSCB) da- ğılmasıyla birlikte Orta Asya ve Kafkasya’da birçok devlet bağımsızlığını ilan etmiştir. SSCB’nin çatısı altında yaşayan soydaşlarımız da bağımsızlıklarını ilan ederek kendi devletlerini kurmuştur. Bu devletler, Türk Cumhuriyetleri olarak adlandırılmaktadır. SSCB’nin Dağılmasından Sonra Kurulan Türk Cumhuriyetleri Azerbaycan Kazakistan Özbekistan Türkmenistan Kırgızistan SSCB’nin dağılması sonucu bağımsızlığına kavuşan Türk Cumhuriyetlerini tanıyan ilk ülke Türkiye olmuş ve bu devletlerin uluslararası toplum tarafından kabul görmesi için girişimlerde bulunmuştur. Çünkü Türk Cumhuriyetleriyle ortak dil, tarih ve kültür geçmişimiz vardır. Bu durum Türk Cumhuriyet- leri ve ülkemiz arasındaki ilişkilerin güçlenmesine zemin hazırlamıştır. Türk Cumhuriyetlerinde yaşayan 238

soydaşlarımızla sosyal, ekonomik ve kültürel alanda iş birliğini geliştirmek amacıyla 1992 yılında, Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı (TİKA) kuruldu. TİKA, ortak değerlere sahip olduğumuz ül- keler başta olmak üzere birçok bölge ve ülkede Türk dış politikasının uygulayıcı bir kurumu hâline gel- miştir. TİKA’nın yapmış olduğu örnek bir çalışma aşağıda verilmiştir. İnceleyiniz. Okuma Metni TİKA’dan Azerbaycan’da Genç Sporculara Destek Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı (TİKA) Azerbaycanlı gençlerin zararlı alışkanlıklardan korunmasına, Azerbaycan’ın geleceğinin sağlam temeller üzerinde inşa edilmesine katkı sağlayacak eğitim, spor ve kültür faaliyet- leri çerçevesinde üniversite öğrencileri ve gençlerin kullanı- mı için halı saha kurdu. Açılış töreninde (Görsel 7.5) konuşan T.C. Bakü Büyükelçisi, “Türkiye ile Azerbaycan iki devlet, 7.5 bir millettir. Türkiye’nin gücü Azerbaycan’ın, Azerbaycan’ın Halı sahanın açılış töreni gücü ise Türkiye’nin gücüdür. Birlikte her zaman daha güçlü ve daha ileride olacağız.” dedi. Büyükelçi, Azerbaycanlı gençlerin desteklenmesi adına Azerbay- can’da yapılan çalışmalardan dolayı TİKA’ya teşekkürlerini dile getirdi. Genel Ağ’dan düzenlenerek alınmıştır (11.07.2018). Düşünelim Tartışalım Okuduğunuz metinden yararlanarak aşağıdaki soruları cevaplayınız. Düşünceleri- nizi arkadaşlarınızla paylaşınız.  TİKA, Azerbaycan’da yaşayan gençler için nasıl bir çalışma yapmıştır?  TİKA’nın yapmış olduğu çalışma Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ilişkileri nasıl etkilemiş olabilir? Ülkemizin Türk Cumhuriyetleri ile Olan İlişkileri 7.6 Azerbaycan Bakü Kız Kulesi, Bakü Kurulduğu yıldan itibaren Azerbaycan (Görsel 7.6) ile Türkiye arasında dostane bir ilişki vardır. Hatta iki ülke vatandaşları birbirleri için “kardeş ülke” yakıştırması yap- maktadır. Türkiye, Azerbaycan petrolünün dünya pazar- larına taşınması için Bakü-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Hat- tı’nın yapımına destek vermiştir. İki ülke arasında uzanan bu hat sayesinde petrol Azerbaycan’dan ülkemize taşın- makta, ülkemizden de tanker ve gemilerle başka ülkelere pazarlanmaktadır. 239

Kazakistan 7.7 Türkiye ile Kazakistan arasında çeşitli madenler, hay- Hoca Ahmed Yesevi Türbesi, vansal ürünler ve tarım ürünleri başta olmak üzere önemli Türkistan Şehri ticari faaliyetler söz konusudur. Ayrıca iki ülke arasında ban- kacılık alanında iş birliği yapılmaktadır. Türk dünyasının ortak üniversitesi olarak kabul edilen Ahmet Yesevi Üniversitesi bu ülkede bulunmaktadır. Üniversitenin öğretim dilinin Türkiye Türkçesi ve Kazak Türkçesi olması kültürel birlikteliğimizin bir göstergesidir. Bu üniversitede yaklaşık 8.000 Türk vatan- daşı eğitim görmektedir. Bununla birlikte TİKA, Türk-İslam bilginlerinden biri olan Ahmet Yesevi’nin türbesinde (Görsel 7.7) kapsamlı bir restorasyon çalışması yapmıştır. Özbekistan 7.8 Tilla-Kari Medresesi, Semerkand Türkiye, Özbekistan (Görsel 7.8) ile arasındaki iş bir- liğinin her alanda gelişimine büyük önem vermektedir. İki ülke arasında kültür, bilim, eğitim, spor ve turizm alanların- da iş birliği antlaşmaları imzalanmıştır. İki ülke arasındaki ticaret hacmi her geçen yıl artmaktadır. Türkmenistan 7.9 Turabek Khanum Türbesi, Daşoğuz Türkiye, Türkmenistan’ın (Görsel 7.9) bağımsızlığını ilk tanıyan ve burada ilk büyükelçilik açan ülkedir. İki ülke arasında başta dış politika, ticaret, kültür ve eğitim olmak üzere her alanda ilişkiler iyi düzeydedir. Her yıl çok sayı- da Türkmen vatandaşı ülkemize turizm ve ticaret amacıyla gelmektedir. Bununla beraber binlerce Türkmen öğrenci ülkemiz üniversitelerinde eğitim görmektedir. Kırgızistan 7.10 Karahanlı Mozolesi, Üzgen Türkiye ile Kırgızistan (Görsel 7.10) arasındaki ilişkiler, stratejik ortaklık seviyesindedir. İki ülke arasında başta si- yasi, ekonomik, kültür, sağlık ve ulaştırma olmak üzere iyi ilişkiler mevcuttur. Taraflar arasında Cumhurbaşkanları dü- zeyinde çok sayıda ziyaret gerçekleştirilmiş, bu ziyaretler esnasında çeşitli antlaşmalar imzalanmıştır. 240

Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti 7.11 Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (Görsel 7.11) Akde- Girne Kalesi, Girne niz’de Kıbrıs Adası’nda kurulan bir Türk Cumhuriyetidir. Türkiye ile Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti halkları arasında var olan güçlü tarihî ve kültürel bağ ile dil bağı iki ülke ara- sındaki ilişkilerin her zaman güçlü olmasını sağlamaktadır. Öyle ki KKTC için ülkemizde “yavru vatan” nitelendirmesi yapılmaktadır. KKTC’yi resmî olarak tanıyan tek ülke Tür- kiye’dir. Bu nedenle ülkemiz, KKTC’nin haklarını dünya ka- muoyunda koruma görevini üstlenmiştir. Ülkemizin Komşu Devletlerle Olan İlişkileri Bulgaristan 7.12 Aziz Alexander Nevski Katedrali, Varna Türkiye ile Bulgaristan (Görsel 7.12) dost ve müttefik iki ülkedir. Bulgaristan’ın demokrasiye geçişiyle birlikte iki ülke arasındaki ilişkiler artmıştır. Ülkemiz, son yıllarda Bulgaristan’ın önemli ticaret ortaklarından biri olmuştur. Türk girişimciler, son yıllarda Bulgaristan’da birçok yatırım yapmışlardır. Bulgaristan’da TİKA ve Yunus Emre Kültür Merkezinin şubesi bulunmaktadır. Yunanistan 7.13 Türkiye ile Yunanistan arasındaki ilişkiler uzun süre Atatürk’ün Evi, Selanik inişli çıkışlı bir seyir izlemiştir. Ancak 1999 yılı itibariyle iş birliği ve müzakereye dayalı yeni bir döneme girilmiştir. Bu 7.14 sayede ticaret, ulaştırma ve turizm alanlarında ilerlemeler olmuştur. İki ülke arasındaki ticaret hacmi her geçen yıl Azadi Kalesi, Tahran artmaktadır. İstanbul-Selanik hızlı tren hattının kurulması planlanmaktadır. Selanik’te bulunan Atatürk Evi (Görsel 7.13) her yıl çok sayıda Türk vatandaşını ağırlamaktadır. İran İran (Görsel 7.14), 400 yıla yakın süredir değişmeyen 560 km’lik sınırı paylaştığımız bir komşumuzdur. İki devlet arasındaki ekonomik, kültürel, siyasi ve sosyal ilişkilerin daha da gelişmesi için çaba gösterilmektedir. Ülkemiz, İran’dan özellikle petrol ve doğal gaz satın almaktadır. İran’a başta altın, çelik ve otomotiv ürünleri olmak üzere çok sayıda ürün ihraç etmektedir. 241

Gürcistan 7.15 Avrupa Meydanı, Batum Türkiye 16 Aralık 1991 tarihinde Gürcistan’ın (Görsel 7.15) bağımsızlığını tanımıştır. Ülkemiz Gürcistan’ın en bü- yük ticaret ortaklarından biridir. Türkiye ile Gürcistan ilişki- lerindeki en önemli konulardan birini Ahıska Türklerinin ana vatanlarına geri dönüş süreci oluşturmaktadır. Ülkemizden Gürcistan’a demir çelik, inşaat malzemesi, tıbbi ilaç ihracatı yapılmaktadır. Ermenistan 7.16 Jrapi Kervansarayı, Shirak Türkiye, Ermenistan’ın (Görsel 7.16) bağımsızlığını 16 Aralık 1991 tarihinde tanımıştır. Hemen sonrasında bu ül- 7.17 keye insani yardımlarda bulunmuş, bölgesel kuruluşlar ve uluslararası toplum ile bütünleşmesi yönünde çaba harca- Roma Tapınağı, Şam mıştır. Günümüzde iki ülke arasındaki ilişkiler geliştirilme aşamasındadır. 7.18 Suriye Bağdat Cami, Bağdat Suriye (Görsel 7.17), ülkemizin en uzun sınır komşusu- dur. İki ülke arasındaki ilişkiler 2011 yılında Suriye’de baş- layan iç karışıklıklar sonrasında bozulsa da ülkemiz, Suriye halkının her zaman yanında yer almıştır. Devletimiz, Suriye’de yaşanan karışıklık ortamından ülkemize sığınan mültecilere kucak açmıştır. Ülkemiz onların sağlık, eğitim, beslenme ve barınma gibi temel ihtiyaçlarını gidermeye çalışmaktadır. Irak Irak (Görsel 7.18), yıllardır süren iç karışıklıklarla uğ- raşmak zorunda kalan bir sınır komşumuzdur. Türkiye her zaman Irak’ın toprak bütünlüğünü savunmuştur. İki ülke arasındaki ekonomik ilişkiler ileri bir seviyededir. Ker- kük-Yumurtalık Petrol Boru Hattı sayesinde Irak’tan ülke- mize ham petrol taşınmaktadır. Sıra Sizde Ülkemizin, Türk Cumhuriyetleri ve komşu devletlerle kültürel, sosyal, siyasal ve eko- nomik ilişkileri açısından önemini tablo hâlinde defterinize yazarak sınıfta arkadaşlarınız- la paylaşınız. 242

ÜLKEMİZİN EKONOMİK İLİŞKİLERİ Hazırlık Çalışması Ülkemiz, ihtiyacından fazla ürettiği ürünleri nasıl değerlendirmektedir? Düşüncelerinizi ar- kadaşlarınızla paylaşınız. Görseli Yorumlayalım Aşağıdaki görsellerde verilen ürünleri inceleyerek soruları cevaplayınız 7.19 7.20 7.21 7.22  Ülkemizde üretilen ihtiyaç fazlası kuru incir ve tekstil ürünlerini başka ülkelere ihraç ederek gelir elde ederiz. Ülkemizin ihraç ettiği başka hangi ürünleri biliyorsunuz?  Ülkemizde çıkarılan petrol ve doğal gaz, ihtiyacımızı karşılamadığı için bunları başka ülke- lerden ithal etmekteyiz. Ülkemizin ithal ettiği başka hangi ürünleri biliyorsunuz? İnsanlar yaşamlarını sürdürmek için ihtiyaçlarını gidermek zorundadır. Bu nedenle vatandaşlarının beslenme, barınma, giyinme, korunma ve ulaşım gibi ihtiyaçları öncelikle ülke içindeki kaynaklar kulla- nılarak karşılanmaya çalışılır. Ancak bu her zaman mümkün olmayabilir. Çünkü kaynakları sınırsız değil- dir. Bir ülkede kimi kaynaklar fazla iken kimi kaynaklar da yetersiz olabilmektedir. Yukarıdaki görsellerde gördüğünüz ürünlerden kuru incir ve tekstil ürünleri ülkemizde fazladır. Bu ürünlerin ihtiyaç fazlası olan kısmını başka ülkelere satarak gelir elde ederiz. Petrol ve doğal gaz ise ülkemizde sınırlı miktarda bu- lunmaktadır. Bu nedenle ülkemiz petrol ve doğal gaz ihtiyacının kalan kısmını diğer ülkelerden satın alarak karşılamaktadır. Kâr elde etmek amacıyla üretilen her türlü mal ve hizmetin alınıp satılmasına ticaret denir. Ülkeler, kaynaklarından elde ettikleri ihtiyaç fazlası ürünleri diğer ülkelere satar. Eğer kendi kaynakları, ihtiyaç- larını karşılamaya yetmezse bunu diğer ülkelerden satın alarak karşılar. Ülkeler arasında yapılan bu faaliyete dış ticaret denir. Dış ticaret, ithalat ve ihracat olarak ikiye ayrılır. Bir ülkenin, başka ülkelerden mal veya hizmet satın almasına ithalat (dış alım) denir. Ülkemizin Almanya ve Fransa’dan ilaç, ABD’den tıbbi cihaz, Japon- ya’dan otomobil satın alması ithalata örnektir. Bir ülkenin, başka ülkelere mal veya hizmet satmasına ihracat (dış satım) denir. Ülkemizde üretilen beyaz eşyanın İspanya’ya, bor madeninin ABD’ye, kayısı- nın İngiltere’ye satılması ihracata örnektir. 243

Türkiye, Dünya’daki birçok ülke ile ekonomik ilişki kurarak ithalat ve ihracat yapmaktadır. Aşağıda verilen tabloları inceleyiniz. İhracat (Dış Satım) İthalat (Dış Alım) 1 Almanya 15.118.910.000 dolar 1 Çin 23.370.620.000 dolar 2 İngiltere 9.603.189.000 dolar 2 Almanya 21.301.869.000 dolar 3 BAE 9.184.157.000 dolar 3 Rusya 19.514.094.000 dolar 4 Irak 9.054.612.000 dolar 4 ABD 11.951.744.000 dolar 5 ABD 8.654.268.000 dolar 5 İtalya 11.304.715.000 dolar 6 İtalya 8.473.471.000 dolar 6 Fransa 8.070.897.000 dolar 7 Fransa 6.584.199.000 dolar 7 İran 7.492.104.000 dolar TÜİK 2017 yılı en çok ithalat ve ihracat yapılan 20 ülke raporundan düzenlenmiştir. Genel Ağ’dan düzenlenerek alınmıştır (13.07.2018). Tabloda görüldüğü gibi ülkemiz en fazla Almanya, Rusya, ABD, Çin, İngiltere, Irak, Fransa, İran, BAE ve İtalya gibi ülkelerle ticaret yapmaktadır. Almanya ile ticari ilişkilerimizin gelişmesinde bu ülkede 3 mil- yonun üzerinde Türk vatandaşı yaşamasının etkisi büyüktür. Rusya’dan petrol ve doğal gaz satın alırız. Ülkemizde yetiştirdiğimiz tarım ürünlerinin ihtiyaç fazlasını da Rusya’ya satarak gelir elde ederiz. Irak ile ülkemiz arasında bulunan Kerkük-Yumurtalık Petrol Boru Hattı sayesinde bu ülkeden petrol ithal ederiz. Ülkemizin ithal ettiği önemli ürünlerden bazılarını aşağıda verilen görsel üzerinde inceleyiniz (Harita 7.1). Otomotiv ürünleri İlaç Tıbbi malzemeler Petrol Elektronik cihazlar Kakao Ülkemizin İthal Ettiği Ürünler Kahve Yolcu uçağı Doğal gaz H.7.1 Tropikal ürünler (ananas, muz, mango vb.) Optik araçlar Ülkemiz bazı ürünleri diğer ülkelerden ithal etmektedir. Kendi kaynaklarımızın yetersiz kaldığı veya ülkemizde hiç bulunmayan bazı ürünleri ülke dışından satın alarak ihtiyacımızı karşılarız. Kahve, kakao, ananas, mango gibi tarım ürünleri ülkemizde yetişmez. Muz ise ülkemizde yetiştirilmesine rağmen ihti- yacımızı karşılayacak düzeyde değildir. Bu tarım ürünlerini diğer ülkelerden satın alırız. Petrol ve doğal gaz da ülkemizde az miktarda çıkarılmaktadır. Bu nedenle petrol ve doğal gaz ihtiyacımızın geri kalanı diğer ülkelerden karşılanmaktadır. 244

Ülkemizin ihraç ettiği önemli ürünlerden bazılarını aşağıda verilen görsel üzerinde inceleyiniz (Harita 7.2). Mobilya Çeşitli madenler Cam ve seramik Hazır giyim ürünleri (Bor, krom, cıva vb.) ürünleri Demir-çelik ürünleri ürünleri Otomotiv Ülkemizin İhraç Ettiği Ürünler Beyaz ürünleri eşya Tarım ürünleri (Fındık, üzüm, H.7.2 incir, tütün, kayısı, sebze vb.) Halı Hayvancılık ürünleri (Yumurta, canlı hayvan, yün, deri vb.) Ülkemiz, kaynaklarını kullanarak üretim yapmaktadır. Üretilen ürünlerin bir kısmı ihtiyacımızdan faz- la olabilmektedir. Ülkemiz, bu ürünleri diğer ülkelere satarak kaynaklarını değerlendirmekte ve kazanç elde etmektedir. Ülke kaynakları kullanılarak üretilen hazır giyim, mobilya, demir-çelik, cam, seramik, beyaz eşya, tarım ve hayvancılık ürünleri çeşitli ülkelere ihraç edilmektedir. Ülkemizde bor ve krom ma- deni fazladır. Bu madenler gerek işlenerek gerekse ham madde olarak diğer ülkelere satılmaktadır. Yine ülkemizde bulunan fabrikalarda üretilen otomotiv ürünleri dünyanın çeşitli ülkelerine ihraç edilmektedir. Kaynaklar kullanılarak üretilen beyaz eşyalar da dünyanın çeşitli ülkelerine gönderilmektedir. Sıra Sizde Aşağıda verilenler hakkındaki düşüncelerinizi noktalı yerlere yazınız. 1. Doğal gaz, petrol, elektronik cihazlar ve kakao ülkemizin ithal ettiği ürünlere örnektir. Ülke- mizin bu ürünleri niçin ithal ettiğini, kaynaklar ve ihtiyaçlar bakımından değerlendiriniz. .................................................................................................................................................. ......................................................................................................................................................... 2. Beyaz eşya, halı, mobilya, demir-çelik ürünleri, fındık ve incir gibi tarım ürünleri ülkemizin ihraç ettiği ürünlere örnektir. Ülkemizin bu ürünleri niçin ihraç ettiğini, kaynaklar ve ihtiyaçlar ba- kımından değerlendiriniz. .................................................................................................................................................. ......................................................................................................................................................... 245

ÜLKEMİZİN ÜSTLENDİĞİ ULUSLARARASI ROLLER Hazırlık Çalışması Ülkemizin dünya üzerinde bulunduğu göreceli konumunun ülkemize sağladığı yararlar ne- lerdir? Düşüncelerinizi arkadaşlarınızla paylaşınız. Bir ülke, coğrafi konumundan dolayı elde ettiği ekonomik, siyasi, askerî ve kültürel güçle dış siyase- tini oluşturup yönlendirebilir. Buna bir ülkenin jeopolitik konumu adı verilir. Ülkemizin dünya üzerinde bulunduğu konum ülkemize bazı avantajlar sağlamıştır. Türkiye; Asya, Avrupa ve Afrika kıtalarının bir- birine en çok yaklaştığı konumda bulunmaktadır. Bu nedenle dünyanın önemli geçiş yolları ülke- mizde bulunmakta ve ülkemiz, bu üç kıta arasın- da bir köprü görevi görmektedir. Türkiye, petrol ve doğal gaz kaynaklarının büyük bir bölümünü elinde bulunduran Orta Doğu ve Asya ülkelerine yakın bir konumdadır (Görsel 7.23). Ülkemizin bu konumu Asya ve Avrupa kıtaları arasında petrol ve 7.23 doğal gaz sevkiyatının ülkemiz üzerinden yapılma- sına olanak sağlamaktadır. Örneğin Azerbaycan’ın Ülkemiz petrol ve doğal gaz boru hatlarının geçtiği Bakü şehrinde çıkarılan petrol, boru hatları saye- stratejik bir konumda bulunmaktadır. sinde Gürcistan’ın Tiflis şehrinden geçerek Ceyhan’a (Adana) ulaşır. Petrol, buradan limanlarda tanker gemilere yüklenerek diğer ülkelere gönderilir. Ülkemiz de bu sayede ekonomik olarak kazanç elde eder. Boğazlar ve kanallar bulunduğu ülkelere önem- 7.24 li özellikler kazandırır. Panama’da bulunan Panama İstanbul Boğazı uluslararası öneme sahiptir. Kanalı, Mısır’da bulunan Süveyş Kanalı, İspanya ve Fas arasında bulunan Cebelitarık Boğazı bunlara örnektir. Ülkemizde yer alan İstanbul ve Çanakkale boğazları (Görsel 7.24) deniz ulaşımı açısından ol- dukça önemlidir. Karadeniz ve Akdeniz arasındaki deniz ulaşımı Türkiye’nin kontrolündedir. Karade- niz’e kıyısı olan ülkelere ait gemiler bu boğazları kullanarak Ege ve Akdeniz’e ulaşmaktadır. Türkiye’nin üzerinde kurulduğu Anadolu toprakları tarihte birçok uygarlığa ev sahipliği yapmıştır. Bu bakımdan Türkiye tarihî mekân, tarihî eser ve tarihî nesneler yönünden zengin ülkeler arasında yer almaktadır. Bu durum ülkemize kültürel bir güç kazandırmıştır. Dünyanın birçok yerinden insanlar 246

ülkemizi turist olarak ziyaret etmektedir. Böylece ülkemiz hem ekonomik kazanç elde etmekte hem de dünyanın önemli bir kültür merkezi olarak uluslararası rol üstlenmektedir. Türkiye, üç tarafı denizlerle çevrili ve ılıman iklime sahip bir ülkedir. Ülkemiz su kaynakları bakımın- dan zengindir ve verimli tarım arazilerine sahiptir. Bu sayede ülkemizde tarım ve hayvancılık gelişmiştir. Üretilen tarım ve hayvancılık ürünleri dünyanın çeşitli yerlerine ihraç edilmektedir. Ülkemiz aynı zaman- da zengin yer altı kaynaklarına sahiptir. Örneğin, dünyadaki bor madeni rezervlerinin yaklaşık %65’i Türkiye’de bulunmaktadır. Ülkemizin “geleceğin petrolü” olarak nitelendirilen bor madeni rezervlerine sahip olması, gelecekte siyasi ve ekonomik olarak daha da güçlü bir konuma gelmesini sağlayacaktır. Türkiye askerî güç bakımından dün- 7.25 yanın sayılı ülkeleri arasında yer almak- Ülkemiz askerî gücü sayesinde uluslararası role sahiptir. tadır (Görsel 7.25). Ülkemiz sahip olduğu güçlü ordusuyla hakimiyet sürdüğü top- raklarda barış ve huzurun teminatı duru- mundadır. Türkiye siyasi ve askerî gücü- nü kullanarak Orta Doğu, Balkanlar ve Kafkaslar’da meydana gelen sorunların çözümünde etkin bir rol oynamaktadır. Birleşmiş Milletlerden Türkiye’ye övgü dolu sözler Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiseri Grandi, Türkiye’nin Arakan Müslüman- larına yönelik insani yardımlarına ilişkin, “Türkiye insani yardımlarda küresel olarak cömert bir ülke olma özelliğini sürdürüyor.” dedi. Myanmar’ın Arakan eyaletinde yaşanan karışıklıklardan kaçarak Bangladeş’e sığınan Arakanlı Müslümanların, temel insani ihtiyaçlarının karşılanması için talep edilen 434 milyon dolarlık acil fonun 335 milyon dolarının karşılandığını anımsatan Grandi, “Konferansın sonucundan memnu- nuz. Daha önce talep ettiğimiz 434 milyon dolarlık fonun yaklaşık 4’te 3’ünü bu konferans yoluyla tedarik etmiş olduk.” dedi. Grandi, Türkiye’nin BM Cenevre Ofisi nezdindeki daimi temsilcisinin “Planlanan projeler ve teslimatlarla Türkiye tarafından (Arakan Müslümanlarına) sağlanan insani yardım miktarı toplam- da 50 milyon doları aşacak.” ifadesine de değinerek Türkiye’ye övgüde bulundu. Grandi, “Şunu vurgulamak istiyorum ki Türkiye insani yardımlarda küresel olarak cömert bir ülke olma özelliğini sürdürüyor.” değerlendirmesinde bulundu. Genel Ağ’dan düzenlenerek alınmıştır (20.07.2018). Düşünelim Tartışalım Okuduğunuz haberden yararlanarak aşağıdaki soruları cevaplayınız. Düşünceleri- nizi arkadaşlarınızla paylaşınız.  Birleşmiş Milletler temsilcisi Türkiye’den neden övgü dolu sözlerle bahsetmiştir?  İnsani yardım alanında üstlendiği rol, ülkemize nasıl katkılar sağlamış olabilir? 247

Ülkemiz jeopolitik konumundan dolayı sahip olduğu özellikler sayesinde uluslararası birçok kuru- luşun üyesi veya kurucusu olmuştur. Bu durum ülkemizin dünyada siyasi, kültürel, ekonomik ve askerî açılardan çeşitli roller üstlenmesini sağlamıştır. Şimdi bu kuruluşlardan bazılarını ülkemizin üstlendiği uluslararası roller açısından inceleyelim. Birleşmiş Milletler Teşkilatı Birleşmiş Milletler Teşkilatı (Görsel 7.26) 1945 yılında kurulmuştur. Merkezi ABD’nin New York şehrinde bulunan teşkilata 193 ülke üye- dir. Türkiye, kurucu üyeler arasında yer almaktadır. Teşkilatın temel amaçları;  Savaşları ve barışa yönelik tehditleri önlemek, 7.26  Ülkeler arasında dostane ilişkiler kurmak,  Uluslararası ekonomik ve sosyal iş birliğini sağlamaktır. Birleşmiş Milletler Teşkilatının amblemi Türkiye, Birleşmiş Milletlerin gündeminde olan konularda yapıcı ve uzlaştırıcı bir rol oynamaya gayret etmektedir. Üye devletler ekonomik güçleriyle orantılı olarak teşkilata maddi yardım yapmak- tadır. Ekonomik olarak sürekli bir büyüme içinde olan ülkemizin teşkilata yapmış olduğu para yardımı yıldan yıla artmaktadır. Ayrıca Türkiye kendisini doğrudan ilgilendirmese de diğer üye ülkelerin önemli gördüğü birçok konuda aktif bir politika izlemekte ve ülkelerin sorunlarına çözümler getirmeye ça- lışmaktadır. Birleşmiş Milletlerin tüm dünya insanlarının umudu olma niteliğini sürdürmesi gerektiği inancıyla, teşkilat sisteminin daha iyi işlemesine yönelik adımları desteklemektedir. NATO (Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü) 1952 yılından bu yana üyesi olduğumuz NATO (Görsel 7.27), ülke- 7.27 mizin güvenliğinin temininde merkezi bir role sahip olmuştur. Bunun NATO’nun amblemi karşılığında ülkemiz diğer müttefikleriyle ortak değerlerin savunulması yönünde üzerine düşen sorumluluğu yerine getirmiştir. Türkiye, NA- TO’nun dünya çapında yaptığı faaliyetlere yeri geldiğinde askeri gü- cüyle destek vermektedir. Avrupa Konseyi Avrupa Konseyi (Görsel 7.28), 5 Mayıs 1949 tarihinde kurulmuştur. Merkezi, Fransa’nın Strazburg şehrinde bulunmaktadır. Teşkilatın amaçları şöyledir:  İnsan hakları ve demokrasi ilkelerini korumak ve güçlendirmek,  Irkçılık, hoşgörüsüzlük ve yabancı düşmanlığı, sosyal dışlanma, uyuşturucu madde ve çevre konularında sorunlara çözüm aramak,  Üye ülkelerin sosyal ve kültürel alanlarda ilerlemesine ve geliş- 7.28 mesine katkıda bulunmaktır. Avrupa Konseyinin amblemi Türkiye, Avrupa Konseyinin kurucu üyeleri arasında kabul edilmektedir. Ülkemiz bu teşkilatın ku- ruluş ve gelişim yıllarında, Avrupa’nın II. Dünya Savaşı sonrasında içinde bulunduğu kötü durumdan çıkması ve yeniden birleşme yoluna gitmesi için çaba göstermiştir. Türk milletvekilleri teşkilatın kurulu- şundan bu yana Avrupa Konseyi Parlamenterler Meclisinde görev yapmaktadır. 248

G-20 (Gelişmekte Olan 20 Ülke) G-20, uluslararası sistemde başlıca gelişmiş ülkeler ile önemi 7.29 ve ağırlığı hızla artan gelişmekte olan ülkeler arasında ekonomik ilişkileri artırmak amacıyla kurulmuştur. Türkiye, siyasi ve ekono- 2015 yılında ülkemizde mik özellikleri bakımından bu ülkeler arasında koordinasyonu sağ- düzenlenen G-20 zirvesi için layabilen önemli bir ülkedir. Bu nedenle ülkemiz G-20’nin çalışma- larına aktif katkılar sağlamaktadır. Türkiye, 1 Aralık 2014 yılında yapılan logo üstlendiği G-20 dönem başkanlığını 15-16 Kasım 2015 tarihlerinde Antalya’da düzenlenen Liderler Zirvesi’nde başarıyla tamamlamış- tır (Görsel 7.29). İslam İşbirliği Teşkilatı İslam İşbirliği Teşkilatı (Görsel 7.30), İslam dünyasının hak ve çı- karlarını korumak, üye devletler arasında iş birliği ve dayanışmayı güçlendirmek amacıyla 25 Eylül 1969 tarihinde kurulmuştur. Merkezi, Suudi Arabistan’ın Cidde şehrindedir. Teşkilata 57 ülke üyedir. Türki- ye, teşkilatın kurucu üyeleri arasında olup aktif bir şekilde faaliyet gös- termektedir. Ülkemiz, üye ülkeler arasında iş birliğini artırmaya yönelik çeşitli projeler üretmekte ve mevcut projelere de destek vermektedir. 7.30 Sizler de yaşamınızın ilerleyen dönemlerinde uluslararası kurum İslam İşbirliği Teşkilatının veya kuruluşlarda yer alabilir ve çalışabilirsiniz. Bu amaçla öncelikle amblemi yapılması gerekenlerden biri yabancı dil öğrenmektir. Yabancı dil öğrendiğinizde uluslararası kurum ve kuruluşlarda görevli diğer milletlerden insanlarla kolayca iletişim sağlayabilirsiniz. Sıra Sizde Ülkemizin sahip olduğu siyasi, askerî, ekonomik ve kültürel özelliklere bağlı olarak uluslararası alanda üstlendiği rolleri yazarak sınıfta arkadaşlarınızla paylaşınız. Siyasî roller: ..……….………....…….……..…………………………………………………………… ....…………………………..................…...…………………………………………………………….. ....…………………………..................…...…………………………………………………………….. Askerî roller: ..……………………………..………..…………………………………………………… ....…………………………..................…...…………………………………………………………….. ....…………………………..................…...…………………………………………………………….. Ekonomik roller: ..……..…………………..……..……………………………………………………… ....…………………………..................…...…………………………………………………………….. ....…………………………..................…...…………………………………………………………….. Kültürel roller: ..………..………..……………..………………………………………………………… ....…………………………..................…...…………………………………………………………….. ....…………………………..................…...…………………………………………………………….. 249

POPÜLER KÜLTÜR Hazırlık Çalışması Popüler kültür kavramından ne anlıyorsunuz? Düşüncelerinizi arkadaşlarınızla paylaşınız. Her toplumun kendine özgü kültürü vardır. Kültür, ata- larımızın bizlere bıraktığı mirastır. Kültür; bir toplumun bilgi, gelenek, ahlak, sanat, inanç vb. maddi ve manevi unsurları- nın tümü olarak tanımlanabilir. Eve gelen misafirleri kapıdan uğurlamak, bayramlarda büyüklerin elini öpmek, askere giden gençlerin ellerine kına sürmek kültürümüze örnektir (Görsel 7.31). İnsanlar geçmişten gelen kültür mirasının üzerine kendi yaşantılarından eklemeler yapar ve gelecek nesillere aktarırlar. 7.31 Teknolojinin gelişmesi toplumlar arasındaki etkileşimi Yeni doğmuş bebekleri görmeye gitmek hızlandırmış, gelişen ve yaygınlaşan medya araçları ülkeler ve onlara hediyeler vermek arasındaki kültürel sınırları azaltmıştır. Bu nedenle toplumların kültürümüze ait bir unsurdur. çoğu kendi kültürlerini gelecek nesillere aktarırken zorluk ya- şamaktadır. Bu da toplumların kendi kültürleri üzerinde olumsuz etkilere neden olabilmektedir. 20. yüzyılın başlarında ortaya çıkan teknolojik gelişmeler ile birlikte birçok alanda yeni kavramlar hayatımıza girmiştir. Popüler kültür bu kavramlardan biridir. Popüler kültür; belli bir dönem için geçerli olan, hızlı üretilen ve tüketilen kültürel ögelerin bütünü olarak tanımlanabilir. Popüler kültür unsurları, çoğu zaman toplumların kendi değerleriyle ters düşmektedir. Oysa toplumlar binlerce yıllık kültürel birikimlerini koruyabildiği sürece varlıklarını devam ettirebilirler. Yakın çevresinde popüler kültür unsur- larını benimseyen insanları gören bireylerden bazıları kendinde bir eksiklik hissedebilmekte ve kendisini popüler kültürün etkisine bırakabilmektedir. Bu durum insanların kendi kültürel değerlerini unutmasına neden olabilmektedir. Günümüzde hayatımıza sürekli olarak yeni ürün veya hizmetler girmektedir. İnsanlar bu ürün veya hizmetler hakkında televizyon, Genel Ağ bağlantılı bilgisayarlar, akıllı cep telefonları gibi medya araç- larıyla bilgi edinmektedir. Anlık olarak ortaya çıkan popüler kültür unsurları medya araçlarıyla insanlar tarafından kabul görebilmektedir. Örneğin, medya araçları insanları sürekli yeni model cep telefonu almaya teşvik etmektedir. Bu etkiler sonucunda çalışır durumdaki cep telefonunu kullanmayıp her sene yeni cep telefonu alan kişiler için popüler kültürün etki- sinde kalmıştır, denilebilir. Bayramlarda aile büyüklerini ziyaret etmek, onların ellerini öpmek (Görsel 7.32) ve onlarla birlikte vakit geçirmek kültürel 7.32 unsurlarımızdan biridir. Bazı insanlar medya araçlarında her Büyüklerimizin elini öpmek bayram öncesinde yapılan tatil reklamlarından etkilenmekte kültürümüze ait bir unsurdur. 250