Important Announcement
PubHTML5 Scheduled Server Maintenance on (GMT) Sunday, June 26th, 2:00 am - 8:00 am.
PubHTML5 site will be inoperative during the times indicated!

Home Explore TRUYỆN ĐỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM

TRUYỆN ĐỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM

Published by SÁCH HAY - SƯU TẦM, 2022-12-29 02:10:56

Description: Truyện lịch sử

Search

Read the Text Version

["c\u00f4ng nh\u1eadn h\u1ecdc v\u1ecb \u0110\u1ec7 tam gi\u00e1p \u0110\u1ed3ng Ti\u1ebfn s\u0129 xu\u1ea5t th\u00e2n cho B\u00f9i \u00c2n Ni\u00ean (c\u00f2n c\u00f3 t\u00ean kh\u00e1c l\u00e0 B\u00f9i D\u1ecb, ng\u01b0\u1eddi l\u00e0ng Ch\u00e2u C\u1ea7u, huy\u1ec7n Kim B\u1ea3ng, H\u00e0 Nam), m\u1ed9t tr\u1ecdng th\u1ea7n c\u00e1c tri\u1ec1u vua T\u1ef1 \u0110\u1ee9c, Th\u00e0nh Th\u00e1i. \u00d4ng \u0111\u1ed7 Ph\u00f3 b\u1ea3ng khoa thi n\u0103m \u1ea4t S\u1eedu (1865) d\u01b0\u1edbi tri\u1ec1u T\u1ef1 \u0110\u1ee9c, \u0111\u1ea1t v\u1ecb tr\u00ed th\u1ee9 t\u01b0 h\u1ea1ng tr\u00fang c\u00e1ch, th\u00f4ng th\u01b0\u1eddng v\u00e0o thi \u0110\u00ecnh s\u1ebd \u0111\u01b0\u1ee3c ban h\u1ecdc v\u1ecb Ti\u1ebfn s\u0129. Nh\u01b0ng n\u0103m \u0111\u00f3, do vi\u1ec7c thay \u0111\u1ed5i l\u1ec7 \u0111\u1ecbnh c\u1ee7a vua T\u1ef1 \u0110\u1ee9c: kh\u00f4ng c\u0103n c\u1ee9 v\u00e0o k\u1ebft qu\u1ea3 thi H\u1ed9i, t\u1ea5t c\u1ea3 \u0111\u1ec1u \u0111\u01b0\u1ee3c quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh b\u1edfi k\u1ef3 thi V\u0103n s\u00e1ch trong thi \u0110\u00ecnh, kh\u00f4ng may, B\u00f9i \u00c2n Ni\u00ean l\u1ea1i b\u1ecb \u0111\u00e1nh r\u1edbt xu\u1ed1ng Ph\u00f3 b\u1ea3ng. L\u00e0m quan tr\u1ea3i m\u1ea5y tri\u1ec1u vua, B\u00f9i \u00c2n Ni\u00ean \u0111\u00f3ng g\u00f3p r\u1ea5t nhi\u1ec1u cho s\u1ef1 nghi\u1ec7p v\u0103n h\u1ecdc, gi\u00e1o d\u1ee5c v\u00e0 ngo\u1ea1i giao. Tuy ch\u1ec9 c\u00f3 h\u1ecdc v\u1ecb Ph\u00f3 b\u1ea3ng, nh\u01b0ng c\u00f3 nh\u1eefng k\u1ef3 thi H\u1ed9i, B\u00f9i \u00c2n Ni\u00ean v\u1eabn \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ec1 c\u1eed l\u00e0m quan Duy\u1ec7t quy\u1ec3n. X\u00e9t th\u1ea5y \u00f4ng c\u00f3 nhi\u1ec1u c\u00f4ng lao v\u00e0 th\u1ef1c t\u00e0i v\u0103n h\u1ecdc, l\u1ea1i v\u00e2ng m\u1ec7nh c\u1ee7a b\u00e0 T\u1eeb D\u0169 (m\u1eb9 \u0111\u1ebb vua T\u1ef1 \u0110\u1ee9c) khi \u0111\u00f3 l\u00e0 Th\u00e1i Ho\u00e0ng Th\u00e1i h\u1eadu, vua Th\u00e0nh Th\u00e1i \u0111\u1eb7c c\u00e1ch gia \u00e2n, ban phong cho B\u00f9i \u00c2n Ni\u00ean h\u1ecdc v\u1ecb \u0110\u1ec7 Tam gi\u00e1p \u0110\u1ed3ng Ti\u1ebfn s\u0129 xu\u1ea5t th\u00e2n. \u0110\u1ec3 ch\u1ee9ng t\u1ecf \u0111\u1eb7c \u00e2n n\u00e0y kh\u00f4ng mang t\u00ednh ch\u1ea5t h\u01b0 danh, tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh ban cho \u0111\u1ea7y \u0111\u1ee7 nghi th\u1ee9c \u00e1o m\u00e3o, c\u1edd bi\u1ec3n, c\u00e2n \u0111ai... nh\u01b0 m\u1ed9t Ti\u1ebfn s\u0129 \u0111\u01b0\u1ee3c h\u01b0\u1edfng. B\u00f9i \u00c2n Ni\u00ean 199","\u0111\u01b0\u1ee3c ban Ti\u1ebfn s\u0129 khi \u0111\u00e3 59 tu\u1ed5i v\u00e0 \u0111ang gi\u1eef ch\u1ee9c Ph\u1ee5 ch\u00ednh \u0110\u1ea1i th\u1ea7n Hi\u1ec7p bi\u1ec7n h\u1ecdc s\u0129, l\u0129nh ch\u1ee9c Th\u01b0\u1ee3ng th\u01b0 B\u1ed9 L\u1ea1i, sung \u0110\u1ea1i th\u1ea7n Vi\u1ec7n C\u01a1 m\u1eadt, Ph\u00f3 T\u1ed5ng t\u00e0i Qu\u1ed1c s\u1eed qu\u00e1n. 200","C\u0102N C\u1ee8 T\u00c2N S\u1ede Sau khi Ph\u00e1p n\u1ed5 s\u00fang t\u1ea5n c\u00f4ng x\u00e2m l\u01b0\u1ee3c n\u01b0\u1edbc ta, tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh nh\u00e0 Nguy\u1ec5n t\u1eebng b\u01b0\u1edbc nh\u01b0\u1ee3ng b\u1ed9 v\u00e0 ch\u1ee7 h\u00f2a. Ph\u00e1i ch\u1ee7 chi\u1ebfn do Th\u01b0\u1ee3ng th\u01b0 B\u1ed9 Binh T\u00f4n Th\u1ea5t Thuy\u1ebft v\u00e0 Ph\u1ee5 ch\u00ednh \u0111\u1ea1i th\u1ea7n Nguy\u1ec5n V\u0103n T\u01b0\u1eddng \u0111\u1ee9ng \u0111\u1ea7u ki\u00ean quy\u1ebft \u0111\u00e1nh Ph\u00e1p \u0111\u1ebfn c\u00f9ng. V\u00ec Kinh th\u00e0nh Hu\u1ebf ng\u00e0y c\u00e0ng b\u1ecb uy hi\u1ebfp, n\u00ean ngay t\u1eeb n\u0103m 1883, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ee9ng \u0111\u1ea7u ph\u00e1i ch\u1ee7 chi\u1ebfn \u0111\u00e3 cho x\u00e2y d\u1ef1ng m\u1ed9t c\u0103n c\u1ee9 d\u1ef1 ph\u00f2ng \u1edf T\u00e2n S\u1edf (Qu\u1ea3ng Tr\u1ecb) khi Hu\u1ebf b\u1ecb l\u00e2m nguy. Ch\u1ec9 trong hai n\u0103m (1803-1805), th\u00e0nh T\u00e2n S\u1edf \u0111\u01b0\u1ee3c ho\u00e0n th\u00e0nh. Th\u00e0nh c\u00f3 di\u1ec7n t\u00edch r\u1ed9ng g\u1ea7n b\u1eb1ng kinh th\u00e0nh Hu\u1ebf; chi\u1ec1u d\u00e0i 548 m, r\u1ed9ng 418 m, ngo\u00e0i th\u00e0nh c\u00f3 h\u00e0ng r\u00e0o c\u1ecdc nh\u1ecdn v\u00e0 h\u00e0o s\u00e2u bao b\u1ecdc, trong th\u00e0nh \u0111\u1eafp b\u1eb1ng \u0111\u1ea5t n\u1ec7n, m\u1edf b\u1ed1n c\u1eeda Ti\u1ec1n, H\u1eadu, T\u1ea3, H\u1eefu theo h\u01b0\u1edbng t\u01b0\u01a1ng \u1ee9ng nam, b\u1eafc, \u0111\u00f4ng, t\u00e2y, ti\u1ebfp theo l\u00e0 tre gai \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u1ed3ng th\u00e0nh b\u1ed1n l\u1edbp l\u0169y d\u00e0y, gi\u1eefa c\u00e1c l\u0169y tre l\u00e0 th\u00e0nh \u0111\u1ea5t, ti\u1ebfp gi\u00e1p v\u1edbi th\u00e0nh n\u1ed9i l\u00e0 tr\u1ea1i l\u00ednh, kho h\u1eadu c\u1ea7n, b\u00e3i t\u1eadp voi ng\u1ef1a. Ch\u00ednh gi\u1eefa trung 201","t\u00e2m l\u00e0 khu v\u1ef1c th\u00e0nh n\u1ed9i \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e2y b\u1eb1ng g\u1ea1ch v\u1ed3 v\u1edbi chi\u1ec1u d\u00e0i 165 m, r\u1ed9ng 100 m. B\u00ean trong th\u00e0nh n\u1ed9i l\u00e0 h\u00e0nh cung v\u1edbi c\u00e1c ng\u00f4i nh\u00e0 ki\u00ean c\u1ed1 \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00e1o d\u1ee1 t\u1eeb Hu\u1ebf r\u1ed3i mang d\u1ef1ng l\u1ea1i \u0111\u1ec3 vua v\u00e0 c\u00e1c quan l\u00e0m vi\u1ec7c nh\u01b0 dinh l\u00e3nh binh, ch\u00e1nh s\u1ee9, ph\u00f3 s\u1ee9... khi c\u00f3 vi\u1ec7c, tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh ph\u1ea3i d\u1eddi ra T\u00e2n S\u1edf. \u0110\u1ec3 x\u00e2y d\u1ef1ng \u0111\u01b0\u1ee3c c\u0103n c\u1ee9 T\u00e2n S\u1edf ph\u1ea3i huy \u0111\u1ed9ng h\u00e0ng v\u1ea1n d\u00e2n \u0111inh trong v\u00f9ng v\u00e0 binh l\u00ednh t\u1eadp trung luy\u1ec7n t\u1eadp. L\u01b0\u01a1ng th\u1ef1c chu\u1ea9n b\u1ecb cho cu\u1ed9c kh\u00e1ng chi\u1ebfn \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1eadn chuy\u1ec3n t\u1eeb \u0111\u1ed3ng b\u1eb1ng s\u00f4ng H\u1ed3ng v\u00e0o \u0111\u00e2y qua c\u1ea3ng C\u1eeda Vi\u1ec7t. S\u00fang th\u1ea7n c\u00f4ng, \u0111\u1ea1n d\u01b0\u1ee3c \u0111\u01b0\u1ee3c chuy\u1ec3n t\u1eeb kinh th\u00e0nh Hu\u1ebf ra, l\u00f2 r\u00e8n \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t t\u1ea1i \u0111\u00e2y \u0111\u1ec3 \u0111\u00fac s\u00fang \u1ed1ng. Ti\u1ec1n b\u1ea1c chu\u1ea9n b\u1ecb cho cu\u1ed9c kh\u00e1ng chi\u1ebfn c\u0169ng \u0111\u01b0\u1ee3c T\u00f4n Th\u1ea5t Thuy\u1ebft cho chuy\u1ec3n ra \u0111\u00e2y t\u1edbi ba tr\u0103m ng\u00e0n l\u01b0\u1ee3ng, b\u1eb1ng m\u1ed9t ph\u1ea7n ba kho N\u1ed9i ph\u1ee7. Nh\u1eefng tr\u00f9 t\u00ednh c\u1ee7a tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh khi x\u00e2y d\u1ef1ng T\u00e2n S\u1edf \u0111\u00e3 th\u00e0nh s\u1ef1 th\u1eadt khi s\u1ef1 bi\u1ebfn \u0111\u00eam 23-5 n\u0103m \u1ea4t D\u1eadu (1885) x\u1ea3y ra. Cu\u1ed9c t\u1eadp k\u00edch \u0111\u1ed3n Mang C\u00e1 v\u00e0 to\u00e0 Kh\u00e2m s\u1ee9 Ph\u00e1p kh\u00f4ng th\u00e0nh, Kinh \u0111\u00f4 Hu\u1ebf ch\u00ecm ng\u1eadp trong kh\u00f3i l\u1eeda. T\u00f4n Th\u1ea5t Thuy\u1ebft v\u00e0 tri\u1ec1u th\u1ea7n ph\u00f2 gi\u00e1 vua H\u00e0m Nghi ra T\u00e2n S\u1edf. T\u1edbi \u0111\u00e2y, vua H\u00e0m Nghi \u0111\u00e3 xu\u1ed1ng Chi\u1ebfu C\u1ea7n v\u01b0\u01a1ng k\u00eau g\u1ecdi nh\u00e2n d\u00e2n c\u1ea3 n\u01b0\u1edbc ph\u00f2 vua \u0111\u00e1nh Ph\u00e1p. 202","Phong tr\u00e0o C\u1ea7n v\u01b0\u01a1ng \u0111\u00e3 di\u1ec5n ra r\u1ed9ng kh\u1eafp, c\u00f3 s\u1ef1 tham gia c\u1ee7a \u0111\u00f4ng \u0111\u1ea3o nh\u00e2n d\u00e2n v\u00e0 nhi\u1ec1u s\u0129 phu y\u00eau n\u01b0\u1edbc kh\u1eafp ba mi\u1ec1n, v\u1edbi th\u1eddi gian k\u00e9o d\u00e0i \u0111\u1ebfn nh\u1eefng n\u0103m \u0111\u1ea7u th\u1ebf k\u1ec9 XX. C\u0103n c\u1ee9 T\u00e2n S\u1edf \u0111\u00e3 b\u1ecb qu\u00e2n Ph\u00e1p \u0111\u1ed1t ph\u00e1 g\u1ea7n nh\u01b0 to\u00e0n b\u1ed9, d\u1ea5u t\u00edch, ch\u1ec9 c\u00f2n l\u1ea1i m\u1ea5y kh\u00f3m tre gai. 203","QU\u1ea2 \u1ea4N V\u00c0NG \u0110\u00d3NG TR\u00caN CHI\u1ebeU C\u1ea6N V\u01af\u01a0NG \u1ea4n v\u00e0ng c\u1ee7a c\u00e1c ho\u00e0ng \u0111\u1ebf tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ecdi l\u00e0 Kim B\u1ea3o \u0111\u1ec3 ph\u00e2n bi\u1ec7t v\u1edbi Ng\u1ecdc T\u1ef7 l\u00e0 \u1ea5n l\u00e0m b\u1eb1ng ng\u1ecdc. Trong s\u1ed1 h\u00e0ng tr\u0103m chi\u1ebfc Kim B\u1ea3o, c\u00f3 m\u1ed9t qu\u1ea3 \u1ea5n v\u00e0ng \u201cNg\u1ef1 ti\u1ec1n chi b\u1ea3o\u201d g\u1eafn li\u1ec1n v\u1edbi s\u1ef1 ki\u1ec7n tr\u1ecdng \u0111\u1ea1i c\u1ee7a n\u01b0\u1edbc \u0110\u1ea1i Nam cu\u1ed1i th\u1ebf k\u1ef7 XIX. N\u0103m 1802, khi m\u1edbi l\u00ean ng\u00f4i, Gia Long \u0111\u00e3 ra ngay S\u1eafc l\u1ec7nh d\u00f9ng v\u00e0ng \u0111\u00fac B\u1ea3o \u1ea5n. Qu\u1ed1c s\u1eed tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n c\u00f3 ch\u00e9p: \u201c\u0110\u1ee9c Ho\u00e0ng kh\u1ea3o Th\u1ebf t\u1ed5 Cao Ho\u00e0ng \u0111\u1ebf ta d\u1ef1ng th\u00e0nh quy ch\u1ebf l\u1eadp ra ph\u00e1p lu\u1eadt tr\u0103m ch\u1ebf \u0111\u1ed9 \u0111\u1ec1u m\u1edbi c\u1ea3, ra S\u1eafc l\u1ec7nh \u0111\u00fac c\u00e1c lo\u1ea1i \u1ea5n nh\u01b0: Ch\u1ebf c\u00e1o chi b\u1ea3o, Ng\u1ef1 ti\u1ec1n chi b\u1ea3o, M\u1ec7nh \u0111\u1ee9c chi b\u1ea3o...\u201d. \u201cNg\u1ef1 ti\u1ec1n chi b\u1ea3o\u201d \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u00fac b\u1eb1ng v\u00e0ng m\u01b0\u1eddi, n\u00fam h\u00ecnh r\u1ed3ng, m\u1eb7t d\u1ea5u l\u00e0m theo khu\u00f4n h\u00ecnh b\u1ea7u d\u1ee5c c\u00f3 k\u00edch th\u01b0\u1edbc 2,5 cm x 3 cm, vi\u1ec1n ngo\u00e0i \u0111\u01b0\u1ee3c kh\u1eafc h\u1ecda ti\u1ebft r\u1ea5t \u0111\u1eb9p. \u0110i\u1ec1u \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t l\u00e0 t\u1ea5t c\u1ea3 Kim B\u1ea3o, Ng\u1ecdc T\u1ef7 \u0111\u1ec1u kh\u1eafc theo th\u1ec3 ch\u1eef Tri\u1ec7n \u1edf m\u1eb7t \u1ea5n, ri\u00eang \u201cNg\u1ef1 ti\u1ec1n chi b\u1ea3o\u201d m\u1eb7t \u1ea5n l\u1ea1i kh\u1eafc theo th\u1ec3 ch\u1eef Ch\u00e2n, n\u00e9t kh\u1eafc \u0111\u1eadm nh\u1ea1t nh\u01b0 ch\u1eef vi\u1ebft tr\u00ean gi\u1ea5y. 204","C\u0169ng nh\u01b0 c\u00e1c B\u1ea3o T\u1ef7 truy\u1ec1n qu\u1ed1c kh\u00e1c, \u201cNg\u1ef1 ti\u1ec1n chi b\u1ea3o\u201d t\u1ed3n t\u1ea1i qua nhi\u1ec1u \u0111\u1eddi vua Nguy\u1ec5n, t\u1eeb Gia Long, Minh M\u1ea1ng t\u1edbi v\u1ecb ho\u00e0ng \u0111\u1ebf tr\u1ebb H\u00e0m Nghi. R\u1ea5t nhi\u1ec1u h\u00ecnh d\u1ea5u \u201cNg\u1ef1 ti\u1ec1n chi b\u1ea3o\u201d g\u1eafn li\u1ec1n v\u1edbi nh\u1eefng v\u0103n b\u1ea3n ch\u1eef H\u00e1n quan tr\u1ecdng c\u1ee7a c\u00e1c vua tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n \u0111\u01b0\u1ee3c l\u01b0u gi\u1eef c\u1ea9n tr\u1ecdng \u1edf V\u0103n ph\u00f2ng N\u1ed9i c\u00e1c v\u00e0 nh\u1eefng c\u01a1 quan cao c\u1ea5p kh\u00e1c c\u1ee7a tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh. N\u0103m 1885, Kinh \u0111\u00f4 Hu\u1ebf th\u1ea5t th\u1ee7 v\u1ec1 tay qu\u00e2n Ph\u00e1p, T\u00f4n Th\u1ea5t Thuy\u1ebft ph\u00f2 vua H\u00e0m Nghi r\u1eddi b\u1ecf Kinh th\u00e0nh Hu\u1ebf mang theo \u1ea5n \u201cNg\u1ef1 ti\u1ec1n chi b\u1ea3o\u201d v\u00e0 nhi\u1ec1u b\u00e1u v\u1eadt kh\u00e1c. Qu\u1ea3 \u1ea5n v\u00e0ng \u0111\u00e3 theo vua H\u00e0m Nghi c\u00f9ng \u0111o\u00e0n qu\u00e2n kh\u00e1ng chi\u1ebfn t\u1eeb Cam L\u1ed9 (Qu\u1ea3ng Tr\u1ecb) v\u01b0\u1ee3t Tr\u01b0\u1eddng S\u01a1n hi\u1ec3m tr\u1edf \u0111\u1ebfn ch\u00e2u m\u01b0\u1eddng Mahasay c\u1ee7a \u0111\u1ea5t L\u00e0o, r\u1ed3i l\u1ea1i l\u1eb7n l\u1ed9i qua \u0111\u00e8o Quy H\u1ee3p v\u1ec1 l\u1ea1i \u0111\u1ea5t Vi\u1ec7t, \u0111\u1ec3 l\u1eadp b\u1ea3n doanh \u1edf v\u00f9ng H\u01b0\u01a1ng Kh\u00ea n\u00fai \u1ea5u. T\u1ea1i n\u01a1i \u0111\u00e2y, chi\u1ebfu C\u1ea7n V\u01b0\u01a1ng v\u00e0 bao ch\u1ec9, d\u1ee5 c\u00f3 \u0111\u00f3ng d\u1ea5u Ng\u1ef1 b\u1ea3o \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1eedi \u0111i kh\u1eafp n\u01a1i, \u0111\u00e3 d\u1ea5y \u0111\u1ed9ng l\u00f2ng d\u00e2n v\u00e0 s\u0129 phu c\u1ea3 n\u01b0\u1edbc tinh th\u1ea7n \u00e1i qu\u1ed1c trung qu\u00e2n quy\u1ebft t\u1eed ch\u1ed1ng gi\u1eb7c Ph\u00e1p. B\u00ean c\u1ea1nh vua H\u00e0m Nghi, t\u00ean tu\u1ed5i c\u1ee7a L\u00ea Tr\u1ef1c, Phan \u0110\u00ecnh Ph\u00f9ng, T\u00f4n Th\u1ea5t \u0110\u1ea1m... v\u1eabn c\u00f2n s\u1ed1ng m\u00e3i. M\u1ea5y n\u0103m r\u00f2ng h\u1ecd chi\u1ebfn \u0111\u1ea5u ch\u1ed1ng qu\u00e2n x\u00e2m l\u01b0\u1ee3c ch\u1ee7 y\u1ebfu kh\u00f4ng ph\u1ea3i b\u1eb1ng kh\u00ed gi\u1edbi m\u00e0 b\u1eb1ng kh\u00ed ph\u00e1ch tinh th\u1ea7n. T\u1ea1i n\u01a1i r\u1eebng th\u1eb3m, l\u00fac vua H\u00e0m Nghi \u0111\u00f3ng d\u1ea5u Ng\u1ef1 b\u1ea3o l\u00ean chi\u1ebfu C\u1ea7n V\u01b0\u01a1ng th\u00ec t\u1ea1i Kinh th\u00e0nh Hu\u1ebf, ng\u01b0\u1eddi Ph\u00e1p v\u00e0 ph\u00e1i ch\u1ee7 h\u00f2a \u0111\u00e3 d\u1ef1ng \u01afng K\u1ef7 205","l\u00ean ng\u00f4i v\u1edbi ni\u00ean hi\u1ec7u \u0110\u1ed3ng Kh\u00e1nh. Vi\u1ec7c l\u00e0m \u0111\u1ea7u ti\u00ean c\u1ee7a \u0110\u1ed3ng Kh\u00e1nh l\u00e0 cho ch\u1ebf t\u00e1c ngay B\u1ea3o \u1ea5n \u0111\u1ec3 thay th\u1ebf s\u1ed1 \u1ea5n v\u00e0ng b\u1ecb T\u00f4n Th\u1ea5t Thuy\u1ebft \u0111em \u0111i. S\u1eed c\u0169 ch\u00e9p: \u201c... Sai l\u00e0m hai \u1ea5n Ng\u1ef1 ti\u1ec1n chi b\u1ea3o v\u00e0 V\u0103n l\u00fd m\u1eadt s\u00e1t...\u201d. B\u1ea3o \u1ea5n \u201cNg\u1ef1 ti\u1ec1n chi b\u1ea3o\u201d tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u00fac b\u1eb1ng v\u00e0ng h\u00ecnh b\u1ea7u d\u1ee5c, \u0110\u1ed3ng Kh\u00e1nh cho r\u1eb1ng n\u1ebfu \u0111\u00fac theo khu\u00f4n m\u1eabu c\u0169 s\u1ebd nh\u1ea7m v\u1edbi \u1ea5n Ng\u1ef1 b\u1ea3o m\u00e0 T\u00f4n Th\u1ea5t Thuy\u1ebft \u0111ang gi\u1eef, n\u00ean m\u1edbi sai l\u00e0m \u201cNg\u1ef1 ti\u1ec1n chi b\u1ea3o\u201d m\u1edbi theo h\u00ecnh b\u00e1t gi\u00e1c v\u00e0 d\u00f9ng ch\u1ea5t li\u1ec7u b\u1eb1ng ng\u00e0 voi. M\u1ea5y th\u00e1ng sau khi m\u1ecdi vi\u1ec7c \u0111\u00e3 y\u00ean \u1ed5n, \u0110\u1ed3ng Kh\u00e1nh sai l\u1ea5y v\u00e0ng \u0111\u00fac l\u1ea1i \u201cNg\u1ef1 ti\u1ec1n chi b\u1ea3o\u201d, n\u00fam h\u00ecnh r\u1ed3ng, m\u1eb7t d\u01b0\u1edbi h\u00ecnh b\u00e1t gi\u00e1c d\u00e0i 8 ph\u00e2n 5 ly, r\u1ed9ng 7 ph\u00e2n 5 ly, kh\u1eafc ch\u1eef ch\u00e2n ph\u01b0\u01a1ng nh\u01b0 c\u0169. Sau khi phong tr\u00e0o C\u1ea7n V\u01b0\u01a1ng \u0111\u00e3 d\u1ea5y l\u00ean m\u1ea1nh m\u1ebd, T\u00f4n Th\u1ea5t Thuy\u1ebft quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh sang ph\u01b0\u01a1ng B\u1eafc c\u1ea7u vi\u1ec7n Thanh tri\u1ec1u. \u0110\u1ed9i qu\u00e2n \u1edf l\u1ea1i t\u1eeb l\u00fac T\u00f4n Th\u1ea5t Thuy\u1ebft \u0111i cho \u0111\u1ebfn ng\u01b0\u1eddi cu\u1ed1i c\u00f9ng ng\u00e3 xu\u1ed1ng, kh\u00f4ng ai c\u00f2n tr\u00f4ng th\u1ea5y \u00f4ng \u0111\u00e2u n\u1eefa. T\u1eeb \u0111\u00f3, d\u1ea5u t\u00edch c\u1ee7a \u1ea5n v\u00e0ng \u201cNg\u1ef1 ti\u1ec1n chi b\u1ea3o\u201d kh\u00f4ng r\u00f5 tung t\u00edch ra sao. Ng\u01b0\u1eddi ta cho r\u1eb1ng, T\u00f4n Th\u1ea5t Thuy\u1ebft \u0111\u00e3 mang theo \u1ea5n Ng\u1ef1 b\u1ea3o kia sang Trung Qu\u1ed1c v\u1edbi hy v\u1ecdng ph\u1ee5c d\u1ef1ng l\u1ea1i c\u01a1 \u0111\u1ed3? \u0110\u1ec3 r\u1ed3i kh\u00f4ng th\u00e0nh v\u00e0 \u00f4ng n\u1eb1m l\u1ea1i n\u01a1i \u0111\u1ea5t kh\u00e1ch qu\u00ea ng\u01b0\u1eddi, bao b\u00ed m\u1eadt v\u00e0 qu\u1ea3 \u1ea5n v\u00e0ng \u0111\u00e3 theo \u00f4ng xu\u1ed1ng m\u1ed3 t\u1ea1i \u0111\u1ea5t Long Ch\u00e2u, Qu\u1ea3ng T\u00e2y n\u0103m 1913. 206","VUA H\u00c0M NGHI V\u1edaI CHI\u1ebeU C\u1ea6N V\u01af\u01a0NG Sau khi vua Ki\u1ebfn Ph\u00fac b\u1ecb ph\u1ebf tru\u1ea5t, Ho\u00e0ng th\u00e2n \u01afng L\u1ecbch m\u1edbi 12 tu\u1ed5i, l\u00ean n\u1ed1i ng\u00f4i vua, l\u1ea5y hi\u1ec7u l\u00e0 H\u00e0m Nghi. Vua H\u00e0m Nghi L\u1ec5 \u0111\u0103ng quang c\u1ee7a vua H\u00e0m Nghi kh\u00f4ng cho Kh\u00e2m s\u1ee9 Ph\u00e1p \u1edf Trung K\u1ef3 bi\u1ebft, n\u00ean Ph\u00e1p bu\u1ed9c tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh Hu\u1ebf ph\u1ea3i t\u1ed5 ch\u1ee9c l\u1ea1i tr\u01b0\u1edbc s\u1ef1 c\u00f3 207","m\u1eb7t c\u1ee7a ch\u00fang. Song T\u00f4n Th\u1ea5t Thuy\u1ebft t\u1eeb ch\u1ed1i, Ph\u00e1p d\u1ecda s\u1ebd mang qu\u00e2n sang b\u1eaft vua H\u00e0m Nghi. Tr\u01b0\u1edbc t\u00ecnh th\u1ebf \u0111\u00f3, \u0111\u00eam 5-7-1885, T\u00f4n Th\u1ea5t Thuy\u1ebft cho qu\u00e2n c\u1ee7a tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh Hu\u1ebf t\u1ea5n c\u00f4ng v\u00e0o t\u00f2a Kh\u00e2m s\u1ee9 v\u00e0 \u0111\u1ed3n binh \u1edf Hu\u1ebf, nh\u01b0ng th\u1ea5t b\u1ea1i. T\u00f4n Th\u1ea5t Thuy\u1ebft \u0111\u00e3 \u0111\u01b0a vua H\u00e0m Nghi ra c\u0103n c\u1ee9 T\u00e2n S\u1edf (Qu\u1ea3ng Tr\u1ecb). T\u1ea1i \u0111\u00e2y, vua \u0111\u00e3 c\u00f9ng T\u00f4n Th\u1ea5t Thuy\u1ebft ph\u00e1t \u0111\u1ed9ng phong tr\u00e0o C\u1ea7n V\u01b0\u01a1ng ch\u1ed1ng Ph\u00e1p. Ng\u00e0y 13-7- 1885, vua H\u00e0m nghi ra chi\u1ebfu C\u1ea7n v\u01b0\u01a1ng, k\u00eau g\u1ecdi to\u00e0n d\u00e2n n\u1ed5i d\u1eady ch\u1ed1ng Ph\u00e1p x\u00e2m l\u01b0\u1ee3c. D\u01b0\u1edbi \u0111\u00e2y l\u00e0 b\u1ea3n l\u01b0\u1ee3c d\u1ecbch Chi\u1ebfu C\u1ea7n V\u01b0\u01a1ng: \u201cD\u00f9ng binh c\u00f3 ba c\u00e1ch: \u0111\u00e1nh, gi\u1eef v\u00e0 ho\u00e0; \u0111\u00e1nh, gi\u1eef \u0111\u00e3 kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c m\u00e0 ho\u00e0 th\u00ec \u0111\u00f2i h\u1ecfi c\u1ee7a gi\u1eb7c kh\u00f4ng c\u00f9ng. T\u00ecnh th\u1ebf \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc v\u00f4 c\u00f9ng kh\u00f3 kh\u0103n, n\u00ean ph\u1ea3i theo k\u1ebf ho\u1ea1ch ng\u01b0\u1eddi x\u01b0a t\u1ea1m th\u1eddi l\u00e1nh n\u1ea1n. \u0110\u1ea5t n\u01b0\u1edbc trong c\u01a1n hi\u1ec3m ngh\u00e8o binh l\u1eeda. Tr\u1eabm c\u00f2n \u00edt tu\u1ed5i v\u1eabn ph\u1ea3i n\u1ed1i ng\u00f4i t\u00ecm c\u00e1ch t\u1ef1 c\u01b0\u1eddng. S\u1ee9c \u00e9p c\u1ee7a gi\u1eb7c ng\u00e0y c\u00e0ng l\u1edbn, \u0111\u00f4 th\u00e0nh s\u1ed1ng trong s\u1ef1 n\u01a1m n\u1edbp lo \u00e2u, nguy c\u01a1 ch\u1ec9 trong s\u1edbm t\u1ed1i; tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh ph\u1ea3i m\u01b0u t\u00ednh \u0111\u1ebfn s\u1ef1 b\u1ec1n v\u1eefng x\u00e3 t\u1eafc. N\u1ebfu nh\u01b0 ng\u1ed3i \u0111\u1ec3 v\u00e2ng m\u1ec7nh c\u00fai \u0111\u1ea7u, th\u00ec sao b\u1eb1ng d\u00f2 x\u00e9t m\u00e0 \u0111\u1ed1i ph\u00f3, \u0111\u1ec3 t\u00ednh to\u00e1n vi\u1ec7c mai sau, v\u00ec th\u1ebf tr\u1eabm nghi\u1ebfn r\u0103ng n\u1ed5i gi\u1eadn mu\u1ed1n gi\u1ebft s\u1ea1ch qu\u00e2n th\u00f9! Chu\u1ea9n b\u1ecb v\u0169 kh\u00ed chi\u1ebfn \u0111\u1ea5u, sao ch\u1eb3ng nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi h\u01b0\u1edfng \u1ee9ng? C\u00e1c quan nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi bi\u1ebft ch\u1ebft cho \u0111i\u1ec1u ngh\u0129a. Tr\u1eabm \u0111\u1ee9c m\u1ecfng, g\u1eb7p bi\u1ebfn c\u1ed1, kh\u00f4ng mang h\u1ebft t\u00e0i 208","s\u1ee9c ra l\u00e0m vi\u1ec7c \u0111\u01b0\u1ee3c, \u0111\u1ec3 kinh th\u00e0nh b\u1ecb v\u00e2y h\u00e3m, xe Th\u00e1i h\u1eadu ph\u1ea3i \u0111i xa, \u0111\u00f3 l\u00e0 t\u1ed9i \u1edf Tr\u1eabm. C\u00e1c quan khanh s\u0129 bi\u1ebft lu\u00e2n th\u01b0\u1eddng \u0111\u1ec1u kh\u00f4ng b\u1ecf Tr\u1eabm. Ng\u01b0\u1eddi tr\u00ed th\u1ee9c h\u00e3y b\u00e0n m\u01b0u, ng\u01b0\u1eddi v\u00f5 c\u00f4ng h\u00e3y gi\u00fap s\u1ee9c, ng\u01b0\u1eddi gi\u1ea7u c\u00f3 h\u00e3y \u0111\u00f3ng g\u00f3p \u0111\u1ec3 gi\u00fap qu\u00e2n l\u00ednh, c\u00f9ng \u0111\u1ed3ng t\u00e2m hi\u1ec7p l\u1ef1c, kh\u00f4ng s\u1ee3 gian nguy, sao cho g\u1ee1 \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1i h\u1ecda c\u1ee7a \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc, nh\u01b0 v\u1eady tr\u1eddi c\u0169ng ph\u1ea3i ph\u00f9 tr\u00ec m\u00e0 chuy\u1ec3n lo\u1ea1n th\u00e0nh tr\u1ecb, gi\u1eef \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc v\u1eb9n to\u00e0n, c\u01a1 h\u1ed9i n\u00e0y l\u00e0ng x\u00e3 v\u00e0 th\u1ea7n d\u00e2n sao ch\u1eb3ng quan t\u00e2m lo ngh\u0129. N\u1ebfu ai s\u1ee3 ch\u1ebft cam ch\u1ecbu y\u00ean vui, lo cho gia \u0111\u00ecnh h\u01a1n lo vi\u1ec7c x\u00e3 t\u1eafc th\u00ec h\u00e3y ch\u1ed1i t\u1eeb. Ai tr\u00e1nh vi\u1ec7c qu\u00e2n m\u00e0 r\u1eddi \u0111\u1ed9i ng\u0169, b\u1ecf ch\u1ed7 s\u00e1ng, lao v\u00e0o ch\u1ed7 t\u1ed1i, s\u1ed1ng l\u00e9n l\u00fat vui th\u00fa v\u1edbi \u0111\u00e0n b\u00e0, nh\u01b0 v\u1eady l\u00e0 tr\u1ecdng t\u1ed9i v\u1edbi tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh, ph\u00e1p lu\u1eadt s\u1ebd tr\u1eebng tr\u1ecb, h\u1ed1i v\u1ec1 sau th\u00ec \u0111\u00e3 mu\u1ed9n. H\u00e0m Nghi n\u0103m th\u1ee9 nh\u1ea5t, ng\u00e0y m\u1ed3ng 3 th\u00e1ng S\u00e1u\u201d. To\u00e0n v\u0103n Chi\u1ebfu C\u1ea7n v\u01b0\u01a1ng 209","Sau khi ra Chi\u1ebfu C\u1ea7n V\u01b0\u01a1ng, vua H\u00e0m Nghi theo th\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1ea1o ti\u1ebfn ra B\u1eafc, \u0111\u1ebfn s\u01a1n ph\u00f2ng \u1ea4u S\u01a1n (H\u01b0\u01a1ng Kh\u00ea, H\u00e0 T\u0129nh), vua H\u00e0m Nghi l\u1eadp c\u0103n c\u1ee9 v\u00e0 ra Chi\u1ebfu C\u1ea7n V\u01b0\u01a1ng l\u1ea7n th\u1ee9 hai, \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u00e2n d\u00e2n kh\u1eafp n\u01a1i nhi\u1ec7t li\u1ec7t h\u01b0\u1edfng \u1ee9ng. Th\u1ef1c d\u00e2n Ph\u00e1p v\u00e0 tay sai truy l\u00f9ng H\u00e0m Nghi g\u1eaft gao. Ch\u00fang t\u00ecm m\u1ecdi c\u00e1ch d\u1ee5 d\u1ed7 nh\u00e0 vua v\u00e0 qu\u1ea7n th\u1ea7n ra h\u00e0ng nh\u01b0ng \u0111\u1ec1u th\u1ea5t b\u1ea1i. Ch\u00fang thay \u0111\u1ed5i th\u1ee7 \u0111o\u1ea1n, d\u00f9ng m\u1ea1ng l\u01b0\u1edbi gi\u00e1n \u0111i\u1ec7p \u0111\u1ec3 d\u00f2 t\u00ecm c\u0103n c\u1ee9 \u0111\u1ecba c\u1ee7a vua H\u00e0m Nghi. \u0110\u00eam 1-11-1888, trong khi vua H\u00e0m Nghi \u0111ang ng\u1ee7, qu\u00e2n Ph\u00e1p c\u00f3 s\u1ef1 d\u1eabn \u0111\u01b0\u1eddng c\u1ee7a t\u00ean ph\u1ea3n b\u1ed9i Tr\u01b0\u01a1ng Quang Ng\u1ecdc v\u00e0 Nguy\u1ec5n \u0110\u00ecnh T\u00ecnh k\u00e9o \u0111\u1ebfn v\u00e2y b\u1eaft nh\u00e0 vua. Tr\u01b0\u1edbc l\u00fac b\u1ecb b\u1eaft, vua H\u00e0m Nghi \u0111\u01b0a thanh g\u01b0\u01a1m cho t\u00ean Ng\u1ecdc v\u00e0 b\u1ea3o: \u201cNg\u01b0\u01a1i c\u1ee9 gi\u1ebft ta \u0111i c\u00f2n h\u01a1n l\u00e0 b\u1eaft ta giao n\u1ed9p cho Ph\u00e1p\u201d. Tr\u01b0\u1edbc kh\u00ed ph\u00e1ch v\u00e0 l\u00f2ng d\u0169ng c\u1ea3m c\u1ee7a v\u1ecb vua tr\u1ebb tu\u1ed5i y\u00eau n\u01b0\u1edbc, t\u00ean Ng\u1ecdc \u0111\u00e3 c\u00fai \u0111\u1ea7u h\u1ed5 th\u1eb9n. Th\u1ef1c d\u00e2n Ph\u00e1p \u0111\u01b0a H\u00e0m Nghi t\u1eeb \u0111\u1ed3n Thu\u1eadn B\u00e0i (Qu\u1ea3ng B\u00ecnh) v\u1ec1 Thu\u1eadn An (Hu\u1ebf); r\u1ed3i \u0111\u01b0a v\u00e0o S\u00e0i G\u00f2n, sau \u0111\u00f3 \u0111\u00e0y sang Angi\u00eari l\u00fac nh\u00e0 vua m\u1edbi 17 tu\u1ed5i. N\u0103m 1943, vua H\u00e0m Nghi m\u1ea5t t\u1ea1i Angi\u00eari, th\u1ecd 64 tu\u1ed5i, \u0111\u1ec3 l\u1ea1i m\u1ed9t h\u00ecnh \u1ea3nh \u0111\u1eb9p c\u1ee7a m\u1ed9t \u00f4ng vua kh\u00ed kh\u00e1i, tr\u1ebb tu\u1ed5i ph\u1ea3i ch\u1ecbu l\u01b0u \u0111\u00e0y v\u00ec y\u00eau n\u01b0\u1edbc, th\u01b0\u01a1ng d\u00e2n. 210","T\u00d4N TH\u1ea4T THI\u1ec6P NG\u01af\u1edcI TRUNG NGH\u0128A Sau khi vua H\u00e0m Nghi d\u1eddi ra s\u01a1n ph\u00f2ng t\u1ec9nh H\u00e0 T\u0129nh, ng\u00e0i l\u1ea1i xu\u1ed1ng chi\u1ebfu C\u1ea7n V\u01b0\u01a1ng l\u1ea7n th\u1ee9 hai, l\u1eddi l\u1ebd r\u1ea5t th\u1ed1ng thi\u1ebft n\u00ean nh\u00e2n d\u00e2n kh\u1eafp n\u01a1i nhi\u1ec7t li\u1ec7t h\u01b0\u1edfng \u1ee9ng. Gi\u1eb7c Ph\u00e1p v\u00e0 tay sai truy l\u00f9ng vua H\u00e0m Nghi r\u1ea5t quy\u1ebft li\u1ec7t n\u00ean \u0111\u1ea1i b\u1ea3n doanh c\u1ee7a vua ph\u1ea3i chuy\u1ec3n v\u00e0o v\u00f9ng r\u1eebng n\u00fai gi\u1eefa hai t\u1ec9nh H\u00e0 T\u0129nh v\u00e0 Qu\u1ea3ng B\u00ecnh. L\u00fac b\u1ea5y gi\u1edd c\u00f3 T\u00f4n Th\u1ea5t Thi\u1ec7p l\u00e0 con th\u1ee9 c\u1ee7a T\u00f4n Th\u1ea5t Thuy\u1ebft, qu\u00ea \u1edf th\u00f4n Ph\u00fa M\u1ed9ng, x\u00e3 Xu\u00e2n Long (t\u1ec9nh Th\u1eeba Thi\u00ean - Hu\u1ebf). Khi Kinh th\u00e0nh th\u1ea5t th\u1ee7, \u00f4ng theo cha v\u00e0 anh ph\u00f2 t\u00e1 xa gi\u00e1 vua H\u00e0m Nghi ra s\u01a1n ph\u00f2ng. Khi \u1ea5y T\u00f4n Th\u1ea5t Thi\u1ec7p m\u1edbi 15 tu\u1ed5i nh\u01b0ng v\u1eabn \u0111\u01b0\u1ee3c giao tr\u1ecdng tr\u00e1ch b\u1ea3o v\u1ec7 vua H\u00e0m Nghi. Vua t\u00f4i ngang tu\u1ed5i nhau, coi nh\u01b0 b\u1ea1n b\u00e8. Ra \u0111\u1ebfn Qu\u1ea3ng B\u00ecnh, H\u00e0 T\u0129nh, vua t\u00f4i tr\u00fa t\u1ea1i s\u01a1n ph\u00f2ng. N\u0103m 1886, T\u00f4n Th\u1ea5t Thuy\u1ebft sang Trung 211","Qu\u1ed1c c\u1ea7u vi\u1ec7n \u0111\u1ec3 ch\u1ed1ng Ph\u00e1p, anh trai l\u00e0 T\u00f4n Th\u1ea5t \u0110\u00e0m \u0111i xu\u1ed1ng c\u00e1c c\u01a1 s\u1edf \u0111\u1ec3 v\u1eadn \u0111\u1ed9ng nh\u00e2n d\u00e2n \u1edf H\u00e0 T\u0129nh ch\u1ed1ng Ph\u00e1p. T\u00f4n Th\u1ea5t Thi\u1ec7p \u1edf l\u1ea1i c\u0103n c\u1ee9, \u0111\u00e3 kh\u00f4ng r\u1eddi nh\u00e0 vua m\u1ed9t b\u01b0\u1edbc, lu\u00f4n lu\u00f4n n\u00eau cao tinh th\u1ea7n c\u1ea3nh gi\u00e1c trong vi\u1ec7c b\u1ea3o v\u1ec7 vua. \u0110\u00eam 1-11-1888, hai t\u00ean tay sai Tr\u01b0\u01a1ng Quang Ng\u1ecdc v\u00e0 Nguy\u1ec5n \u0110\u00ecnh T\u00ecnh b\u1ed9i ph\u1ea3n, d\u1eabn gi\u1eb7c Ph\u00e1p v\u00e0 b\u1ecdn tay sai \u0111\u1ed9t nh\u1eadp v\u00e0o c\u0103n c\u1ee9 \u0111\u1ec3 b\u1eaft vua H\u00e0m Nghi. T\u00f4n Th\u1ea5t Thi\u1ec7p l\u00fac \u1ea5y \u1edf ph\u00f2ng b\u00ean canh ch\u1eebng; th\u1ea5y \u0111\u1ed9ng, Thi\u1ec7p b\u1eadt d\u1eady v\u1ed9i c\u1ea7m g\u01b0\u01a1m x\u00f4ng ra ch\u1ed1ng l\u1ea1i, qu\u1ea7n nhau v\u1edbi gi\u1eb7c r\u1ea5t d\u0169ng c\u1ea3m, m\u1ed9t m\u00ecnh vung g\u01b0\u01a1m \u0111\u00e1nh t\u1ee9 ph\u00eda. \u0110\u1ed9t nhi\u00ean, T\u00f4n Th\u1ea5t Thi\u1ec7p b\u1ecb m\u1ed9t ng\u1ecdn gi\u00e1o c\u1ee7a gi\u1eb7c ph\u00f3ng xuy\u00ean v\u00e0o ng\u1ef1c v\u00e0 T\u00f4n Th\u1ea5t Thi\u1ec7p \u0111\u00e3 anh d\u0169ng hy sinh khi m\u1edbi 18 tu\u1ed5i. T\u1ea5m g\u01b0\u01a1ng hy sinh v\u00ec ngh\u0129a c\u1ee7a T\u00f4n Th\u1ea5t Thi\u1ec7p \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u00e2n d\u00e2n ta \u0111\u1eddi \u0111\u1eddi ca ng\u1ee3i. 212","T\u00c1N THU\u1eacT \u0110\u1ee9ng \u0111\u1ea7u cu\u1ed9c kh\u1edfi ngh\u0129a B\u00e3i S\u1eady l\u00e0 Nguy\u1ec5n Thi\u1ec7n Thu\u1eadt. \u00d4ng ng\u01b0\u1eddi x\u00e3 Xu\u00e2n D\u1ee5c, huy\u1ec7n M\u1ef9 H\u00e0o, t\u1ec9nh H\u01b0ng Y\u00ean. N\u0103m 1876, \u00f4ng \u0111\u1ed7 C\u1eed nh\u00e2n, gi\u1eef ch\u1ee9c T\u00e1n t\u01b0\u01a1ng qu\u00e2n v\u1ee5 t\u1ec9nh H\u1ea3i D\u01b0\u01a1ng, n\u00ean ng\u01b0\u1eddi ta th\u01b0\u1eddng g\u1ecdi l\u00e0 T\u00e1n Thu\u1eadt. Khi qu\u00e2n Ph\u00e1p \u0111\u00e1nh th\u00e0nh H\u00e0 N\u1ed9i l\u1ea7n th\u1ee9 hai v\u00e0 \u0111\u00e1nh chi\u1ebfm m\u1ed9t s\u1ed1 t\u1ec9nh th\u00e0nh \u1edf B\u1eafc K\u1ef3, \u00f4ng c\u00f9ng m\u1ed9t s\u1ed1 s\u0129 phu y\u00eau n\u01b0\u1edbc \u1edf H\u01b0ng Y\u00ean m\u1ed9 qu\u00e2n \u0111\u00e1nh gi\u1eb7c. N\u0103m 1883, tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh Hu\u1ebf k\u00ed h\u00f2a \u01b0\u1edbc \u0111\u1ea7u h\u00e0ng v\u00e0 ra l\u1ec7nh b\u00e3i binh, \u00f4ng kh\u00f4ng tu\u00e2n theo, t\u1ea1m r\u00fat sang Long Ch\u00e2u (Trung Qu\u1ed1c). N\u0103m 1885, h\u01b0\u1edfng \u1ee9ng chi\u1ebfu C\u1ea7n V\u01b0\u01a1ng c\u1ee7a vua H\u00e0m Nghi, \u00f4ng v\u1ec1 n\u01b0\u1edbc m\u1ed9 qu\u00e2n \u0111\u00e1nh Ph\u00e1p, l\u1eadp c\u0103n c\u1ee9 ch\u1ed1ng Ph\u00e1p \u1edf B\u00e3i S\u1eady. \u0110\u00e2y l\u00e0 v\u00f9ng lau s\u1eady um t\u00f9m \u1edf c\u00e1c huy\u1ec7n V\u0103n Giang, Kho\u00e1i Ch\u00e2u, M\u1ef9 H\u00e0o (H\u01b0ng Y\u00ean). \u00d4ng ch\u1ec9 huy ngh\u0129a qu\u00e2n d\u00f9ng l\u1ed1i \u0111\u00e1nh du k\u00edch \u0111\u1ec3 t\u1ea5n c\u00f4ng 213","ti\u00eau di\u1ec7t c\u00e1c to\u00e1n qu\u00e2n tu\u1ea7n ti\u1ec5u v\u00e0 c\u00e1c \u0111\u1ed3n b\u1ed1t c\u1ee7a \u0111\u1ecbch tr\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng H\u00e0 N\u1ed9i - H\u01b0ng Y\u00ean - H\u1ea3i Ph\u00f2ng. Ngh\u0129a qu\u00e2n h\u1eb1ng ng\u00e0y v\u1eabn l\u00e0m \u0103n s\u1ea3n xu\u1ea5t trong th\u00f4n x\u00f3m, khi c\u1ea7n th\u00ec t\u1eadp h\u1ee3p l\u1ea1i \u0111\u1ec3 chi\u1ebfn \u0111\u1ea5u, xong l\u1ea1i ph\u00e2n t\u00e1n v\u1ec1 l\u00e0ng. Qu\u00e2n Ph\u00e1p b\u1ecb thi\u1ec7t h\u1ea1i n\u1eb7ng nh\u01b0ng kh\u00f4ng th\u1ec3 n\u00e0o ti\u00eau di\u1ec7t \u0111\u01b0\u1ee3c ngh\u0129a qu\u00e2n. Nguy\u1ec5n Thi\u1ec7n Thu\u1eadt Ng\u00e0y 11-11-1888, ngh\u0129a qu\u00e2n c\u1ea3i trang l\u00e0m th\u1ee3 g\u1eb7t v\u00e0 l\u00ednh t\u1ea5n c\u00f4ng \u0111\u1ed9i qu\u00e2n Ph\u00e1p \u1edf Li\u00eau Trung (M\u1ef9 H\u00e0o, H\u01b0ng Y\u00ean) di\u1ec7t nhi\u1ec1u t\u00ean \u0111\u1ecbch trong \u0111\u00f3 c\u00f3 t\u00ean ch\u1ec9 huy ng\u01b0\u1eddi Ph\u00e1p. T\u1ee9c t\u1ed1i, th\u1ef1c d\u00e2n Ph\u00e1p cho qu\u00e2n \u0111\u1ed1t ph\u00e1 nhi\u1ec1u l\u00e0ng v\u00f9ng B\u00e3i S\u1eady nh\u01b0ng d\u00e2n ch\u00fang kh\u00f4ng ai ch\u1ecbu khai v\u1ec1 tung t\u00edch c\u1ee7a ngh\u0129a qu\u00e2n. Sau \u0111\u00f3, Ph\u00e1p 214","sai Ho\u00e0ng Cao Kh\u1ea3i \u0111em qu\u00e2n \u0111\u00e0n \u00e1p, ngh\u0129a qu\u00e2n b\u1ecb thi\u1ec7t h\u1ea1i nhi\u1ec1u. Nguy\u1ec5n Thi\u1ec7n Thu\u1eadt trao quy\u1ec1n cho con l\u00e0 Nguy\u1ec5n Thi\u1ec7n K\u1ebf v\u00e0 t\u00f9y t\u01b0\u1edbng \u0110\u1ed1c T\u00edt, r\u1ed3i sang Trung Qu\u1ed1c t\u00ecm g\u1eb7p T\u00f4n Th\u1ea5t Thuy\u1ebft b\u00e0n c\u00e1ch t\u0103ng vi\u1ec7n, nh\u01b0ng kh\u00f4ng th\u00e0nh; r\u1ed3i \u00f4ng \u1ed1m m\u1ea5t \u1edf Nam Ninh (Trung Qu\u1ed1c). Hi\u1ec7n nay c\u00f2n m\u1ed9 \u00f4ng \u1edf V\u1ea1n Th\u1ecd C\u01b0\u01a1ng v\u1edbi h\u00e0ng ch\u1eef \u201cVi\u1ec7t Nam c\u1ed1 t\u01b0\u1edbng qu\u00e2n chi m\u1ed9\u201d. 215","M\u1ed8T S\u0128 PHU Y\u00caU N\u01af\u1edaC TRONG PHONG TR\u00c0O C\u1ea6N V\u01af\u01a0NG T\u1ed1ng Duy T\u00e2n sinh n\u0103m 1838, ng\u01b0\u1eddi l\u00e0ng B\u1ed3ng Trung (nay l\u00e0 x\u00e3 V\u0129nh T\u00e2n, huy\u1ec7n V\u0129nh L\u1ed9c, t\u1ec9nh Thanh H\u00f3a). \u00d4ng l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 h\u1ecdc v\u1ea5n uy\u00ean b\u00e1c, \u0111\u1ed7 Ti\u1ebfn s\u0129 d\u01b0\u1edbi tri\u1ec1u vua T\u1ef1 \u0110\u1ee9c; \u0111\u01b0\u1ee3c phong ch\u1ee9c Th\u1eeba bi\u1ec7n B\u1ed9 H\u00ecnh, Tri ph\u1ee7 V\u0129nh T\u01b0\u1eddng (nay thu\u1ed9c t\u1ec9nh V\u0129nh Ph\u00fac), \u0111\u1ed1c h\u1ecdc Thanh H\u00f3a, Ch\u00e1nh s\u1ee9 s\u01a1n ph\u00f2ng Thanh H\u00f3a. \u00d4ng l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi r\u1ea5t quan t\u00e2m \u0111\u1ebfn th\u1eddi cu\u1ed9c, \u0111\u1ebfn v\u1eadn m\u1ec7nh c\u1ee7a \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc, v\u00ec th\u1ebf khi th\u1ea5y tri\u1ec1u \u0111\u1ecbnh Hu\u1ebf b\u1ea5t l\u1ef1c tr\u01b0\u1edbc h\u1ecda x\u00e2m l\u01b0\u1ee3c c\u1ee7a th\u1ef1c d\u00e2n Ph\u00e1p \u00f4ng b\u1ecf v\u1ec1 qu\u00ea nh\u00e0. \u0110\u1ebfn n\u0103m 1885, kinh \u0111\u00f4 Hu\u1ebf th\u1ea5t th\u1ee7, vua H\u00e0m Nghi ra S\u01a1n ph\u00f2ng (Qu\u1ea3ng Tr\u1ecb) xu\u1ed1ng chi\u1ebfu C\u1ea7n V\u01b0\u01a1ng, \u00f4ng t\u1ed5 ch\u1ee9c phong tr\u00e0o kh\u00e1ng chi\u1ebfn ch\u1ed1ng Ph\u00e1p ngay t\u1ea1i qu\u00ea nh\u00e0, b\u00ed m\u1eadt li\u00ean k\u1ebft v\u1edbi c\u00e1c l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng, c\u00e1c s\u0129 phu y\u00eau n\u01b0\u1edbc \u1edf c\u00e1c t\u1ec9nh ngo\u00e0i B\u1eafc. \u00d4ng xu\u1ea5t ti\u1ec1n chi\u00eau m\u1ed9 qu\u00e2n kh\u1edfi ngh\u0129a. 216","N\u0103m 1886, \u00f4ng c\u00f9ng Cao \u0110i\u1ec3n t\u1eadp h\u1ee3p ngh\u0129a qu\u00e2n, l\u1ea5y H\u00f9ng L\u0129nh l\u00e0m c\u0103n c\u1ee9 kh\u00e1ng Ph\u00e1p. Su\u1ed1t trong 6 n\u0103m t\u1ed3n t\u1ea1i, ngh\u0129a qu\u00e2n \u0111\u00e3 chi\u1ebfn \u0111\u1ea5u nhi\u1ec1u tr\u1eadn g\u00e2y cho \u0111\u1ecbch nhi\u1ec1u thi\u1ec7t h\u1ea1i. Sau khi c\u0103n c\u1ee9 Ba \u0110\u00ecnh v\u00e0 M\u00e3 Cao b\u1ecb h\u1ea1, \u00f4ng l\u00e1nh ra B\u1eafc. \u0110\u1ebfn n\u0103m 1889, gi\u1eb7c Ph\u00e1p v\u00e2y qu\u00e9t g\u1eaft gao, \u00f4ng ph\u1ea3i r\u00fat v\u1ec1 c\u0103n c\u1ee9 Ni\u00ean K\u1ef7 thu\u1ed9c ch\u00e2u Quan H\u00f3a (nay thu\u1ed9c huy\u1ec7n B\u00e1 Th\u01b0\u1edbc, t\u1ec9nh Thanh H\u00f3a). Do c\u00f3 k\u1ebb ph\u1ea3n b\u1ed9i, qu\u00e2n Ph\u00e1p \u0111\u1ebfn b\u1eaft v\u00e0 x\u1eed ch\u00e9m \u00f4ng t\u1ea1i th\u1ecb x\u00e3 Thanh H\u00f3a ng\u00e0y 15-10-1892. T\u01b0\u01a1ng truy\u1ec1n tr\u01b0\u1edbc khi ch\u1ebft, \u00f4ng c\u00f2n \u1ee9ng kh\u1ea9u hai c\u00e2u th\u01a1 t\u1ecf r\u00f5 ch\u00ed kh\u00ed c\u1ee7a m\u00ecnh l\u00e0: Gi\u1edd c\u00f2n v\u01b0\u1edbng n\u1ee3 ti\u1ec1n sanh Ng\u00e0n x\u01b0a b\u1ea5t t\u1eed oai danh c\u00f2n truy\u1ec1n 217","NG\u01af\u1edcI T\u1ed4 CH\u1ee8C PHONG TR\u00c0O C\u1ea6N V\u01af\u01a0NG KH\u00c1NG PH\u00c1P \u1ede THANH H\u00d3A \u00d4ng l\u00e0 Tr\u1ea7n Xu\u00e2n So\u1ea1n, sinh n\u0103m 1849, qu\u00ea \u1edf l\u00e0ng Th\u1ecd H\u1ea1c (nay l\u00e0 x\u00e3 \u0110\u00f4ng Th\u1ecd, huy\u1ec7n \u0110\u00f4ng S\u01a1n, t\u1ec9nh Thanh H\u00f3a). Thu\u1edf thi\u1ebfu th\u1eddi \u00f4ng l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi ham m\u00ea h\u1ecdc v\u00f5, sau theo s\u1ef1 nghi\u1ec7p v\u00f5 ngh\u1ec7, n\u1ed5i ti\u1ebfng l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 s\u1ee9c m\u1ea1nh. Ng\u01b0\u1eddi ta truy\u1ec1n r\u1eb1ng \u00f4ng c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u1ecbch n\u1ed5i h\u00e0ng tr\u0103m ng\u01b0\u1eddi b\u1eb1ng tay kh\u00f4ng. Trong cu\u1ed9c \u0111\u1eddi binh nghi\u1ec7p, do c\u00f3 c\u00f4ng l\u1edbn trong vi\u1ec7c ti\u1ec5u ph\u1ec9 \u1edf ngo\u00e0i B\u1eafc n\u00ean \u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c th\u0103ng ch\u1ee9c r\u1ea5t nhanh. Sau khi H\u00e0m Nghi l\u00ean ng\u00f4i vua (1885), \u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111i\u1ec1u v\u1ec1 Hu\u1ebf c\u00f9ng ph\u00e1i kh\u00e1ng chi\u1ebfn lo gi\u1eef kinh th\u00e0nh Hu\u1ebf. L\u00e0 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u01b0\u1ee3c T\u00f4n Th\u1ea5t Thuy\u1ebft tin c\u1ea9n n\u00ean \u0111\u00eam m\u00f9ng 4 r\u1ea1ng 5-7-1885, \u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c l\u1ec7nh ch\u1ec9 huy \u0111\u1ed9i qu\u00e2n Ph\u1ed1 ngh\u0129a t\u1ea5n c\u00f4ng v\u00e0o qu\u00e2n Ph\u00e1p \u1edf \u0111\u1ed3n Mang C\u00e1. Cu\u1ed9c t\u1ea5n c\u00f4ng kh\u00f4ng th\u00e0nh, \u00f4ng c\u00f9ng T\u00f4n Th\u1ea5t Thuy\u1ebft h\u1ed9 gi\u00e1 vua H\u00e0m Nghi ra v\u00f9ng T\u00e2n S\u1edf (Qu\u1ea3ng 218","Tr\u1ecb) r\u1ed3i \u1ea4u S\u01a1n (H\u00e0 T\u0129nh). T\u1ea1i \u0111\u00e2y, \u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c giao tr\u1ecdng tr\u00e1ch ra Thanh H\u00f3a c\u00f9ng v\u1edbi Ph\u1ea1m B\u00e0nh, \u0110inh C\u00f4ng Tr\u00e1ng x\u00e2y d\u1ef1ng c\u0103n c\u1ee9 Ba \u0110\u00ecnh, tr\u1ef1c ti\u1ebfp ch\u1ec9 huy c\u00e1nh qu\u00e2n \u1edf Quang H\u00f3a (thu\u1ed9c huy\u1ec7n V\u0129nh L\u1ed9c, t\u1ec9nh Thanh H\u00f3a) \u0111\u1ec3 h\u1ed7 tr\u1ee3 cho ngh\u0129a qu\u00e2n \u1edf c\u0103n c\u1ee9 Ba \u0110\u00ecnh v\u00e0 c\u0103n c\u1ee9 M\u00e3 Cao (\u1edf Y\u00ean \u0110\u1ecbnh, Thanh H\u00f3a). Cu\u1ed1i n\u0103m 1886, c\u0103n c\u1ee9 Ba \u0110\u00ecnh, M\u00e3 Cao th\u1ea5t th\u1ee7, \u00f4ng r\u00fat qu\u00e2n l\u00ean \u0110i\u1ec1m L\u01b0, ch\u00e2u Quan H\u00f3a (nay l\u00e0 B\u00e1 Th\u01b0\u1edbc, Thanh H\u00f3a \u0111\u1ec3 x\u00e2y d\u1ef1ng l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng). \u00cdt l\u00e2u sau \u00f4ng sang Trung Qu\u1ed1c t\u00ecm g\u1eb7p T\u00f4n Th\u1ea5t Thuy\u1ebft \u0111\u1ec3 b\u00e0n chuy\u1ec7n xin vi\u1ec7n tr\u1ee3, nh\u01b0ng kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c, l\u1ea1i b\u1ecb m\u1eafc k\u1eb9t \u1edf \u0111\u00f3 v\u00e0 \u0111\u1ebfn n\u0103m 1923, \u00f4ng m\u1ea5t t\u1ea1i Trung Qu\u1ed1c. 219","PHAN \u0110\u00ccNH PH\u00d9NG TR\u1ea2 L\u1edcI TH\u01af D\u1ee4 H\u00c0NG C\u1ee6A HO\u00c0NG CAO KH\u1ea2I Phan \u0110\u00ecnh Ph\u00f9ng qu\u00ea l\u00e0ng \u0110\u00f4ng Th\u00e1i, huy\u1ec7n \u0110\u1ee9c Th\u1ecd, t\u1ec9nh H\u00e0 T\u0129nh, \u0111\u1ed7 \u0110\u00ecnh nguy\u00ean Ti\u1ebfn s\u0129 n\u0103m 1877, \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ed5 Tri huy\u1ec7n Y\u00ean Kh\u00e1nh (Ninh B\u00ecnh), sau v\u1ec1 Hu\u1ebf gi\u1eef ch\u1ee9c Ng\u1ef1 s\u1eed. \u00d4ng l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi c\u01b0\u01a1ng tr\u1ef1c, kh\u1ea3ng kh\u00e1i. N\u0103m 1883, Phan \u0110\u00ecnh Ph\u00f9ng 220","\u00f4ng ph\u1ea3n \u0111\u1ed1i vi\u1ec7c T\u00f4n Th\u1ea5t Thuy\u1ebft l\u00e0m tr\u00e1i di chi\u1ebfu c\u1ee7a vua T\u1ef1 \u0110\u1ee9c, ph\u1ebf b\u1ecf D\u1ee5c \u0110\u1ee9c, l\u1eadp Hi\u1ec7p H\u00f2a n\u00ean b\u1ecb c\u00e1ch ch\u1ee9c \u0111u\u1ed5i v\u1ec1 l\u00e0ng. N\u0103m 1885, vua H\u00e0m Nghi xu\u1ea5t b\u00f4n ra H\u00e0 T\u0129nh, \u00f4ng \u0111\u1ebfn b\u00e1i y\u1ebft v\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c phong l\u00e0 Hi\u1ec7p th\u1ed1ng qu\u00e2n v\u1ee5 l\u00e3nh \u0111\u1ea1o ngh\u0129a qu\u00e2n C\u1ea7n V\u01b0\u01a1ng ch\u1ed1ng Ph\u00e1p \u1edf Ngh\u1ec7 An, H\u00e0 T\u0129nh, Qu\u1ea3ng B\u00ecnh. \u00d4ng t\u1ed5 ch\u1ee9c d\u00e2n ch\u00fang \u0111\u1ee9ng l\u00ean \u0111\u00e1nh Ph\u00e1p, \u00f4ng d\u00f9ng ch\u00ednh ng\u00f4i nh\u00e0 c\u1ee7a m\u00ecnh \u0111\u1ec3 t\u1ee5 h\u1ecdp binh s\u0129 l\u00e0m l\u1ec5 tuy\u00ean th\u1ec7, l\u1eadp \u0111\u1ed3n tr\u1ea1i, t\u1ed5 ch\u1ee9c m\u1ed9t x\u01b0\u1edfng c\u00f4ng binh ch\u1ebf t\u1ea1o kh\u00ed gi\u1edbi t\u1ea1i l\u00e0ng \u0110\u00f4ng Th\u00e1i. Qu\u00e2n Ph\u00e1p \u1eadp \u0111\u1ebfn ph\u00e1 tan l\u00e0ng \u0110\u00f4ng Th\u00e1i, Phan \u0110\u00ecnh Ph\u00f9ng d\u1eddi b\u1ea3n doanh \u0111\u1ebfn hai huy\u1ec7n H\u01b0\u01a1ng S\u01a1n v\u00e0 H\u01b0\u01a1ng Kh\u00ea t\u1ec9nh H\u00e0 T\u0129nh. \u0110\u1ecba b\u00e0n c\u1ee7a ngh\u0129a qu\u00e2n sau m\u1edf r\u1ed9ng ra c\u1ea3 t\u1ec9nh Ngh\u1ec7 An, Qu\u1ea3ng B\u00ecnh v\u00e0 Thanh Ho\u00e1. L\u00fac n\u00e0y, \u00f4ng giao cho Cao Th\u1eafng nhi\u1ec7m v\u1ee5 t\u1ed5 ch\u1ee9c v\u00e0 x\u00e2y d\u1ef1ng phong tr\u00e0o \u1edf Ngh\u1ec7 An, H\u00e0 T\u0129nh \u0111\u1ec3 \u00f4ng ra B\u1eafc v\u1eadn \u0111\u1ed9ng th\u1ed1ng nh\u1ea5t l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng ch\u1ed1ng Ph\u00e1p. N\u0103m 1888, Phan \u0110\u00ecnh Ph\u00f9ng t\u1eeb B\u1eafc tr\u1edf v\u1ec1 tr\u1ef1c ti\u1ebfp l\u00e3nh \u0111\u1ea1o phong tr\u00e0o, thanh th\u1ebf ngh\u0129a qu\u00e2n ng\u00e0y c\u00e0ng l\u1edbn m\u1ea1nh. L\u1ea7n n\u00e0y, Phan \u0110\u00ecnh Ph\u00f9ng \u0111\u1eb7t b\u1ea3n doanh t\u1ea1i n\u00fai V\u1ee5 Quang (huy\u1ec7n H\u01b0\u01a1ng Kh\u00ea, H\u00e0 T\u0129nh). X\u01b0\u1edfng ch\u1ebf t\u1ea1o v\u0169 kh\u00ed c\u0169ng \u0111\u1eb7t ngay tr\u00ean n\u00fai. Nh\u1edd c\u00f3 v\u0169 kh\u00ed t\u1ef1 t\u1ea1o, ngh\u0129a qu\u00e2n \u0111\u00e1nh ph\u00e1 g\u00e2y cho qu\u00e2n Ph\u00e1p kh\u00e1 nhi\u1ec1u thi\u1ec7t h\u1ea1i. Cu\u1ed9c kh\u1edfi 221","ngh\u0129a k\u00e9o d\u00e0i \u0111\u01b0\u1ee3c 10 n\u0103m, \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u00e2n d\u00e2n v\u00e0 qu\u00e2n s\u0129 h\u1ebft l\u00f2ng \u1ee7ng h\u1ed9. Gi\u1eb7c Ph\u00e1p \u0111em danh l\u1ee3i ra mua chu\u1ed9c Phan \u0110\u00ecnh Ph\u00f9ng, nh\u01b0ng th\u1ea5t b\u1ea1i. Ch\u00fang d\u00f9ng v\u0169 l\u1ef1c uy hi\u1ebfp tinh th\u1ea7n, \u00f4ng v\u1eabn kh\u00f4ng s\u1eddn l\u00f2ng. Qu\u00e2n Ph\u00e1p c\u00f2n b\u1eaft ng\u01b0\u1eddi th\u00e2n v\u00e0 qu\u1eadt m\u1ed3 m\u1ea3 c\u1ee7a t\u1ed5 ti\u00ean \u00f4ng c\u0169ng kh\u00f4ng l\u00e0m \u00f4ng nao n\u00fang \u00fd ch\u00ed ch\u1ed1ng gi\u1eb7c c\u1ee9u n\u01b0\u1edbc. N\u0103m 1894, Ho\u00e0ng Cao Kh\u1ea3i l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi c\u1ed9ng t\u00e1c \u0111\u1eafc l\u1ef1c v\u1edbi th\u1ef1c d\u00e2n Ph\u00e1p trong vi\u1ec7c \u0111\u00e0n \u00e1p c\u00e1c cu\u1ed9c kh\u1edfi ngh\u0129a B\u00e3i S\u1eady, Y\u00ean Th\u1ebf, theo l\u1ec7nh th\u1ef1c d\u00e2n Ph\u00e1p vi\u1ebft th\u01b0 v\u00e0 cho ng\u01b0\u1eddi chuy\u1ec3n t\u1edbi Phan \u0110\u00ecnh Ph\u00f9ng d\u1ee5 ra h\u00e0ng. Phan \u0110\u00ecnh Ph\u00f9ng \u0111\u00e3 tr\u1ea3 l\u1eddi b\u1ee9c th\u01b0 \u0111\u00f3 n\u00f3i r\u00f5 l\u00fd do kh\u1edfi ngh\u0129a, kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh quy\u1ebft t\u00e2m kh\u00e1ng chi\u1ebfn c\u1ee7a m\u00ecnh nh\u01b0 sau: N\u0103m \u1ea4t D\u1eadu xa gi\u00e1 Thi\u00ean t\u1eed ng\u1ef1 \u0111\u1ebfn s\u01a1n ph\u00f2ng H\u00e0 T\u0129nh, gi\u1eefa l\u00fac \u0111\u00f3 t\u00f4i \u0111ang c\u00f2n tang m\u1eb9, ch\u1ec9 bi\u1ebft \u0111\u00f3ng c\u1eeda ch\u1ecbu tang cho tr\u1ecdng \u0111\u1ea1o, trong l\u00f2ng h\u00e1 d\u00e1m t\u01a1 t\u01b0\u1edfng \u0111\u1ebfn s\u1ef1 kh\u00e1c. Song v\u00ec m\u00ecnh l\u00e0 con nh\u00e0 th\u1ebf th\u1ea7n, cho n\u00ean \u0111\u00f4i ba l\u1ea7n \u0111\u1ee9c Ho\u00e0ng th\u01b0\u1ee3ng xu\u1ed1ng chi\u1ebfu v\u1eddi ra, kh\u00f4ng l\u1ebd n\u00e0o c\u00f3 th\u1ec3 t\u1eeb ch\u1ed1i, th\u00e0nh ra t\u00f4i ph\u1ea3i b\u1ea5t \u0111\u1eafc d\u0129 \u0111\u1ee9ng ra v\u00e2ng chi\u1ebfu. G\u1ea7n \u0111\u00e2y, Ho\u00e0ng th\u01b0\u1ee3ng l\u1ea1i \u0111o\u00e1i t\u01b0\u1edfng l\u1ef1a ch\u1ecdn t\u00f4i m\u00e0 giao ph\u00f3 cho vi\u1ec7c l\u1edbn, \u1ee7y th\u00e1c cho quy\u1ec1n to, \u1ea5y m\u1ea1ng vua \u1ee7y th\u00e1c nh\u01b0 th\u1ebf \u0111\u00f3, n\u1ebfu c\u1ed1 nh\u00e2n \u0111\u1eb7t m\u00ecnh v\u00e0o trong ho\u00e0n c\u1ea3nh nh\u01b0 t\u00f4i, 222","li\u1ec7u ch\u1eebng c\u1ed1 nh\u00e2n c\u00f3 \u0111\u00e0nh ch\u1ed1i t\u1eeb tr\u1ed1n tr\u00e1nh \u0111i \u0111\u01b0\u1ee3c hay kh\u00f4ng? T\u1eeb l\u00fac t\u00f4i kh\u1edfi ngh\u0129a \u0111\u1ebfn nay, \u0111\u00e3 tr\u1ea3i 10 n\u0103m tr\u1eddi, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u0111em th\u00e2n theo vi\u1ec7c ngh\u0129a, ho\u1eb7c \u0111\u00e3 b\u1ecb tr\u00e1ch ph\u1ea1t, ho\u1eb7c \u0111\u00e3 b\u1ecb ch\u00e9m gi\u1ebft, v\u1eady m\u00e0 l\u00f2ng ng\u01b0\u1eddi tr\u01b0\u1edbc sau ch\u1eb3ng h\u1ec1 l\u1ea5y th\u1ebf l\u00e0m ch\u00e1n n\u1ea3n, ng\u00e3 l\u00f2ng bao gi\u1edd, tr\u00e1i l\u1ea1i h\u1ecd c\u00f2n b\u1ecf c\u1ee7a, b\u1ecf s\u1ee9c ra gi\u00fap \u0111\u1ee1 t\u00f4i, m\u00e0 s\u1ed1 ng\u01b0\u1eddi m\u1ea1nh b\u1ea1o ra theo t\u00f4i l\u1ea1i c\u00e0ng ng\u00e0y c\u00e0ng nhi\u1ec1u theo m\u00e3i. N\u00e0o c\u00f3 ph\u1ea3i ng\u01b0\u1eddi ta l\u1ea5y \u0111i\u1ec1u tai v\u1ea1 hi\u1ec3m nguy l\u00e0m s\u1ef1 sung s\u01b0\u1edbng th\u00e8m thu\u1ed3ng m\u00e0 b\u1ecf nh\u00e0 d\u1ea5n th\u00e2n ra theo t\u00f4i nh\u01b0 v\u1eady \u0111\u00e2u? Ch\u1ec9 v\u00ec h\u1ecd tin c\u1eady l\u00f2ng t\u00f4i, l\u01b0\u1ee3c x\u00e9t ch\u00ed t\u00f4i, cho n\u00ean h\u00e2m m\u1ed9 v\u1eady \u0111\u00f3 th\u00f4i. Nay l\u00f2ng ng\u01b0\u1eddi nh\u01b0 th\u1ebf \u0111\u00f3, n\u1ebfu nh\u01b0 c\u1ed1 nh\u00e2n \u0111\u1eb7t m\u00ecnh v\u00e0o ho\u00e0n c\u1ea3nh c\u1ee7a t\u00f4i li\u1ec7u ch\u1eebng c\u1ed1 nh\u00e2n c\u00f3 n\u1ee1 l\u00f2ng n\u00e0o b\u1ecf m\u00e0 \u0111i cho \u0111\u00e0nh kh\u00f4ng? Ng\u00e0y 28-12-1895, Phan \u0110\u00ecnh Ph\u00f9ng b\u1ecb tr\u1ecdng th\u01b0\u01a1ng trong m\u1ed9t tr\u1eadn giao tranh \u00e1c li\u1ec7t v\u00e0 \u0111\u00e3 anh d\u0169ng hy sinh. 223","M\u1ee4C L\u1ee4C Trang - L\u1eddi n\u00f3i \u0111\u1ea7u - Kh\u00e1i qu\u00e1t l\u1ecbch s\u1eed Vi\u1ec7t Nam t\u1eeb 1802 \u0111\u1ebfn 1884 - Nguy\u1ec5n \u00c1nh x\u00e2y th\u00e0nh Gia \u0110\u1ecbnh - S\u1ed1 ph\u1eadn l\u1ea1 l\u00f9ng c\u1ee7a c\u00f4ng ch\u00faa Ng\u1ecdc B\u00ecnh - Qu\u1ed1c hi\u1ec7u Vi\u1ec7t Nam xu\u1ea5t hi\u1ec7n trong v\u0103n b\u1ea3n tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n - V\u1ee5 \u00e1n cha con Nguy\u1ec5n V\u0103n Th\u00e0nh - Ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e0o k\u00eanh v\u00e0 m\u1edf \u0111\u01b0\u1eddng s\u00f4ng \u1edf bi\u00ean gi\u1edbi t\u00e2y nam - Gia Long s\u00e1t h\u1ea1i \u0110\u00f4 \u0111\u1ed1c B\u00f9i Th\u1ecb Xu\u00e2n - Vi\u1ec7c l\u00e0m l\u1ecbch v\u00e0 ban h\u00e0nh l\u1ecbch c\u1ee7a tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n - Ng\u00e0nh kh\u00ed t\u01b0\u1ee3ng, thu\u1ef7 v\u0103n Vi\u1ec7t Nam th\u1ebf k\u1ef7 XIX - V\u0103n Mi\u1ebfu Hu\u1ebf - Ki\u1ebfn tr\u00fac c\u1ed1 \u0111\u00f4 Hu\u1ebf - B\u1ea3n Qu\u1ed1c thi\u1ec1u c\u1ee7a tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n 224","- S\u00e0i G\u00f2n cu\u1ed1i n\u0103m 1819 \u0111\u1ea7u n\u0103m 1820 - T\u1ed5ng tr\u1ea5n Gia \u0110\u1ecbnh L\u00ea V\u0103n Duy\u1ec7t - Kho l\u01b0u tr\u1eef qu\u1ed1c gia \u0111\u1ea7u ti\u00ean c\u1ee7a Vi\u1ec7t Nam - M\u1ed9t s\u1ed1 quy \u0111\u1ecbnh v\u1ec1 v\u0103n th\u01b0 gi\u1ea5y t\u1edd tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n - Th\u1ebb b\u00e0i tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n - Tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n ph\u00f2ng ch\u1ed1ng ma tu\u00fd - Th\u00e0nh t\u1ec9nh H\u00e0 N\u1ed9i th\u1eddi Nguy\u1ec5n - \u0110\u1ecba danh Ho\u00e0ng Sa trong ch\u00e2u b\u1ea3n tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n - \u0110\u01b0\u1eddng thi\u00ean l\u00fd \u0111\u1ea7u th\u1ebf k\u1ef7 XIX - L\u0103ng Gia Long - Vua Minh M\u1ea1ng ch\u1ecdn \u0111\u1ea5t x\u00e2y l\u0103ng cho m\u00ecnh - \u0110\u1ecba b\u1ea1 tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n - Tr\u1eebng tr\u1ecb quan l\u1ea1i tham \u00f4 - Giao t\u1eed v\u1ee5 d\u01b0\u1edbi tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n - T\u00ecnh h\u00ecnh x\u00e3 h\u1ed9i v\u00e0 \u0111\u1eddi s\u1ed1ng c\u1ee7a nh\u00e2n d\u00e2n - Th\u1ee7 c\u00f4ng nghi\u1ec7p nh\u00e0 n\u01b0\u1edbc v\u00e0 th\u01b0\u01a1ng nghi\u1ec7p d\u01b0\u1edbi tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n - T\u1ed5 ch\u1ee9c qu\u00e2n \u0111\u1ed9i tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n - C\u00e1c cu\u1ed9c \u0111\u1ea5u tranh c\u1ee7a nh\u00e2n d\u00e2n - H\u1ea3i V\u00e2n - \u201cThi\u00ean h\u1ea1 \u0111\u1ec7 nh\u1ea5t h\u00f9ng quan\u201d - Ch\u00f9a Thi\u00ean M\u1ee5 - Doanh \u0111i\u1ec1n s\u1ee9 Nguy\u1ec5n C\u00f4ng Tr\u1ee9 225","- T\u1eadp qu\u00e1n tr\u1ed3ng c\u00e2y th\u1eddi Nguy\u1ec5n - Nh\u1eef B\u00e1 S\u1ef9 ng\u01b0\u1eddi th\u1ea7y gi\u00e1o t\u00e2m huy\u1ebft - T\u1ea5m l\u00f2ng y\u00eau n\u01b0\u1edbc, th\u01b0\u01a1ng nh\u00e0 - Ngo\u1ea1i giao c\u1ee7a nh\u00e0 Nguy\u1ec5n - Ch\u00ednh s\u00e1ch \u201cngo\u1ea1i giao ph\u00e1o h\u1ea1m\u201d c\u1ee7a th\u1ef1c d\u00e2n Ph\u00e1p - M\u1ed9t ti\u1ebfn s\u0129 - m\u1ed9t nh\u00e0 c\u1ea3i c\u00e1ch c\u00f3 t\u00e0i - B\u00e0 Ho\u00e0ng T\u1eeb D\u0169 d\u1ea1y con - T\u00e0i \u1ee9ng \u0111\u1ed1i c\u1ee7a Cao B\u00e1 Qu\u00e1t - Nguy\u1ec5n Tr\u01b0\u1eddng T\u1ed9 - nh\u00e0 c\u1ea3i c\u00e1ch - Ph\u00e1t s\u00fang \u0111\u1ea7u ti\u00ean c\u1ee7a qu\u00e2n x\u00e2m l\u01b0\u1ee3c - Ti\u1ebfn s\u0129 \u0111\u1ea7u ti\u00ean c\u1ee7a \u0111\u1ea5t Nam K\u1ef3 - Danh t\u01b0\u1edbng Nguy\u1ec5n Tri Ph\u01b0\u01a1ng - Tu\u1eabn ti\u1ebft c\u00f9ng th\u00e0nh H\u00e0 N\u1ed9i - \u0110\u1ed1t t\u00e0u gi\u1eb7c tr\u00ean s\u00f4ng Nh\u1eadt T\u1ea3o - B\u00ecnh T\u00e2y \u0111\u1ea1i nguy\u00ean so\u00e1i - Ch\u00ed kh\u00ed hi\u00ean ngang - L\u1ec5 \u0111\u0103ng quang v\u00e0 t\u1ebf tr\u1eddi cho c\u00e1c vua Nguy\u1ec5n - Thi c\u1eed v\u00e0 quan l\u1ea1i tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n - Nh\u1eefng t\u1ea5m bia Ti\u1ebfn s\u0129 t\u1ea1i V\u0103n Mi\u1ebfu Hu\u1ebf - C\u0103n c\u1ee9 T\u00e2n S\u1edf - Qu\u1ea3 \u1ea5n v\u00e0ng \u0111\u00f3ng tr\u00ean chi\u1ebfu C\u1ea7n V\u01b0\u01a1ng - Vua H\u00e0m Nghi v\u1edbi Chi\u1ebfu C\u1ea7n V\u01b0\u01a1ng - T\u00f4n Th\u1ea5t Thi\u1ec7p - ng\u01b0\u1eddi trung ngh\u0129a 226","- T\u00e1n Thu\u1eadt - M\u1ed9t s\u0129 phu y\u00eau n\u01b0\u1edbc trong phong tr\u00e0o C\u1ea7n V\u01b0\u01a1ng - Ng\u01b0\u1eddi t\u1ed5 ch\u1ee9c phong tr\u00e0o C\u1ea7n V\u01b0\u01a1ng kh\u00e1ng Ph\u00e1p \u1edf Thanh H\u00f3a - Phan \u0110\u00ecnh Ph\u00f9ng tr\u1ea3 l\u1eddi th\u01b0 d\u1ee5 h\u00e0ng c\u1ee7a Ho\u00e0ng Cao Kh\u1ea3i - T\u00e0i li\u1ec7u tham kh\u1ea3o 227","T \u00c0I L I\u1ec6 U T H AM K H \u1ea2O 1. C\u00e1c tri\u1ec1u \u0111\u1ea1i Vi\u1ec7t Nam - Qu\u1ef3nh C\u01b0, \u0110\u1ed7 \u0110\u1ee9c H\u00f9ng, NXB Thanh ni\u00ean, H\u00e0 N\u1ed9i 2000 2. \u0110\u1ea1i c\u01b0\u01a1ng l\u1ecbch s\u1eed Vi\u1ec7t Nam, t\u1eadp I - Tr\u01b0\u01a1ng H\u1eefu Qu\u00fdnh (ch\u1ee7 bi\u00ean), NXBGD, H\u00e0 N\u1ed9i 1998 3. \u0110\u1ea1i Nam th\u1ef1c l\u1ee5c, t\u1eadp II, III, IV,V - Qu\u1ed1c s\u1eed qu\u00e1n tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n, NXBGD, H\u00e0 N\u1ed9i 2005 4. K\u1ec3 chuy\u1ec7n c\u00e1c \u0111\u1eddi vua nh\u00e0 Nguy\u1ec5n - Nguy\u1ec5n Vi\u1ebft K\u1ebf, NXB \u0110\u00e0 N\u1eb5ng, 1994 5. M\u1ed9t s\u1ed1 T\u1ea1p ch\u00ed Hu\u1ebf x\u01b0a v\u00e0 nay, xu\u1ea5t b\u1ea3n n\u0103m 2010. 6. Nh\u1eefng m\u1ea9u chuy\u1ec7n bang giao trong l\u1ecbch s\u1eed Vi\u1ec7t Nam, t\u1eadp I - Nguy\u1ec5n Th\u1ebf Long, NXBGD, H\u00e0 N\u1ed9i 2005 7. Nh\u1eefng nh\u00e2n v\u1eadt n\u1ed5i ti\u1ebfng trong l\u1ecbch s\u1eed Vi\u1ec7t Nam - T\u00f4n N\u1eef Qu\u1ef3nh Tr\u00e2n (ch\u1ee7 bi\u00ean), NXB V\u0103n ho\u00e1 - th\u00f4ng tin, H\u00e0 N\u1ed9i 1993 8. Nh\u1eefng v\u1ea5n \u0111\u1ec1 v\u0103n ho\u00e1 x\u00e3 h\u1ed9i th\u1eddi Nguy\u1ec5n - Vi\u1ec7n KHXH t\u1ea1i TP H\u1ed3 Ch\u00ed Minh, NXB KHXH, H\u00e0 N\u1ed9i 1995 228","9. Ti\u1ebfn tr\u00ecnh l\u1ecbch s\u1eed Vi\u1ec7t Nam - Nguy\u1ec5n Quang Ng\u1ecdc (ch\u1ee7 bi\u00ean), NXBGD, H\u00e0 N\u1ed9i 2004 10. T\u1eeb \u0111i\u1ec3n l\u1ecbch s\u1eed Th\u1eeba Thi\u00ean - Hu\u1ebf - \u0110\u1ed7 Bang (ch\u1ee7 bi\u00ean), NXB Thu\u1eadn Ho\u00e1, Hu\u1ebf 2000 229","Ch\u1ecbu tr\u00e1ch nhi\u1ec7m xu\u1ea5t b\u1ea3n Q. GI\u00c1M \u0110\u1ed0C - T\u1ed4NG BI\u00caN T\u1eacP TS. HO\u00c0NG PHONG H\u00c0 Ch\u1ecbu tr\u00e1ch nhi\u1ec7m n\u1ed9i dung \u1ee6Y VI\u00caN H\u1ed8I \u0110\u1ed2NG BI\u00caN T\u1eacP - XU\u1ea4T B\u1ea2N TS. L\u01afU TR\u1ea6N LU\u00c2N Bi\u00ean t\u1eadp n\u1ed9i dung: TS. V\u00d5 V\u0102N B\u00c9 Tr\u00ecnh b\u00e0y b\u00eca: NGUY\u1ec4N TH\u1eca H\u1eb0NG Ch\u1ebf b\u1ea3n vi t\u00ednh: S\u1eeda b\u1ea3n in: \u0110\u1ecdc s\u00e1ch m\u1eabu: 230","",""]


Like this book? You can publish your book online for free in a few minutes!
Create your own flipbook