Әуезов М. Қилы заман

Мухтар Эуезовболатын. Жирешшпен, бвтеьццкпсн сырт кдрап журуппедь Б1рак; бурынгы ¿стщ кеб1 казак, арасында тартысымалта, шырынга сайып келетш партия жумысы болатын.Ондайда кашкалактап, сарандык кылып, ¥зактан бойыналып кашамын десе де, тентек ©р мшезд1 батыр агасынаез кайратын ержс1з таныткандай болып, айтканынакебшесе кещцруии ед]'. Бул екеушщ арасында жас кундершен сезбен рыскай,ниет, бешлмен жараскан туыскандык белпа болмасада, кдйратпен арбаскан, кабакдтен таньтскан ерекшеб!р жалгастык болушы ед1. Сондыктан ¥зак эркашанТуцгатармен бел шешш сейлеспейтш де, буныменсойлесетш уакыт ©зше б1р азап сиякты кершгендейболатын. Бугшгщей батыр коцшн тукыртып баскан киындыкустщде улкен жумбак, ауыр азап успнде Туцтатар татыдаберекел! с©з айтпайды. Соны ертеден бастап сезген сайын¥зак тебе басында коразданып отыртан байды алыстан-ак окты кез1мен атып, жактырматан кабак керсети. Туцратарга бул уйрешшкп жуз сиякты. Ол кебшесебул ппшщц кермегендей, эдеш танымагандай болатын. Сонымен касына батыр келш отырган соц: — Бугш бес-алты солдат келш ауыдды тштш, сешсурап кетшт!. Кешеден берп сейленген создерщ анау.Осы улыкты ойыншык деп бтемющ, осы? Кеше ©зше еламан, журт тынышта ел булд1руип осы деп, уш айга абактыкест отыртан улык бугш мынадай астан-кестец устшдеен алдымен елден бурын сеш торымай ищи ториды депойлайсьщ?! —Уа, жаным, не кыл дейсщ ещц?! Кеше улык жалгызмеш кездеген болса, бугш бар Албанныц баласын косакоздеп, коса ¿здейтш болып отыр. 1здед1деп ©ле калайынба? ¥лыкка кай кылыгым жагушы ед! мешн? Жер успнде50

К.ИЛЫ зам анжурме, ушщц ш ыгарма, катын б о л дей д1. Соньщ бэрщ ебас ие берешн бе? «Баска урса — е л , артка урса — к е д »дейсщ рой. 0лт1реш н десе де жараласпай, к о л кусырып е лдейсщ р о й . 0 йтетш болсам, экем Сауры кты д аруагыдансадара кетсем болм ай ма?! Н е айтпаксьщ ? Н е кыл дейсщ?Терт-бес солдат келш -кеткен екен, ш ош ыраныд сол ма? Кермеген кукайым ба ед1? — Сен болсад естесщ? вр ш елен бесе ^ з а к бола ма? —деп, ызалангандай кекетш: — Сен у лы к п е н ерегесемшдеп сакальщньщ арына жеттщ, kí мд1 жендщ? Н едекольщ жетт1? А л т ы алаштын баласы н кы бы р етктзбейбагындырып, ауыздыктап отырран куры гы ¥зын пат-шара Албан im iH C H 6ip тентек шыкса, ж ук болады деп k ímайтты, осы? Тарты наты н, ойланатын ш атын бар ма, ж окпа? 0 зге болмаса, алдында TÙieyi бар б алан, бар, артыд- нан ерген ш щ бар. Е д болмаса ертед Keineri тентек ¥зак- тыд баласы, í h í c í депзбей, кезге туртш кылмай, соларды ойласадшы, ауыл, аудан, агайынды ойласадшы. — Уа, Тунгатар, тшеущ куртыр. Тудгатар, не кылдейсщ? С оны айтш ы. Куйд1рдщ рой сед-ак. 0 м1р бойы«ш ек-ш ек» д еп -а к елт1рдщ гой сен!.. Айтшы еьцц,кайтешн мен? К э н е айт ендИ — Айтамын, айтатыным: кешедед сыбыс салып, эржерден байкап журмш . 0з1м1здщ ауы лды д балаларын малшыгарсак, тугел амандап алып калуга болаты н керш едгКуддйга шукхр, ек1-уш баланы алып калаты н дэулет бар.Озгенщ барраны барар, бармаганы осы лай жан сауралапкалар. М ы нау елд 1 боска жел1ктгрш кутыртпа, токтат.Кдлмакка барып ж ет1спейм1з. М ал-дун и еден айрыламыз.Ата коные м екен ш ед ел аугад дегед одай емес. Ол улкедапат, сумдык- Е ппам нщ де бар А лб а д д ы сыйгызатыджер1 жок. Ап ды м ен кыруар мал мен ез1м1з симаймыз.¥стаганнын к олы н да, тютегеннщ аузыдда ата дэулет, канказыда ш аш ы лы п, Term in кеткел1отыр. О сы акылра кен,токтат мынау елд1. 51

Мухтар Эуезов —Болдьщ ба, Туцгатар? — Иэ, болдым. Мен десец, аруак риза болсын десец,осы сезге бак,... токтагын. Тунгатардыц «аруак;» деген сез1 батырдьщ бурын даашу кернеп отыртан бойына у куйгандай болды. Кпикенесуык кез1 канталап, от шашып, шарасынан шыккандайшатынап карсы отырган кажыга шаншыла карап: — Аруактан садата кет, кэр1 ит! Сеш буйтшалжытканша, неге алмайды бул Кудай шунак? Жогалкез1ме кершбей, дуниекор арам сирак. Албан атынан,Саурыктын зэршен садатакетюр!.. 0 дпркаранды! Жоламаменщ мацыма! Осы жолда влемш. Б1рак сен магантопырак салушы болма! 0лтм д1 былгама... кет, кет...Каз1р касымнан!.. - деп, сезшш, аятындатепсшш акырыпж!берд1. Батырдьщ колы калшылдап, жанындашпышагына элденеше рет барып кайтты. Ьпсшщ неше алуан катты сездерше бурын талай реткулагы канып, бойы уйренсе де, мына жерде Тунгатартпстесш шыдауга жарамады. — Мен арылдым... Мен болдым... евдд б1р-б1р1м1згежокпыз... мейлщ, мейлщ, —деп, атына мшп женелдь ¥зак бойын калтыраткан ашумен камшысын таянып,кун батыска, жэрмецке жакка карап, кадалып жалшзотырып кадцы. Кез алдында асау, тентек емгрде езшщ ютегснкылыктары елестедь 0 зш талай куйд1рген Тунтатардынкылыктары да б!р! артынан б!р1 пркелш, жел1геТ1зшгендей сыргып ете бастады. «Аруак;, аруак», - дейдьау, кара бет! Кдй аруакты ризакьшып ед1? Маган аруак осыны кабылдайды дерлЬс буныцне касиеп бар ед1? Т1р1 туыскан, ел1 аруакты кущренткенкьшык осыдан шыкпап па ед1? Менщ ет журепмд]ертеген сумдык ю осыныц ютеген 1с1 емес пе ед1?... -дегенде, бейуакытта ауыр оймен кулазып отырган кэр)52

К,илы зам анбатырдыц кез алды н ан еткен д эурен н щ б1р ауыр кайгысы шубатылып, келденендегендей болды . Мойнына орал ран ала аркдн к,аз1р де кап-кара, кан арканы сиякты. К дн ы каш кан к ек ш ш жузшде е л 1мтацбасы. Ак^длды, терец суду квздер1 жумылган. Сондада жас баладай жазьщсыз ак жузшде «э к е т а й » деп катты тишен жабыс кан эули елж тазалыгы бар. Бул суреттщ батыр кез аддынан еткен ¡не 15-20 ж ы л болса да, ем 1р бойы, эт кунге ш ейш б1р оймен ки н алы п , ез-ез1менмундаскандай бол ранда, осы пншн батыр ем1ршщ зоркунэс1 сияктанып, удайы елестеп туруш ы ед1. Буг1н сол ертеде еткен сумдык кун! жаца рана бодыпеткендей ерекш е ауырлыкпен кайтадан келш, к;анжурегш каптай баскандай болды. Бэкей ¥зак батырдыц езгнен тутан баласы. Еш-уш улдыц ортасындары жалрыз суду кызы едь Бар баласы ньщ ¿илнде одан ы стьщ , одан кымбат болган тумасы жок; ед1. ¥закдай батырды сай-суйегш босатып, б1р е зш е уйыткан Бэкей бала коп баланыцб1ршдей, эддек^мдей емес, ерекше ед1. Ж асынан судуболган еси Бэкей табираттыц А лбан ш ш е берген сирексыйы сиякты, окымысты молда едь ©лген Саурык; батырдыц езхне тарткан баласы тентек,долы ¥зактьщ кьшышынан кан тамып турран дэурешболатын. Эдетш е, Бэкейдщ жас к ун ш ен атастырранкуйеу1 бар едь О л А лб а н пшндег1 м алм ен б 1рге мал боп ерген б1р сасык, байдыц енерс1з, топас баласы бола­тын. Ж асынан эк есш щ сезш сынап, ел сезш е, улкендеркелесше салмакты с е з тастай бшген зеш щ ц, етктр Бэкейкоп елге сарандык;, коргенслзд!кпен аты шыккан кайнынариза емес едь Сондыктан ж азды н 61р жарьщ айлы , желжт!, умггптушнде тардыр буйрыгындай жетектеп тарткан ыстьщжалын, махаббат буйрыры жас сулуды алыска тарткан. 53

Мухтар вуезовБэкей сулу жасынан ескен уясына кош айтып, журекжарымен кашып едь Алып каищан анау карлы квк бшктщ астындары«сакау кыргыз» ж !гт болатын. Бул —Балтабай манаптьщшкл, ¥зактын атажауы. Ол —кунде кескшескен кекеслдщдушпаны. Бэкей батыр суйегше тацба салды10. Асау ¥зак ш н е н шыккан баласыныц балалык атынумытты. Атасы Тунгатар, \тс\ Кожамберд1 намыстыкетермейтш юс! болып, елт1рмекин, елмекпп болды.Солар эке намысын суык сезбен тшгшеп, жолдан тайганБэкейге душпан кылды. Ушыктырып ашумен, кектигепмен уландырды. ¥зак куып кетп. Кдраколдьщ улыгын сатып алды.Кыррыздан Бэкейд1 кенсеге шакыртып алды. «Кдзак бетшкайтадап керсетпе? Жауъща кет1п, адаскан болсам, маранютеген жазан сол болсын, осы арада ез колынмен олтдршкет. Болмаса, суйгешмд! кияйын. Юм болса да, э й ^ р ,кыррыз болсын, осы елдщ, б1рше берш кет» —деген. Солсезге ¥зак уэде кылып, буньщ уэдесше ие болмак болыпЖылкыбай кеудесше куран урган сон, Бэкей улыккабурынры жштшнсн кегпм деп, тузу жауап берш, экесшшколына тиген. Б1рак баласы колына келген жерде-акызамен елтпен ¥зак айткан сертш орындамай, осы Ушкунгейдщ бауырына алып келген. Уйше экелген соц канаты сынран торрайдай елуарепсвнш бара жаткан баласына карап, ¥закта эке журепоянгандай... ашуы басылып, махаббат тш кайта оянып,жаны жылырандай ед1. Туан журегш ерт шалган жассулудьщ саррайып бара жаткан жуз1, кара тастай туйшгенашуды кардай ер тп , е м е к с т п ед1. 0з кьшганына ез!еюнгендей болып жан ашыр мешр оянды. Квзше камшытиген жас козыдай болып, д1ршдеп жаткан балапанынакайтадан ишгендей, ес1ркегендей ед1. Б1рак сол кездетьщнан шыккан ерттей, ашык кунде курюреп жауган 54

К.ИЛЫ зам ане т ю н ш щ е й ж ал ран ашу, жалган н ам ы с иест болы п,осы Тунтатар м ен К,ожамберд1 ш ьщ ты . Exeyi де на­мыс соккысын к етер м ей тш k íc í б о л ы п , ¥зактьщ баласыБэкей кылган бузакы лы кка ш ы дамайты н болы п, агайын-туганды ездерш е багындырып, сон д а р ы н а н epTÍn алып,«елт1рейш» деген жауыз ни сгп ш ыгарды. ¥зак жалгызкалды. Э нш еш нде мыкты, алы п тен тек ¥ з а к астына m íh íiiкеле жаткан аты гулагандай болды. Туыскан, агайын аузы 6ipiKce, а лы ск д шьтгып жургенайдын, эн ш еш н д еп мыктылык, РУ ш е б ш щ шннде боссез екенше де сонда кез1 жетть С он да да «бермеймш ,кенбеймш » д ед т BipaK eici k©3Í канталап, боранды кушадаскдн ж алгыз жаяуды камаган аш кас к,ыр тобындай канкексеген катал к ол каусырмалап кысып кетп. Тунтатарлар ¥ з а к уйде жокда ауы лды каптап басыпалып, Б эк ей дщ 03Í туып ескен ул к е н уйш щ ишндеулкен жауыз ic ю тедь Зар жылап, тул а бойынан канактарылып, та лы п кал тан ш еш есш щ к озш ш е улкен уйдщшацырагына Б эк ей д! асып елт1рдд. 0лт1рген — буп н аруакты айтып оты рган осы Тунга -тар, онын аткан ок, шапкан кы лы ш ы б о л га н жас, албыртíhící К,ожамбердг BipaK ез1 кылтан каталды ктьщ артынанез-езшен ш ош ынып, дертп болып, келес1 жылы okíhíiii-пен ертенгендей болы п, Кржамберд1 де дуние салды. Аяныш сыз, eidHinicÍ3 мал к еуд елi Туцтатар, мш е,Узакка атап оты р ган кэр1 аруак, к а си ет п елж тердщшпнде арманменен уланган, эке ж урегш е эулиедей кад1рл1 KOpiHeTÍH, ен касиетп аруак, — Бэкей аруагы.Соньщ к,атал душ паны Тунгатар. А р у а к ты айтады! Н егеайтады? ¥зак журегш е ок кадалгандай болды . Намыс, окЬпш,ашу огы сиякты . Немесе сондагы жазыксыз кандыагызганындай, 6yrÍH бар А лб а н н ьщ жас атаулысынтагы да курбанга ш алы п, 03Í кы зы гы н к ерш , жайлауынжарастырмак сиякты . 55

Мухтар Эуезов Ерегес, ашу кернеген сайын, доныздай сем1ргенкарын кулы, токтык, тыныштык албастысы — Тунтатаршшшшдей болып кершш, эдеш сол упин, соньщуйыткысын бузу упин болса да, апат тшегендей бодцы. Кекесш кецищ устем кылып, шарыкка шыгару упин,журегше у жимакка, кек каруын ©з курепнщ канынабылтамакка бурыннан ш ке тытып, eзiнeн-eзi бутып,тытылып, жасырып келген ауыр сататты еске ала бастады.Бэкешнщ жайы, шшдеп ем1рл1к жарасы, жалтыз суйгенбалапаны ©з кояынан елген бейшара карлыташыньщсоцты кундерш кез алдына келт1рд1. Мынау ауыл отырган елке — оныц сонты кундершщкуэ<л. Балапан каньтндай жазыксыз, кунэслз канынынкара жерге тамган орны да осы елкеде. Танбалы тастьщсолтуепк жаты бшк жар. Сол жардьщ басы шепт1 тауболып, б1р бед биж кабак болып барып, желкедепкаратайлы таута жалгасады. Соцты кундервде ауылдьщбарлык жаны жатыркап, жалтыз тастатан Бэкей карашапанын буркенш, куп-ку болтан жузбенен осы кдбактанасып барып кайтканда, ею кез! кып-кызыл боп клнш,жасаурап келуип едь Ауылдьщ тусындаты кекбеттщ орташешнде таздып тецге-тецге болтан аласындай кызыл-кызыл такырлар бар. Желкедеп каратай кей жерщце кара кошкыдданыпб1ртп, иыктан баспалап карап туртан самаладай аскерсияктанады. Кейде берп беттеп дэл желкедеп тотай, карабыжырык болып, жас ойта тускен кайтыдай келецкеле-нш, кекшщценш жудеп кетед!. Осы суреттщ бэр1 де Бэкейдщ ©лер сататынан узж-узж канды танба сакгап калтандай. Олкеде болтансумдыкты к©рген табитаттьщ жузше кайгы эж1м, кан1з1 тусш сакгалып калтандай. Бэкейдщ елер шатындашкецшнен ушкындап-ушкындап кеткен кайты, кауыпойларындай болып, уздж-уздж, котыр-котыр ажарсыз 56

Килы замансурет айналанын; барлы к ш ппш нде эл1 кунге тугелтуррандай. К,аркдра ж а з ы ш н а карай ж щ ш к е л е п со зы лы п кеткен к!шкене езен д е к ун батыска таман б аруанда кекш шмунды сур далада тец ге-тедгедей б о л ы п тары да ко-тырланып жаркы райды. Сай — кайры, мун; сайы. Эр жерде ш аш ы лган ауылдарда, к а р а лы кеште ша- шыдран капд а й б о л ы п , Kenieri ш а ш ы л г а н ем1р ш о р ы сияктанып, кеш ю оттар жылтылдайды. Кеш кз табират¥зак кезш ен онаш ада домалап аккан ы сты к жаспен 6ipreжутап, тоцазы п, жет1мс1реп турып, ж ас б а ла п а н Бэкейд1жоктайды. 0ткен куннщ канды тацбаларындай белгшерш сак-тап, K0pi суы к, к атал заманга каргы с айткандай, муншаккандай. Баягы еткен кун болса да, eM ip бойы Бэкей кайрысы ¥ з а к ж ур еп н бугш гщ ей ж ан ы ш кдн ж ок ед1. Белi сынып, ет денес1 ортасынан ом ы р ы лы п калгацдай. Баярьщан ш ор б о л ы п , катудай байлан ы п ж урген жарасынбугш сыртына актарып шырарып, кез аддына барлык уынжайнатып, жайратып салрандай бодцы. Бул кунге ш ей ш корраншактап, ж ал такта п, TipiuûiiKTiжабысып суйш к елген комарай тшек енд! ла п етш жанып,c0 Hin калрандай. 0 л1 м , ел1мд! рана тш еген д ей . 0м1ршдежасырып, т ы р ы п к елген inrreri уынан кдз1рде масайраншаселйргендей болы п : «Дайынмын, ал м е т ... калкамньщалдына кара жузд1 болы п бармайты ндай кылып, кепниетшщ курбандыры кылып ал... Е л тш еуш щ устшде,мойнымдагы бурш агы м, кеудемдеп ж алы ны м , ал меш...Сен iн армаиын бугш гщ ей сай-суйепмд1 босатып кергенжок ед^ Ж алгы зы м , Бэкей, текке к елген жоксьщ р о й !Барамын... барам ы н... менщ де куш м... ж акы н!..» деп,кунбатыска карап турып, акыргы намазы н окыды да,Бэкейге арнап куран окып бата кы лы п , етекке карайтуей. Бул кезде кас карайып болран. Т ун едь 57

¥ лыкка уэдс кылган кун жетть А л д ь щ р ы кундердег! белгшердщ барлъны жэрмецке басындагы улык, титмаш атаульта жайлы емес.Жакпатан. Сескенддргендей болатын. Кермеге келшкамалар. багынгыш момын шшшмен аяк,ка келш басурар, жалынар, сомасын, атын, асын усынар деген елойлатан жерден шыкпайтын сиякты.Акжелке, урядник, тергеухш болыс — барлыты да жай-лаулардыц сарынына ертещц-кеш кулак салып, откен-кеткен плш], тыцшынын бэрш каныстырып сурак салып,жер тындатан ертеп тьщшысындай, А лбан н ьщ ш ш депкыбыр-жыбырдын барлыгын е с т т жатыр ед1.Кдзак ушш уялып, кысылгандай болтан Оспан сияктытшмаштар бетшен басып, улык жузше тура карап сойлейалмай, ет1рж 1штен тынып жудеген ккпмсш, душпанк©з1 кылып кур курсшетш. Ырак алдынты куш кешке¥ за к ауылында болтан аксакал кенесш щ хабарын солкуш тунде Тацбалы тастан келген тьщ ш ы жетгазген сонАкжелке тшмаш атаулыга сырт карагандай, бойына кепдарытпай, тш катпай койып едьСол хал аныкталган сайын тшмаштар жагына тусш,жагынулы болатын. Акжелкеге бул кунде титмаштан Ра-

К,илы заманкымбай ыстык сияктанады. Кдзактан жулдызы ыстыкcemivmi TÜimi, пайдалы атарман сол болура айнадды. Ол ерте демей, кеш демей, ¥зак, Жэмецкеден шык-кан сездер бол сын, кальщ елдщ сез сарыны, сырт nim iH iболсын, барлырыньщ жайынан пристав кецсесше келш,ондша отырып, удайы мэл1мдеп турран. Kemeri кун ¥зак ауылына барган солдаттарды осыРакымбайдан келген тш бойынша Акж елке Ж1бертш едг ¥закка алдында улыкка карсы келш ерепскенджтен,уш ай абакты кесшген. Енд1 соран карамай, мынаукарсылык ойлаган кальщ елдщ тап ортасында сол отыр.Акжелке сиякты езш ен ел1 теменге кудайсып, езшен 6ipсаты жогарыра «алдияр таксыр» деп бас иш, жоррактап,пендесш туратын нэрс!з, ой-санасыз, агаш адамра бупнг!¥зак ici естш -б!лш кврмеген сумдык сияктанран. Сондыктан алрашкы ¥зак айтты деген сезд1 ecTici- мен-ак, бул згрюлдеп ашуланып, бурын атын ecriметен сумдыкка, барлык улык атынан намыстанып, корланып куйгендей болы п, ¥закты Ka3ip устатып э кел in жап пакшыда болып едг B ipaK артынан акыл токтатып, Tepreynii, урядник-пен сырдын шет жатасын шырарып кецескенде, мэс-лихатшылар бул кьшыкты эз!рп халге уйлеспейтшдейкерген. 1штей муныц 6opi де Акж елке айткандай¥зактарды абактыга алып, уездж калара яки губернияракарай айдатып та жтбергенд! суйер ед1. B ip a K ол icTi ютеужэрмецке улырыньщ колынан келмейд]. Бэршщ ecTinжаткан алыпкаштысына Караганда, ел мына хабарданкей!н жалпак дурюреп, ерттей л аул ап турран сиякты.Бул кунге ш ейш ютелген icTin 03i де елдщ ЖYнiн ypnH Tin,тозыгынжетюзш, жетер epiciH e жеткЫп тастатан сиякты.Буны барлык улы к 6 ip -6 ip iH e ашып айтып сез кылмасада, iurrepiH eH сезеди Елдщ сауда кылмауы, жэрмецкеге ат салмауы жаман.Сай-сай, тау-таудыц арасында улыкка жотасын берш, 59

Мухтар Эуезовкалын кайрат сызданып толкыган сиякты. К,озгалысында,сыбыр-кубгршде жэрмецкеш лагнет орнындай керш,окты кез1мен аткдн кабак; бшшед!. Сол куйд1 кундежайлаулардан келш, сыбырлап кетш жаткан тъщшыларулык атаулыньщ бойына дарытып, сескещцрт тур. Сол себешт кеше танертед-ак Акжелке ¥зактыустатамын дегенде, майыскак, егги тергеушк - Бул саяси каталык болар, сшрше бул ютен токталатурган макул. Ойланыцыз. Елд1 е р ш т п , желжпршалармыз. Кдзакты бугшгщей халде сипап барып, ептепкайыру керек сиякты. Басшысын устаганды мынадайжелшп турган уакытта б!р улкен белп сиякты кершкалуга бола ма деймш, —деген. - ¥закгы туб!нде устап жаппай, жазаламай болмайды.Аз кунде сод мезгш жетедо. К,алай да болса, ¥закка мынакутырган казакты бастатып коя беруге болмайды, —дегенурядник. Бул сездерге Акжелке: - Эз1рше солай болса болсын. Токтасак токтайтурайык* М ен бугш-ак устал алып, карсылыктыц неекенш танытайын деп ед1м. Мундайда казактьщ сенетшисюш алдымен кысып, езге топтан жырып алса, арты сукуйгандай басылып та калушы ед1. Соны ойлап ед1м. - Олай екеш рас. Б1рак бул казак басында ганаосылайша асаусып желпшдейд1. Аздан сон еа юредьСабасына туседь Тубшде ¥зак емес, Ракымбайлардыншары женедь Соны тосу керек. ¥зак, жазасын сондатартады, к уты лмайды, —деген тергеунн. - Рас... рас... осы дурыс. Б1рак сол кун туады гои...Бэлем, ¥зак сонда саган би керсетешз! - деп, Акжелкеустедщ койып калып, урядникке: - Кдзф терт-бессолдатты ¥зак аулына жберш, литу жасат. 03Ш1Н каидаекенш сурат. Осымен бф байкай турайык. Кейде 6у даказак*» ем болатын... укгын ба? - дед1. Улыкгар бцьбфше60

К,илы заман карап кездерш кысты да, ундеспей тарасып кеттг Kenieri ¥зак ауылында болран тшту осы сездщ салдарынан туган- ды. 1штей сескенш, жалтактык кылып отырган улыктынбул ici баягы K a p i бойра сенш ¿стеген айбаты болатын. Кур кампиып, жота жонын урпиту бугш п кундерде жалрыз айла, жалрыз шара сиякты. Сондыктан жалпы казаккада ce6enci3 з1ркшдеп, кур т т р е ш п , орынсыз кокактаугаауыскан. Базарра келген 6ipeH -capaH казак; болса, солардьщаттарын аударып алып, арыздарына жауап катпай, кезкелген б е р ж т М камшы кетерш акырып, ыктырранболып ыскырып, зэрленш турды. Бугш улыкка жауап беретш кун ж етп 11. Ел Kicici недейд!? ¥лы к кайтеД1? Кдндай шшш керсетед1? Буны бшуАлбан баласыныц барлырына парыз сиякты. Бермейм1здеген сезд1 айтпакдпы болтан елге баярыдан айтканынакещцрш, айгырсып камшы yüipin, ыскырып келгенулыктын; алдына барып, алгашкы «кенбейм ш » дегенсездщ 03iH айту да улкен окига сиякты кер1щц. Bip ауыздан бермейм1щц айту кажет. С ол —елге бело.Сол б!рд! 6ipre косады. Курастырады. Bip жагадан бас, 6ipженнен кол шыгарады. Соны шала-пула урынган сайын ap6ip жиылушы жас-кэршщ 6api де бойына айдын, кайрат жиып, ызалы,намысты, кгжгнулл сиякты едь Тане ртецнен 6epi жэрменке жазыгын жан-жактанкуйылган топ-топ аттылар эрл1-берл1 шиырлап, шубартыпбасып Keiri. Бул жазыкка ат жалын тартып м1нген еркек атаулысынлек-лепмен эк елш тегш жаткан айналадагы барАлбаннын жайлаулары едь Децгелек саз, Уш Кдркара,Кектебе, К екбулак, Сырт, Лабасы, Акбейгт, Туз, Кегенбэр-бэршен шыккан будак-будак тутшдей буын-буын 61

Мухтар буезовтоптар жыбырлап кайнап, молайып келедь Жэрмецкеайналасындаты у лк ен тау, терец сайлар, кен, жылталарданжазыкка карай игубартып актарылып, атылып жатыр.¥шы-к,иыры, ineri жок таскын сияктанып тешуде,жиылуда. Басы карлы, жат сырлы к,алын таулар брзаманта ш еш н кати арлы койнына тыгып келген сырынашкандай к ой ы н - койнын ын барлыгынан лек-лекаттыны дэм тсш -дэм Ъ г тау кусытъшдай агызып, кекдаланы бастырып жатты. Тау алгашкы рет етегшде жазылып жаткан далага кабагын туйш, касын сшкш, колын жайтандай еда. Жиналыс ж эрмецкенщ ез1нде емес, Тацбалы тастыц жорменксгс караван бет алдындагы Айттебеде. Эз1рше юшкене ауданды Айттебе шошак тебел i Албанга cipecin лык толды. К е к жазыкка атты адамнан уйген мол кара — Tipi жанды тебедей. Ортасътндагы кешеп басшылары — ¥зак, Ж эм сн к с, Сержбай, Турлыгожалар. Кдльщ ортадаты кепш ипк аттарын етекке уйш-ушп байластырып тастатан, ездср! жаяу. Кепшипк малдас курып, кальщ журттьщ ж иы лы п болтанын тосып отыр ед1. Жаяулардьш айналасында аттылар. СЛрескен кальщ шубар топ 6ip арата ентелеп ушлгендей, мацайдыц бэршен жазыкка келш шыккан топ-топтьщ барлыгы да осы улкен жиынга карай саркылып жатыр. Айттебе алыстан кезге тусш, epÍKcÍ3 асыктырып, бел i ici3 туспен ciMipe тарткан д ай . Кеипрек калы п шыдамсыздантан топтар жазыкка шытысымсн даурытып сейлеп, кейбгреулер! аруак K öTepin кек далан ы кущрентш,' ДУР-ДУР 6epin, ж ары сы п- жарысып алы п та келедь Кепшипк салмакпен cap желш, ceMÍ3 сэйгулгктердщ т!згшдер1мен алысып, канат жайып, шеп к¥рып келе жаткандай кершедь Осымен кун туске жакындады. Тацертецнен Айттебеге алташкы KYP3- ^ 1* кальщ топ жиылып к елген н ен 6epi жазыкка шыккан аттылардыосы 62

К.ИЛЫ заман тебеге жиыл деп алдарынан ш ы р ы п , жан-жактан бастап экелш, яки беттетш ж1берш жаткан шапкыншылар бар едь Булар 6ip емес, элденеше k í c í . К вбш есе кос-костап белшген. М ш гендер1 сем1з, жуйртк. Ауыздыгын шайнап, т1згш1мен карысып к;айта-кбайта жср сузш женеледь Ж ан- жактан кeлiп жаткан топтарга сол журген хабаршылар ен алгашкьг тэртш керсететгн баскарушылар сиякты кершген. Айткандарын журттыц 6api тындап, калыц колдар нускауынан кал май, Айттебеге карай тартып жатканда, кеп айтайшы басшылар жслгпп, кетерш ш , ез дэрежесше риза болгандай ед1. С ол хал, кебш есе, езгелердщ 1шшде К екбай т и п н ш ен айкын коршедь Бул —e c iK пен тердей тецбш кекке мш ген узын бойлы, шокдиа кара сакалды, кетж, сур жшт. Децгелек саз, Кектебе жатынан кулап келе жаткан 6ip топтыц аддынан шауып келш , ж иы н ортасындагы сакалды карияларына сэлем 6epin амандасып: — Ж эрменкеге жиылтан бесп-онды саудагер к е п т ндеп, керден кагуш ы ед1. Атац Kepi... KepceTmi ещц А лбанбаласыньщ тобы н. Тура таптап кетем1з... солай емес пе,кария? — деп, ж иы н ортасындагы Кусайын, Картбайтакарап, кеппен 6ipre ж е л т п , екшенш к улш алды. — Жарайды, береке кайырлы болсы н, Албан баласыаласыз тугел екен, е л кеп екен... кайырын берсш!.. —деп,алдындагы кал ын топка Кусайын кария ризалыкпенкарады. — Бэсе, осы лай болса керек кой, ел болсац, ер болсац,естюец керек кой, кереш к енд1 ульщ ты, —деп, ашац жузд1арык шал К усайы нн ы ц ce3ÍH костады. —Tyh, не деген хальщ! ¥льщ ты ц зэреа' кеткен шыгар...бэлемнщ. —Ундеме, таптап кетем1з. Кебейсш ... жиыла 6epciH. 63

Мухтар вуезов — Ш ошынган ш ге тытылсын. Айбат шеге берщдер.Жасканбай, журегш шайл ыктырындар, — деген эр жер-ден береке, б!рлгктщ пшшпне риза болган кариялардауысы шыгып келедг Жастар да кулкип, кетерщкь Бутар, кебшесе, айткуншдей калжьщ, кылжак, мазакка бешм сиякты.¥льщты кекетш, ежелп шошытып, ыгырып, тынышынкет1рш келген жауына ещц боктык аралас кулш мазагынайтады. — Уа, Кокбай, осы жэрмецкеде удьщ эл1 бар ма, жок;кез1 шагырайып, бокшасын аркалап кдшыпжатыр ма?...—деген б!р дауыспен б^рге кеп кулю естицц. — ¥лы к э л 1 отыр... жауабын беред1 деп, кутш отырдейд1. Эрюмге айгырсыган болып, ат аударып алып,басты ауылдарга солдат шыгарган болып дон айбаткылып жаткан болса керек. — Жауап алмайтын шыгар? Кдндай неме? Н^ска-ганынан кдлады дейм!сщ Албан баласы, —деп кекетед!. — Патша айтады деген болады-ау, патша десе елекалатындай керш. —Бул улыкты элде болса, кожандатып койганша, негекеш демейд1 буи ел, туге. — Бэсе, неге куып тастамай отырсындар, туте. Еналдымен осы жэрменкеш жайлау керек бодцы. Саудаб г т . Асарынды асадыц, жасарынды жасадыц, енд1 кеттт^р деу керек. — Неге? Насыбай, шылым алгамыз ж ок. Саудагердшмэнтклне тойгамыз ж ок. — Иэ, урядниктщ камшысына аркамыздын кышуыканган жок дейсщ гой, — деп, эр жерде эр алуан сезбенкекеткш, калжындасып, б1рш-б!р1 кыздырып, желжпршкалыц топ Кекбайды шесттрш алып, Айттебеге таманжелш келе жатты... Жш баскан к еп аттыц дуб1р! кек шалгын даланыпрштш, куантып ояткандай.64

К,илы заман Улкен дуб ip шпнде калыц топ 6ip юсшщ аузына карамайды. E c t h m í h дескендер болса да, кариялардьщ ортасына K ip in , жацалык хабар айтып келе жаткан Кекбайдын, сездер1 к е п ш т к к е естшмейдь Сондыктан,топтыц шйндеп. кейбгреулер мойнын созып мацын-дарыдан: —Не дещц?.. Н е айтады? ¥лы к не кы лып жатыр дейд1? —десш сурасып кеп, эрб1ршен эр алуан жауап алып, шын халге кана алмай Айттебеге жетуге асыккаидай. Топтыц iпIiндeгi жастар кебшесе 6ip белек екшелш, жэрменкеш мазактап, кекетш, соныц басындагы кылы- шын асынган T o p e H i, тентек солдатты, бараны кеп сурайтын ж эрменке саудагерлерш соз кьшысып: —Ещц насыбай, шылымды сурап, саудалап алмаймыз. Тартып, талап аламыз... — У а, неге? О л екпелемей ме? Талай жылгы дэмдесщ емес пе? —Уай кызын!.. Окпелесе, келмей-ак койсын, арам елер дейшсщ? Болды... евдд кеипремш!.. — деп, тацертецнен айрайлап сейлеп, едд1 кеп кулд1рген сары шубар жшт езсез1не мэз болы п , квзш кысып кулш койды, каз1р даусыда карлырып калган. Буран мацындагы жастардыц бэр1 риза. Тугел кы-зыктап, Teric жаксы керш еркелеткендей. Кейб1реу-лер «Ж ансеш т» деп атын атап, б1рдеме деген болады.Кдажактап, соктыккысы келетш курдастары да бар. C e3 iестшгендердщ бэр ш е 6ip калыпты желцси калжыцменмацайын кулд1ре жауап бередь — Уа, Ж ансеш т! ¥лыкты Кар карадан куранда сауда-герлерге не дей сщ ? — Оныц m 0 h t í c í керек кой. Оран сен мэнимд1 nicip,отыр. Кетемш десен, сакалынды шокка ертеймш деймш. Журт жапырлай кулдь —¥лыкгын; катындарын кайтесщ? —Акж елкенщ ceMÍ3 катынын кайтесщ? 65749-5

Мухтар вуезов — Акжелкенщ сем±з кдтыиын анау Текестщ тасынасуйреп шыгарамын да, уш кунге шейш б!р тшм нанбермей, аштан каты рам ын, эбден карны орта тускен сон;Акжелкеш де, Кудайын да умытады. Сонан сон Жэменкекарияга то кал кы лы п беремш... — деп, оз1 де кылжактап,еркелеп кулш, — дэрет суын жылытып беред1, - дедь Жан-жактан к елш жагкан жас атаулыныц бэршдеде осындай к етер щ ю желж, шекс1з узак кулю., ойын-сауык куншдей ерекше кызу бар едь Жайлауларынаншыкканнан бер1, элденеше жерде жарысып, аударысып,б1рш-б1р1 куып сабасып, к о п т т мен б!рлшнееркештенгендей... Осы рети талай топтар алдарынаншыккан Квкбай сияктыл ардан кешегщен естшп калганжана хабарды — ¥ з а к аулын тштш кайткан солдаттардьщжайын сурастырулы болатын. Топ-топтьщ улкендерш щ арасындаты сез осы жайдан. Шанкай туе кезшде Айттебенщ айналасы жыбыркаккан кара бер1кке с!ресш толы п, кальщ жыныекарагайдай болды. И т тумсьтгы батпайтын самсаган сарыкол, туйитген ж алпак кара булттай болып, кек даланыкаптай басып, жэрменкеге карап бет койды. Салмакден баскан кара топыр шабуылсыз, айгай-дырдусыз келе жатса да, ен даланы каптап алганкептшмен: туш л ген кас, тутаскан ашу, жумылганкарсылык ппш н! сияктанды. Ж эрменке жайлау сырын,кара берж турщ, коркынышты айдынын жана ганааньщтап таныгандай. 0з-езш е сенген сиякты сабырмен сызданып алып,тундей басып келе жаткан калыц колдын алдындажермецке бурклп, шонкиып, жермен-жексен болып, бэсендеп бара жаткандай. Бупн тацертеннен бер1 Айттебеге жиналып жаткан колды Акжелке, урядник, тергеуип сиякты угсыкгар кайта-кайта сыртка ьиыгып, езгелерге бишрмей байкап Карап, бакылап жур ед1. 66

К,илы заман Бэршщ де туршде анык саскандык бшше бастады. Ен;и ешкайсы да б1р-б1ршен хауш алдындагы уржкен- д т н жасыра алмады. Б1рак сейтсе де, кожактап дагдыланып калган эдетпен, б1рше-б1р! ашып свйлесш акылдаспаса да, ыммен ка- бакпен угыскандай болып, жэрмецке басындагы солдат атаулыны тугел каруландырып атка мш пздк 0 здер1 де катын-балаларын ел кезш е керсетпей, жэрмецке басындагы казактарга ceздipмeй, б1р-ек1 уйге жинастырып койды. Барлык, ушметке катынасы бар юс!ге ¡штсршен кару асындырды да, топты карсы алатын улыктардыц касына жинастырып алды. ¥лыктардын елге карсы ютеген камдары осы сиякты едг 0згелерден гер1 ширагырак, бш!м шалымы артык, казак бабын квп багып байкап кврген тергеуип пэтершен сурет тартатын аппаратын алгызып, Акж елке кецсесшщ алдына кара шуга жауып дайындап койды. 1шю есебшде бшмеген казак зецб1рек пе, эдде не дер. Б]л гендер! — алдыцгы катардагылары сурет!мд1 басып алып койып, артынан кудалар деп жасканар деген есеб1 бар едг Тшмаштар улыктарыньщ ¡шю жай-кушн укса да,соцгы сагатка ш еш н булардыц кезш ен таса болмай,алдарына келденендеп, куйрытын булгандаткан ауылитгндей, буландап кврийс берш журдг Манайласкан казакка улыктан бурьтн зеюрш, «олай жур, былай ж ур» деп, кара курыкты квбейтш, айгайшы,жагымтал кутупйнщ тонын киш ед1. Б¡рак астыртын казак хабарына да кулак салып,ол жактан да сескенедг Сондыктан Жеб1рбаев пенОспан тацертецнен Айттобедеп топырды керген соц-ак жэрмецке басындагы катын-балаларын мацайдагыауылга кыдырткан кылып жылжытып ж1берген. Ел юсгсше б улар сыр бермейдь Ж алгыз-ак арасындасез угар, жетктзер дегендерге жансыздап: 67

Мухтар Эуезов — Бунын, арты п эле болады. А лб а н 1шше эскер шыга-ды. Ел кырылады. Боска кутырып неге керек? Жаркенттеэскер тур. Кдраколда пэлен улык, туген зецб1рек карубар, — деп, к еп тщ журегш шайлыктырудьщ камындаболатын. Топ жэрмецкеге жакындаган кезде алдынан атты,кылышты, мылтыкты солдаттар шыгып, келденевдейшауып, айбар шекть Буларды ж1берш, топ ажарынбайкамак болы п , Акжелке мен барлык улык кейсеалдында тур ед1. Солдаттар елд1 кур жаскандырам демесе, ешюмге дет1ктеп карай алмайды. К,амшысын кур аспанда ушредкЕшюмге к олы жетпегендей, камшы тимейд!. — Токгандар, кецсеге бэрщ сыймайсындар! Арацнанюс! шытар, — деген сезд! тш бшетш казак-орыстар елдщалдын кес-кестеп, кайта-кайта айтып жур. Бул сезд1 тындамай, томсарган жузбен шгер! басыпжылжыгг келе жаткан топ болса, олардьщ алдында атамандары токтай алмай, сыргып етед!. 0зге топкатамантартып, каптай басып келе жаткан кара топыр селдщ алдынан бет1-жуз1 шыдамай, кеш н сыргып етед1 Солдат сезше токтамай, шгершеп шыккан топ Турлыгожа, Сержбайлар бастап келе жаткан калы н шотыр едь Эрб1р осы ндай топтар кейде болыс-болыс жшмен, араларындагы болыстарымен келе жаткан. Ек1-уш солдат калын; колдьщ алдында кешн сырып жагалап, Ракымбаймен келе жаткан б1р топка кездесш, кептен айгайлап айтып келе жаткан сездерш кайталап, аттан тусш, к еп атынан сойлейтш к1сшд1 тана ж1бер, -дед1 Ракымбай не кыларын битмей томсарып келе жаткан елге: —А л туе, тусш д ер, — деп, айгайлап айтып, касындагы бестьонды ез юситер1мен уйлыгып аттан тусть Бурын бул 68

К,илы заманжайды акылдасып б айласпатан ел и м тускенш бшмеседе, эйтеу1р тусш жаткандар болтан сон, эр жерден утригш тусе-тусе бастады. Аярында топ-топты ц бэр! де аттарын тушп-тушптастап, жаяулап калды. Баранадан багы п андып турран улыктарга жаяу казак, баярыдан оздер1 танып, бипп журген жуас казак; сияктанды. К ескектен босанган аюдай, кубыжыктай кершш турган кара жиын ещп дагды лы таныс тш щ дд кара бер1кт1 казакка уксады. Сонан сон; улы к буйрыгын алып, жаяу топтьщ алдынаЖеб1рбаевты ертш урядник келдг Бул алыстан зшденген ппшнмен тук болмагандай,тук сескенбетен юс1мсш, аярын базардагы эдетшшешалкайта басып, жиынныц алдына келдь Урядник кел- ген топка барлы к калыц ел тугел ж иналы п едг Урядник айгайлап: — ¥ лы к бэртнд! шакырран жок. Ж эн е б э р т м е н сейлеспейд!. Бугш болыстарды рана шакырран... соларкерек... — дей берш едь.. А л д ь щ р ы катарда турран елдщкеп даусы: — Болыстар бармайды. Болыстьщ керег! жок. Елдщсайлаган *астер1 барады, сезд1 солар айтады, — деп иду-шу етть — Олай болса, сайлаган юсшерщ журсш. Бэрщ сондада бармайсьщ, к эн е, ьам сайланган, жур! — детенде, ал-рашкы уакытта б1р секунд журт ж ым-ж ы рт болды. Бултэртшс!з кальщ топтьщ бурын баскару, баулу кермеген,уйымдасып реттелш кермеген ьщ гайсыз, дайынсыз-д ы р ы н керсеткендей болып едь Б1р секундке бо лса да баягы улы кты улык депзш ,баяры унс!з м о м ы н едщ сол ел депзген сиякты болды. Б1рак осы куйд1 урядник кандай сезсе, елдщ алдыцрыкатардагы С ер ж бай , Турлыгожа сиякты басшылары да 69

Мухтар Эуезов _______ ___________________________сондай сездь Бул арада жиын 1ипнде ¥зак, Жэмецке жок,ед1. Олар Айттебеде б1р белек екшелген азгана топпенэдеш кешн калган. Урядник сезш ш артынан туган жым-жырттыктыТурлыгожа бузды. Ол урядник жузше тес1рейе карап: — Ел сайлаган уш к*с* бар, сол барады. Кептщ сезшсол айтады. Одан баска осы турган елдщ бэр1 де рыктъщалдына тугел барады. Жалпак ел ез жауабын ез аузынанайтамын деп келдь ¥лы к буган карсы не айтады, оны даез кулагымен есймек. Сондыктан, 6эр1м1з де барамыз.Солайемес пехалык? —дегенде, «С олай , с о л а й ... барамыз,барамыз...» деген дауыстар шу-шу еттг Урядник орнынан козгалмай турып: — Бэрщ керек емессщ! —дегенде: —Бул жалпак ел итщ емес. Барамыз, жур, айда, - деп, щгер1 согып сыргып калганда урядник жолдан жалтарып, бетш бурып жылжи бердь Эйткеш, жалпы топыр жаяуда болса, даланын орт!ндей жаланып басып, улык кецсесше карай каулай женелд1. —Барамыз, бармайтын нес1 бар? ¥лы к елден жасырып ю ютеугш ме ед1? — деген неше алуан южшгендей кекесш- д1 сездер елд! еюлещцрш, калын сендей агызып, тартып келе жаткандай болды. ¥лыктардын, мацайларында жэрменке басындагы кызмет адамын ы н барлыгы жиналган болатын. Солардын эркайсыларына Акжелке сыбырлап: — 0здер1нд1 мыкты устандар, сескенбендер. Сыр бермендер. — Иэ, иэ... байкдмаган ккп болу керек. Тобын кермегендей, эдеттегщей екдмет, улыктын салмагын сак,тау керек, — деп Акжелке сезш сем1з судья крстады. ^ — М ен б1р айла ютемекпш. Осыныц эсер1 талай мылтык;, талай шещц теренщ жузшен кем болмай- ды. Токдандар, ундемендер, — деп пысык тергеунп70

Килы заман сурет тартатын аппаратын кальщ елд щ алдына KepiHic бергендей к елден еддетш , 6ip ж ерден 6ip жерге козтап, кептщ K03ÍHe тус!рмекке тырысып журдк Акжелке карнын шертитш шалкайынкырап, иыгында асулы турган кылыш ынын сабына 6 ip колымен с у й е н т турып, жакындап келш калган елге ypiiiiin, сызданып карады. К е п п е н жалтыз ©3Í арбаскандай болы п, алдындагы топ тьщ жуздерше жаталай карап шыкты. Ыккан, ж аскантан момындык n in iiH i казак; жузщ де жок. Оны калай тес1рейе караса да у лы к кездер1 таба алган жок. Кдйта кепшшжте колдан жасаган сырткы момындыктын ар жатынан айкын K e p iH Ín туртан кекесш мазак, ны гы зды к б е л п а бар. Кей кездер ашумен, пердес1з жирешшпен атыса карагандай кабагы н гукситш, курен жузш е кан толы п., iciHin сузе карайды. Ел Tyci улыктьщ кеп койкагын, еркеапк тойтжтпш кетеретш сиякты емес. Тшмаштар б у л кезде осы гурд1 уккандай болы п, ертеден сырт караган ульщты к касынан жырагырак орын алмакшы едг Жэрмецке басы нда казак докторы Жарлыгапов тагы белгип ею тшмаштан баска жас necip, мал пелгшр! сиякты лар бар ель Булардан каз1р де улы к касында семйз к ы зы л Жарлыгапов п ен Ж еб1рбаев кана бар. Оларды Tepreynii ерте бастан касы на алып 6ipep сезбен бегеп , баска жакка жалтактаса да ж1бермей койтан. Оспанмен езге усак окытандар ебш тауы п, елдщ арасына Kipin кетгп, топ тьщ д эл алдына ш ы кпай, орта буынында алдьщты ю сш ердщ арасынан буты п карап, жасырыныпжур ед1. Ел кастарына келш калтанда ж алты з Tepreynii арлы-берл1 карбаласы п аппаратын ола й -була й суйрсп, эр ж ер-де ш ырт-ш ырт басы п жатгы. Тшгндеп пластинкасы 6ÍTceде, emiirici ж ан ай ласы сиякты саскалакпен кур ш ыртыл-дату болатын. 71

Мухтар Эуезов Б1рак кецсе алдында тутан езге улыкдыц езге айбары-ньщ барлыгынан казак тобына осы крзгалыс кеб1рекэсеретй. Кешн свйлеген кеп эдпмеде журт осыны б1р катаркелел1 щ м ы с сияк;ты, улкен сы рлы улыктьщ жумбагысиякты керш, неш е алуан эдпм е кы лы п ед1. Топ кедсе алды н тугел кдмад алтан сод, б1рер секунд-тей тым-тырыс болы п турды. Ек1 жаты да неден бастардыбишей, аз рана датдартандай едь Аятында тытьинадмен де Оспан кутыла алмады. Акжелке эр ю м ге оны тздетпрш, топ шшен суыртыпалтандай болы п, тукситен жузбен: — М ыдалар к1м, айт. Жауаптарын айтатын б1р к о шытарсын. С о л осы жерге бер! таман келсш, —дед1. Тшмаш аудар^анда ел аз уакыт ундемей турды. Акырында арттаты реттен б1рнеше дауыс: — Уш ккд сейлейдь.. Уш ккп сойлейд1... кайда элп юсшер, —деп, ш у-ш у етть Улы к жал ацаш кылыш устап турман солдаттарта «елд1 кешн ысыр» деп нускап едц солдаттар: «Шегш, шегш, кейш кет» десе де, ел ентелегендей болып, ерепсе тусш, шгер! б!рер басты. Кейш серлщ медь Ульщтар байкдматандай болса да, кездершщ астымен топтын шгер! жылжыдкыратан жерлерш е кьшсына карап койды. Акж елке ел жактан бетш бурып алып тшмашка: —Уш ккд болса, ушеу болсын. Бер1 шытар, имдер ол. —деп, топкд туйш ш кдрады. — О л б1з, б1з... мына б1з, — деп, Турлыгожа шгер1 ентелёдь С ерж бай, Айтбай буньщ ею жагында б1рге шыкты. Булар арткьт топтан б!р-ею адымдай гана жырылып ш ы р ы п турды. Тергеудп буларга да аппаратын бурып алып, СерЬсбаи туртан жакгган шырт-шырт етюздь Сержбай е зш улыктыд о ш н а окддау байланып, жеке- дара болып шыккандай керш, кпикене кымсынып, бэ- 72

К,илы замансендеп калгандай бодцы. Сэукеле сакалды супу жузшеаз тана кысылтандык белгюшдей кызыл жупрдь KipniKкакпай, андып карап тартан Акркелке ушеудщ езгелершекарамай, Сер1кбайта кездегендей болы п, осытан таманбеттеп бурьтлды да: — Сен не айтасьщ? Патша жарлыгына ел не дейд1?..сейле, —деп, кадала кета. Сержбай алгаинды кдлмсынып калган калпынанжазыла алмай, бегелектеп туры гг, сез бастады. ßipaKC03Í бурынгы ойдаты дайындаган ce3i емес, жуасып,жумсакталгандай k í6 íp t ík ед1. 03Í де ырза бола алтан жок,.Тлзектетш, эуел бастан-ак елд! алдына сала: — Елдщ жауап 6epyi киын болы п тур. Елге ауыр тш птур... Кептщ 0 3i бтедП Журттьщ ici... Журт ез аузыменайтсын. Бала берес1ндер ме?— деп, елге карай бурылыпдауыстап ж!бердъ Журт 6ip ауыздан: —Жок;! Ж ок! - деп, шу-шу erri.Мацайдан туйшген кеп кдбак, тютескен жак, ашу менканын inime тарткан жуздер, улыкдарды онды-солдышаншып, ш ош ытып еткендей бодцы. Журт жацагы Сержбай суратымен шу-шу еткенде,Турлыгожаньщ бойына ел уранымен 6ipre таскындапкернеп келген ашу каны бшшгендей болып едц ол елтоктай бергенде, Сержбайдьщ колы н катып калып: — Токта, олай емес, - деп, ашулы шатынатан кезбенАкжелкеге кадалып турып, ойдагы сезш желшеп, киеженелдь Даусы барлык топка тугел естшгендей, зорашулы санк-сацк етп. Даусыньщ з и щ каттылытынынез1'мен-ак упыкты бетке былшылдатып урьтп тургандайболды. Буньщ даусы шыкканнан-ак, елдщ айызы кднып,эр жерде суык жымындаган жуздер корщщ. Улык татсарейе карап, туйшш, t íc íh басты. Турлытожа алгашкы сезден-ак; озш щ даусын да, тусшде ершн би леп алып, жатык; бастады. 73

Мухтар вуезов — «Хан э д т ш е н тайса, кдрашысы бузылады» деген.Бул кунге ш ейш бгзд1 билеп келген патша мына жарлыкдышыгарамын деп елге ею сез айтты. Эдшшен тайды. Б1з ак;патшага карагалы елу жыл толган жок, елу жылга шешнсолдат алмакдны емес ед1. Одан танды, бул - б!р, деп,он; колы мен сол колыньщ бармагын басты. - Б1р сомжиырма тиыннан артык тутшнен рамат алмакдпы емесед1, биылгы ж ы л жиырма б!р мен кырык бест1Нарасынакелгеннен алым алды, артык алды. Бул —ею. Жерд1алды,конысты алды. Е л кун керш отырган суды алды. Бр -уш. 0 з жер1м!зд1 ез1м1зге сатты... Б1з егей бала есепнболдык... улы кты н, эдшмш деген патшаньщ б1р сезшдетурмай, ею айтканына ел кептен бер1 наразы бодатын.Бугщ мына солдат деген сезд1 шыгарып, тагы жалгансез сейледг Бул кунге шешн тузелер, ондалар деп кутшкелш ед^ ещц тузелмейтшше кез жеттг Елдщ шыдамынтауысты. Будан аргыга шыдай алмаймыз. Бала бере ад-маймыз, рас па, халык? —деп едг — Рас, рас, бере алмаймыз!.. — деп, мыц-мындаганжиын б!р де б!р1 калмай, дур-дур етт! Айгайды жержаргандай к ы лы п аспанга шыгарды. К^алыц ел к¥Р айгаймен турмай, козгалактап, жыбыр-лап, кенсеге таман ентелеп, сырыла тусш к,озып кеш.Эр жерден тю тенш айткан боктык, ашу сездер де естщд!.¥лыктыц кулагына бул да жетш едг Б1рак есимеген,сезбеген юс1 болы п, ешюмнщ жузше кездер1 аныкгаптоктай алмай, жагалай кыдырыстады. Сол кезде журттьщ козгалактап, арлы-берл1 тенселш,сыгылысып калган топтьщ арасынан б1р кедей шал епзшжетелеп келш калган екен. Ею кез1 канталап кутырган-дай болып, колдары д!р1ядеген катты ашумен улыккакарап турып пышагын суырып алып: —Клм бала беремш лесе, жарып елт1ремш, —деп, узынкара пышакты жалак-жалак етюздь 74

К,илы зам ан - Дурыс, дурыс, - деген калын дауыс тагы да шу-шу erri. Акжелкс мун ы кермегендей, Турлыгожага карады . Онын тусшде э л i де таймаган ажар, кайтпаган кажырлы ашу бар ед1 . Ж урт айгайы басыла бергенде: — Патша бала алмасын, мал алсын, егер, t íiit í, коймай бала аламын десе, мына колына каз1р жабдык 6epciH. ¥рыста ор казып шепке усталып, койш а кырылганша, жастыгын ала жататын болсын. А сты на ат, колына кару бершсш. Ж урт осыны тшедщ, —деп, с е зш б т р д !. Будан калган сезд1 Айтбай айта бастап ед1, б!раконын даусы акырын шыгып, K Í6ipTÍK Ten сейлсд!. Ж уртТурлыгожадан калган сезге кулак салгысы келмегендей,жан-жактан каптап, жабырласып сейлеп, ду-ду етш,Айтбай сезш еш ю м ге де есиртпедь Барлыкжиын кецсеш коралай камап турган айналанын барлыгынан Турлы - гожа айткан сездерд1 неше алуан кы лы п айгайлап, ш у-лап, дамылсыз айтып жатты. B ip a K б у л кездеп сездерд1 епíк iм де тугел e c T in , тугел уккан жок. Эсгресе улыктарecTireH жок* Буларга K a 3 ip iri топ шуы не айтып турганы белгипболды. А к TÍCTepi аксиып, ею езулер1 K en ip u iiK T en in , кант-алаган кызыл кездермен сузе карап, айгайлап турган кара6epiKTep он сез айтып турган жок. Ж абы ла тускел1, тутш,талап ж1бергел i ентелеп камап, арсылдап турган к епжайындай к ерш д г Сыр бермеймш деп, cipecin турган улыктар Турлыгожасезшен кейш п ел сездерш керген соц бэсендеп, kíihí-решп жасып кетт1. Жумысын б т р г е н KiciMcin Tepreyniiаппаратын алы п кеш н Kerri. Ел созше жауап бермей-ак Акж елке де бетш бурып,сырт карай бердк Кенсе алдындагы улы к, елден бурынжотасын 6epin, уйлыгы п сыргактай бастады. 75

Мухтар буезов К увдз келген жолдастарыныц жарым-жартысын ка- лын, топ пшнде жогалтса да, эл1 де кдсында калгандарын манына жиып, эралуан сезбен улыкты жерлеп турран Жансей1т Акжелке сырт карап жылжи бергеяде, есп'ртер- еспртпес кылып: —Кдмшымен баска тартып кетейщ бе осы. К,ызынды... э, э, — деп, кдмшысын ьщгайлагг, шын сол ниеткемшгендей, од колын топ ш ш ен суырып квтере берш ед1. Кдсында турган К^сайын аксакал; — Ой, к;ой! — деп, колынан устай адды... Кдсывдагыезге жшттер де: —К,оя тур. Бугш емес... ол кун жетер... сонда болсын,—десш, токтатып алды. Топтьщ ентелеп ижшп, улыктыокты кезшен атк,ан тустер1 Жансешт кылышн каз1рпсагатта орынсыз кермейтш де сиякты едь Баганадан ел шхшш мен улык жуздерше кезек-кезеккарап, тютенш турган Жансешт каз1р де ез кылыгын б1рказактьщ баласы да секпейиндей керш едь Ол ел кушнуккандай болатын. Егер буньщ камшысы кетеригсе, кецсе алдындашулыктардьщ б1р минутте тозацы аспанга шытатыны аныкед1. Мысыкпен арбасып турып, жещле кашкан жыландайкездеп оты сенш, жотасын бере женелген Акжелке елд1дэл осы секундте катты кызыктыргандай болып едь —Кдп, кап... —деп, басын шайкап Жансешт алгашкыагынынан токтап калды. К еп жнтгтер осы сияктыекшгендей болып тараса бастады. Бугшп кун бурынайгырсып, кокактап турган улыкды жамбаска алыпжыккандай, елдщ пысымен жецш шыкдан куш едь Оны осы топтьщ шпнде болган жас-кэр1, тентек-момынньщ бэр1 де укты. ¥сынса кол жетккяз байтеректейболып турган зор кеудел! тэкаппар пшшщ, жат сырлыулы к бугш жалпайып жерге тусш, абыройы акгарылып,жуш жыгылып калгандай болды.76

Килы заман Дурьарей жел1ккендей, кетершген екпщщ niniim барел саспайтурын салмакпен кайта лаулап, жан-жакка тарапжатты. Еющц кезш де kyhí бойы жэрмедкеш баскан казак,сел! айыгып калды. Улкен айдынмен урюте, шошытакелген калын кайрат, кара булттай катты ашу, кдз1рдекайта cepnùiin, уакьшпа сабасына кайткандай болды. 77

И 1ршген ^зын кец елкеде шубатыла отырган кеп ауыл12. Буи - Денгелек саз. Серкбай ауылдарыныц жайлауы, екз жактары бтк-бшк кырка-кырканын; астында да осы сиякты кеп-кеп, тарам-тарам елкелер, куыс-куыс, койын-койынсиякты. Барлыгында осы езекгеп сиякты кеп ауылдар.Ел жайлаудьщ ер^сшде, таудьщ терше келш отыр.Шырранакты бшгшщ катпар-катпар колтырына Албанерлей, кулай келпт сщген ед1. Ец жотары орынды алып,карагайлы теске шейш ерлеп келш конран — Сержбайауылы. Ауылдыц желкеЫ TiK кек жасыл бшктер. вне бой-ларын селд1р-селдгр карагай баскан. Кей бшктщ жота-жотасынан етегше карай кулдай бггкен карарай - казак-тыц иегше шыккан кара буйра шокша сакал сиякты. Мацайдагы бшк таулардан кеш и келенке созылыптусш, елке бойын аламыштап, келенкел1, сэулел1 кылыпкуйылып t y p . Жасыл дуние KepiKTi нурын эт жоралткан жок.А л д ь щ р ы т а у л а р келден ен со зы лр ан жакы н белдер кара-райсыз, ж а л а ц а ш . Ы рак от д а ж асы л. Бетгер1 жанбырсуы сушп еткен айкьш-айкын ажымдай айгыз

К,илы заман Су жолы жщшхке жыландай узынынан созылып, кей жер- 1нде гана аз-аз шршгендей барлыгы да бшк, tík кезецнщ етегшен басына ш еш н шубатылады. Туш лген кдбак,тьщ арасындагы ежел ri суык; ажымдай. влкенщ жазыгында эр жерде су сойран, жтщшке сы- зыктары бар. Алдыцры белдердщ кейб1р ш щ жотасынан аргы беттегч кдрагайлардын бастары кылтиып кершш иек артып, баспа к;ылып карап туррандай. Эр жерде шок,-шок болып турран кдрагай топтары кеш мунарын жамылып кеюшлденедг Темен жактары ею жасыл 6míktíh к;осылран жершен алыстары К ул ы к тауыньщ 6ip Keciri квршедо. Сагыммен квгерш мунарланады. Ауылдьщ ж елкесш деп Kepi кдрарайдыц ксйбтр! ку-рагандай 6ypci3. К епш ш гш щ к ек жамылрысы бар келенкел!, саялы. Кешю тыныш эуеде биж бастары мызрымай калкып к;арап тыныштык, алады. Мец-зен, жым-жьгрт тогайда ацда-санда ундт торрай шырылдайды, кейде арылып тегшгендей, кейде шьщ-шык еткендыбыстары к елед г 0лке бойындагы ауылдардьщ Keñ6ipi юшшеутебешжтердщ басына, кeйбipлepi езек теп езен жагасынамшбелеп к;онран. Кесшген бш к тескейде эр тугак мал шашырап жай-ылып жатыр. А лы ста биж бетте ты рмы сы п журген койжыбырларан курттай болып уйшедь Ocipece, устерше кунсэулес1 тускенде узынша сопак ак, курт сияктанады. Кеп ауылдын койлары корасына келген. Дец басынаауылдан кайта-кайта жел1с1 узтм ей келш жаткдн кешюауылдын дауыстары есттед1. К езек-кезек мацыраганулкен койлардын; дауысы. Арасында ÖipgeMeHi 1здеп, танкалган сиякты адаск;ан козы, еш ю -лак уш де естыедьТынбай гзденуде, 1здесуде сияк;ты. Кешю aya ды бы с атаулыньщ барлыгын biin алыпкетерш, ею лещ ц рш тур. Анда-санда ауылдан сиырын 79

Мухтар Эуезоваукдулаган катындар дауысы, куйш-шсш сейлеген баласездер!, эм1рмен акырып жумсап турган шешелер даусыда танылады. Анда-санда сиыр мещрейдь Кдбакта, астыртташщкшдеп юсшеген кысырак айгырдьщ таныс дауы­сы да естщц1. ¥зак созып юсшеп келш, кейде иелжныгыздыгымен кайырып-кайырып окыранып кояды.Бузауына жакын келш шешуш кутш турып б1р-аккайырып мещреген саулы сиыр байкалады13. Кеш жакындаган сайын елкенщ даусы зорайып, типмолайып келедь Сылдырларан езен суыныц да дауысыжеги. Кдтынына «А-а-ай!» деп айрайлап, б1рдеме айтыптурран еркектер дауысы жшлеп тур. Эм1рл1 юшш, катасыжок. 0з1-езше сенген дауыс. Ецбек ортасында улкендерге б1рдеме деп быддырлапжурген балалар дауысы, бала сезь К,ойын сауып болран ауылдыц бет адды, айналасышубартып шангылган улкендькшп мал. Кешю кеп тщцщ б!рх болып, жекелеп урген иттердаусы келедо.1шщде твбет, кушпсгер де бар. Басында б!р-ею дауыс узшш-узшп естксе, кешю жацшрык молайрансайын еюленш ж елт артып келе жаткандай, 61рш-б1р1кыздырып костап, дырду кебейтед!. Кейде ¡здешскен,ештескен, ершеленген, булшш, бузылыскан дауыстар дашырады. Тебеде куйкентай ушып, кейде аспанда калтылдаптурып шырыддайды. Ыресе тынымсызданып мазасыкеткен куйменен шык-шык кагады. Б1ресе врютеп, узапкетш, шашырап жайылран койды айрайлап уркггкенкешю койшы дауысы аскындап кетедь Б1ресе сайда, денастында шыркап салран козышы баланьщ эш келедь Кейде теменп ауылдар жанында бшк таудыц бетшдепжалрыз аяк жолмен келденендеп кущцзп ¿рне, тушктен,80

К.ИЛЫ зам ан кымызды ауы лды ц кызуынан кдйткан кеп аттылар кершедь Ж астары кия беттен шауып © T in жатыр. Keüöipi эн салады. Кешю. мезгшде дабырласып эцпмелескен дауыстары ж е л и ш сацгырлап елке бойына тугае еетшш тур. Осы ретпен кеш ю ауыл Tipinmiri езгеден ерекше езш е гана th íctí болган жарастыгына ауысып едг Ауыл кеш ке рана барлык калпымен толык TipiiiùiiK етедг Бул уакь1т — ауылдыц ецбек уакыты. Барлык м ал мен адамныц у-шуы тугел шырып толык араласкан уакыт. А уы л мацыныц шубарланып, жанданып, кушцзп кулазытан мен-зенджтен дырдура ауыскан шагы. Сансыз кеп тш 6ÍTKeH, ажарланран шак- KeniKi ауыл TipniùiiK жэрмецкес! сиякты. Казак жайлаган табигат болсын, м ал мен адам бо л- сын, — барлыры да к е и т батар k yh h íh алдында кущи к oMipiH кызу дырдумен шырарып салады. Кырдын k yh í маддыц у-ш уы мен, адамныц сергек айгайы, карбаласкан карекеп, жел1кт! э ц ri мес1мен батады. блкедеп жаксы жайлаура жарасып отырран кеп ауыл,табираттыц kyhí етш , tyhí ауыскан шарын сондай еткелуетшдеп шубарланган, жанданран жарастык кь1зуыменкарсы алады. Осы куйдщ Сержбай ауылыныц уетш деп ец кызулышагы едь Касындагы терт-бес басты жолдасымен Сержбай айналара ундемей карап, табираттыц Албан баласына берген жарастык, молшылырына ишнен нгу- кгршЪик кылы п, ем!ршде ец алгашкы рет соны кепеш -гендей едг Бул касындарылардыц эцгтмесш тындамай ез1менe3i рана болы п: « Н е болар, неге согар екен? Шынымеи-ак мынау е л д щ мынау дэуреш с н д [ к елш бпкеш м е?»дегендей ойларм ен кез алдындагы тгршМктщ кызулыкызыгын ерекш е ракаттанып, суйснпп кызыкгап отыр 81

Мухтар Эуезоведь Кдсындагылары жакын ауылдардагы агайын, корпикецщцестер, 6ip-eKi кария, кедейлеу жшттер, ауылдасы,ат устшде 6ipre журетшжоддастары едь Кдриянын, 6ipi - аласа бойлы, арыкденел1 Жаксылык.Ken imiHfle буныц да азамат болып калган жалгыз баласыЖуматайга солдатка барудеген кауш бар-ды. Соньщ камын ойлаумен ушндеп K eM n ipi мен eKeyiжалгыз отыргандажыласып, жудесетш. Yiii, ауылы сонгыкундерде езше жат, бетен сиякты болып кулазытандай,кайгы-уайым орнындай болып едк Солай болганнан 6epi карай топ 1шше келin, CepiK-байдай ел сенген басшылардьщ касында болып, желжкенсешшпен сойлеген кепи керш, кшткене бой жасагандайболатын. Соцгы кундерде кущцзп уакыт болса, ушндеотырмай, мацындагы ауылдарга кыдырып келш, жайлыхабар eciTyre ынтык болатын. Сержбайдыц касына жаца кешке жакын Ke.nin едк Эдетше жацалык, игшк хабары бар ма деп суратанда,6ip калыпты беллс!зд1ктен баска ein6ip жубаныш естиалмады. Аягында жым-жыртгык бойын сескешпрш шошыт-кандай болган сон, касындагылармен эрнеш айтып эн-пме ¿здеп отырды. Карияньщ касындаш екАжшт бул сиякты емес. Оларэлде неге сеншда, кажырлы, жешкп сиякты болатын. Буныц 6ipi Сержбайдьщ удайы касында журетш пы-сык, сезуар штт Байматамбет едь Ол теменп жактаэндетш, дабырлап, даурыгып сейлесш бара жаткан жптт-терге карап: u- Мына а с т ы р т т а т ы ауылдан а р н е жеп каитып ь а р а -ды. Бугхн осы Децтелек саздан так о т ы з -к ы р ы к токты негып желшбед1 екен?! нь 1ПгЯияк- Отызды айтасын, Кектебеш коссан, осы Шыртанакелкесшен 6ip елу молынан желшген шытар. ЛД1Н^сыгы канданып-ак жатыр, - дед1 екшнп Ж1пт теу.

К.ИЛЫ зам ан —Тумсыгы канданган деп соны айта ма екен? ¥лык,тыталап, соньщ м алы й жесед, мына жердеп новоселдщ каласын ш апсад, соны айтады... езщ н щ корандагы койынды ж ей сщ де, тумсытым канданды дейсщ, — деп,Баймагамбет кекетш койды. — Казак-орысты шаппай-ак, асынды амандап калшы, «бадырак, сен тимесец, мен тимеймш » деп, осы оган сен тимей, сатан о л тимей тыныш турсандар жетедьау, —деп, Жаксылык зорлыкпен кулген болды. —Ол тыныш коймай тие берсе кайтесщ , кария?.. К ен еберемтсщ? — Кенбесен, сонда кенбе! BipaK казак-орысты шап-пай-ак ез уш нде отыр да, ез басынды аманда. Осы уйте-míh, буйтемш деген сезд1 т п т кулагым жактырмайды. — Елдщ мынау журген жir in e p i олай демейдг¥стасатын б о л сак, мыктап устасамыз. Турысып керемгздейдт —Турыспасы бар ма?! — Е, турыспайтын нес! бар?! — деп, 0 т е у киш кеттг —Турысармыз, эйтпесе, осы ел ат, айгырын неге жаратыпMÍHicin алды. Кдру-найза неге баптап жур. Туйм1ш негежасап жатыр? Ш аруаны неге ескерусгз далага тастады?Соньщ бэрш турысамын деп, шыдаймын деп ¿степотырган жок па? — Кдруыд кайсы?! Мен бшмеймш. Б1здщ Жуматайсогысатын каруым деп карагайдьщ басына ушкдр TCM ipкадап алыпты. Найзамыз дейдг М ылтыгыц кайда,кылышыд кайда? Солдат саган касыда келетш шыгар-аумаган найзанды сал деп. Кепишпк ундемедг.. бегелгендей болы п едг BipaK,Баймагамбет ертеден бул сезд1 кеп естпен, кеп ж т т т щбуран карсы ж урген жауабын да бшетш. — Согыска кетсе, 6ip ece6i табылар. Кару алмайды,кажыр алады. B ip-ею журегш шайлыктырып шошытып 83

Мухтар Эуезов жтберсе, солдаттын езьак каруын тастай бередг 0 з каруымен езш сипалаймыз, солай емес пе? —деп, 0теуге карап Ke3ÍH кы сы п кулш койды. — Ой, тэш р-ай, калын Албан тугел жиылып канат жайып каптаса, солдат энеуп ж эрменке басындатыдай ыгып кетедг О сы тартпак сезден же к керепшм ж о к - Согыска шыкканда шал атаулынын барлыгын аулакка апарып, 6ip сайга камап тастау керек ед1, —делi. Журттыц 6opi кулдь ~ Сорысып жатыр той эн е кыргыз. К,аракол айналасындагы улыктардыц 6api урпш п, eci кетш, бо- сып жатыр дейд1 . К,ыргыздан кем болыппыз ба? — деп Серткбайта карады Баймагамбет. Бул сезд1 6yriH тустен 6epi естш ген 6ip сыбыстьщ бет!мен айтып ед1. Децгелек сазга кущцз керип ауылда cipHe жеп, кальщ жиын курес салып, аударыс жасап, ойнап жатканда жэрмецке жагынан келген 6ip кызыл берж, кыргыз со­ тые бастапты деген узын кулак 6ip хабар айткан. — Кыргыз согысса, каруы бар шыгар?! — деп, аз умггтенгендей боп, Жаксылык Сержбайга карады. — Онда да кару бар деймшщ, 6ipaK ежет, кайратты, ашулы ел. Бастаса бастаганы-ак. Т ек солай болгай-ак та, —дедi Сержбай. Баганадан ундемей отырган Сергкбайдьщ сезге KipicKeHi ацпменштердщ иыгын кетергендей болды. Ел ортасында ертелькеш сейленш жаткан узын к\лак хабардьщ бэрш тугел естш, тугел жиып бэр-бэрще талгаусыз тугел сене беретш Отеу: —Атац Kepi деп алып кыргыз 6ip бастаса, токтамайды. Албанбугы TÍ3e косатын шагьщжетп деп, олар ерте бастан камданып жатыр деген. Олардыц ат, айгырын устал, жшт атаулыныц топтанып атка мш генщ е, найза-мылтыкжиганына кеп болд ы деген.84

К,илы заман - Ат мшш, найза, сойыл ¥стаумен 1с онгарылатболса, осы Албан да тегю-ак соган юр1СШТ1 гои... Кдр-кара айналасындагы елдщ тыныш отырганы жокдеседьБэршде де не сэйгулж бапталып жатса керек. ¥зак оа-тыр Тунгатар жылкысындагы нелер томырылтан кур ат-тарды айтбозымныц дэмел! жштгерше устатып мшпзшжатырдейд1, - дед1 баганадан ундемей отырган кара шал Калдыбай. - Е, езш1з соны ютемей отырмыз ба? Осы Децгелексаздаш ауыл-ауылды каз1р кешке аралап шыкшьг. Кун-д!з-туш белдеу мен арк&ннан енномнщ де аты кетпейдк Бар1 де элденеше тац асып, шин тартып жарап, дом бо-лып кдлыпты. Нелер сем!з багландардьщ ет1 казан-ка­ зан болып куырылып, меске тырылып жатыр. Жшт атау- лыньщ дайын емес! жок, — деп, Байматамбет жугшш алды. - Егш, пЬленге саламын деген жалгыз кула касканы мен де байлап отырмын. Оньщ нес! бар! Осы жолдан кал­ ган жан —жан, мал —мал, кызын... улыкты жэрмецкеден шыгарып алып Жаркентке шешн бгр тыркьфатса бола- ды. Баурынан сиген Албан баласыньщ жалгыз арманы сол... мен неге кдрап калайын... керек десе, Жансешт те айналдырган е й атыньщ б1рш Купапияга бер й т. Содан кедеймш бе? Бул келебеден аяйтын, аянатын тупмжок... - деп, втебай да квтершп алды. Баймагамбет Жансейптщ аты аталганда кулш ж1берд1. - Ол ит ез1мен коймай, бугш мына Кекгебеде жуз каралыдай жхпт жиналып еда, ез!мдтан берш болдым, енд1 Албан ж т т щ щ б\р\ жаяу болмасын, ат кереп ез1ме келсш. Аягы Оспан тшмаштьщ жылкысынан алсам да, осында жылкысы бардьщ бэршен сешмд! жуйржт1 тауып беремш деп жар шашып жур, - деп, отырган ждатын бэрш кулд1рд1 .

Мухтар вуезов Сер1кбай Оспанды айткднда кальщ елдщ птпндепmipireH жумыртка, сен!мс1з жалтыз бузакыны еске ал-гандай болып: — Оспан агайыны гой. Оран ютесе, Жансешт ктейтидрас. Эйтпесе, улыкка kotíh тырып, жемтк жагалаганкузтын сияктанып елдщ лайсанынан пайда гздепжургенОспан ешюмге де колынан ат бермес. Берсе, ол Оспандабол мае едь — Ол гой жэрменке басынан шыкдайды? БарАлбанкырылган кунде жалгыз бас кдйда барьш кун керемшдешп сол?.. Орыстьщ Tepic жазуын бщщм деп, елдщтитеушен, ата-баба жолынан безш-ак; кеткешме? Буныц не бшгеш бар?.. —деп, Жаксылык Серкбайгакарады. Сержбай: — Не бтгеш бар дейсщ жэрмецкеден шыксам, 6ipey жамандап кояды; елге косылып Kerri деп рык кырын карайды деп, тыгылып отыр. Оран ел некерек? (...) Албан болмаса, езгеш барып та сауа алады. А н а Жеб1рбайдын баласы А л банды сауьга, осы жаздын езшде коралы кой жиып алып отырган жок па ед1? Тел елд1азшрыл. бексебасты кылмасын де!.. — Бэсе, жеген желн'н едден аулак апарып жесе екен.Tepe деп, б1лед1деп, ацкауелдщ соданакылсурапжурген1де бар кершед^ —дед1 Баймагамбет. — Ел д е п кай ел дейсщ , е з ш щ арайынсымагы даоарыпжурген. Кеше соньщ ауылы Кдракодда пэлен жуз солдат бар, пэлен зецб1рек бар, жэрменкеге пэлендеи сол­дат алрызды Акжелке, мунда Kaaip пулемет те бар. закарсылык кылса, кырылады. Акжелке 6ip ауыз хаберсе, Ж аркенттен пэлендей эскер каптап келгел1 о ■Ертен-ак елдщ аптыгы басылады. Сонда басШЫган KicLnep жазасын тартады д еп айтысады деид1, сауылынын 6ip кариясы, - дед! 0теу. Жаксылык - K ím дейл сонда жаза тартатын? - Деп, ^ 14Отебайга карады.Síi

К,илы замам — Юмд1 аяйды дейсщ , еппамд! де талгамайды. — М ш е, осы н дай сезд1 быксытады олар болса, елд щжуреп ш ай лы ксы н дейд1 гой. Жаскдндырганда ¥ з а ксиякты, бгз си як ты н ы жаскандырады гой. — Оспан айтты деп жаскантан кил болса, бара берсш,осы сезд1 кеш е Эубэк1р аул ындаты б1р жиында да б1р емес, ек! емес жадаты кария айта берген екен, Ж ансешт пен Эубэктр: «Оспаньщ мен косып акылынды... тек ещц ушщц шыгарма?!» деп шошытып ж!бершт1, —дед! 0теу. Сержбай: — Ж ансеш т одан 1ркигетщ емес. Бугш Оспанньщжылкысынан ат эперемш детещц содан кейш эдеш айтыпжурген керш едь — Бэсе. — Бэсе, сейтпей болмайды. Ж алтыз улык емес,кытьнына тисе, е л де улыктан кем тимейтш ш сезд1рукерек. — Бшмеймш, сейткенмен сол Оспаньщньщ ауылыелдш жиыны болсы н, тшеу батасы, кару-сайман жиыпкамдануы бо лсы н , — бэршен де б о й ы н алып кашып,шетхрек турган коршед1, —дед1 Ж аксы лы к. Бул хабарды да Этебай естш ед1. — Оньщ рас. О сы елкеде шаруаны умытпаган жалтызауыл солар. К е ш е егш мен ппиенш е ккп де шытарып,уй де кеш1рт1гт дейдь Оспан: «к ур жел1ккещц койсын,епн-тегшш жинаута юрюсш» деп жэрмецке басынанкатын, баласы н ж !б е р п т де, шешес1 м е н атайындарынажацатыдай деп тапсырып жтбершть — «К,ара еш ю ге жан кайты, касапш ыга мал кайты».Ортснш ж аткан ел мынау, э л ! де мал-дуниеге кез1тоймай, ойдан-кы рдан сы пы рып-сиыры п жаткан Оспананау. С ейтпесе, бес жыдда елдщ алды на тускен бай болама? Сейтпесе, О спан тшмаш бола ма? — деп, Сержбайкурсшш койды. 87

Мухтар Эуезов Шаруа демеюш, осы ауылдыц епт шсщ, тусуге аиналыпты деп хабар келш жатыр. Пшен болса, ол да шаоылмай калып барады. Бул не кун болды?.. Егшнщ шыгысы ерен ед1. Ест казына шашылып-ак калганы ма, туге! Б1рдеме кылып, жарым-жартысын болса да жиш- зып алмадык, - деп, Сержбай аулыныа шаруасын баска- рып журген агайыны кара шал уайым айтты. Сержбай буньщ содгы кундердеп осы сиякты ызындарын кеп естщ кажыгацдай еш. Сондьщтан кабагын шытынып: — Кой ещц ызындамай, к,ой дегешм кдйда? Осы елд1 ойнап жур деймющ ез1? Даладагы епн туш, колдагы коралы кой, костылыжылвдцан да безерсщ эл1, тура тур. — Безгешьшше талшьщ керек емес пе? Тустж ем!рщ болса, кундж мал жи деген... - дей берш ед1 — Кундж малыц бар болсын! Осы кольшдашга не болып турсан да болады. Осы да жетедь Маган байлык керек емес. Мен Оспан емеспш. Дуниекор кылгъщкелед1 гой. Мен епн жиямын десем, ертед осы елдщ бэр! егш мен ппиенше кетед1. Жана езщ не естщщ, кулагьщнан агып кегп ме? Елдщ барльж ж ггт ат мшш, каруасынып кутшш жатыр дегецщ еслген жокдысьщ? Сонъщ шшде кайсысы байлыгына, барлыгына сенш казынасын утл койып отыр. Ер басына кун туган деген осы. Бр кунде бас амандыгынан, ел намысьшан басканы тшешн деп отырган к1с1жок. Аттан, камдан, шаруанытаста, барынды ортага сал. Ертец уран шавдрылган куш аталган жергетугел жиыл. Шаруага, дуниеге аландама. Осы еткелденетпей тыныштык жок, мал, дуние арам. Тобывдыжазба,шашырама, кущцз-туш дайын отыр. Б1р еркект1 шетжайылдырма! Бупн болмаса, ертец басталадыдеп, эдешосы елге осылай акыл берш отыргамыз жок па? Соныайтып отырып, мен шаруа ойлап тыкактык кылсам, елкайтпек? К1мд1 устайсьщ сонан соц? Шакырганда юм

К.ИЛЫ замандайын болады? Бидайымды Tepin ж ур ед1м дешм бе? Н е айтамын? Н е бетиуда айтамын А л б а н баласына. — Е, езгелер шаруасын ойламай жатыр ма? Э не ж1берпт гой Оспан! — Оспан А л б а н баласы ма екен? О л арам сирак. О л елден шыккан, жат боп кеткен. О л А лбан н ы ц аруагынан садага кетсш. — Bip О спаннан баска шаруа ой л ага н Tipi жан жок. Журттыц бар1нщ де епш -тепш n icin тур. BipaK ешюм кыбыр еткен жок,, — дед1 Баймагамбет. Сержбай ш ал сезш е ашулы ед1, ей т к еш уйде катын-калаш та буггн О спан сезш естш, б1рдеме деп куб1рлегенболатын. — Маган О сп ан ютеген íctí у л п кы лм а, сен. Оспандуниелжгщ к улы болса, ана касы ндагы такыр кедей Жансешт не к ы лы п отыр? Ж алгы з аты н ел керепне жарайды деген ж т т к е MÍHrÍ3Ín отыр. С он ы ойла. А н а ¥зак, эне Ж эм ед к е негып отыр? Оспандай-ак мансапiicci улык болаты н ана Эубэгар, о л не гы п отыр? Bapi дешаруасын судай шашып, артыгын улеск е салып жатыр.Сен уй десен, ертен керек кылса, осы колымдагы азжылкымньщ барлыгын мен де осы Д ец гелек саздьщулесше саламын. Бш дщ бе? —дед!. Бул уакытта тем енп жэрмецке жактан шыгып,Сержбай ауы лы н бетке алып келе жаткан ею атты д е дбасында эд п м ед е отырган Серж байларга карай бурылыпед1. Аттарын кара тер жапкан жургшшшер буларга карайбеттегенде ек ш н д еп желш келе жатты. Кдз1рде кун ба~тып, ымырт ж ам ы лы п калган. А уы л-ауы лды ц дырдуысаябырлап азайы п эр жерде жер ошакта лапылдап жанганоттар гана к езге айкынданып турган. А у ы лд ьщ коп т ш н щimiHeH сонгы уакытта дамылсыз урген иттер дауысыгана басымдагандай, öipece кушж дауы сы шэу-шэу етш, 89

Мухтар вуезов артынан улкен твбеттер, сокталы ашулы каншыктар дауысы жапырлай шыгып, ауыл-ауьщцыц барлытын азан-казан кылгандай болатын. Кеш карангылыгы тутасып молайган сайын иттер датдылы М1ндетше кулшына юрюкендей. вткен-кет- кеннщ барлышна шабалана урш коя берщ, алыста ке­ ршген кара-кда болса, алдынан шыгып бегеуш салып, ауылга келгешц ауылга экелш, етш бара жатканды ез! куып ж!бергендей, кднжыгалап арсылдап шыгарып са­ лып, ауылдьщ амандык, тыныштыгын ез мойындарына тугел кетерш алгандай болатын. Ею атты Сержбай ауылына жакындап келгенде алды­ нан тобымен камап шыккан кеп иттер, каз1р булар тебе басына келгенге шейшу-шу етш, езте дыбыстыес'пртпей, ел кеш азац-казан кылды. Аттылардьщ карацгы кешке шшшдер1 оп-оцай та- нылтан жок, Жалгыз-ак тебенщ етегше келгенде гана сапак жакка караган кумю узенгшер1 жарк-Щрк етш, ек1 аттын ер-турманы б1р-б1рше шылдыр-шылдыр соктыкты. Б1реу1 тэу1р кшмд!, кум1с ер-ток;ымды, ¥зьш бойлы, еюшшс1 касындагы атшысына ук,сайды. Бул ¥зак, Жэменкеден Децгелек сазга хабар алыпкеле жаткан типш хабаршы Кекбай болатын. Жэрменке басында калын Албан жиылып, Акделкегежауап бергеннен бер1 карай еш жумадай уакьхт егп. Содан бер1 жайлау-жайлаудын эркайсысында ер азаматтугел камданып, ат-сайманын дайындап, жеке-жекеэз1рле нуден баска, ел-елдщ арасындаш катынас тщй дереттеп алып едь Кун-кун сайын жэрменке басындагы рык *степ жат­кан кам болса, яки шеттен —Кдракол, Жаркент жагынанестшген жангырык, жаналык болса, бэрш де ел елдшбасты адамдары ез манайына еспртшжариялаудан баска,манайдаты Албан руларынын барлыгына да хабаршыл р90

К,илы заманжурпзш, м эл!м д сп отыратын. Сондьщ тан ертендькеш жаналык, хабарлар уз1лмей, 6ipi артынан 6ipi шыгып, epcijíi-карсылы кыдырып турган. Албан iini тугел1мен осындай реттелш алганнан 6epi карай ¥зак, Ж эм снке, Турлыгожа, Сержбайлардьщ ауылдары кунде келген жацалыктарды тарататын штаб есепт! болган. Жалрыз бунымен коймай, epöip естшген дакбыртка карай бестьонды басты юсшердщ Ke^eci болып, езгелерге ананы icTey, мынаны icTey керек дегеп байлауларын да ж^берш отыратын. Албанньщ кальщ ортасында улы к к а Tipey болып,елге кастык, кы лам ы н десе, ce6i тиетш жер1 жэрменкебол ганды клан, журттыц kqsí Кдркара жазыгынаKoöipeK кадалгандай болатын, оньщ не icTen, не ойлапжаткапын е л битуге, естуге кажет. Акж елке эл1 барлык; кемекип улыктарымен сонда отыр. Мандйдаты бест!- онды солдатты жиып, казак-орыс калаларынан аз- аздап астыртындап жМттер жиып алы п карул андырыпжатканы да бар-ды. Сондыктан ¥ зак , Жэмецке осы жэрмецкеге К¥лак^_тарын кеб ipeK rypin, соньщ 9p6ip козгалысын андыган-дай, тесше карап батып отырган. BipaK ж эрмецке басындагы улы к казактьщ ез1не сы -рын айтпайды. Е л болса, бурынгыдай жэрменке басынабармайды. Ондары казактан калган тшмаш, окыгандарболса, 6ip ауыз t íj i эпермейдь Е л козгалысынан бойыналып кашады. Сонда да ж эрменкенщ ниетш бшмейотыруга мумк1н емес. Каракол, Ж аркент, Алматы жагы-нан шыккан жацалык болса да сонда келедь Осынъщ бэрш есептеп келш, аксакалдар кедес! жэр­менке басынан оздер1 тшеулес болы п, жансыздан хабарэперетт б1рен-саран k ícíh í 1здест1рген. С о л kící онай-актабылып едь Ол — ж эрм енке басында туратын озбек саудагер!Султанмурат. Б ул — enTi, ест! адам. Кдзак, кыргыздын 91

Мухтар Эуезовпатшага арналтан наразылытын iniÍHeH бу да костайды.Сондыктан жэрмецке басына жан-жактан келш жатканжургшгшлердщ барлыгымен энгшелесщ, керекп хабар-ды мезгшшен тольщ кылып алып, ¥зак;, Жэмецкелергеудайы жетюзш туртан. Сощы кезде жэрмецке басын-даты б1рен-саран солдаттан эцпмешш аузы бос таныстартауып алып, Аджелке icTen жаткдн карекеттен де оны-муны ecTin туратын. Буныц жиган хабарларын ел jdcúiepiэртурл! эдюпен алатын болтан. Жалпы еддщ жэрмецкебасына баруы азайтан соц, ещц унем! Султанмуратка келеберет1н б1рл1-жарымды kící болса, оныц журкп алакдндайжэрмецкеде кдкап турган улыктардыц кезше тусш кдлуыоцай нерсе. Осыны ойлап, ¥зак„ Серисбайлар акылдасыпкелш, Султанмураттан жансыздап хабар алу ушш эр ру-дан он шак,ты kící шытартан. Булардьщ эр kyhí эркайсыкелш кетедк Кейде екщен, уштен келедт Кей кезде acipece, сонты уакыттарда алгашкы онkící 6 ip -6 ip Kipin шыккан соц таты тыц адамдарын даж1беретш болтан. Бупар бес-алтыдан да келед1 Кейдеtúití елеуЫз болсын деп, eri3 мшпзш, жалгыз-жарымкедей-кепш!кт! де ж!беред1. Келгендердщ бэр! деутындыртан тэртш бойынша сауда к,ыла келедт Эр кун!эр лэкпеден эр алуан усак-туйек алады. BipaK; 6ip кадаксабын, яки 6 ip кез шыт кдна алатын болса да, саспай кепкыдырып, кеп саудаласып журетш казак, эдетшщ осыкездерде пайдасы тиген. Алушысы жок; больш кдцыраптартан лэкпеиплерге эциме де керек. Сол ретпен жагалапжурш Султанмуратка арналып ж1берген хабаршы елеус!зкeлiп, елеушз кететш. Бугш сол эдетпен жэрмецке басына тусте жбершгенkící Y ih кунгей жотасыныц бауырындаш жайлауларгаулкен хабарлар алып келштт Соны ecTiciMeH, ¥зак; Сержбайта осы Кокбайды шап-тыртан. Аттан тусш сэлемдесш, Сержбайдьщ к,асына 92

К,илы заман келш отырран сон, Кекбай кдтты журю тен терлеп, пысы- нагандыктан у л к е н кара берк1н к олы н а алып, бегелмес- тен эцпмеге к1рют1. — Бугш С улта н мураттан хабар кедщ. Караколдан хабаршы к е л ш т ь Бул жарлык, казак, кыррыз, уй- гырдьщ барлы ры н да тугел кетерген кершедь Леш л, Талдыкорраннан бер1 карай казак; к е т е р г ш т . Ауамыз, кенбейшз, бермейм1з деп, мадайындагы калаларра шабуыл жасап, кару жиып, карсылыкка камданып жатыр дейдр Эскер ш ы р ы п , с о р ы с ы п калгандар да болса керек. Одан бер1 Л ш ш е к , Алматы, К ар акол айналасындагы елдер кетерш уге бас койды. Кыррыздар казак-орыс калаларына ш абуыдды тугел бастапты. Жызакта улкен карсылык б о л ы п , каланын уст1 тугел кыргын майдан дейдь ¥йрыр м ен кыргыз казактан озган кер1нед1. Булар шапкан кал ал ар жет1м-жес1р болы п , ертелгеш ертелш , кырылраны кы ры лы п, ГПшпекке, Кдраколга, Токдакка шубап жатыр дейд1. ¥лыктан урей кетгггп. К зд эры з Шшпектен К,араколра мылтык ж абды к экеле жаткансолдаттыц о б о з ы н талап алыпты. О сы кун! бар кыррызмылтыкты, карулы дейдь Тындаушылардын Сержбайдан баска барлыры Кокбайэцпмес1 басталганнан-ак ентелеп: — Е, е, п э л е , п а ле, е, е!.. — Бэрекелдь.. бэрекелдь.. е, е! — деп, шсшгендеймек1ренш, кулай тындап отырып, К е к б а й токтаганда, 0теу: — Айтып ед1м р о й , кыррыз ют1 бастапты деп! «АтанкорЬ> деп алы п , б1р бастаса ол токтамайды. — Кыррыз ем ес, уйгыр да к е т н т де?! — Ел болсан , осындай бол... ой тшеушд1 берсш, —дед1Баймагамбет. — Бул аны к хабар ма ез1? Тш эк елген к1м екен? —деп,Кекбайга карады Сержбай. 93

Мухтар Эуезов — Анык шырар.. анык кой... — деп, ©теу сейлеп ед1,Кекбай оны тындамастан: — Аныты сол — кыргыздыц басты ю стер! Апбаннынкарияларына осыньщ бэрш жетюз деп эдеш хабарсалыпты. —Басшысы к1м дед1? — Басшысы Батыркан, Кдаыр, Саудамбек. Эз1рге ха-баршылар содардьщ атын айтады. Юр1скен жалпак ел.Б1р кьцныздыц баласы мойын бурып калган жок. Бэр1 деат устшде жау-жаракка тугел кол койыпты. Жэне хабардыб!р Каркара емес Алматыта, Ш ш пекке, мынау Асыга дааабершл, косылып, камданып атка мшсш. Энеупайткансэлемдер1 шын болса, ¥зак, Ж эменке, Сержбайлар енд1мацайдагы калаларды ескерсш. Кдрулансын. Жэрмснкешталкандасын деп айтыпты дейдк ¥ лы к ты кусын депп. —Бэрекелцц, сезше! Ой, тшеу1щц берсш. —Еркек мыналар екен той. Ещц бегелетш не калды? —деп, Баймагамбет сабыры кетш сурланып, б!ресе жугшш,б1ресе ыргалып, маддасына отырып тыпыршыгандайболды. Эл|‘ де салмакпен сабырынан аумай, Кекбайдынпншнше ойлана карап отырган Сержбай: —Жэ! Карияларыц не дейд1? — Кариялар, енд1 бул хабарды ^лык та е с гт . Булотырмас, кетер, б1рак, кетершде б1рен-саранды болса дакармап кетпей тыныш кетпес, ец эуел1 ел юсшер1 сакдыккылсын. Ж т т т ер ш е тепе хабар берсш. Эуел! айналадатусак калаларды ескеремгз бе, кайткендей боламыз?Сержбай, Турлыгожа, Эубэюр мунда келсш. Кенесшалайык. Тары б1рер кун мына хабар анык па, ушкары ма,дерепн тосайык деседь Сержбай: — Кур уйде жатып тоскан емес, ещц сол кыррыздын¡шше кил жзберу керек кой. Сез байласу кажет кой, —дейбергенде, Кекбай:94

К,илы з а м а н — Оньщ ыз рас. О л жерде де бэр1м!з соны айтыстьщ. Сонымен ж ада мен^мен б1рге Саудамбектермен ауызба- ауыз тшдесш кайту ушш уш юс1 аттанды. Канат жаяйык, б1р1гешк, т1зе косы п, б!р бастайык деп, Асыга да ккпж!бер1лд1. Ж ан-ж акка кетш жатыр. — Олай б о лса , жарайды, енд1, Баймагамбет, сен ат камда. Б1з К ек б а й м ен ауыл жакка бары п ас ¡шешк. ©теу, сен каз1р Э убэьар, Турлыгожага, осы мадайдагы ауыл- ауылдын барлык; белгин юсшерше хабар кыл. Турындар ещц. Кудай буйырса, б1рдеме бол ар. Аруак, жар болып, о дсапарын б е р е т , — дедь —Айтканы д келсш , каратым. К удай жолынды береш. —Уа, од сапары н бере гер. И э, Рай ы м бек атам аруагы,жар бола кор, — деп, ею шал к ем седдеп кездерше жасалды. Содгы кезде шаруакор кдра ш ал да алдыдгыуайымдарын умытып, кетершш кы зы п алтандай ед1. Ею ж т т Серж бай сезшен сод орындарынад шапшадтурып, кетуге айналып едь К екбай © теуге карап: — Турлыгожа, Эубэюрд1 де С ек е д м е н б1рге кариял аршакырткад. О лар да солай атына м ш еш . — Секед кетсе, Эубэюр мунда керек болмаса,51реу1 калганы макул бол мае па? — деп, Баймагамбетотыргандарга карады. — Эубэктр муддагыны реттесш. Енд1 толгак жишеугеайналды гой. Хабары да, хс! де енд1 б1ршщ уетше б1р!жишейтш шыгар. Бундагы ел бэр!м1з кетш кал сак,уйлыгып калар, б!рен-саран басшылык, ккл топ ортасындакала турсын, — дед1 Сержбай. Ешюм карсы айткан жок. «М а к у л , макул, солай-солай» дестг С о л кун! тунде-ак ел жатк;анша Кекбай хаба­ры Ш ы ртанактыд бауырын тун жел1ндей есш отырып,жагалай жар ш аш ы п, шарлап шыкты. Кдтын-балага ш еш н айт куш ддей сергек, дырдулы,шулы кулкш1, несерл1, дауыл алдындагы куйындагад 95

Мухтар Оуезов жел лебшен желшддеген гушпктей, жайлау-жайлаудын оэршдеп кэрьжас еркек-идашш бой серптшсшюгендей кулшынгандай болды. Б¥л тунде тац атканша дамылсыз шабаланып иттер урш, ауыл-ауылдьщ арасында сатырлап шабыскан аттылар. Кдлжыцды желж араласкан кулю, дабырлатан неше алуан дауыстар, дгыркап салран еркек, ургашыньщ эндер], кызулы, кызык ойын-сауыгы - жайлау тунш жеЛ1Кп' той кунше ауыстырып шбергендей болды. Тундшн жауып, отын елпрш жаткан ауыл жокка тэн. Элке-элкенщ бэршде жалпылдап жантан отгар. Асылып жаткан казан-казан ет. Тун аспанына ойнаггушыпжаткан от ушкындары - бэр-бэр1 де кыр баласьш колтышнан кетерш алып ушып, элденеге жур-журлеп туртандай болды. Буд куй б1р Шыртанак бауыры емес, Албаннын барлык кек шалшнды, каратайлы, мол сулы жайлау- ларына тугел жайылтан желж болатын. Осы тунде жолдага елдщ неше алуан тш менен эл- денеше турге тусш, уйкысыз тун етюзш дабырлап, шулап, балаша балдырлап бой жасап жаткан пршшпн керш отырып, тан атканда Сержбай, Турлыгожалар ¥зак, Жэменкемен уэделескен жерге жетш едт. Биж тескейдеп кеп улкен ак уйд! манкитан боз ауыл, кора толтан коймен, мацындаты к!сендеул1, аркандаулы кеп жарау суду сэйгул!ктер1мен ез-езше сенгендей куйде екен. Ризалык, токтыкпшшш керсетш, шертшп сыздана тусш, квзш жумып тыныштык алып мызтып туртандай. Бунда да жаздып тунш уйкысыз етюзген ел тан аппак боп атканда кездш шырымын алмак болып, жана ганатынынггыкка бой урыпты. 0 Л1 ауыдда кэр1 койшыдан баска турегеп журген сер-гек жан кершбейщ. Тун бойы ектеп тыным алмай журш шаршанкырапкелген ж у р п н ш ш ер едщ оятпай, журт т р а н ш а аз гана96

Килы замантыныгып алм ак болып, ортадагы улкен уйге шрш жатыпкалысты. ¥лы сэске кезшде Сержбай оянганда баска журттыцбэр1 турган екен. Тер айналасында Жэменке, ¥заксиякты улкендер отыр. Эуел1 соларды керш сэлем берш,басын кетерш алды. Айналада жагалай отырган ылгикара берпеп к эр 1-жас бэр1 де лаулап ж елш л сейлейдгАлдарына кымыз да келш калган екен. Касында отырган Турлыгожа ерекше желпспен омыр-аулап, кеуделеп келш: — Тур, тур, не жатые бар! Эуел1 шуйшилмд1 бер, —депкелш, Серж байдыц басындагы такиясын жулып алды. — Е, не бар?! Н е айтасын? — Асыдагы К ы зы л берж к етер ы тгт, хабаршы келшотыр. Спеслк аламын деп келген тамам улыкты барсолдатымен кы ргы н кылып айдап тастапты... — Рас па? Ш ы н айта ма?! - деп, Ж эмецкеге карады...барлык уй 1нпндег1 улкен-кзшшщ жузшде тугел1менризалыкпен жымиган куаныш бар. — Рас айтады, Асы Кызыл берш. сенен озды, — деп,Жэмецке кэр1 жуз1 катпар-катпар болы п жиырылып,акырын кулд1 де: — Барлаймыз, барлаймыз деп, тамамелдщ артында б1з калуга айналдык. ¥ л ы к есш жиганшабет каратпай, уст1-уеп урып ж1беретш кез келдг.. М ы наасынды пи, кедеселтк, —дедЬ 97749-7

VI К ешеп кун Асыда бурын Алатау жоны кермеген уакиганьщ болтаны рас ед1. Бул жайлаудын кальщ ел1 Албанньщ мол руыньщ Кызыл бер1к болатын. Бран баска етек-жецш жргызып терге кашып шык^ан жаяудай, тау етепндеп жайлау кузеушен айрылып, казак-орыска берш тау жоталап, карагай кезш. Асыта келш жер шскеп отырган Алматы уезшщЖанысы, Кацлысы, таты эр рудан жиналган усак-усак курамалы болатын. Асы — Алатаудыц кыр аркасында ойып алган астау- дан, узын кец жасыл елке. Тесш жотары берш, кершп тускен сулудьщ он, иыгын баскан кдльщ кара буйра шаштай болып, Асыньщ оц жатын карагайлы таулар басады. ©лке бойында кек жар болып аккан Асы суына, айналадагы кдтпарлы кальщ улы бшк, кыртыс-кыртысузын жоталардан сала-саламен тущы булак, мвдшр кексулар саркырайды. Жардьщ кун шыгысы коралай б!ткен узын жоталар. Соныц етегше шейш далиып жайылган кен жасыл жазык, улы койын сиякты. Жазык кара куртша кайнаганнеше тулж мал. Шн прескевдей шуп-шубар болыпендеп шашылып, бой жасап жаткан казак дуниеа98

Килы заман жайлау малы. Кднатын жазып, к е к жазыкты каптай басып, еркеленш дэурен сурсдк К е к далага тепп койтан жасаудан айналаны жандандырып, жасартып тургандай. Эншешнде толысып, тусыган дуниеге жарастык, бергендей. Кдлы ц ел жаздай жайласа да елке кътзырынан, жасыл терш ен, жастытынан айрылган жок- Шуба рты п баскан кальщ малдьщ ортасында камысты айдын келдщ аральнындаты каз, уйректш жумырткаларындай болып, белек-белек уя сиякды ympüiin, децгеленген сансыз кеп аппак ауылдар. Ж айлаудыц бар Tipniiniri кез аддында, тай казанда кайыаган судай болып, epcuii- карсылы козгалыспен жыбыр-жыбыр кагып TipiiiúiiK кун1 кайнайды. Мезгш августьщ басы болтанды ктан, Асыньщ туш суынкьхрап, датдылы кузп жауыны жишей бастап ед1. Бугш де туске шейш айналаны бульщтыр суртылт ту­ ман буркеп келш , б1рталай уак,ыт жауын жаутан. K,a3ip- де шадкай туст! к кезi жеткенде кдлы н булттын барлытыжыртылып-жыртылып айрылып, жан-жакка aya Keniinкетш жаткдн. Жуылып тазартандай ашылып, к ек мелд1р боп турманаспаннан А с ы елкесш е жайнатан жарык; куннщ cayueci детусш ед1. Б1рак: д э л осы шак астаудай А сы жайлауыц бултарасында туртандай, epTeri орнындай к^ылып керсететш.вйткеш, айналадагы катпарлы к альщ жота, каратайлыкара бшктерден ак, сур туман эл\ айывдан жок;. Алатаубасына nierin еткен кара кошкыл к;ою суртылт булттынтемендеп ушкан жартысы карагайта, жартаскд жабысып,аспан уйкысындай каптай жауып, у й iлш , ушрЫп тур.Жалытып калтытан ак; туман А сы айналасындаты таулар-Fa шубатылган сэлдедей оралып, буралы п жур. Бшк таумен д э л косылтан жер1 коюланып, кара кош -кылданып кетед1. Ки налы гг, ертенш косылгандай, K yn i-cíh айналдырып киген каратайлы бш к шошактыц басы ту­ 99