Hồ Chí Minh toàn tập - Tập 2

136 Hå CHÝ MINH TOµN TËP ngu dèt, ¸p bøc anh chÞ em vÒ mÆt t− t−ëng vµ tiªu diÖt nßi gièng cña anh chÞ em b»ng r−îu vµ thuèc phiÖn. ChÕ ®é b¶n xø bØ æi do bän ®Õ quèc t− b¶n ®Æt ra, t−íc mÊt cña anh chÞ em mäi quyÒn tù do c¸ nh©n, mäi quyÒn lîi chÝnh trÞ vµ x· héi, do ®ã, ®· h¹ anh chÞ em xuèng th©n phËn tr©u ngùa. §Èy anh chÞ em vµo c¶nh cïng khæ vµ ph¸ s¶n nh− vËy ch−a ®ñ, chñ nghÜa t− b¶n cßn b¾t anh chÞ em l×a bá gia ®×nh, ®ång ruéng, ®−a anh chÞ em ra lµm bia ®ì ®¹n, nÐm anh chÞ em vµo nh÷ng cuéc chiÕn tranh huynh ®Ö t−¬ng tµn ®¸nh l¹i nh©n d©n b¶n xø kh¸c hoÆc chèng l¹i n«ng d©n, c«ng nh©n ë chÝnh quèc. Hìi anh chÞ em cïng khæ ë c¸c thuéc ®Þa! H·y ®oµn kÕt l¹i! H·y tæ chøc l¹i! H·y phèi hîp hµnh ®éng cña anh chÞ em víi hµnh ®éng cña chóng t«i, chóng ta cïng nhau ®Êu tranh cho c«ng cuéc gi¶i phãng chung! C«ng cuéc gi¶i phãng nh©n d©n thuéc ®Þa thµnh c«ng mu«n n¨m! Quèc tÕ lao ®éng mu«n n¨m! Quèc tÕ N«ng d©n mu«n n¨m! VII- Tæ CHøC C¤NG §OµN ë THUéC §ÞA TrÝch biªn b¶n phiªn häp ngµy 27 th¸ng 6 n¨m 1923, kú häp thø ba cña Ban ChÊp hµnh Trung −¬ng Quèc tÕ C«ng héi ®á. §Êu tranh c«ng ®oµn ë thuéc ®Þa Chñ nghÜa ®Õ quèc hiÖn ®¹i ®Æt nÒn mãng trªn sù bãc lét hµng triÖu ng−êi lao ®éng ë c¸c n−íc thuéc ®Þa vµ nöa thuéc ®Þa. Bëi thÕ, nã chØ tan r· hoµn toµn vµ vÜnh viÔn khi nµo chóng ta ph¸ bá ®−îc nÒn mãng ®ã cña l©u ®µi ®Õ quèc chñ nghÜa. Theo quan ®iÓm ®ã, viÖc tæ chøc c«ng ®oµn ë c¸c n−íc thuéc ®Þa cã mét tÇm quan träng ®Æc biÖt. ThÕ mµ ®oµn viªn cña Quèc tÕ C«ng héi ®á hÇu nh− ch−a

B¶n ¸n chÕ ®é thùc d©n ph¸p - ch−¬ng XII 137 hÒ lµm ®−îc g× ë Ai CËp, ë Tuynidi vµ ë tÊt c¶ c¸c n−íc ®−¬ng n»m d−íi gãt s¾t cña chñ nghÜa ®Õ quèc Ph¸p. Mèi liªn hÖ hiÖn cã gi÷a c¸c nhãm c«ng nh©n ë c¸c thuéc ®Þa Ph¸p vµ c¸c c«ng ®oµn Ph¸p chØ lµ do ngÉu nhiªn. Kh«ng cã mét ho¹t ®éng cã hÖ thèng nµo c¶, mµ râ rµng lµ nÕu ch−a tranh thñ ®−îc quÇn chóng ë thuéc ®Þa th× chóng ta kh«ng ®ñ søc ph¸ hñy bé m¸y ®Õ quèc chñ nghÜa. ViÖc cÇn thiÕt hiÖn nay lµ ph¶i ph¸t ®éng mét cuéc tuyªn truyÒn réng lín ®Ó thµnh lËp c¸c tæ chøc c«ng ®oµn ë c¸c n−íc thuéc ®Þa vµ ph¸t triÓn c¸c c«ng ®oµn hiÖn cã d−íi h×nh thøc ph«i thai. Ngoµi ra, chóng ta cÇn ph¶i tá râ t×nh h÷u ¸i giai cÊp thùc sù gi÷a nh÷ng ng−êi lao ®éng thuéc mäi d©n téc, mäi chñng téc ®Ó kh¾c phôc sù nghi kþ cña nh÷ng ng−êi lao ®éng thuéc ®Þa ®èi víi nh÷ng ®¹i diÖn cña nh÷ng chñng téc thèng trÞ. Mèi liªn hÖ h÷u c¬ gi÷a c«ng ®oµn thuéc ®Þa vµ c«ng ®oµn chÝnh quèc chØ cã thÓ lµ kÕt qu¶ cña mét qu¸ tr×nh c«ng t¸c rÊt l©u dµi trong c¸c thuéc ®Þa. Kh«ng ®−îc quªn nh÷ng ng−êi lao ®éng thuéc ®Þa, ph¶i gióp ®ì c¸c tæ chøc cña hä, ®Êu tranh bÒn bØ chèng nh÷ng chÝnh phñ cña chÝnh quèc ®ang ¸p bøc c¸c thuéc ®Þa, ®ã lµ mét trong nh÷ng nhiÖm vô cÊp thiÕt nhÊt cña tÊt c¶ c¸c c«ng ®oµn c¸ch m¹ng, nhÊt lµ ë c¸c n−íc cã giai cÊp t− s¶n ®i n« dÞch vµ bãc lét c¸c n−íc thuéc ®Þa vµ nöa thuéc ®Þa. * ** TUY£N NG¤N CñA \"HéI LI£N HIÖP THUéC §ÞA\"20, Tæ CHøC CñA NH÷NG NG¦êI D¢N B¶N Xø ë TÊT C¶ C¸C THUéC §ÞA \"Hìi anh em ë c¸c thuéc ®Þa! N¨m 1914, v× ph¶i ®−¬ng ®Çu víi mét tai häa ghª gím, nh÷ng ng−êi cÇm quyÒn nhµ n−íc ®· quay vÒ phÝa anh em vµ yªu cÇu anh em ®ång t×nh gãp phÇn hy sinh cña m×nh ®Ó cøu v·n mét tæ quèc mµ ng−êi ta nãi lµ cña anh em,

138 Hå CHÝ MINH TOµN TËP nh−ng thËt ra cho ®Õn khi ®ã, anh em chØ biÕt cã c¸i ®Çu ãc thèng trÞ cña nã mµ th«i. “§Ó lµm cho anh em kh«ng ngÇn ng¹i, hä kh«ng quªn lµm loÐ lªn tr−íc m¾t anh em nh÷ng quyÒn lîi mµ sù hîp t¸c víi hä sÏ ®−a l¹i cho anh em. Nh−ng qua c¬n b·o t¸p råi, th× ®©u l¹i hoµn ®ã, anh em vÉn ph¶i sèng trong chÕ ®é b¶n xø, víi nh÷ng toµ ¸n ®Æc biÖt, thiÕu h¼n c¸c quyÒn lîi g¾n liÒn víi phÈm gi¸ con ng−êi nh− quyÒn tù do lËp héi, tù do héi häp, tù do b¸o chÝ, tù do ®i l¹i ngay c¶ trªn ®Êt n−íc cña anh em. §ã lµ vÒ mÆt chÝnh trÞ. “VÒ mÆt kinh tÕ, anh em vÉn ph¶i chÞu n¹n s−u dÞch nÆng nÒ mµ nh©n d©n o¸n ghÐt, vÉn ph¶i ®ãng thuÕ muèi, vÉn bÞ ®Çu ®éc vµ c−ìng b¸ch tiªu thô r−îu vµ thuèc phiÖn nh− ë §«ng D−¬ng, vÉn bÞ ®i g¸c ®ªm ®Ó canh gi÷ tµi s¶n cho bän c¸ mËp thùc d©n, nh− ë Angiªri. \"Lao ®éng nh− nhau, nh−ng c«ng søc cña anh em l¹i bÞ tr¶ tiÒn Ýt h¬n c¸c b¹n ng−êi ¢u cña anh em. \"Cuèi cïng, ng−êi ta høa hÑn víi anh em ®ñ mäi thø trªn trêi d−íi biÓn, nh−ng giê ®©y anh em thÊy toµn lµ nh÷ng lêi lõa dèi c¶. \"Anh em ph¶i lµm thÕ nµo ®Ó ®−îc gi¶i phãng? \"VËn dông c«ng thøc cña C¸c M¸c1), chóng t«i xin nãi víi anh em r»ng, c«ng cuéc gi¶i phãng anh em chØ cã thÓ thùc hiÖn ®−îc b»ng sù nç lùc cña b¶n th©n anh em. \"Héi Liªn hiÖp thuéc ®Þa thµnh lËp chÝnh lµ ®Ó gióp ®ì anh em trong c«ng cuéc Êy. \"Víi sù gióp ®ì cña c¸c ®ång chÝ ë chÝnh quèc ®ång t×nh víi sù nghiÖp cña chóng ta, Héi tËp hîp tÊt c¶ nh÷ng ng−êi quª ë thuéc ®Þa hiÖn sèng trªn ®Êt Ph¸p. _______________ 1) Nguyªn b¶n tiÕng Ph¸p: \"Formule de Karl Marx\". C«ng thøc nµy M¸c nªu trong §iÒu lÖ cña Héi Liªn hiÖp lao ®éng quèc tÕ: \"Sù gi¶i phãng cña giai cÊp c«ng nh©n ph¶i lµ sù nghiÖp cña b¶n th©n giai cÊp c«ng nh©n\" (BT).

B¶n ¸n chÕ ®é thùc d©n ph¸p - ch−¬ng XII 139 “BiÖn ph¸p ho¹t ®éng: §Ó thùc hiÖn sù nghiÖp chÝnh nghÜa Êy, Héi quyÕt ®Þnh ®−a vÊn ®Ò ra tr−íc d− luËn b»ng b¸o chÝ vµ ng«n luËn (tæ chøc nãi chuyÖn, mÝt tinh, th«ng qua c¸c b¹n d©n biÓu mµ ®Æt vÊn ®Ò ra trªn diÔn ®µn c¸c nghÞ viÖn) vµ b»ng tÊt c¶ mäi biÖn ph¸p mµ chóng ta cã thÓ lµm. \"Hìi c¸c b¹n bÞ ¸p bøc ë chÝnh quèc! Giai cÊp t− s¶n trong n−íc c¸c b¹n ®· lõa dèi c¸c b¹n, dïng c¸c b¹n lµm c«ng cô ®i x©m l−îc ®Êt n−íc chóng t«i. Ngµy nay, vÉn dïng c¸i chÝnh s¸ch quû quyÖt Êy giai cÊp t− s¶n n−íc c¸c b¹n l¹i ®Þnh dïng chóng t«i ®Ó ®µn ¸p mäi cè g¾ng tù gi¶i phãng cña c¸c b¹n. \"§øng tr−íc chñ nghÜa t− b¶n vµ chñ nghÜa ®Õ quèc, quyÒn lîi cña chóng ta lµ thèng nhÊt, c¸c b¹n h·y nhí lêi kªu gäi cña C¸c M¸c: \"V« s¶n tÊt c¶ c¸c n−íc, ®oµn kÕt l¹i!\". \"Héi Liªn hiÖp thuéc ®Þa\"

140 PHô LôC GöI THANH NI£N AN NAM ¤ng §ume, nguyªn Toµn quyÒn §«ng D−¬ng ®· viÕt: \"Khi n−íc Ph¸p ®Õn §«ng D−¬ng, th× d©n téc An Nam ®· chÝn muåi ®Ó lµm n« lÖ\". Tõ ®ã ®Õn nay h¬n mét nöa thÕ kû ®· tr«i qua. NhiÒu biÕn cè phi th−êng ®· lµm ®¶o lén thÕ giíi. NhËt B¶n ®· ®øng vµo hµng ®Çu c¸c c−êng quèc trªn thÕ giíi. Trung Hoa ®· lµm c¸ch m¹ng. Nga ®· tèng cæ lò b¹o chóa ®i ®Ó trë thµnh mét n−íc céng hoµ v« s¶n. Mét luång giã gi¶i phãng m¹nh mÏ ®· lµm cho c¸c d©n téc bÞ ¸p bøc vïng lªn. Ng−êi Aix¬len, Ai CËp, TriÒu Tiªn, Ên §é, tÊt c¶ nh÷ng ng−êi chiÕn b¹i h«m qua vµ n« lÖ h«m nay ®ã, ®−¬ng ®Êu tranh dòng c¶m cho nÒn ®éc lËp ngµy mai cña hä. Riªng ng−êi An Nam, th× vÉn cø thÕ: s½n sµng lµm n« lÖ. H·y nghe ®o¹n v¨n khèn n¹n nµy cña mét tªn kh¸ch An Nam trong mét b÷a tiÖc hai tr¨m ng−êi ¨n, tæ chøc ra ®Ó chiªu ®·i bän Ut¬r©y, Valuy®¬ vµ bÌ lò vµ ®Ó ®−îc ngöi mïi bÝt tÊt thèi cña bän \"liªn minh d©n téc\" nµy. Anh chµng An Nam Êy ®· kh«ng ng¹i bá ra 85 quan cho mét b÷a chÌ chÐn. H¾n ®äc diÔn v¨n t¹i b÷a tiÖc: \"T«i lÊy lµm tù hµo ®−îc thay mÆt cho toµn thÓ cö täa nãi lªn tÊm lßng t«n kÝnh s©u s¾c, niÒm vui mõng vµ lßng biÕt ¬n cña chóng t«i ®èi víi c¸c vÞ. §èi víi con m¾t kh©m phôc cña chóng t«i, c¸c vÞ thËt lµ nh÷ng ng−êi tiªu biÓu cho ChÝnh phñ cña d©n téc Ph¸p vinh quang. \"T«i kh«ng t×m ra ®−îc danh tõ nµo ®ñ ®Ñp ®Ó nãi lªn cho thËt ®óng ý nghÜa cña t− t−ëng s©u kÝn trong chóng t«i, nh−ng th−a c¸c

B¶n ¸n chÕ ®é thùc d©n ph¸p - phô lôc 141 vÞ, c¸c vÞ h·y tin ë t×nh g¾n bã thñy chung, ë lßng trung thµnh, ë sù sïng b¸i cña chóng t«i ®èi víi n−íc §¹i Ph¸p, lµ ng−êi ®ì ®Çu vµ b¶o hé, ®· coi chóng t«i nh− con, kh«ng ph©n biÖt mµu da vµ chñng téc. “Mçi ng−êi chóng t«i ®Òu ®· tù m×nh nhËn thÊy tÊt c¶ nh÷ng ©n huÖ mµ Nhµ n−íc chÝ t«n vµ nh÷ng vÞ ®¹i diÖn cho n−íc §¹i Ph¸p ®· ban cho chóng t«i b»ng c¸ch ¸p dông ®óng ®¾n vµ s¸ng suèt nh÷ng luËt ph¸p réng r·i vµ khoan hång\". Trong ®¸m tang viªn Toµn quyÒn L«ng, «ng N.K.V, tiÕn sÜ luËt, tiÕn sÜ khoa chÝnh trÞ vµ kinh tÕ, lµm viÖc t¹i toµ biÖn lý Sµi Gßn, ®· qu¶ quyÕt r»ng, nÕu cã thÓ ph¸t biÓu thay toµn thÓ nh©n d©n §«ng D−¬ng, th× «ng sÏ ®au ®ín nãi lªn lêi c¶m t¹ thiÕt tha ®èi víi quan Toµn quyÒn vÒ tÊt c¶ nh÷ng g× mµ Ngµi ®· lµm cho d©n téc An Nam. Råi «ng V. kªu to lªn r»ng: “Nh÷ng ng−êi mµ nhê nh÷ng biÖn ph¸p bao dung cña Ngµi, ngµy nay ®ang ®−îc cïng c¸c vÞ ®¹i diÖn cña Nhµ n−íc b¶o hé gãp phÇn vµo sù phån vinh kh«ng ngõng t¨ng lªn cña xø §«ng D−¬ng, nh÷ng ng−êi Êy c¶m t¹ Ngµi tù ®¸y lßng vµ sïng b¸i h×nh ¶nh cña Ngµi. Kinh tÕ lµ vÊn ®Ò mµ Ngµi lo nghÜ ®Õn nhiÒu nhÊt. Ngµi ®· muèn cho §«ng D−¬ng cã ®ñ trang bÞ kinh tÕ ®Ó trë thµnh mét n−íc Ph¸p thø hai, mét n−íc Ph¸p hïng c−êng ë ViÔn §«ng, mét chi nh¸nh cña n−íc Ph¸p Céng hoµ! “Ngµi ®· ®em hÕt t©m hån, trÝ n·o vµo sø mÖnh cña Ngµi lµ khai ho¸ cho mét d©n téc bÞ ng¨n c¶n trªn con ®−êng tiÕn bé v× nhiÒu ®iÒu kiÖn lÞch sö vµ khÝ hËu. Ngµi lµ ng−êi chiÕn sÜ v« song cña tiÕn bé vµ lµ sø gi¶ cña v¨n minh...\". Cßn «ng Cao V¨n Sen, kü s−, Héi tr−ëng Héi nh÷ng ng−êi §«ng D−¬ng t¹i Ph¸p, th× nãi r»ng viÖc «ng L«ng chÕt qu¸ sím lµ mét c¸i tang cho §«ng D−¬ng. Råi «ng kÕt thóc bµi ®iÕu v¨n b»ng nh÷ng lêi sau ®©y: “Th−a quan Toµn quyÒn, chóng t«i ch©n thµnh th−¬ng tiÕc Ngµi v× ®èi víi tÊt c¶ chóng t«i, Ngµi lµ mét «ng chñ bao dung, khoan thø nh− mét ng−êi cha\".

142 Hå CHÝ MINH TOµN TËP Tõ nh÷ng viÖc trªn, t«i xin kÕt luËn r»ng, nÕu qu¶ thËt tÊt c¶ mäi ng−êi An Nam ®Òu r¹p m×nh s¸t ®Êt nh− bÌ lò tay sai Êy cña chÝnh quyÒn th× ng−êi An Nam cã ph¶i chÞu sè kiÕp n« lÖ còng lµ ®¸ng ®êi. * ** Thanh niªn ta còng cÇn biÕt lµ hiÖn nay cã h¬n hai ngh×n thanh niªn Trung Quèc trªn ®Êt Ph¸p vµ ®é n¨m v¹n ë ch©u ¢u vµ ch©u Mü. HÇu hÕt nh÷ng thanh niªn Êy ®Òu ®· tèt nghiÖp H¸n v¨n vµ tÊt c¶ ®ang lµ sinh viªn - c«ng nh©n. Cßn chóng ta, th× chóng ta cã nh÷ng sinh viªn ®−îc häc bæng vµ nh÷ng sinh viªn th−êng, nhê ¬n Nhµ n−íc hay tiÒn cña cha mÑ (h¹i thay, hai c¸i nguån Êy l¹i kh«ng bao giê c¹n c¶), mµ ®ang dµnh mét nöa th× giê vµo c¸c viÖc... ch¬i bi a, mét nöa cña nöa th× giê cßn l¹i ®Ó ®Õn c¸c chèn ¨n ch¬i; sè th× giê cßn l¹i, mµ Ýt khi cßn l¾m, th× ®Ó vµo tr−êng ®¹i häc hoÆc tr−êng trung häc. Nh−ng sinh viªn - c«ng nh©n Trung Quèc th× l¹i kh«ng cã môc ®Ých nµo kh¸c h¬n lµ nh»m thùc sù chÊn h−ng nÒn kinh tÕ n−íc nhµ vµ hä theo ch©m ng«n: \"Sinh sèng b»ng lao ®éng cña b¶n th©n vµ võa häc hái võa lao ®éng\". Hä ®· lµm nh− thÕ nµy: võa ®Æt ch©n lªn ®Êt n−íc ng−êi lµ tÊt c¶ nh÷ng ng−êi cã n¨ng khiÕu gièng nhau vµ cïng muèn häc mét nghÒ th× tËp hîp l¹i thµnh nhãm ®Ó vËn ®éng xin viÖc víi bän chñ. Khi ®−îc nhËn vµo x−ëng thî hay nhµ m¸y, th× cè nhiªn lµ hä b¾t ®Çu b»ng c¸ch häc viÖc, råi sau trë thµnh thî. §èi víi nhiÒu ng−êi ®· ®−îc nu«i d−ìng trong c¶nh giµu sang vµ ®−îc gia ®×nh chiÒu chuéng, th× lµm nh÷ng viÖc nÆng nhäc lµ mét ®iÒu gian khæ. NÕu hä kh«ng cã mét quyÕt t©m v÷ng ch¾c, kh«ng ®−îc mét søc m¹nh tinh thÇn phi th−êng thóc ®Èy th× phÇn lín ®· ph¶i chïn b−íc. Nh−ng cho tíi nay, tÊt c¶ vÉn tiÕp tôc lµm viÖc. Mét trë lùc thø hai lµ ng«n ng÷ bÊt ®ång, hä ®· kh¾c phôc ®−îc trë lùc Êy nhê biÕt lîi dông khiÕu quan s¸t, c¸i khiÕu gÇn nh− lµ mét b¶n n¨ng ®Æc biÖt cña nh÷ng ng−êi ViÔn §«ng chóng ta. NÕu hä kh«ng hiÓu ®−îc hay

B¶n ¸n chÕ ®é thùc d©n ph¸p - phô lôc 143 hiÓu mét c¸ch khã kh¨n nh÷ng lêi chñ hä nãi, th× hä ch¨m chó quan s¸t nh÷ng c¸i mµ chñ chØ cho hä. Hä kiÕm kh«ng ®−îc bao nhiªu tiÒn. Víi sè tiÒn c«ng Ýt ái, tr−íc hÕt hä ph¶i tÝnh sao cho ®ñ sèng. Vµ, hä coi viÖc kh«ng xin tiÒn ChÝnh phñ, kh«ng xin tiÒn gia ®×nh lµ mét vÊn ®Ò danh dù. Sau n÷a, tïy theo sè tiÒn kiÕm ®−îc hä trÝch mét phÇn ®Ó ®ãng vµo quü t−¬ng tÕ do hä lËp ra. Quü nµy nh»m hai môc ®Ých: 1) gióp ®ì nh÷ng sinh viªn ®au èm cã giÊy chøng nhËn cña thÇy thuèc, vµ nh÷ng sinh viªn thÊt nghiÖp cã giÊy chøng nhËn cña chñ; 2) trî cÊp mét sè tiÒn trong mét n¨m cho tÊt c¶ nh÷ng ng−êi míi häc nghÒ xong ®Ó gióp hä bæ tóc nghiÖp vô. Lao ®éng ë n−íc nµo, hä còng xuÊt b¶n ë ®Êy mét tê t¹p chÝ (lu«n lu«n lµ do sinh viªn - c«ng nh©n ®ãng gãp). T¹p chÝ Êy viÕt b»ng ch÷ H¸n, cung cÊp tin tøc cña Tæ quèc vµ ®¨ng nh÷ng vÊn ®Ò thêi sù lín trªn thÕ giíi, v.v.. T¹p chÝ dµnh mét môc cho ®éc gi¶ trao ®æi nh÷ng ®iÒu bæ Ých cho viÖc häc nghÒ cña hä, b¸o cho nhau biÕt sù tiÕn bé cña tõng ng−êi, khuyªn nhñ vµ ®éng viªn nhau. Ban ngµy, hä lµm viÖc; ban ®ªm, hä häc tËp. Kiªn tr×, quyÕt t©m vµ ®oµn kÕt nh− thÕ, c¸c \"«ng chó trÎ tuæi\"1) cña chóng ta ch¾c ch¾n sÏ ®¹t môc ®Ých. Víi mét ®¹o qu©n 50.000 c«ng nh©n dòng c¶m ®¸ng kh©m phôc, l¹i ®−îc ®µo t¹o trong kû luËt vµ kü thuËt hiÖn ®¹i, th× kh«ng bao l©u n÷a, Trung Quèc sÏ cã mét ®Þa vÞ trong hµng c¸c c−êng quèc c«ng nghiÖp vµ th−¬ng nghiÖp thÕ giíi. ë §«ng D−¬ng, chóng ta cã ®ñ tÊt c¶ nh÷ng c¸i mµ mét d©n téc cã thÓ mong muèn nh−: h¶i c¶ng, hÇm má, ®ång ruéng mªnh m«ng, rõng ró bao la; chóng ta cã nh÷ng ng−êi lao ®éng khÐo lÐo vµ cÇn cï. Nh−ng chóng ta thiÕu tæ chøc vµ thiÕu ng−êi tæ chøc! Bëi thÕ _______________ 1) Tõ \"chó” th−êng dïng ®Ó chØ Hoa kiÒu ë ViÖt Nam (“chó kh¸ch\" hay “kh¸ch tró”) (BT).

144 Hå CHÝ MINH TOµN TËP c«ng nghiÖp vµ th−¬ng nghiÖp cña chóng ta lµ mét con sè kh«ng. ThÕ th× thanh niªn cña ta ®ang lµm g×? Nãi ra th× buån, buån l¾m: hä kh«ng lµm g× c¶. Nh÷ng thanh niªn kh«ng cã ph−¬ng tiÖn th× kh«ng d¸m rêi quª nhµ; nh÷ng ng−êi cã ph−¬ng tiÖn th× l¹i ch×m ngËp trong sù biÕng nh¸c; cßn nh÷ng kÎ ®· xuÊt d−¬ng th× chØ nghÜ ®Õn viÖc tho¶ m·n tÝnh tß mß cña tuæi trÎ mµ th«i! Hìi §«ng D−¬ng ®¸ng th−¬ng h¹i! Ng−êi sÏ chÕt mÊt, nÕu ®¸m thanh niªn giµ cçi cña Ng−êi kh«ng sím håi sinh.

145 V¡N MINH T¦ B¶N CHñ NGHÜA Vµ PHô N÷ ë C¸C THUéC §ÞA HiÕm míi cã dÞp nh÷ng tiÕng nãi ®−îc cÊt lªn - tuy rÊt rôt rÌ - trong c¸c nghÞ viÖn cña c¸c chÝnh quèc ®Ó lµm cho ng−êi ta chó ý ®Õn t×nh c¶nh thª th¶m cña giai cÊp v« s¶n thuéc ®Þa. Cßn th¶m th−¬ng h¬n n÷a lµ sè phËn cña phô n÷ vµ trÎ em lµm thuª trong nh÷ng c«ng viÖc nÆng nhäc nh− lµm than vµ lµm viÖc trong c¸c hÇm má. Trong c¸c n−íc bÞ chiÕm ®ã, kh«ng cã luËt hay sù h¹n chÕ nµo ®Ó kiÒm chÕ bít bän bãc lét. Nh÷ng ng−êi thî b¶n xø bÞ coi nh− sóc vËt. Ng−êi ta chØ cho hä nh÷ng g× võa ®ñ ®Ó khái chÕt ®ãi. Ng−êi ta dïng roi ®Ó thóc hä ®i. Kh«ng cã b¶o hé lao ®éng, kh«ng cã båi th−êng tai n¹n. Ng−êi ta thÊy l¹i trong c¸c thuéc ®Þa ®ã tÊt c¶ hÖ thèng phong kiÕn trung cæ vµ d· man cña chñ nghÜa t− b¶n. H·y lÊy sù bãc lét trong c¸c hÇm má ë Ên §é thuéc Anh lµm vÝ dô, chóng ta sÏ thÊy thø nh©n ®¹o vµ v¨n minh cña bän con bu«n cña ®Õ quèc Anh. Mét nghÞ sÜ Anh võa cho chóng t«i biÕt r»ng, cho ®Õn n¨m 1921, ë Ên §é, cã 252 hÇm má ®−îc khai th¸c. C¸c hÇm má ®ã dïng 42.000 phô n÷ vµ 1.171 trÎ em. ThËt lµ mét sù nhôc nh· cho thÕ kû XX ph¶i thÊy nh÷ng phô n÷ b−íc run run, ®Çu ®éi thóng than nÆng, mµ vÉn ph¶i b−íc v× ®ãi; vµ nh÷ng trÎ em tõ 12 ®Õn 13 tuæi bß trong nh÷ng ®−êng hÇm chËt hÑp, võa ®i b»ng bèn ch©n, võa dïng r¨ng kÐo mét thóng ®Çy! T− b¶n ®Çu t− vµo c¸c hÇm má ®ã lµ 5.681.000 livr¬.

146 Hå CHÝ MINH TOµN TËP Lîi nhuËn tõ 35 ®Õn 50%. Cã khi lªn tíi 80 - 90%. Mét c«ng ty thõa nhËn r»ng trong thêi gian 1911 - 1921, trung b×nh lîi nhuËn mçi n¨m lµ 110%. Trong lóc c¸c nhµ ®i khai ho¸ cña chóng ta ngµy cµng bÐo ra víi nh÷ng mãn lîi nhuËn khæng lå, th× sau ®©y lµ nh÷ng ®iÒu ®· x¶y ra ®èi víi nam n÷ c«ng nh©n ng−êi b¶n xø: 1.465 tai n¹n chÕt ng−êi, 1.871 ng−êi chÕt, 2.212 ng−êi bÞ th−¬ng nÆng. 40% v« s¶n hÇm má lµ phô n÷ vµ trÎ em, chóng ta cã thÓ kÕt luËn r»ng, trong thêi gian 10 n¨m, kh«ng d−íi 2.200 phô n÷ vµ trÎ em Ên §é ®· ph¶i hy sinh trªn bµn thê cña chñ nghÜa t− b¶n ®i khai ho¸. Võa råi, mét ®¹o luËt ®−îc th«ng qua quy ®Þnh ngµy lµm viÖc d−íi hÇm lµ 9 giê cho ng−êi lín, vµ cho phÐp chÝnh phñ \"c¶i thiÖn\" t×nh c¶nh cña phô n÷ vµ trÎ em lµm viÖc trong hÇm má. Nh−ng ®¹o luËt ®ã chØ ®−îc thi hµnh sau n¨m 1924. Trong lóc chê ®îi, bän chñ tiÕp tôc bãc lét mét c¸ch v« liªm sØ, vµ phô n÷, trÎ em Ên §é vÉn tiÕp tôc ®au khæ1). NGUYÔN ¸I QUèC Tµi liÖu tiÕng Ph¸p, l−u t¹i Côc L−u tr÷ V¨n phßng Trung −¬ng §¶ng. _______________ 1) Trong nguyªn b¶n tµi liÖu tiÕng Ph¸p cßn cã dßng ch÷ “Les verueuses emigrÐes” (nh÷ng phô n÷ tiÕt h¹nh l−u vong) (BT).

147 L£NIN Vµ C¸C D¢N TéC THUéC §ÞA21 Bµi viÕt cña ®¹i diÖn c¸c thuéc ®Þa Ph¸p bªn c¹nh Quèc tÕ Céng s¶n Lªnin ®· ®Æt tiÒn ®Ò cho mét thêi ®¹i míi, thËt sù c¸ch m¹ng trong c¸c n−íc thuéc ®Þa. Lªnin lµ ng−êi ®Çu tiªn ®· kiªn quyÕt lªn ¸n mäi thµnh kiÕn vÒ vÊn ®Ò nµy cßn ©m Ø trong ®Çu ãc cña nhiÒu nhµ c¸ch m¹ng ch©u ¢u vµ ch©u Mü. Mäi ng−êi ®Òu biÕt râ nh÷ng luËn c−¬ng cña Quèc tÕ Céng s¶n vÒ vÊn ®Ò thuéc ®Þa. Trong tÊt c¶ c¸c §¹i héi cña Quèc tÕ Céng s¶n, cña Quèc tÕ C«ng ®oµn22 vµ Quèc tÕ Thanh niªn céng s¶n23, vÊn ®Ò c¸c n−íc thuéc ®Þa ®· ®−îc nªu lªn hµng ®Çu. Lªnin lµ ng−êi ®Çu tiªn ®· hiÓu vµ ®¸nh gi¸ hÕt tÇm quan träng lín lao cña viÖc l«i cuèn nh©n d©n c¸c n−íc thuéc ®Þa vµo phong trµo c¸ch m¹ng. Lªnin lµ ng−êi ®Çu tiªn ®· chØ râ r»ng, nÕu kh«ng cã sù tham gia cña c¸c d©n téc thuéc ®Þa, th× c¸ch m¹ng x· héi kh«ng thÓ cã ®−îc. Lªnin ®· t×m ra nh÷ng ph−¬ng ph¸p cã hiÖu qu¶ ®Ó tiÕn hµnh cã kÕt qu¶ c«ng t¸c trong c¸c n−íc thuéc ®Þa vµ ®· nhÊn m¹nh lµ cÇn ph¶i sö dông phong trµo c¸ch m¹ng d©n téc ë nh÷ng n−íc nµy. C¸c ®¹i biÓu cña c¸c n−íc thuéc ®Þa tham dù c¸c ®¹i héi cña Quèc tÕ Céng s¶n, vÉn cßn nhí vÞ l·nh tô - ng−êi ®ång chÝ ®· dµnh cho hä sù chó ý d−êng nµo, vµ Ng−êi ®· biÕt ®i s©u t×m hiÓu nh− thÕ nµo nh÷ng ®iÒu kiÖn c«ng t¸c phøc t¹p nhÊt vµ thuÇn

148 Hå CHÝ MINH TOµN TËP tóy cã tÝnh chÊt ®Þa ph−¬ng. Mçi ng−êi chóng ta ®Òu cã ®ñ thêi gian cÇn thiÕt ®Ó tin ch¾c r»ng nh÷ng ®iÒu nhËn xÐt cña Ng−êi lµ ®óng vµ nh÷ng lêi gi¸o huÊn cña Ng−êi lµ quý gi¸ ®Õn møc nµo. Víi ph−¬ng ph¸p khÐo lÐo cña m×nh, Lªnin ®· lay chuyÓn ®−îc quÇn chóng nh©n d©n ch−a gi¸c ngé vµ l¹c hËu nhÊt trong c¸c n−íc thuéc ®Þa. S¸ch l−îc cña Lªnin vÒ vÊn ®Ò nµy ®· ®−îc c¸c ®¶ng céng s¶n trªn toµn thÕ giíi ¸p dông, ®ang l«i cuèn tÊt c¶ nh÷ng phÇn tö −u tó vµ tÝch cùc ë c¸c n−íc thuéc ®Þa vµo phong trµo céng s¶n. ViÖc Lªnin gi¶i quyÕt vÊn ®Ò d©n téc hÕt søc phøc t¹p ë n−íc Nga X«viÕt lµ mét thø vò khÝ tuyªn truyÒn m¹nh mÏ trong c¸c n−íc thuéc ®Þa. Trong con m¾t cña c¸c d©n téc thuéc ®Þa, trong lÞch sö cuéc ®êi khæ ®au vµ bÞ mÊt quyÒn cña c¸c d©n téc thuéc ®Þa, Lªnin lµ ng−êi s¸ng t¹o ra cuéc ®êi míi, lµ ngän h¶i ®¨ng chØ dÉn con ®−êng ®i tíi gi¶i phãng cho toµn thÓ nh©n lo¹i bÞ ¸p bøc. NGUYÔN ¸I QUèC T¹p chÝ §á (Liªn X«), tiÕng Nga, sè 2, n¨m 1925.

149 TH¦ GöI CHO MéT §åNG CHÝ §¶NG VI£N §¶NG CéNG S¶N PH¸P Qu¶ng Ch©u, ngµy 19-2-1925 §ång chÝ th©n mÕn, T«i kh«ng biÕt ®ång chÝ lµ ai, nh−ng t«i ®o¸n r»ng ®ång chÝ ph¶i lµ Maran. Cã ®óng vËy kh«ng? Tr−íc khi ®i, t«i ®· yªu cÇu §¶ng göi ®Õn t«i b¸o chÝ vµ c¸c tµi liÖu kh¸c cho c«ng t¸c tuyªn truyÒn. T«i ë Trung Quèc ®· 5 th¸ng nay, vµ t«i ch−a nhËn ®−îc g× c¶. T«i hoµn toµn kh«ng biÕt nh÷ng g× ®· x¶y ra trong §¶ng vµ ë ch©u ¢u. ë ®©y, cã nhiÒu c«ng t¸c ph¶i lµm, mµ c«ng t¸c th× rÊt thó vÞ, ë trong §¶ng Trung Quèc còng nh− ë trong §¶ng míi cña An Nam mµ chóng t«i ®ang x©y dùng. T«i göi ®Õn ®ång chÝ b¶n sao bøc th− cña t«i göi §oµn Chñ tÞch. Trong th− cã 3 néi dung: 1) Yªu cÇu kinh phÝ - V× t«i kh«ng thÓ xin ë §¶ng khi mµ §¶ng kh«ng cã ®ång nµo, ®ång chÝ h·y cè g¾ng ®Ó §oµn Chñ tÞch ®¸p øng yªu cÇu cña t«i. Kh«ng ®−îc nh− vËy sÏ kh«ng cã tiÒn ®Ó lµm viÖc cã kÕt qu¶. 2) §Ò nghÞ göi sinh viªn - §èi víi mét thuéc ®Þa nh− §«ng D−¬ng, chóng t«i ph¶i cã Ýt nhÊt 10 sinh viªn - tuyªn truyÒn viªn. Nh−ng chóng t«i cã thÓ göi 5 hay 7 ng−êi. §iÒu chñ yÕu lµ cho t«i biÕt cµng sím cµng tèt con sè ®−îc chÊp nhËn ®Ó t«i cã thÓ chän

150 Hå CHÝ MINH TOµN TËP trong sè nh÷ng ng−êi ®ang ë Trung Quèc hay ph¶i ®i t×m ng−êi ë trong n−íc. Víi c¶ hai ®Ò nghÞ nµy, t«i ch¾c r»ng ®ång chÝ sÏ ph¶i ®Êu tranh vÊt v¶; v× ®ång chÝ T¬ranh ®· ®Êu tranh vÊt v¶ cho viÖc ®i cña t«i. 3) VÒ tµi liÖu tuyªn truyÒn - T«i ch¼ng cã g× c¶ trõ phi ®ång chÝ viÕt mét bøc th− thóc giôc rÊt khÈn cÊp cho Ban BÝ th− hay cho Bé ChÝnh trÞ cña §¶ng. §Þa chØ cña t«i lµ: Lý. H·ng th«ng tÊn R«xta - Qu¶ng Ch©u - Trung Quèc. B¸o chÝ nãi r»ng Misen M¸cty ®· ra khái §¶ng vµ còng khuyªn ¡ng®rª lµm m¹nh h¬n n÷a. Cã ®óng kh«ng? T«i quªn mét viÖc kh¸ quan träng. §ång chÝ hái Ban Nghiªn cøu thuéc ®Þa cña §¶ng chóng ta: NguyÔn ThÕ TruyÒn cã ph¶i lµ ®¶ng viªn hay kh«ng? NÕu ®óng lµ ®¶ng viªn, ph¶i chØ thÞ cho TruyÒn gia nhËp Nhãm LËp hiÕn, võa ®−îc tæ chøc ë Pari ®Ó lµm h¹t nh©n. T«i tin t−ëng ë ®ång chÝ vµ göi tíi ®ång chÝ lêi chµo céng s¶n anh em. NGUYÔN ¸I QUèC Tµi liÖu tiÕng Ph¸p, l−u t¹i ViÖn Hå ChÝ Minh.

151 GöI §OµN CHñ TÞCH QUèC TÕ CéNG S¶N VÊn ®Ò §«ng D−¬ng Qu¶ng Ch©u, ngµy 19-2-1925 KÝnh göi §oµn Chñ tÞch Quèc tÕ Céng s¶n C¸c ®ång chÝ th©n mÕn, T×nh h×nh §«ng D−¬ng hiÖn nay vÉn gièng nh− t«i ®· m« t¶ trong b¶n b¸o c¸o ®Çu tiªn cña t«i. T«i chØ xin tr×nh bµy víi c¸c ®ång chÝ 3 viÖc sau ®©y: 1. §¶ng LËp hiÕn mµ t«i ®· nãi ®Õn trong b¶n b¸o c¸o gÇn ®©y nhÊt víi c¸c ®ång chÝ võa míi ®−îc t¨ng c−êng do sù gia nhËp cña mét nhµ c¸ch m¹ng An Nam l·o thµnh, mét nhµ nho, bÞ kÕt ¸n tö h×nh, ®−îc ©n x¸, bÞ trôc xuÊt sang Ph¸p, vµ cuèi cïng ®−îc chÝnh phñ Eri« cho nhËp quèc tÞch Ph¸p. Ch−¬ng tr×nh ®−îc c«ng bè cña §¶ng Êy lµ: Ph¸p - An Nam hîp t¸c vµ viÖc tÇng líp th−îng l−u cña ng−êi An Nam ®−îc nhËp quèc tÞch Ph¸p. 2. Nh÷ng ng−êi b¶o thñ vµ nh÷ng ng−êi d©n chñ ng−êi Ph¸p ®ang ®Êu tranh víi nhau ë §«ng D−¬ng nh− nh÷ng «ng chñ cña hä ®ang ®Êu tranh víi nhau ë Ph¸p. Míi ®©y, nhiÒu truyÒn ®¬n chèng ®Õ quèc ®· ®−îc r¶i ë Nam Kú (c¨n cø vµo nh÷ng ®o¹n trÝch, t«i cho r»ng, nh÷ng truyÒn ®¬n Êy lµ cña Ban Thuéc ®Þa cña §¶ng Céng s¶n Ph¸p). Nh÷ng ng−êi b¶o thñ kªu lªn: H·y coi chõng chñ nghÜa b«nsªvÝch! Cßn nh÷ng ng−êi d©n chñ l¹i tr¶ lêi hä r»ng: ChÝnh c¸c anh ®· bµy ra nh÷ng trß Êy ®Ó däa chóng t«i!

152 Hå CHÝ MINH TOµN TËP 3. ChÝnh phñ Xiªm míi trao cho ChÝnh phñ Ph¸p mét nhµ c¸ch m¹ng An Nam l·o thµnh tõ Trung Quèc ®Õn. ChÝnh phñ Ph¸p th−êng quen yªu cÇu trôc xuÊt c¸c nhµ c¸ch m¹ng An Nam l−u vong ë Xiªm; ng−êi võa míi bÞ trôc xuÊt ®· bÞ chÆt ®Çu kh«ng xÐt xö sau khi ®Õn Sµi Gßn ®−îc 24 tiÕng ®ång hå. C«ng t¸c ®· lµm ®−îc: Chóng t«i ®· lËp mét nhãm bÝ mËt gåm 9 héi viªn, trong ®ã cã: 2 ng−êi ®· ®−îc ph¸i vÒ n−íc. 3 ng−êi ë tiÒn tuyÕn (trong qu©n ®éi cña T«n DËt Tiªn). 1 ng−êi ®ang ®i c«ng c¸n qu©n sù (cho Quèc d©n §¶ng). Trong sè héi viªn ®ã, cã 5 ng−êi ®· lµ ®¶ng viªn dù bÞ cña §¶ng Céng s¶n. Chóng t«i cßn cã 2 ®oµn viªn dù bÞ cña §oµn Thanh niªn Céng s¶n Lªnin. Chóng t«i cã t¹i Xiªm mét tr¹m - c¬ së (®Ó ®−a ®ãn ng−êi ra vµo) kh¸ v÷ng. ë ®ã cã chõng 50 ng−êi lµm ruéng ®oµn kÕt chÆt chÏ vµ tr−íc ®©y ®· gióp ®−îc rÊt nhiÒu viÖc. Giê ®©y, chóng t«i ph¶i tæ chøc hä l¹i vÒ mÆt chÝnh trÞ vµ cñng cè c¬ së ®ã vÒ mÆt kinh tÕ, b»ng c¸ch më réng nã. Nh÷ng viÖc chóng t«i ph¶i lµm trong n¨m nay: a) ThiÕt lËp mét c¬ së ho¹t ®éng t¹i Qu¶ng Ch©u. b) ThiÕt lËp nh÷ng c¬ së giao th«ng: 1. ë Qu¶ng T©y. 2. ë phÝa cùc Nam Qu¶ng §«ng. 3. ë B¨ng Cèc. 4. ë TÝch Kho (®iÓm kÕt thóc cña ®−êng xe löa B¨ng Cèc vµ c¸ch L¹c Ph¸ch 20 ngµy ®−êng). 5. ë L¹c Ph¸ch, trªn t¶ ng¹n s«ng Mª K«ng vµ c¸ch Trung Kú 15 ngµy ®−êng. c) Ph¸i mét ®ång chÝ vÒ ë trong n−íc ®Ó thu thËp vµ chuyÓn tin tøc.

Göi ®oµn chñ tÞch quèc tÕ céng s¶n 153 d) Ph¸i mét hoÆc nhiÒu ®ång chÝ lµm viÖc trªn c¸c tµu thuû ®i l¹i gi÷a Trung Quèc vµ §«ng D−¬ng. TÊt c¶ nh÷ng c«ng viÖc cÇn thiÕt Êy sÏ tèn chõng 5.000 ®«la. e) Göi sinh viªn An Nam sang häc Tr−êng ®¹i häc céng s¶n ë M¸txc¬va. Nh÷ng ®iÒu t«i yªu cÇu c¸c ®ång chÝ: Mét ®ång chÝ kh¸c vµ t«i, chóng t«i chØ cã thÓ ®Ó dµnh dôm - ®Õn møc cao nhÊt - tõ 100 ®Õn 150 ®«la mçi th¸ng, sè tiÒn nµy hoµn toµn kh«ng ®ñ cho c«ng t¸c khÈn cÊp cña chóng t«i. VËy t«i yªu cÇu c¸c ®ång chÝ: 1. Vui lßng cÊp cho t«i mét sè tiÒn. 2. Cho t«i biÕt lµ cã thÓ göi bao nhiªu sinh viªn An Nam sang M¸txc¬va. 3. T«i sÏ c¸m ¬n c¸c ®ång chÝ rÊt nhiÒu nÕu c¸c ®ång chÝ tr¶ lêi nh÷ng yªu cÇu cña t«i b»ng ®iÖn b¸o. 4. Göi cho t«i tµi liÖu tuyªn truyÒn b»ng tiÕng Ph¸p (®Ó cho sinh viªn An Nam vµ binh lÝnh Ph¸p). Xin göi lêi chµo céng s¶n. NGUYÔN ¸I QUèC Tµi liÖu tiÕng Ph¸p1), l−u t¹i Côc L−u tr÷ V¨n phßng Trung −¬ng §¶ng. _______________ 1) Trong b¶n tiÕng Ph¸p, cuèi b¸o c¸o cã vÏ b¶n ®å ghi c¸c ®Þa ®iÓm lµ c¬ së giao th«ng (BT).

154 CON RïA (TruyÖn) Cèc! Cèc! Cèc! - Ai ®Êy? ¤ng X·, Lý tr−ëng lµng La Lo1), võa hái to võa b−íc ra më cæng c¸i v−ên con... Chµo «ng anh ¹! ¤ng nãi víi ng−êi võa lã ra. May m¾n lµm sao tÖ x¸ l¹i ®−îc vinh h¹nh ®ãn tiÕp «ng anh qu¸ bé l¹i ch¬i thÕ nµy? - Trêi bao nhiªu sao th× xin mõng b¸c phóc léc bÊy nhiªu, kh¸ch l¹ tr¶ lêi. Ch¶ lµ t«i mang ®Õn b¸c tê tr¸t cña quan sø. Xem l−ít xong lÖnh cña quan trªn, «ng X· g·i ®Çu g·i tai. ¤ng cã vÎ quýnh l¾m. - G× thÕ, «ng? Bµ vî lo l¾ng hái. ¤ng X· kh«ng ®¸p, chØ ra hiÖu cho ng−êi b¹n ®êi th©n quý cña «ng ®i theo «ng. Khi chØ cßn hai ng−êi, «ng nãi: \"HiÒn thª ta ¬i! Sù thÓ nh− thÕ nµy. Quan sø ®ßi t«i lªn dinh ngµi. Nhµ nã còng biÕt ®Êy: Quan lµ mét «ng T©y tèt chØ thÝch cña tèt, cho nªn m×nh mµ vµo nhµ ngµi hai tay rçng kh«ng th× khi ra khái nhµ ngµi lµ ®«i m«ng no ®ßn. ThÕ nh−ng nhµ m×nh cã g× coi ®−îc: gµ, thá, vÞt, gµ t©y, th× ®· b¸n s¹ch ®Ó nép thuÕ c¶ råi cßn ®©u! LÊy g× d©ng quan b©y giê?\". _______________ 1) La Lo: tªn lµng ®Æt hµi h−íc b»ng c¸ch gép la - mét yÕu tè ng÷ ph¸p cña tiÕng Ph¸p th−êng ®øng tr−íc danh tõ (cã thÓ coi t−¬ng ®−¬ng nh−: sù, c¸i, nçi...) vµ tõ lo (lo l¾ng) trong tiÕng ViÖt (BT).

Con rïa 155 §Õn l−ît bµ vî «ng X· trë nªn t− lù. Bµ biÕt r»ng c¸i con ng−êi ®¸ng sî mµ «ng chång th©n yªu cña bµ s¾p ph¶i lªn tr×nh diÖn nµy, tr−íc kia - trong thêi kú b×nh ®Þnh - ®· tõng chÆt 75 c¸i ®Çu hµo môc xø B¾c Kú. Lªn lµm quan sø, «ng ra lÖnh cø nÖn ®ßn bÊt luËn tªn d©n An Nam nµo, ®µn «ng hay ®µn bµ còng thÕ, qua cæng nhµ «ng mµ kh«ng h¹ mò nãn. TÝnh «ng hung b¹o lµm d©n chóng khiÕp vÝa. Muèn vui chuång gµ, «ng m−în gµ m¸i cña d©n trong vïng, råi ch¼ng bao giê tr¶ l¹i sau khi ®· cã c¶ trøng lÉn gµ con. Nãi tãm l¹i lµ bµ biÕt r»ng «ng quan da tr¾ng nµy d÷ tîn l¾m, vµ bµ run sî s½n khi nghÜ tr−íc ®Õn c¶nh t−îng chång bµ sÏ ®−îc tiÕp ®ãn nh− thÕ nµo nÕu kh«ng mang g× ®Õn ®Êm c¸i mâm C«ng sø. - T«i nghÜ ra råi, im lÆng mÊy phót råi bµ nãi, nghÜ c¸i hay l¾m! ... §Æt xong xu«i con rïa ngay ng¾n trªn c¸i khay b¹c thuª cña chÝnh nµng hÇu quan sø, bµy xong xu«i c¶ khay lÉn rïa lªn chiÕc chiÕu tr¶i tr−íc cöa phßng giÊy ngµi C«ng sø, «ng X· ®Õn tr×nh diÖn víi tÊt c¶ nçi niÒm cung kÝnh tÊt ph¶i cã ®èi víi vÞ ®¹i diÖn cña Nhµ n−íc b¶o hé. - L¹y quan lín, «ng võa th−a võa quay l¹i phÝa chiÕu, d¸m xin quan lín nhËn cho, cña män th«i ¹! C¸i mãn qu... qu...1). ¤ng kh«ng nãi hÕt ®−îc tiÕng quµ, v× tho¾t nhËn ra r»ng trªn khay thÕ lµ ®· khuÊt bãng rïa. C¸i con vËt, kh«ng buéc, ®· thõa lóc «ng X· khèn khæ nhµ ta quay ®i mµ chuån mÊt. Nh−ng quan sø - ngµi khoan hoµ rÊt mùc - reo to lªn: - ¤ c¸i khay ®Ñp qu¸ th«i! §Ó ta ph¶i göi lªn biÕu quan Toµn quyÒn míi ®−îc! §óng h«m nay l¹i lµ ngµy lÔ sinh nhËt Toµn quyÒn phu nh©n, h¼n bµ thÝch l¾m ®Êy. _______________ 1) Nguyªn b¶n lµ \"Ce petit ca... ca...\" (Ch¬i ch÷: Mêi quan ¨n lÔ nhËn \"quµ\" lµ cadeau, nh−ng cuèng kh«ng nãi hÕt ®−îc, l¾p b¾p thµnh ca... ca...; mµ caca th× cã nghÜa lµ ph©n ng−êi. ChØ chuyÓn ®−îc phÇn nµo ý nh¹o nµy sang tiÕng ViÖt) (BT).

156 Hå CHÝ MINH TOµN TËP \"Vµ «ng th× «ng sÏ th¨ng cÊp cho ta\", ngµi C«ng sø nghÜ thÇm thªm trong bông. NGUYÔN ¸I QUèC B¸o Le Paria, sè 32, th¸ng 2 vµ th¸ng 3-1925. NguyÔn ¸i Quèc: TruyÖn vµ ký, Nxb. V¨n häc, Hµ Néi, 1974, tr. 39-41.

157 CHñ NGHÜA §Õ QUèC PH¸P ë VIÔN §¤NG - VAREN Vµ §¤NG D¦¥NG Panhl¬vª1) cö Varen sang §«ng D−¬ng v× sao? 1. V× tr−íc nguy c¬ mét sù chia rÏ trong C¸cten2), Panhl¬vª t×m c¸ch (thËt khæ cho t«i ph¶i nãi ra) lÊy lßng ®¶ng viªn X· héi, qua c¸ nh©n Varen, kÎ ®−îc chän trong sè nh÷ng kÎ ®éc ¸c nhÊt. Cßn Varen, tr−íc vµ sau ®Òu cã ®èi thñ ganh ®ua, kh«ng mong g× h¬n lµ ®−îc ngo¹m, miÔn lµ miÕng ®¸ng ngo¹m mµ miÕng nµy th× ®¸ng ngo¹m thËt! Cã nghÜa lµ 20 triÖu d©n §«ng D−¬ng, mét lÇn n÷a sÏ ph¶i tr¶ gi¸ cho sù tha hãa cña Nhµ n−íc chÝnh quèc vµ tham väng cña bän h·nh tiÕn ë chÝnh quèc. Sè phËn cña mét d©n téc mÊt ®éc lËp lµ nh− thÕ ®Êy... Vµ còng lµ sè phËn cña v« s¶n ë chÝnh quèc, v× hä l¹i còng s¾p bÞ ChÝnh phñ vµ thñ lÜnh cña hä g¹t cho mét lÇn n÷a. VÊn ®Ò lµ cßn ph¶i liÖu xem cã ¨n thua g× kh«ng? 2. V× t×nh h×nh §«ng D−¬ng vµ quanh §«ng D−¬ng lµ nghiªm träng. _______________ 1) Panhl¬vª (1863 - 1933): Thñ t−íng Ph¸p n¨m 1917 vµ 1925 (BT). 2) C¸ctel: Mét h×nh thøc tæ chøc ®éc quyÒn, tËp hîp nh÷ng chñ doanh nghiÖp cña mét ngµnh ®Ó ®éc chiÕm thÞ tr−êng vµ thu lîi nhuËn nhiÒu nhÊt. ë ®©y, t¸c gi¶ dïng ®Ó ¸m chØ sù liªn minh gi÷a §¶ng X· héi vµ §¶ng X· héi cÊp tiÕn lóc bÊy giê (BT).

158 Hå CHÝ MINH TOµN TËP Ng−êi An Nam ch¸n ngÊy nÒn ®« hé Ph¸p l¾m råi. Nçi c¨m hên ©m Ø trong lßng hä vµ chØ chê cã dÞp lµ næ bung ra. Vµ, dÞp Êy, lµ ®©y: Trung Quèc, s¸t n¸ch §«ng D−¬ng, ®· cùa m×nh vµ b¾t ®Çu ®¸nh ®uæi chñ nghÜa ®Õ quèc. ë biªn giíi B¾c Kú th× ®©y lµ V©n Nam. Ph¸p ®· mÊy lÇn toan x©m chiÕm tØnh nµy vµ tiÕn hµnh thuéc ®Þa ho¸ vÒ kinh tÕ nhê vµo con ®−êng s¾t cña m×nh. Ph¸p ®· mua chuéc tªn tØnh tr−ëng gÇn ®©y, nh−ng lµm sao mua chuéc ®−îc nh©n d©n, vµ tªn tØnh tr−ëng bÞ mua chuéc th× hiÖn ®ang bá ch¹y. Ng©n hµng B.I.C1) bÞ ph¸ s¶n ®· kÐo theo mét cuéc tÊn c«ng vµo sè ng−êi Ph¸p ë V©n Nam phñ. Kh«ng biÕt h«m nay th× viÖc g× x¶y ra? B©y giê ®Õn Qu¶ng T©y. Th¸ng 6 võa qua, ë Po Baya2), x¶y ra mét cuéc ®ông ®é, trong trËn nµy, viªn gi¸m binh Ph¸p, «ng Lag¸c, bÞ th−¬ng nÆng vµ nhiÒu lÝnh khè xanh An Nam bÞ giÕt. ë Th−îng H¶i, chñ nghÜa ®Õ quèc Ph¸p kh«ng bÞ ®ßn nh− c¸c ®Õ quèc kh¸c. Nh−ng råi... sÏ ®Õn l−ît m×nh. ë Qu¶ng Ch©u, sóng m¸y Ph¸p ®· giÕt 30 ng−êi Trung Quèc, lµm bÞ th−¬ng 70. Ng−êi Trung Quèc h¼n cßn nhí ®Êy. ChuyÖn Marèc cßn ch−a xong, l¹i l¹m ph¸t, l¹i chuyÖn Xyri, cã mét h¹m ®éi th× thuéc lo¹i xoµng, lµm sao Ph¸p cã thÓ b¶o vÖ §«ng D−¬ng, kh«ng ph¶i chØ chèng l¹i cuéc næi dËy cña ng−êi b¶n xø mµ cßn ph¶i chèng l¹i c¶ mét cuéc x©m l−îc tõ bªn ngoµi. ChØ cã NhËt cã thÓ gióp Ph¸p, nªn Ph¸p tiÕn hµnh ®µm ph¸n kinh tÕ víi NhËt nh−ng NhËt th× l¹i h−íng vÒ khèi Nga - ¸. Cuèi cïng c¸i hoa ®á vÉn r×nh nhµ ng−¬i ®ã, hìi tªn c−íp Ut¬r©y! Qu¶ng Ch©u, n¬i c− tró cña nh÷ng ng−êi c¸ch m¹ng An Nam. Qu¶ng Ch©u, n¬i cã mét tr−êng vâ bÞ, mµ theo lêi nhµ ng−¬i, cã ®«ng ng−êi An Nam ®Õn ®¨ng ký häc. Qu¶ng Ch©u, mµ n−íc Ph¸p thuª lÝnh V©n Nam còng kh«ng triÖt h¹ næi. Qu¶ng Ch©u, _______________ 1) Ng©n hµng §«ng D−¬ng - Trung Hoa (BT). 2) Port Bayard: Mét nh−îng ®Þa cña Ph¸p ë Qu¶ng T©y (BT).

Chñ nghÜa ®Õ quèc ph¸p ë viÔn ®«ng... 159 trung t©m cña chñ nghÜa b«nsªvÝch! §ã cßn lµ mét mèi ho¹ n÷a. Mµ lµ mèi ho¹ lín h¬n c¶, ph¶i lo¹i trõ nã tr−íc tiªn b»ng c¸ch ng¨n kh«ng cho ng−êi b¶n xø nghe lêi ng−êi b«nsªvÝch! Nh−ng mµ lµm thÕ nµo? Lµm thÕ nµo? VËy th× trong mét ¸nh chíp vui s−íng hÖt nh− ¸csimÐt võa ra khái nhµ t¾m, Panhl¬vª tù nhñ: ta sÏ cö ®Õn ®Êy mét ®¶ng viªn X· héi! Mét \"®¶ng viªn X· héi\" chø kh«ng ph¶i mét ®¶ng viªn X· héi - cÊp tiÕn (ta ®· ®−a §ume vµ Xar« mµ nµo cã ¨n thua g×). Mét ®¶ng viªn X· héi, ®óng thÕ! C¸c ngµi cã biÕt mét ®¶ng viªn X· héi lµ thÕ nµo kh«ng? Lµ kÎ ë ®©y th× kh«ng ra g×, nh−ng ë n¬i xa kia th× ghª l¾m. BÊt kÓ ®iÒu g× y nãi ra, ng−êi b¶n xø sÏ ngèn c¶, vµ hä sÏ xa l¸nh bän b«nsªvÝch, vµ hä sÏ ngåi yªn. Ta sÏ ru ngñ d©n b¶n xø kh«ng chØ b»ng thuèc phiÖn vµ r−îu cån, mµ cßn b»ng høa hÑn hµng ®èng nh÷ng c¶i c¸ch. Ta sÏ thùc hiÖn mÊy ®iÒu cho ph¶i c¸ch, v× trong \"c¶i c¸ch\" th× cã \"c¸ch\" mµ! Nh− thÕ ®©u ph¶i lµ sÏ kh«ng n¾m ®−îc bän da vµng, mµ ng−îc l¹i th× cã! VÊn ®Ò lµ cßn ph¶i liÖu xem cã ¨n thua g× kh«ng? NGUYÔN ¸I QUèC B¸o Le Paria, sè 35, th¸ng 2-1925.

160 NH÷NG VÊN §Ò CH¢U ¸ Néi chiÕn ë Trung Quèc. - ViÖc chuÈn bÞ vÒ qu©n sù cña Anh - Mü ë Th¸i B×nh D−¬ng. - MÊy ý t−ëng cña NhËt B¶n Nh÷ng sù biÕn ë Trung Quèc ngµy cµng ®¸ng cho ta chó ý ®Õn nhiÒu h¬n, nÕu ta coi ®ã lµ nh÷ng sù biÕn g¾n liÒn víi toµn côc, tøc t×nh h×nh chung ë ch©u ¸. Cuéc néi chiÕn nhen lªn ë Trung Quèc thùc ra chØ lµ mét cuéc ®ä g−¬m gi÷a c¸c ®Õ quèc Ph¸p - NhËt vµ Anh - Mü. Ng« Béi Phu, ng−êi cña ®Õ quèc Anh - Mü thua. Tr−¬ng T¸c L©m ng−êi cña ®Õ quèc Ph¸p - NhËt ®−îc: nh−ng ®−îc cuéc, th× l¹i ch¼ng ph¶i lµ NhËt, mµ còng ch¼ng ph¶i lµ Ph¸p. Sè lµ, may thay cã mét lùc l−îng thø ba kh«ng lµm t«i tí cho tËp ®oµn ®Õ quèc nµo c¶. ý t«i muèn nãi ®¶ng c¸ch m¹ng cña T«n DËt Tiªn. Nh÷ng vÞ t−íng Trung Quèc võa míi h¹ vò khÝ - trong bao l©u?- th× Ph¸p ®· ®ßi nh÷ng kho¶n cßn thiÕu trong sè tiÒn gäi lµ båi th−êng vÒ phong trµo NghÜa hoµ ®oµn24; NhËt ®ßi nh−îng cho m×nh nh÷ng c¨n cø ®iÖn b¸o; Mü ®ßi ph¶i ¸p dông mét kÕ ho¹ch na n¸ nh− kÕ ho¹ch §aox¬25; Anh ®ßi kiÓm so¸t ®−êng s¾t ë Trung Quèc. Tr−íc nh÷ng yªu s¸ch ®ã, T«n DËt Tiªn vµ ®¶ng Quèc d©n c¸ch m¹ng cña m×nh, tøc Quèc d©n §¶ng ®¸p l¹i r»ng: \"H·y khoan! Chóng t«i, chóng t«i ®ßi ph¶i huû bá nh÷ng hiÖp −íc bÊt c«ng, xo¸ bá nh÷ng nh−îng bé nhôc nh·; tãm l¹i Trung Quèc ph¶i lµ cña ng−êi Trung Quèc vµ ng−êi Trung Quèc ph¶i ®−îc tù do gi¶i quyÕt c«ng viÖc cña m×nh theo ý m×nh muèn. Cßn sau sÏ hay\".

Nh÷ng vÊn ®Ò ch©u ¸ 161 V× vËy ë Trung Quèc, T«n DËt Tiªn lµ mét trong nh÷ng nhµ chÝnh trÞ mµ bän ®Õ quèc ghÐt nhÊt vµ gêm nhÊt. Nh−ng Carakhan, §¹i sø Liªn X« ë B¾c Kinh, còng bÞ hä thï ghÐt ch¼ng kÐm g×. Tõ sau Héi nghÞ Oasinht¬n26, NhËt kh«ng liªn minh víi Anh n÷a. XÐt r»ng ho¹t ®éng ë Trung Quèc vµ ë Ên §é cña ng−êi b¹n ®ång minh cò cã phÇn nguy hiÓm, Anh ®· c¾t ®øt liªn hÖ b¹n bÌ víi NhËt ®Ó b¾t tay víi chó Sam1) chÆt chÏ h¬n, v× quyÒn lîi cña chó Sam ë Trung Quèc dÔ tho¶ thuËn víi quyÒn lîi cña Anh. ViÖc bá r¬i ®ã míi chØ lµ b−íc ®Çu: ®Õ quèc NhËt sÏ cßn bÞ nhiÒu vè n÷a! Tr¸i l¹i, Ph¸p ®· tá vÎ rÊt träng väng NhËt vµ ®· cho NhËt h−ëng mét møc thuÕ nhËp khÈu −u ®·i ë §«ng D−¬ng. ThËt lµ mét ©n huÖ nhá bÐ ch¼ng g©y ®−îc mét tiÕng vang nµo trªn thÕ giíi, mµ tr¸i l¹i th× thÕ giíi ®· võa ®−îc nghe thÊy tiÕng bom næ trong vô m−u s¸t ë Qu¶ng Ch©u. NhËt võa bÞ Anh bá r¬i th× lu«n ngay ë Mü ng−êi ta l¹i bá phiÕu cÊm ng−êi NhËt di c− sang Mü. §Õ quèc NhËt kh«ng thÓ nµo l¹i kh«ng nh¨n mÆt vÒ ®iÒu nhôc nh· nµy; hä ®· ph¶n øng l¹i b»ng nh÷ng cuéc ph¶n ®èi vµ nh÷ng cuéc biÓu t×nh kÞch liÖt nh−ng v« hiÖu qu¶. BÞ b¹n ®ång minh cò bá r¬i, bÞ kÎ thï lu«n lu«n chöi vµo mÆt, NhËt ®· s«i sôc c¨m phÉn. Hä míi n¶y ra c¸i ý nghÜ thµnh lËp Khèi Liªn ¸. T¹i sao l¹i kh«ng thµnh lËp mét liªn minh Nga - Hoa - NhËt? §Ò x−íng ra ý kiÕn míi nµy lµ nh÷ng gi¸o chøc ®¹i häc, nh÷ng chÝnh kh¸ch, trong ®ã cã Chñ tÞch Phßng Tµi chÝnh. B¸o chÝ th¹o tin ë ph−¬ng T©y (T¹p chÝ BØ, ch¼ng h¹n) nhÊt lµ b¸o chÝ Anh ®Òu nghiªn cøu ý kiÕn ®ã mét c¸ch lo ng¹i, nh−ng lµm ra vÎ kh«ng cã g× lµ quan träng c¶. ViÖc khëi c«ng quy ho¹ch l¹i c¨n cø thuû qu©n Xanhgapo, tèn ®Õn 11 triÖu ®ång b¶ng Anh, ph¶i ch¨ng lµ mét c¸i chÊm døt cña \"t×nh h÷u nghÞ\" Anh - NhËt vµ lµ mét lêi ®¸p thiÕt thùc _______________ 1) ChØ ®Õ quèc Mü (BT).

162 Hå CHÝ MINH TOµN TËP ®èi víi c¸i ý ®Þnh thµnh lËp mét liªn minh ch©u ¸? Nh−ng dï sao còng lµ mét hµnh ®éng chuÈn bÞ ¨n ý cña chñ nghÜa ®Õ quèc Anh - Mü. N−íc Mü, ®· cã mét ng©n s¸ch thuû qu©n lµ 300 triÖu ®«la vµ mét h¹m ®éi gåm 840 thuû phi c¬, 18 chiÕn h¹m, 81 tµu ngÇm, 103 khu trôc h¹m, 113 tuÇn d−¬ng h¹m, phãng ng− l«i h¹m vµ c¸c chiÕn thuyÒn nhá kh¸c, cïng víi 4.785 sÜ quan h¶i qu©n vµ 86.000 thuû thñ, l¹i s¾p ®ãng thªm 8 tuÇn d−¬ng h¹m míi. H×nh nh− ®ã chØ cèt ®Ó ®¹t sè \"5-5-3\" (xin gi¶i thÝch ®Ó nh÷ng ng−êi kh«ng sµnh vÒ vÊn ®Ò nµy ®−îc râ r»ng, ®©y lµ c«ng thøc vÒ tû lÖ c¸c lùc l−îng h¶i qu©n mµ héi nghÞ \"tµi gi¶m binh bÞ\" ë Oasinht¬n ®· quy ®Þnh cho Mü, Anh vµ NhËt). Vµ nay mai, ë Th¸i B×nh D−¬ng, sÏ cã nh÷ng cuéc diÔn tËp lín cña h¹m ®éi Mü. D− luËn ë NhËt thÊy: nµo lµ Héi nghÞ §Õ quèc27 - Héi nghÞ phßng thñ §Õ quèc1) - ë Lu©n §«n, nµo lµ c¸c c«ng tr×nh ë Xanhgapo, nµo lµ c¸c cuéc diÔn tËp lín ë Th¸i B×nh D−¬ng. Vµ tù hái: ChuÈn bÞ nh− thÕ ®Ó ®¸nh ai ®©y? NhËt lµ c−êng quèc duy nhÊt ë ch©u ¸ cã lùc l−îng vò trang, lµ k×nh ®Þch duy nhÊt cña c¸c ®Õ quèc Anh vµ Mü ë Th¸i B×nh D−¬ng. NhËt c¶m thÊy mòi dïi chÜa th¼ng vµo m×nh. KÕt qu¶ lµ trong n−íc cø s«i lªn sïng sôc. TiÕp sau ý kiÕn thµnh lËp mét liªn minh ch©u ¸, l¹i n¶y ra ý kiÕn thµnh lËp mét liªn bang c¸c chñng téc da vµng. Theo lêi cña nh÷ng ng−êi ®Ò x−íng ý kiÕn ®ã, 1.000.000.000 ng−êi da vµng cã nhiÖm vô ph¶i trót bá ¸ch thèng trÞ cña 60.000.000 ng−êi da tr¾ng ®i. §ã lµ mét chñ tr−¬ng kh«ng thÓ thùc hiÖn ®−îc do lßng Ých kû cña ng−êi NhËt vµ do nh÷ng ®iÒu mµ hä ®· lµm. Trong khi ph¶n ®èi ®¹o luËt Mü cÊm ng−êi da vµng di c− ®Õn Mü, trong khi tù x−ng lµ ng−êi ®øng ®Çu c¸c chñng téc da vµng bÞ ¸p bøc, NhËt l¹i trôc xuÊt ra khái l·nh thæ cña m×nh h¬n 6.000 c«ng nh©n Trung Quèc vµ sÏ tiÕp tôc trôc xuÊt \"nh÷ng ng−êi lao ®éng n−íc ngoµi\". Cßn ng−êi _______________ 1) §Õ quèc ë ®©y chØ n−íc Anh vµ hÖ thèng thuéc ®Þa cña nã (BT).

Nh÷ng vÊn ®Ò ch©u ¸ 163 TriÒu Tiªn cã thÓ nghÜ thÕ nµo vÒ lßng thµnh thËt cña ng−êi NhËt, th× ®õng nãi ®Õn lµ h¬n. §èi víi ng−êi NhËt th×, 10 n¨m tr−íc ®©y, Mika®«1) lµ mét ®Êng chÝ t«n; chiÕn ®Êu ®Ó phôc vô mét vÞ hoµng ®Õ chÝ t«n lµ mét vinh dù. Ng−êi NhËt ngµy nay cã mét t©m lý kh¸c h¼n råi. Võa råi, nh©n mét cuéc du hµnh cña hoµng gia t¹i vïng l©n cËn §«ng Kinh, c¶nh s¸t ®· b¾t gi÷ 3.400 thanh niªn \"®Ó ®Ò phßng\". ThËt lµ mét sù ®Ò phßng cã ý nghÜa! ChÝnh phñ muèn ®−a môc huÊn luyÖn qu©n sù vµo ch−¬ng tr×nh gi¶ng d¹y ë nhµ tr−êng, gi¸o s− vµ sinh viªn ®Òu nhÊt trÝ ph¶n ®èi. Chñ nghÜa s«vanh, dï cã nh÷ng sù ®e do¹ cña Anh - Mü gióp thªm vµo, còng kh«ng thÓ thµnh c«ng nh− x−a ®−îc n÷a. LiÖu thÕ hÖ thanh niªn NhËt sÏ cã hiÓu r»ng sù cøu v·n lµ do ë chç nh÷ng ng−êi v« s¶n tÊt c¶ c¸c n−íc liªn hiÖp l¹i víi nhau kh«ng? §iÒu ch¾c ch¾n lµ thanh niªn ®ang tiÕn nhanh vµ tiÕn vÒ phÝa t¶. §Ó kÕt thóc nh÷ng dßng nµy, xin thªm mét chi tiÕt: c¸i méng mét \"liªn bang nh÷ng chñng téc da vµng\" võa míi ®−îc nãi ®Õn ë NhËt, th× mét th−îng nghÞ sÜ Mü, «ng Brit¬n, ®· ®Ò nghÞ triÖu tËp mét \"héi nghÞ nh÷ng ng−êi da tr¾ng ë Th¸i B×nh D−¬ng...\". NGUYÔN ¸I QUèC (Vla®iv«xtèc) TËp san Inprekorr, tiÕng Ph¸p, sè 19, n¨m 1925. _______________ 1) Mika®« tøc Thiªn hoµng (BT).

164 N¤NG D¢N TRUNG QUèC 19-3-1925 - 21-3-1925 N«ng d©n Trung Quèc nghÌo khæ lµ do nh÷ng nguyªn nh©n chñ yÕu sau ®©y: 1. D©n sè qu¸ ®«ng, cßn ®Êt ®ai th× kh«ng ®ñ ®Ó canh t¸c. 2. Ph−¬ng tiÖn canh t¸c th« s¬. 3. C«ng nghiÖp ph¸t triÓn rÊt kÐm nªn kh«ng thu hót ®−îc sè d©n d− thõa kh«ng cã viÖc lµm, do ®ã trém c−íp nh− r−¬i, chóng sèng b¸m vµo n«ng d©n. 4. Chñ nghÜa qu©n phiÖt lµ mét d¹ng c−íp bãc kh¸c. 5. Sù x©m nhËp cña chñ nghÜa t− b¶n n−íc ngoµi buéc n«ng d©n ph¶i b¸n rÎ n«ng phÈm vµ mua hµng ho¸ ®¾t. 6. Lôt léi vµ c¸c thiªn tai kh¸c. HÇu nh− n¨m nµo còng vËy, vïng nµy hay vïng kh¸c, cã khi nhiÒu vïng mét lóc, bÞ lôt hoÆc b·o cuèn s¹ch, ph¸ s¹ch. 7. Lßng tham cña bän ®Þa chñ. H»ng n¨m, t¸ ®iÒn ph¶i chi phÝ cho mét mÉu1) ruéng 3,5 ®«la tiÒn gièng 3,5 - ph©n bãn 1 - hao mßn dông cô 6 - ¨n uèng cho lao ®éng Céng: 14 ®«la. _______________ 1) Trong nguyªn b¶n, ch÷ \"mÉu\" viÕt b»ng tiÕng ViÖt (BT).

N«ng d©n trung quèc 165 §−îc mïa, mét mÉu thu ®−îc 32 ®«la. Trong sè tiÒn Êy, ®Þa chñ lÊy mÊt 75% tøc lµ 24 ®«la; phÇn t¸ ®iÒn chØ cßn l¹i 25% tøc lµ 8 ®«la. Nh− vËy t¸ ®iÒn lç 6 ®«la. Tuy cã thu ho¹ch thªm vÒ ch¨n nu«i, ®¸nh c¸, nghÒ phô vµ chÞu thiÕu thèn, ng−êi t¸ ®iÒn còng khã cã ®ñ tiÒn ®Ó chi tiªu. NÕu bän kÎ c−íp sè 1 vµ sè 2, hoÆc b·o lôt l¹i tiÕn c«ng n÷a th× ng−êi n«ng d©n nghÌo chØ cã tuyÖt väng. Anh ta chØ cßn cã mét c¸ch ®Ó khái chÕt ®ãi lµ dÊn th©n ®i bæ sung cho ®éi ngò bän kÎ c−íp hoÆc qu©n phiÖt ®Ó råi l¹i ®i t−íc ®o¹t n«ng d©n ë c¸c vïng kh¸c. §Ó chèng l¹i nh÷ng lùc l−îng ¸p bøc Êy, víi sù thóc ®Èy cña c«ng nh©n c«ng nghiÖp cã tæ chøc vµ ®−îc ChÝnh phñ miÒn Nam cæ vò, n«ng d©n Trung Quèc b¾t ®Çu tæ chøc nhau l¹i. §iÒu lÖ tæ chøc cña hä cã nh÷ng ®Æc ®iÓm sau ®©y: Kh«ng ®−îc tæ chøc vµo héi: a) §Þa chñ cã trªn 100 mÉu ®Êt. b) §Þa chñ ph¹m téi c−ìng bøc n«ng d©n. c) ThÇy cóng, môc s−. d) Nh÷ng ng−êi cã quan hÖ víi ®Õ quèc. e) Nh÷ng ng−êi hót thuèc phiÖn, cê b¹c. Tr−íc phong trµo c¸ch m¹ng Êy, ®Þa chñ vµ kú hµo ë th«n x· ®Òu c¶m thÊy bÞ uy hiÕp. Vµ chóng còng tæ chøc nhau l¹i. Chóng trë thµnh nh÷ng tªn ph¸t xÝt vµ dïng nh÷ng biÖn ph¸p ph¸t xÝt ®Ó chèng l¹i n«ng d©n cã tæ chøc. H¨m do¹, hµnh hung c¸ nh©n, vu khèng trªn b¸o chÝ ph¶n ®éng, c−íp bãc trô së c¸c tæ chøc, ¸m s¸t, biÖn ph¸p nµo chóng còng dïng ®Õn, miÔn lµ nÕu kh«ng xãa bá ®−îc th× còng cã thÓ lµm cho c¸c tæ chøc c¸ch m¹ng bÞ thiÖt h¹i. §· cã nh÷ng chøng cí cho thÊy r»ng cã mét sè ®¹i ®Þa chñ ®· treo th−ëng ®Õn 5.000 ®«la cho ai giÕt ®−îc mét chiÕn sÜ tÝch cùc. Dï sao, n«ng d©n ®· ®−îc tæ chøc còng kh«ng chÞu thua. Ngay khi thÊy xuÊt hiÖn tæ chøc ®èi ®Þch, hä tæ chøc d©n qu©n ®Ó ®èi phã l¹i.

166 Hå CHÝ MINH TOµN TËP Sinh viªn vµ c«ng nh©n ®· vµo c«ng héi ®Òu tÝch cùc gióp ®ì n«ng d©n. NGUYÔN ¸I QUèC Tµi liÖu tiÕng Ph¸p, l−u t¹i ViÖn Hå ChÝ Minh.

167 \"LèI CAI TRÞ CñA NG¦êI ANH\"1) Trung Quèc, Ên §é, Xu®¨ng Nh÷ng ng−êi b¶o thñ trë l¹i n¾m quyÒn, viÖc ®ã ®· lµm cho chñ nghÜa ®Õ quèc Anh thªm søc m¹nh. Chñ nghÜa ®Õ quèc Anh muèn thi hµnh ë Trung Quèc mét chÝnh s¸ch tÝch cùc vµ \"m¹nh mÏ\". §Ó b¾t ®Çu, ng−êi ta ®· ®Ò nghÞ víi Héi nghÞ Lu©n §«n ngµy 24 th¸ng 11 võa råi r»ng nh÷ng ®−êng s¾t ë Trung Quèc ph¶i do c¸c lùc l−îng qu©n sù Mü, NhËt, BØ, Ph¸p vµ Anh kiÓm so¸t vµ gi¸m s¸t. N−íc Anh bá nhiÒu vèn nhÊt vµo nh÷ng ®−êng s¾t Êy vµ sÏ ®ãng mét vai trß quyÕt ®Þnh trong viÖc kiÓm so¸t vµ chiÕm gi÷ nh÷ng hÖ thèng ®−êng s¾t ®ã. Dù ¸n tèt ®Ñp Êy ch−a ®−îc th«ng qua. §Çu n¨m nay, Thñ ®« chÝnh thøc cña Ên §é thuéc Anh bçng nhiªn thÊy buéc ph¶i ¸p dông \"§¹o luËt phßng thñ Ên §é\"2) n¨m 1918, tøc lµ ®¹o luËt bÊt th−êng thiÕt lËp t×nh tr¹ng giíi nghiªm t¨ng c−êng. D−íi chÕ ®é Êy, tÊt c¶ nh÷ng viªn chøc vµ c¶nh s¸t ng−êi Anh, tõ cÊp thanh tra trë lªn, ®Òu cã quyÒn b¾t bí vµ giam gi÷ nh÷ng ng−êi Ên §é bÞ t×nh nghi, kh«ng lµm thñ tôc còng ch¼ng cÇn xÐt xö g× c¶. ChØ trong mét buæi s¸ng mµ c¸c tr−êng trung häc, c¸c ký tóc x¸ cña sinh viªn vµ kho¶ng 100 toµ nhµ ®· bÞ _______________ 1) Bµi viÕt nµy ®¨ng b¸o Le Paria, sè 33, th¸ng 4 vµ 5 n¨m 1925 d−íi nhan ®Ò Rule Britania (BT). 2) Trong nguyªn b¶n viÕt b»ng tiÕng Anh \"Defence of India Act\" (BT).

168 Hå CHÝ MINH TOµN TËP kh¸m xÐt. Hµng tr¨m vô b¾t bí ®· x¶y ra. Trong sè nh÷ng ng−êi bÞ b¾t giam, cã: S. Sun®e R«d¬, l·nh tô trong Ban ChÊp hµnh §¶ng Quèc ®¹i Ên §é28; Baran Roy, BÝ th− TØnh uû cña ®¶ng nµy; S. MÝttr¬, BÝ th− cña §¶ng SvaragÝt; vµ nhiÒu ng−êi SvaragÝt kh¸c cã tiÕng t¨m vµ ®−îc t«n träng. V¨n phßng c¸c c«ng ty cña ng−êi Ên §é ®Òu bÞ qu©n ®éi vµ c¶nh s¸t chiÕm ®ãng. C¸c nhµ cÇm quyÒn Anh ë Bengan l¹i ®Þnh gi¶i quyÕt b»ng vò lùc tÊt c¶ nh÷ng khã kh¨n vÒ chÝnh trÞ. ë ®©y, chóng t«i sÏ kh«ng nh¾c l¹i nh÷ng sù biÕn x¶y ra ë NhËt B¶n vµ Ai CËp mµ mäi ng−êi cßn nhí. §iÒu mµ ng−êi ta Ýt biÕt ®Õn lµ ®· tõ l©u c¸c nhµ c«ng nghiÖp Anh h»ng «m Êp c¸i méng thi hµnh mét c¸ch kiªn quyÕt mét \"chÝnh s¸ch b«ng\" ë ch©u Phi. Hä ®· biÕn Xu®¨ng thµnh mét ®ån ®iÒn réng lín, vµ ®Ó thùc hiÖn môc ®Ých ®ã, hä sÏ chuyÓn h−íng dßng s«ng Nin ë miÒn th−îng l−u. §ån ®iÒn ®−îc t−íi n−íc nh− vËy sÏ ®em l¹i mét n¨ng suÊt kú diÖu; nh−ng... n«ng nghiÖp miÒn h¹ l−u s«ng Nin sÏ bÞ thiÖt h¹i nghiªm träng; v× dßng n−íc mµu mì tèt t−¬i ®· bÞ ®æi ®i h−íng kh¸c. V× vËy, ng−êi Ai CËp ®· ph¶n ®èi viÖc thùc hiÖn kÕ ho¹ch ®ã. ViÖc ngµi LixtÕch, Tæng T− lÖnh ng−êi Anh trong qu©n ®éi Ai CËp bÞ ¸m s¸t ®−îc ng−êi Anh dïng lµm cí ®Ó hoµn toµn tù do hµnh ®éng ë Xu®¨ng; tõ nay hä lµ nh÷ng ng−êi chñ duy nhÊt ë ®Êy. M¸u ®æ ë Xu®¨ng vµ Ai CËp cã lÏ sÏ chØ ®Ó t¨ng thªm mµu mì cho ®ån ®iÒn cña hä ë Xu®¨ng mµ th«i... NGUYÔN ¸I QUèC TËp san Inprekorr, tiÕng Ph¸p, sè 33, ngµy 8-4-1925.

169 TH¥ TR¶ LêI ANH H.1) C¶m ¬n anh ®· gëi hai quyÓn vë, t«i ®· xem råi. Anh l¹i b¶o t«i phª b×nh, t«i xin v©ng lêi anh. §· b¶o r»ng phª b×nh, th× ý2) t«i thÕ nµo, t«i nãi thiÖt ra thÕ Êy; t«i kh«ng quyÕt r»ng lêi t«i nãi ®Òu nhÇm vµ t«i l¹i xin anh - nªn nÕu t«i nãi chç nµo sai - ph¶i c·i l¹i cho t«i hiÓu. Cã bµn b¹c nh− thÕ míi cã Ých chung. Tr−íc hÕt, t«i rÊt kÝnh phôc anh cã gan, cã chÝ. Cã gan lµ v× x−a nay ng−êi ta ch−a ai d¸m viÕt mét c¸i vÊn ®Ò lín nh− thÕ ra tiÕng ta, nay anh lµ ®Çu hÕt. Cã chÝ lµ anh ®· chÞu khã mµ viÕt ra 32 tê; nÕu muèn lµm ra mét quyÓn s¸ch th× ch−a ®ñ thiÖt, nh−ng nÕu lµm mét bµi b¸o th× ®· kh¸ dµi. 2. Anh nãi nhiÒu v¨n ch−¬ng vµ dÉn nhiÒu sö s¸ch. Theo ®Êy mµ xem th× biÕt anh hay xem s¸ch. 3. B©y giê t«i xin phª b×nh vÒ bµi cña anh viÕt. T«i vÉn biÕt phª b×nh lµ dÔ, lµm ra lµ khã. ThÝ dô, t«i tr«ng mét bøc tranh, th× t«i biÕt khen khÐo chª vông; t«i nghe mét khóc ®µn th× t«i biÕt khen hay chª dë; nh−ng mµ nÕu anh b¶o t«i cÇm bót mµ vÏ, cÇm ®µn mµ g¶y, th× t«i ch¹y! 4. Trªn kia t«i ®· khen r»ng anh nãi nhiÒu v¨n ch−¬ng, t«i e anh dïng nhiÒu v¨n ch−¬ng qu¸. V¨n ch−¬ng lµ mét c¸i hay, _______________ 1) Anh H: NguyÔn Th−îng HuyÒn (BT). 2) Nh÷ng ch÷ in nghiªng trong bµi nµy ®−îc g¹ch ch©n trong nguyªn b¶n (BT).

170 Hå CHÝ MINH TOµN TËP nh−ng dïng nhiÒu qu¸ th× hãa ra ch¸n; v× chóng t« vÏ rîm rôc, uèn uèn tõ ®iÖu qu¸, th× c¸i v¨n ch−¬ng ®ã nuèt hÕt, che hÕt nh÷ng c¸i ý m×nh muèn tá ra. Tôc ng÷ T©y cã c©u: “b¬ nhiÒu h¬n b¸nh” lµ ý nh− vËy. T«i thiÕt nghÜ r»ng “v¨n hay ch¼ng nì lµ dµi”, m×nh nãi nh÷ng lêi nªn nãi, kh«ng thõa, kh«ng thiÕu, ai xem còng hiÓu, còng ®éng lßng, còng nghÜ; Êy lµ v¨n hay vµ cã cèt c¸ch. T«i xin dÉn chøng hai c¸ch sau nµy: Trong s¸ch LuËn ng÷ lóc chÐp, T¨ng Tö viÕt: duy!1) Êy chØ cã mét c©u, trong mét c©u chØ cã mét ch÷. ChØ mét ch÷ Êy t¶ ra hÕt c¶ c¸i tinh thÇn vµ häc vÊn cña thÇy T¨ng; vµ lóc ®äc mét ch÷ Êy th× ng−êi ta nh− h×nh tr«ng thÊy trong m¾t thÇy Khæng tá ý vui vÎ b»ng lßng; l¹i nh− h×nh thÊy c¸i hßa khÝ bao bäc c¶ c¸i n¬i hai thÇy trß ngåi nãi chuyÖn. T«i ®è ai thªm mét ch÷, hay lµ bít mét ch÷ trong c©u Êy. V¨n nh− thÕ thiÖt lµ hay, thiÖt lµ gi¶n. TÝch thø hai: Cã mét vÞ t−íng qu©n cña Nap«lª«ng ®Ö nhÊt, khi bÞ v©y ë xø Cambron, qu©n giÆc b¶o «ng ta hµng, «ng ta næi xung b¶o giÆc: “merde!” (cøt!). C©u Êy còng chØ cã mét ch÷, vµ ch÷ Êy l¹i th« tôc. Nh−ng mµ lóc bÊy giê tr¨m c©u ngµn ch÷ còng ch¼ng b»ng mét tiÕng Êy. Nã tá ra c¸i tÝnh kh¼ng kh¸i cña «ng ta, vµ c¸i c¸ch cña «ng ta khinh tôi giÆc. ChØ mét tiÕng th« tôc Êy mµ lµm cho lßng lÝnh tr¸ng phÊn chÊn; chØ mét tiÕng th« tôc Êy lµm cho tiÕng «ng ta ®ån kh¾p c¶ ch©u ¢u, ®Õn b©y giê trong s¸ch h·ng2) cßn chÐp vµ ng−êi Ph¸p ai ai còng biÕt. ThÕ th× biÕt r»ng v¨n lÊy thÝch ®¸ng lµm hay chø bÊt tÊt lµ cao kú. TiÕng ta cßn Ýt qu¸, lóc nãi ph¶i dïng tiÕng n−íc kh¸c pha vµo, nhÊt lµ hay m−în tiÕng Tµu. T«i thiÕt t−ëng trõ nh÷ng tiÕng ®· th«ng dông, ai ai còng hiÓu vµ nh÷ng ch÷ míi nh− (céng s¶n, kinh tÕ, v.v.) ra ngo¹i _______________ 1) B¶n gèc ®ãng khung ba ch÷ \"T¨ng Tö viÕt\"; \"duy\" nghÜa lµ \"tÊt nhiªn\" (BT). 2) \"H·ng\" cã nghÜa lµ \"h·y\" (BT).

Th¬ tr¶ lêi anh H 171 dïng tiÕng Tµu nhiÒu qu¸, khã hiÓu. NÕu anh nghÜ r»ng: b©y giê ng−êi ta ch−a hiÓu, m×nh ph¶i tËp cho hä quen xem nh÷ng tiÕng Êy, l©u ngµy ng−êi ta sÏ hiÓu. õ, nh− anh chØ muèn lµm v¨n ch−¬ng mµ th«i, th× ®−îc, nh− anh mµ muèn tuyªn truyÒn, th× ph¶i cèt cho ng−êi ta hiÓu ngay. V¨n tuy hay mµ kh«ng ai hiÓu th× còng v« Ých. ThÝ dô b¶o ng−êi n−íc ta ngåi nghe mét ng−êi T©y hay lµ Tµu h¸t, th× h¸t cho hay mÊy còng nh− kh«ng. B©y giê t«i xin chia c¸i phª b×nh nµy ra lµm hai phÇn: PhÇn thø nhÊt, t«i trÝch ra tõng ch÷ tõng c©u, phÇn thø hai vÒ viÖc bµn b¹c. PHÇN MéT Trang 1 - Gi¶ nh− anh ®i tíi lµng t«i vµ nãi víi ng−êi trong lµng t«i: “Anh em ta ph¶i d¹y b¶o nhau, kÎ ®· biÕt ph¶i nãi cho kÎ ch−a biÕt, v©n v©n”… th× ai còng hiÓu. NÕu anh nãi nµo trèng nµo chu«ng th× Ýt ng−êi hiÓu anh muèn nãi g×. Trang 2 - Anh nãi: “søc ai lµm ng¨n ®o¸n giã ®«ng, v.v.”, sao anh kh«ng nãi th¼ng ®i r»ng: “T©y nã sÏ cÊm, v.v..”. §Æt ra cho dµi r»ng: H¸i hoa dõng l¹i mÐ ngoµi, th¸ch lªn xem thö cã ng−êi ë trong, th× ch¼ng b»ng nãi t¾t l¹i: ¨n trém t«i r×nh. V× m×nh muèn c«ng kÝch th»ng kÎ trém, th× ph¶i chØ danh nã ra cho thiªn h¹ biÕt, viÖc g× mµ Êp óng. (3)- T«i t−ëng “c¸ch mÖnh lµ thÕ nµo” nªn ®æi l¹i lµ g×1). Tr. 3- Ng−êi ta còng dïng nhê mµ gäi c¶ th× kh«ng râ b»ng: “ng−êi ta còng gäi lµ c¸ch mÖnh” (4)2). (5)3) Tranh phó quý, quyÒn thÕ, v.v. nªn ®æi ra “v« sù mµ dông binh” th× ®· bít ®−îc 10 ch÷ mµ nghÜa l¹i râ h¬n. _______________ 1) ý nãi ®æi l¹i: c¸ch m¹ng lµ g× (BT). 2) (4) nghÜa lµ dßng 4 (BT). 3) (5) nghÜa lµ dßng 5 (BT).

172 Hå CHÝ MINH TOµN TËP Tr. 4. Anh ®· viÕt Nicolas II vµ Washinht¬n1) th× Gandhi anh còng nªn viÕt Gandhi hay G¨ng®i. Ng−êi Tµu ®äc lµ Gan®i, m×nh l¹i theo ch÷ Tµu mµ dÞch ra giäng ta, hãa ra Cam-®Þa, sai nhau xa qu¸. T«i t−ëng viÕt ra tiÕng ta th× bao nhiªu tªn ng−êi, tªn n−íc, v.v, ®Òu nªn theo tiÕng gèc mµ dÞch ra th× h¬n dÞch theo ch÷ Tµu. (5)2) Nh− ta ®· hiÓu tiÕng “tÈy - chay”, (t«i kh«ng biÕt tiÕng Êy tõ ®©u ra), th× dïng tÈy chay, sao l¹i “vËn - ®éng - bÊt - hîp - t¸c”? NÕu muèn dïng tiÕng míi th× dïng, th× dïng tiÕng b«i-cèt3), ®· v¾n l¹i th«ng dông ®−îc nhiÒu xø h¬n. Tr 5-(7)4), “Hµo hiÖp thay c¸ch mÖnh! Nh©n ®¹o thay c¸ch mÖnh!”. TiÕc thay, ng−êi kh«ng häc ch÷ Tµu ch¾c lµ kh«ng hiÓu! TÊt c¶ 8 hµng Êy ®Òu nh− vËy. (8)5) “Hy sinh bÊt ®¾c dÜ, ®¹i gi¸ së ®−¬ng nhiªn ra minh h−¬ng qu¸!”. (9)6) Anh viÕt “chèng l¹i mét c¸ch thô ®éng”, vµ ®Ó trong ngoÆc kÐp, “thô ®éng kh¸ng cù”. Nh− vËy lµ anh ®· gi¶i thÝch mét thµnh ng÷ tiÕng Trung Quèc b»ng mét thµnh ng÷ tiÕng Ph¸p cho nh÷ng ng−êi kh«ng biÕt tiÕng Trung Quèc mµ còng kh«ng biÕt tiÕng Ph¸p! Sau ®ã, anh cßn viÕt “mét vò khÝ duy nhÊt lîi h¹i”. NÕu ý anh chØ muèn ®Ó c¸i v¨n ch−¬ng nµy cho nh÷ng ng−êi th«ng tiÕng T©y vµ ch÷ Tµu xem mµ th«i, th× t«i kh«ng nãi g×. Nh− anh muèn cho kÎ ®i cµy, ng−êi lµm thî xem, th× nªn dïng tiÕng ta, th× tèt h¬n. Sau ra nh− nh÷ng c©u nµy: “CÇu tù do ®éc lËp ë n−íc T©y, n−íc b¶o hé m×nh, chØ lµ mét c¸i lý t−ëng qu¸ cao, v.v.”. ý anh muèn nãi: “… Êy lµ v« lý”, hay lµ: “Êy lµ ®iªn khê”, mµ anh muèn _______________ 1) Oasinht¬n (BT). 2) (5) nghÜa lµ dßng 5 (BT). 3) Nguyªn v¨n tiÕng Ph¸p lµ \"Boycottage\" (BT). 4) (7) nghÜa lµ dßng 7 (BT). 5) (8) nghÜa lµ dßng 8 (BT). 6) (9) nghÜa lµ dßng 9 (BT).

Th¬ tr¶ lêi anh H 173 dïng v¨n ch−¬ng qu¸, anh viÕt ra “lý t−ëng qu¸ cao”. Lý t−ëng cao cã cÇu tù do ®éc lËp ë tay ng−êi ¨n hiÕp m×nh bao giê! L¹i nh− nh÷ng c©u: “… hä míi g¹t n−íc m¾t thÇm mµ bu«ng tay ra cho” vµ “tay kh«ng tÊc s¾t”, v.v. th× Tµu qu¸, Tµu qu¸! L¹i nh− nh÷ng lóc anh dÞch ch÷ “mÉu ©m” cña Tµu vµ (languematernelle) cña T©y ra tiÕng ta lµ (tiÕng mÑ ®Î). TiÕng dÞch Êy nghe ®· chèi tai, l¹i Ýt ng−êi hiÓu - ng−êi lµ ng−êi ë nhµ quª, ng−êi lµm thî, chø cßn mÊy thÇy th«ng ký, t«i kh«ng kÓ vµo ®©y - sao ch¼ng dïng (tiÕng ta) hay lµ tiÕng n−íc ta, ®Ó cho ai ai còng hiÓu? Th«i, t«i nãi chõng Êy võa ®ñ råi, t«i xin anh xem l¹i. NÕu t«i nãi thªm n÷a thµnh ra ng−êi nãi dai, hay lµ v¹ch l¸ t×m s©u. PHÇN HAI 1. Anh ®em kinh dÞch lµm chøng ch÷ “c¸ch mÖnh”, cã lÏ nhÇm, t«i kh«ng d¸m c·i. Nh−ng t«i thiÕt nghÜ r»ng mÊy khi ng−êi Tµu dïng ch÷ c¸ch mÖnh, th× ng−êi ta kh«ng ph¶i lÊy trong kinh dÞch, nh−ng mµ dÞch tiÕng ¢u ra, nh− nh÷ng ch÷ “c¶i c¸ch”, “kinh tÕ”, “®éc lËp”, “x· héi”, v.v. còng vËy ch¼ng cã ®iÓn tÝch g×. V¶ l¹i, tiÕng T©y cã rÐforme, Ðvolution vµ rÐvolution, nghÜa lµ thay ®æi tõng chót, tõng b−íc mét, kh«ng dïng ®Õn ph¸ ho¹i. RÐforme nghÜa lµ thay ®æi Ýt hay lµ thay ®æi nhiÒu; cã dïng ®Õn ph¸ ho¹i hay lµ kh«ng, nh−ng mµ c¸i nÒ nÕp cò, c¸i khu«n phÐp cò h·y l−u l¹i. RÐvolution nghÜa lµ ®æi hÕt líp cò, lÊy líp míi thay vµo. Theo nghÜa ch÷ c¸ch mÖnh ngµy nay, th× vua Thang víi vua Vò cã lµm viÖc c¸ch mÖnh, nh−ng mµ lµm kh«ng ®Õn n¬i. Khi hai vua Êy ®¸nh vua KiÖt vµ vua Trô, lµ lµm viÖc c¸ch mÖnh. Nh−ng ®Õn khi KiÖt vµ Trô ®· thua råi, Thang vµ Vò l¹i lªn lµm vua, l¹i cø lµm qu©n chñ, lóc bÊy giê gäi Thang vµ Vò lµ c¸ch mÖnh th× kh«ng xøng n÷a.

174 Hå CHÝ MINH TOµN TËP ¤ng Gandhi lµ mét ng−êi rÐformeten, kh«ng ph¶i lµ mét ng−êi c¸ch mÖnh. ¤ng ta xin ChÝnh phñ Anh ®æi viÖc nµy, xin nã ®æi viÖc kia; chø «ng ta kh«ng bao giê b¶o d©n Ên §é lÊy søc giµnh quyÒn ®éc lËp l¹i. §Õn lóc ChÝnh phñ Anh ch¼ng chÞu cho c¸i g×, «ng ta míi x−íng ra viÖc “tÈy chay”. (TÈy chay lµ mét viÖc, chø kh«ng ph¶i mét ®¶ng). Bªn Ên §é cã §¶ng Quèc d©n héi (National Congress), «ng Gandhi lµ mét ng−êi cÇm ®Çu, chø kh«ng ph¶i mét ng−êi lËp ra ®¶ng Êy. Ch¼ng nh÷ng ch¸nh trÞ cã c¸ch mÖnh mµ th«i. Trong viÖc g× mµ lÊy c¸i míi mµ ph¸ c¸i cò còng lµ c¸ch mÖnh. Ng−êi ta gäi «ng §arwin lµ mét ng−êi c¸ch mÖnh vÒ viÖc suy xÐt loµi vËt; «ng C¸c M¸c1) lµ mét ng−êi c¸ch mÖnh trong viÖc suy ®äc kinh tÕ, v.v.. 2. Trong c¸i ®o¹n anh chØ nh÷ng c¸i ®iÒu téi ¸c cña ChÝnh phñ thuéc ®Þa, viÖc d¹y häc, viÖc viÕt s¸ch vµ lµm nhËt tr×nh, v.v. anh nãi ®i nãi l¹i hai lÇn, mét lÇn trong tê thø 12 vµ mét lÇn n÷a trong tê thø 16. Cßn nh÷ng viÖc x©u thuÕ nÆng, r−îu vµ a phiÕn, b¾t phu, cÊm muèi, chë ng−êi ®i lµm n« lÖ bªn Taiti th× anh kh«ng hÒ nh¾c tíi. Nh÷ng sù nã cÊm kh«ng cho lËp héi, hay lµ kh«ng cho häc, th× quan hÖ thiÖt; nh−ng mµ ®au xãt ngay b©y giê, vµ m−êi mÊy triÖu ®ång bµo chÞu ®au xãt, th× t«i t−ëng mÊy viÖc t«i võa kÓ ra ®Êy ®au xãt h¬n. ThuÕ vµ x©u th× c¶ 20 triÖu d©n ph¶i g¸nh, chø s¸ch vµ nhËt tr×nh ®−îc mÊy kÎ biÕt lµm? Anh nãi r»ng: “mét vµi c¸i c«ng nghÖ nhá nhÆt, so víi ngµy x−a th× cã phÇn h¬n thùc”. C«ng nghÖ g× so víi ngµy x−a h¬n? Nhê cã T©y míi h¬n, hay lµ tù ng−êi m×nh lµm ra h¬n? Sù h¬n Êy ®Ó lîi cho T©y, hay lµ lîi cho d©n ta? §em c¸i nghÒ Êy so víi c¸c n−íc kh«ng bÞ T©y lÊy, nghÒ cña ng−êi n−íc Nam h¬n, hay lµ cña c¸c n−íc kia h¬n? §−¬ng lóc m×nh kÓ téi T©y, cã c©u Êy h¬n, hay lµ kh«ng cã c©u Êy h¬n? _______________ 1) Nguyªn v¨n viÕt “KarlMarx” (BT).

Th¬ tr¶ lêi anh H 175 Trong trang thø 13 cã c©u: “Nh©n d©n ®Òu mét niÒm tin phôc hä thùc, c¶ ®Õn nh÷ng ng−êi tr−íc kia vÉn th−êng hôc hÆc muèn c¸ch mÖnh, giê còng ®Òu yªn”. ThÕ lµ d©n m×nh d¹i, ng−êi m×nh v« chÝ, kÎ tr−íc kh«ng biÕt ®−êng, kÎ sau kh«ng biÕt nghÜ. M×nh lµm m×nh chÞu, chø tr¸ch ng−êi ta sao ®−îc! Chóng nã lµ mét lò ®i ¨n hiÕp, nÕu kh«ng biÕt ¨n hiÕp th× chóng nã d¹i. M×nh lµ mét n−íc bÞ ¨n hiÕp, m×nh kh«ng biÕt chèng l¹i lµ t¹i m×nh khê. M×nh d¹i mµ l¹i tr¸ch nã kh«n, ®· mÊt c«ng l¹i v« Ých. Anh nãi r»ng ng−êi m×nh c¸ch mÖnh kh«ng thµnh c«ng, còng v× T©y ®éc b¹c. ThÕ th× anh muèn thÕ nµo? Anh muèn nã ®Ó cho m×nh muèn lµm g× th× lµm, muèn kiÕm c¸ch g× chèng l¹i nã th× kiÕm. Anh muèn r»ng nã cø vßng tay ®øng nh×n chóng m×nh ph¸ ho¹i lîi quyÒn cña chóng nã, ®õng lµm g× hÕt hay sao? T«i t−ëng m×nh ®õng tr¸ch nã, mµ tr¸ch m×nh th× cã Ých h¬n. M×nh nªn tù hái r»ng: V× sao mµ nã ®Ì nÐn ®−îc m×nh? V× sao mµ d©n m×nh ngu? V× sao mµ ng−êi m×nh c¸ch mÖnh ®Õn b©y giê kh«ng thµnh c«ng. B©y giê nªn lµm thÕ nµo? Anh muèn b¶o d©n n−íc Nam lµm c¸ch mÖnh nh− Ai CËp lµm “tÈy chay” nh− Ên §é. Ph¶i l¾m! Nh−ng mµ anh kh«ng nãi v× sao mµ Ai CËp c¸ch mÖnh ®−îc, v× sao mµ Ên §é “tÈy chay” ®−îc. ThÝ dô, cã 3 c¸i xe, mét c¸i xe Ên §é, mét xe Ai CËp vµ mét xe An Nam. Hai c¸i xe kia b¸nh chªm v÷ng vµng, dÇu n−íc ®ñ, m¸y mãc ®©u vµo ®Êy, l¹i cã hai, ba ng−êi cÇm m¸y giái ®Ó thay ®æi nhau. Cßn c¸i xe thø ba - xe An Nam - th× chØ cã c¸i gi¸c xe mµ th«i, b¸nh xe th× mét c¸i ngo¹ch phÝa nµy, mét c¸i ngo¹ch phÝa kia, dÇu mì ch¼ng cã, ng−êi cÇm m¸y th× ë ®©u ch¼ng biÕt. Khi anh thÊy hai c¸i xe kia ch¹y s−íng m¾t, anh còng muèn b¶o c¸i xe nµy ch¹y. Ch¹y lµm sao ®−îc? Ên §é vµ Ai CËp ng−êi ta cã bÌ ®¶ng lín, ng−êi th× ®i tuyªn truyÒn, ng−êi th× ®i tæ chøc. Nµo häc trß, ng−êi cµy, kÎ lµm thî, ng−êi lµm quan ®Òu cã héi hÌ, ®¶ng b¶o lµm g× th× lµm c¸i Êy, ®¶ng

176 Hå CHÝ MINH TOµN TËP b¶o ®i ®©u th× ®i ®ã; tuy cã chÕt còng kh«ng d¸m nµi. D©n t©m th× ®· cã tuyªn truyÒn më mang cho råi, mµ ai còng biÕt yªu n−íc; ai ai còng hiÓu c¸ch mÖnh lµ ph¶i cã. Cßn nh− trong ®¶ng th× kÕ ho¹ch ®· s¾p söa ®ñ råi, ®i mét b−íc nh−ng mµ ®· tÝnh ®Õn n¨m s¸u b−íc. Ng−êi ®¶ng ®· ®«ng, phÐp ®¶ng ®· nghiªm, c¬ quan ®¶ng l¹i kiªn cè. T«i xin nh¾c l¹i chØ mÊy viÖc nµy (ch¾c anh còng ®· nghe nãi): Lóc «ng Gandhi muèn kiÕm mét triÖu b¹c ®Ó khëi sù “tÈy chay”, «ng ta võa nãi ra, trong ba ngµy d©n göi ®Õn h¬n hai triÖu. Khi nµo mÊy ng−êi lµm viÖc ®¶ng bÞ b¾t, mét bªn th× cã bao nhiªu nhiªu ng−êi chÞu ra ë tï thay cho (nh− ph¹t cho mét th¸ng th× 30 ng−êi ra chÞu giam, 2 th¸ng th× 60 ng−êi, v.v.), bªn th× cã ng−êi lµm viÖc thÕ cho, kh«ng ®Ó viÖc ®¶ng ph¶i trÔ n¶i. Ngµy §¶ng Quèc d©n Ai CËp yÕt thÞ mét c¸i tuyªn ng«n, 8 ng−êi ký tªn bÞ ChÝnh phñ Anh b¾t lµm ¸n ®µy, b÷a sau l¹i t¸m ng−êi kh¸c ra còng ký bµi tuyªn ng«n Êy, ®em yÕt mét lÇn n÷a, còng bÞ b¾t. L¹i 8 ng−êi kh¸c ra còng ký bµi Êy, ®em yÕt ra mét lÇn n÷a. ChÝnh phñ Anh muèn b¾t n÷a, nh−ng mµ thÊy d©n ®· nh¸o nhøc lªn, kh«ng d¸m b¾t. ë n−íc ta cã lµm nh− vËy ®−îc kh«ng? §· cã ®¶ng bÌ g× ch−a? Anh nãi r»ng: “hßa b×nh c¸ch mÖnh th× kh«ng ai bÞ chÕt chãc”. ViÖc d©n Trung Kú xin thuÕ n¨m 1908 th× cã kÞch liÖt ®©u, mµ còng cã bÞ nã giÕt hÕt bao nhiªu ng−êi, ®µy hÕt bao nhiªu ng−êi. Ch−a cã bÌ ®¶ng g×, ch−a cã tuyªn truyÒn s¾p ®Æt g×, anh ®· muèn b¶o d©n “tÈy chay”. õ, t«i vÉn cã ®äc 6 tê “tñ tôc” mµ anh viÕt ra, anh muèn lËp ra Quèc d©n ®¹i biÓu ®oµn, nµo lµ häc trß, nµo lµ ng−êi bu«n, nµo lµ… ViÕt ®Õn ®©y t«i l¹i nhí ®Õn bµi th¬ “con mÌo, bÇy chuét vµ c¸i chu«ng” cña «ng La Fontaine. Bµi th¬ Êy ®¹i kh¸i nh− vÇy: “Trong nhµ Êy cã mét chó mÌo hay b¾t chuét. C¸c thÇy chuét bµn nhau r»ng: “B©y giê chóng ta lÊy mét c¸i chu«ng mang vµo cæ chó mÌo, thÕ th× khi nµo chó ta ®i gÇn th× chóng ta nghe chu«ng leng keng,

Th¬ tr¶ lêi anh H 177 chóng ta tr¸nh ®i, khái bÞ lµm h¹i”. Ai còng khen m−u Êy rÊt cao, ai còng t¸n thµnh. Nh−ng mµ khi cö ®¹i biÓu ®i treo chu«ng vµo cæ mÌo, th× kh«ng ai d¸m ®i”. Tuy lµ chuét cña «ng La Fontaine kh«ng d¸m ®i treo chu«ng, nh−ng mµ cßn biÕt ghÐt mÌo, biÕt nhãm nhau bµn viÖc h¬n thiÖt. ThÕ th× cßn h¬n “chuét” An Nam, ®· kh«ng biÕt ghÐt “mÌo” T©y, mµ còng ch¼ng d¸m nhãm nhau l¹i ®Ó bµn b¹c, sî cã anh nã ®i b¸o mÌo. Con Rång mµ ch¼ng b»ng nßi chuét, ®· xÊu hæ nhØ! Muèn tæ chøc c¸i ®oµn quèc d©n ®¹i biÓu, ®Çu hÕt anh nh¾c héi Khai trÝ tiÕn ®øc ra. å! å! Anh muèn b¶o lò Hoµng Träng Phu ra ®øng thÕ mÆt d©n An Nam ®Ó chèng l¹i T©y! T«i kh«ng hiÓu anh nãi ch¬i, hay nãi thiÖt. NÕu anh nãi thiÖt, th× t«i bµn mÊy anh nhãm lò Tuyªn quyÒn, Kh©m sø, C«ng sø, cã Ýt ng−êi th× thªm mËt th¸m vµo, lËp nªn mét c¸i héi Cøu ViÖt Nam héi, råi b¶o chóng nã ®i chèng l¹i ChÝnh phñ Ph¸p ®Ó phï hé d©n n−íc Nam. Nh− vËy cßn cã lý h¬n lµ b¶o Khai trÝ tiÕn ®øc héi ra lµm viÖc c¸ch mÖnh! Th¬ nµy ®· dµi råi. T«i kh«ng muèn lµm phiÒn anh ph¶i xem dµi n÷a mÊt c«ng. T«i xin nãi tãm l¹i vµi c©u. C¸i ®Ò anh viÕt lµ c¸ch mÖnh. Trong bµi anh viÕt ®¹i kh¸i chia ra lµm 4 tiÕt: 1. Gi¶ng ch÷ c¸ch mÖnh 2. Tr¸ch T©y ¸c 3. KÕ ho¹ch “tÈy chay” 4. Bµi anh dÞch revue1) T©y Anh viÕt tÊt c¶ 32 tê, bµi revue cho¸ng mÊt 5 tê “Tñ tôc” tÈy chay mÊt 6 tê Bµi tùa mÊt 1 tê ThÕ lµ anh nãi vÒ c¸ch mÖnh chØ cã 20 tê. Trong 20 tê Êy anh _______________ 1) Revue: T¹p chÝ (BT).

178 Hå CHÝ MINH TOµN TËP kh«ng nãi ®Õn. 1. Tr−íc lóc c¸ch mÖnh ph¶i lµm thÕ nµo? 2. §−¬ng lóc c¸ch mÖnh ph¶i lµm thÕ nµo? 3. Lóc c¸ch mÖnh råi ph¶i lµm thÕ nµo? Anh kh«ng nãi søc T©y ra thÕ nµo? Søc ta ra thÕ nµo? Anh nhËn tÈy chay lµm c¸ch mÖnh, c¸ch mÖnh lµm tÈy chay Ph¸t ®Çu th× anh dïng trèng chu«ng rõng rét, kiÕt côc l¹i th× anh dÞch nöa bµi revue T©y, revue Êy l¹i kh«ng ph¶i lµ mét c¸i b¸o c¸ch mÖnh. Êy lµ t«i lÊy lßng thùc mµ “cÇu tuyÒn tr¸ch bÞ”1) anh nh− thÕ; vµ t«i còng cã ý nh©n dÞp nµy khiªu khÝch anh, ®Ó nghe anh bµn qua luËn l¹i, cho thªm c¸i sù kiÕn thøc cho t«i. Chø nãi ®Õn thùc t×nh, t«i vÉn hÕt lßng khen anh cã chÝ, cã c«ng. Ng−êi lµm viÖc th× tuy th«ng minh cho mÊy, còng cã khi nhÇm. ChØ cã nh÷ng ng−êi kh«ng lµm g× hÕt, míi kh«ng lÇm lçi. Chóng ta th× lµ chÞu lÇm mµ lµm viÖc; chø kh«ng thÓ sî lÇm, mµ vßng tay l¹i ch¼ng lµm g×. T«i chóc anh g¾ng søc! Ngµy 9-4-1925 L.T. Tµi liÖu tiÕng ViÖt, L−u tr÷ Quèc gia t¹i thµnh phè Aix-en Provence, Céng hßa Ph¸p, ký hiÖu SPCE 365, b¶n chôp l−u t¹i ViÖn Hå ChÝ Minh. _______________ 1) ý nãi mong muèn sù tèt ®Ñp h¬n (BT).

179 §¹I HéI C¤NG NH¢N Vµ N¤NG D¢N §©y lµ §¹i héi lÇn thø nhÊt cña n«ng d©n tØnh Qu¶ng §«ng vµ lµ §¹i héi lÇn thø hai cña c«ng nh©n toµn Trung Quèc, c¶ hai §¹i héi cïng häp chung. §¹i héi lÇn thø nhÊt cña c«ng nh©n Trung Quèc häp n¨m 1922 ë Qu¶ng Ch©u. Lóc ®ã còng ®· quyÕt ®Þnh sÏ häp §¹i héi lÇn thø hai vµo n¨m sau. Nh−ng bän qu©n phiÖt ¸p bøc ®· giÕt h¹i vµ b¾t giam c¸c chiÕn sÜ, buéc c¸c tæ chøc c«ng nh©n miÒn B¾c ph¶i ®i vµo ho¹t ®éng bÊt hîp ph¸p. V× vËy, c¸c ®¹i biÓu nh÷ng tæ chøc Êy kh«ng thÓ häp ®¹i héi vµo thêi ®iÓm ®· Ên ®Þnh. Khi Ng« Béi Phu vµ ®ång bän bÞ ®¸nh ®æ, ho¹t ®éng cña v« s¶n míi l¹i xuÊt hiÖn trë l¹i ë Hoa B¾c. §iÒu cÇn chó ý lµ trong khi c¸c tæ chøc c«ng nh©n phÝa B¾c bÞ bän qu©n phiÖt gi¶i t¸n th× c¸c tæ chøc c«ng nh©n phÝa Nam dùa vµo ChÝnh phñ c¸ch m¹ng Quèc d©n ®¶ng l¹i ph¸t triÓn nhanh chãng. Sau khi tËp hîp ®−îc lùc l−îng vµ chÊn chØnh l¹i ®éi ngò ë phÝa B¾c, v« s¶n trong toµn Trung Quèc míi triÖu tËp §¹i héi lÇn thø hai ë Qu¶ng Ch©u ngµy 1 th¸ng 5. Nh÷ng ng−êi c¸ch m¹ng Qu¶ng §«ng, trong khi gióp ®ì v« s¶n ë thµnh phè còng kh«ng quªn v« s¶n ë n«ng th«n. Trong hai n¨m, hä ®· tËp hîp ®−îc h¬n 200.000 bÇn n«ng vµ c«ng nh©n n«ng nghiÖp vµo tæ chøc. §Ó cã mét sù l·nh ®¹o thèng nhÊt vÒ c«ng t¸c vµ ®Êu tranh, n«ng d©n cã tæ chøc ë c¸c huyÖn quyÕt ®Þnh häp §¹i héi tØnh lÇn thø nhÊt.

180 Hå CHÝ MINH TOµN TËP Do ®· nhÊt trÝ víi nhau vµ nh»m thùc hiÖn mét mÆt trËn thèng nhÊt gi÷a nh÷ng ng−êi bÞ bãc lét ë c¸c thµnh phè víi nh÷ng ng−êi bÞ bãc lét ë n«ng th«n, nh÷ng ng−êi l·nh ®¹o ®· triÖu tËp ®ång thêi vµo mét lóc hai §¹i héi häp ë cïng mét ®Þa ®iÓm. Khai m¹c §¹i héi - Cæng chÝnh vµ ®¹i lÔ ®−êng Tr−êng ®¹i häc Qu¶ng Ch©u trang trÝ rÊt ®Ñp b»ng cê ®á vµ cê ®u«i nheo. ë ngay cöa vµo cã treo mét tÊm b¶ng lín kÕt toµn b»ng hoa, trªn cã c©u \"V« s¶n vµ n«ng d©n ®oµn kÕt\" (tÊt nhiªn lµ b»ng ch÷ Trung Quèc). Trªn lÔ ®µi cã ch©n dung b¸c sÜ T«n DËt Tiªn, ch©n dung C¸c M¸c, Lªnin, LÝpnÕch vµ R«da Lócx¨mbua. ë hai bªn phßng häp, cã treo ¶nh c¸c chiÕn sÜ ®· hy sinh v× sù nghiÖp cña v« s¶n Trung Quèc, cã tranh vÏ vµ khÈu hiÖu c¸ch m¹ng, nh÷ng lêi chóc mõng cña c¸c tæ chøc c«ng nh©n, binh lÝnh vµ n«ng d©n. Tr−íc giê, phßng häp ®· chËt nÝch. LÔ khai m¹c më ®Çu b»ng b¶n nh¹c vµ bµi Quèc tÕ ca. Nh÷ng ng−êi ®¹i diÖn cña Quèc d©n ®¶ng vµ trong ban tæ chøc ®äc diÔn v¨n chµo mõng c¸c ®¹i biÓu. §¹i diÖn Quèc tÕ C«ng héi ®á ®−îc nhiÖt liÖt hoan nghªnh; diÔn tõ cña vÞ ®¹i diÖn Êy bÞ ng¾t qu·ng b»ng nh÷ng trµng vç tay vang lªn nh− sÊm. LÔ kÕt thóc, c¸c ®¹i biÓu ra tham dù cuéc biÓu t×nh do nh©n d©n Qu¶ng Ch©u chuÈn bÞ. Binh lÝnh, sinh viªn, n«ng d©n tõ c¸c x· ®Õn, c«ng nh©n, häc sinh c¸c tr−êng qu©n sù, tÊt c¶ thanh niªn c¸ch m¹ng vµ lao ®éng ®Òu cã mÆt. Cã h¬n 100.000 ng−êi tham gia biÓu t×nh. C¸c b¸o ®Òu thõa nhËn ch−a khi nµo cã mét cuéc tËp trung ®«ng ®¶o vµ phÊn chÊn nh− vËy. Cê ®á dÉn ®Çu, ®oµn biÓu t×nh kÐo ®i qua c¸c ®−êng phè lín, võa ®i võa h¸t nh÷ng bµi ca c¸ch m¹ng. Lêi h« \"§¶ ®¶o chñ nghÜa ®Õ quèc!\", \"C¸ch m¹ng mu«n n¨m!\" vang ®Õn tËn c¸c t« giíi n−íc ngoµi. Hµng ngh×n thuyÒn bÌ tr−¬ng cê kÐo ®i trªn s«ng, h−ëng øng lêi h« cña nh÷ng ng−êi biÓu t×nh b»ng nh÷ng lêi hoan h« cña nh÷ng trµng ph¸o næ. ThËt lµ mét c¶nh t−îng hïng vÜ. Nh÷ng cô giµ ng−êi Trung Quèc, thÝch c¶nh phóng dô, cho r»ng rång ®á ®·

®¹i héi c«ng nh©n vµ n«ng d©n 181 gi¸ng trÇn trong thµnh phè. §óng nh− vËy, nh÷ng ng−êi biÓu t×nh ai còng cÇm trong tay mét l¸ cê ®á, h×nh nhá, cã ghi mét trong nh÷ng khÈu hiÖu sau ®©y: a) Liªn minh c«ng n«ng mu«n n¨m! b) Trung Quèc gi¶i phãng mu«n n¨m! c) V« s¶n tÊt c¶ c¸c n−íc, liªn hiÖp l¹i! d) §¶ ®¶o chñ nghÜa ®Õ quèc! ®) §¶ ®¶o chñ nghÜa qu©n phiÖt! e) V« s¶n Trung Quèc, chóng ta h·y ®oµn kÕt! g) §¶ ®¶o bän ph¶n béi giai cÊp c«ng nh©n! h) Ngµy lµm 8 giê mu«n n¨m! v.v. vµ v.v.. Kh«ng x¶y ra mét sù cè g×. T«i ph¶i nãi ®Õn ®iÒu nµy, bëi v× trõ ë n−íc Nga X«viÕt vµ Qu¶ng Ch©u c¸ch m¹ng, giai cÊp t− s¶n tÊt c¶ c¸c n−íc ®Òu cã thãi quen lîi dông ngµy 1 th¸ng N¨m29 ®Ó tµn s¸t c«ng nh©n. Mét bøc ®iÖn tÝn. Sau cuéc lÔ, §¹i héi ®· göi bøc ®iÖn sau ®©y cho Quèc tÕ C«ng héi ®á: \"KÝnh göi Quèc tÕ C«ng héi ®á, nhê chuyÓn cho c¸c tæ chøc c«ng nh©n vµ tæ chøc c¸ch m¹ng tÊt c¶ c¸c n−íc. \"BÞ nhiÒu tÇng ¸p bøc cña chñ nghÜa ®Õ quèc, chñ nghÜa qu©n phiÖt vµ chñ nghÜa t− b¶n, tõ mÊy n¨m nay, giai cÊp v« s¶n Trung Quèc ®· ra søc tæ chøc nhau l¹i ®Ó chèng bãc lét. \"Trong ngµy 1 th¸ng N¨m nµy, ngµy giai cÊp v« s¶n quèc tÕ biÓu t×nh chèng kÎ tö thï cña m×nh lµ chñ nghÜa t− b¶n, chóng t«i, ®¹i biÓu cho quÇn chóng nh©n d©n lao ®éng Trung Quèc häp §¹i héi toµn quèc lÇn thø hai ë Qu¶ng Ch©u. \"§ång thêi, chóng t«i ®· cã mét cuéc häp chung víi ®¹i biÓu cña 300.000 n«ng d©n ®· cã tæ chøc. Chóng t«i sÏ cïng nhau ho¹t ®éng v× lîi Ých cña c«ng nh©n, n«ng d©n nghÌo Trung Quèc. \"Chóng t«i ®Òu biÕt r»ng gi¶i phãng nh©n d©n lao ®éng ph¶i lµ sù nghiÖp cña b¶n th©n nh÷ng ng−êi lao ®éng. Chóng t«i còng biÕt

182 Hå CHÝ MINH TOµN TËP r»ng bän ®Õ quèc cã mÆt trËn thèng nhÊt cña chóng, vµ r»ng nÕu v« s¶n n−íc Mü, v« s¶n ch©u ¢u vµ v« s¶n NhËt B¶n mµ kh«ng cïng nhau tay n¾m tay hµnh ®éng cïng víi c¸c d©n téc bÞ ¸p bøc c¸c n−íc thuéc ®Þa vµ nöa thuéc ®Þa th× kh«ng thÓ nµo ®¸nh ®æ ®−îc chñ nghÜa ®Õ quèc. V× vËy, chóng ta ph¶i x©y dùng mét tæ chøc réng lín cña nh÷ng ng−êi v« s¶n toµn thÕ giíi vµ cña quÇn chóng bÞ ¸p bøc bãc lét ë tÊt c¶ c¸c n−íc. Cã ®oµn kÕt chóng ta míi chiÕn th¾ng ®−îc ®Õ quèc, chiÕn th¾ng ®−îc bän ph¶n ®éng vµ nh÷ng tªn ph¶n béi Quèc tÕ vµng AmxtÐc®am30. \"MÆt trËn thèng nhÊt v« s¶n quèc tÕ mu«n n¨m! \"C¸ch m¹ng v« s¶n mu«n n¨m!\" §ã lµ ngµy ®Çu tiªn cña hai cuéc §¹i héi. ViÖc gia nhËp Quèc tÕ C«ng héi ®á vµ gia nhËp Héi ®ång Quèc tÕ N«ng d©n ë M¸txc¬va ®· ®−îc ghi vµo biªn b¶n. S¾p tíi t«i sÏ göi b¸o c¸o chi tiÕt cho c¸c ®ång chÝ. Qu¶ng Ch©u ngµy 2-5-1925 HOWANG T.S Tµi liÖu tiÕng Ph¸p, l−u t¹i ViÖn Hå ChÝ Minh.

183 NH÷NG TRß Lè HAY Lµ VAREN Vµ PHAN BéI CH¢U Do søc Ðp cña c«ng luËn ë Ph¸p vµ ë §«ng D−¬ng, «ng Varen ®· nöa chÝnh thøc høa sÏ ch¨m sãc vô Phan Béi Ch©u. ¤ng høa thÕ; gi¶ thö cø cho r»ng mét vÞ Toµn quyÒn §«ng D−¬ng mµ l¹i biÕt gi÷ lêi høa ®i ch¨ng n÷a, th× chóng ta vÉn ®−îc phÐp tù hái liÖu quan Toµn quyÒn Varen sÏ \"ch¨m sãc\" vô Êy vµo lóc nµo vµ ra lµm sao. Tr−íc hÕt, ngµi chØ muèn ch¨m sãc ®Õn khi nµo yªn vÞ thËt xong xu«i ë bªn Êy ®·. Nh−ng ngµi l¹i chØ võa míi xuèng tµu, mµ hµnh tr×nh tõ M¸cx©y ®Õn Sµi Gßn kÐo chõng bèn tuÇn lÔ c¬. Nh− vËy cã nghÜa lµ trong bèn tuÇn lÔ ®ã, Phan Béi Ch©u vÉn bÞ giam trong tï. * ** §Õn Sµi Gßn th× «ng Varen, cã g× mµ kh«ng l−êng tr−íc ®−îc, sÏ bÞ quÊn quýt lÊy, l«i kÐo ®i, gi»ng co, ru vç, Êp ñ trong mí bßng bong nh÷ng buæi chiªu ®·i, nh÷ng cuéc tiÕp víi r−íc, nh÷ng lêi chóc víi tông. TiÕp ®Êy lµ mét cuéc tuÇn du linh ®×nh qua khu phè b¶n xø, gi÷a hµng ngh×n ng−êi da vµng ®· ®−îc n−íc Ph¸p hµng phôc b»ng søc m¹nh cña l−ìi lª, nay giao phã vËn mÖnh trong tay quan toµn quyÒn. Vµ ®ã còng lµ lÇn ®Çu tiªn trong ®êi m×nh, hai con m¾t cña «ng Varen ®−îc thÊy hiÓn hiÖn c¸i huyÒn diÖu cña mét thµnh phè §«ng D−¬ng, d−íi lßng ®−êng, trªn vØa hÌ, trong cöa tiÖm. Nh÷ng

184 Hå CHÝ MINH TOµN TËP cu li xe1) kÐo xe tay phãng cËt lùc, ®«i bµn ch©n trÇn giÉm l¹ch b¹ch trªn mÆt ®−êng nãng báng; nh÷ng qu¶ d−a hÊu bæ phanh ®á lßm lßm; nh÷ng x©u l¹p x−êng lñng l¼ng d−íi m¸i hiªn c¸c hiÖu c¬m; c¸i rèn mét chó kh¸ch tr−ng ra gi÷a trêi; mét viªn quan uÓ o¶i b−íc qua, tay phe phÈy c¸i qu¹t, ngùc ®eo tÊm b¾c ®Èu béi tinh2) h×nh ch÷ thËp. ThËt lµ lén xén! ThËt lµ nhèn nh¸o! Bçng d−ng tÊt c¶ dõng l¹i, d−íi c©y ®òa thÇn, hay ®óng h¬n d−íi ngän roi g©n bß mµ viªn ®éi xÕp T©y võa vung lªn võa qu¸t th¸o: \"C¸i gièng tëm nhµ mµy! Cã cót ®i kh«ng, c¸i gièng tëm!\". ThÕ lµ c¸i ®¸m ®«ng lóc nhóc ®øng s¾p hµng, võa yªn l¹i võa lÆng, hai bªn lÒ ®−êng. G× thÕ nhØ? Xe «t« quan Toµn quyÒn s¾p ®i qua ®Êy... Xe kia råi! L¹i c¶ «ng Toµn quyÒn ®©y råi! - Quan cã c¸i mò hai sõng trªn chãp sä! Mét chó bÐ con thÇm th×. - å! C¸i ¸o dµi ®Ñp chöa! Mét chÞ con g¸i thèt ra. - Ngµi s¾p diÔn thuyÕt ®Êy! Mét anh sinh viªn kªu lªn. - §«i b¾p ch©n ngµi bäc ñng! Mét b¸c cu li xe thë dµi. - RËm r©u, s©u m¾t3)! Mét nhµ nho lÈm bÈm. ThÕ lµ «t« «ng Varen ch¹y qua gi÷a hai hµng rµo con ng−êi, l−ng khom l¹i khi ngµi ®Õn gÇn. Cïng lóc, mét tiÕng rµo rµo næi lªn: \"L¹y quan lín! BÈm l¹y quan lín ¹!\"4). Trong khi ®ã th× Phan Béi Ch©u vÉn n»m tï. * ** Tõ Sµi Gßn ra Hµ Néi, «ng Varen sÏ dõng l¹i HuÕ. TriÒu ®×nh An Nam, do Hoµng ®Õ hay h×nh bãng Hoµng ®Õ dÉn ®Çu sÏ tÊt t−ëi ®i nghªnh tiÕp hiÖn th©n t«n nghiªm cña n−íc Ph¸p. §øc kim _______________ 1) Trong nguyªn b¶n, tõ \"xe\" viÕt b»ng tiÕng ViÖt (BT). 2) Tªn mét lo¹i hu©n ch−¬ng cña Ph¸p tr−íc ®©y (BT). 3) \"RËm r©u, s©u m¾t\": Ng¹n ng÷ n−íc Nam, chØ ®å bÊt l−¬ng (TG). Trong nguyªn b¶n t¸c gi¶ viÕt b»ng tiÕng ViÖt vµ gi¶i nghÜa b»ng tiÕng Ph¸p (BT). 4) Trong nguyªn b¶n t¸c gi¶ viÕt b»ng tiÕng ViÖt vµ dÞch ngay ra tiÕng Ph¸p (BT).

Nh÷ng trß lè hay lµ varen vµ phan béi ch©u 185 th−îng Kh¶i §Þnh sÏ thØnh «ng Varen th¨m hoµng cung, vµ «ng Varen sÏ vµo. Hoµng th−îng Kh¶i §Þnh sÏ thØnh «ng Varen dù yÕn, vµ «ng Varen sÏ ¨n. §Õn lóc tr¸ng miÖng, Hoµng th−îng ®øng dËy, ngµi uy nghi tiÕn ®Õn gÇn quan Toµn quyÒn; ®−a nh÷ng ngãn tay dµi vµ m¶nh, lÊp l¸nh ch©u ngäc ®á xanh, ngµi cµi lªn ngùc «ng Varen lo¹i t−ëng lÖ phong tÆng cao quý nhÊt cña hoµng triÒu: Nam long béi tinh, vµ thÕ lµ «ng Varen ®−îc g¾n mÒ ®ay. Trong khi ®ã th× Phan Béi Ch©u vÉn n»m tï. * ** Nh−ng chóng ta h·y theo dâi, theo dâi b»ng ®«i c¸nh cña trÝ t−ëng t−îng, nh÷ng trß lè chÝnh thøc cña «ng Varen. H·y theo «ng ®Õn tËn Hµ Néi, tËn cæng nhµ lao chÝnh, tËn xµ lim, n¬i ng−êi ®ång bµo t«n kÝnh cña chóng ta ®ang rªn xiÕt. ¤i thËt lµ mét tÊn kÞch! ¤i thËt lµ mét cuéc ch¹m tr¸n! Con ng−êi ®· ph¶n béi giai cÊp v« s¶n Ph¸p, tªn chÝnh kh¸ch ®· bÞ ®ång bän ®uæi ra khái tËp ®oµn, kÎ ®· ruång bá qu¸ khø, ruång bá lßng tin, ruång bá giai cÊp m×nh, lóc nµy mÆt ®èi mÆt víi ng−êi kia, con ng−êi ®· hy sinh c¶ gia ®×nh vµ cña c¶i ®Ó xa l¸nh khái thÊy mÆt bän c−íp n−íc m×nh, sèng xa l×a quª h−¬ng, lu«n lu«n bÞ lò nµy s¨n ®uæi, bÞ chóng nhö vµo mu«n ngh×n c¹m bÉy, bÞ chóng kÕt ¸n tö h×nh v¾ng mÆt, vµ giê ®©y ®ang bÞ, vÉn chóng, ®eo g«ng lªn vai, ®µy ®o¹ trong nhµ giam, ngµy ®ªm bÞ bãng d¸ng cña m¸y chÐm nh− mét bãng ma ¸m kÒ bªn cæ. Gi÷a kÎ ph¶n béi nhôc nh· vµ bËc anh hïng, vÞ thiªn sø, ®Êng x¶ th©n v× ®éc lËp, ®−îc 20 triÖu con ng−êi trong vßng n« lÖ t«n sïng, gi÷a hai con ng−êi ®ã x¶y ra chuyÖn g× ®©y? - T«i ®em tù do ®Õn cho «ng ®©y! Varen tuyªn bè vËy, tay ph¶i gi¬ ra b¾t tay Phan Béi Ch©u, cßn tay tr¸i th× n©ng c¸i g«ng to kÖch ®ang xiÕt chÆt Béi Ch©u trong nhµ tï ¶m ®¹m. \"Nh−ng, cã ®i ph¶i cã l¹i, t«i yªu cÇu «ng lÊy danh dù høa víi t«i lµ sÏ trung thµnh víi n−íc Ph¸p, h·y céng t¸c, h·y hîp lùc víi n−íc Ph¸p ®Ó tiÕn hµnh ë §«ng D−¬ng mét sù nghiÖp khai ho¸ vµ c«ng lý.