муни к,асди А м ирни улдурмокда эрди. Бул х,ам макр ила алдаб, ш ундог гузал нимарса санга ошик, булмиш , они мак,судини х,осил к,ил, деб куб муболага килди. Анда макрига алданиб, Амир, наилож килурмиз, деди. Х,ожибок айди: манга сандук ичра солиб бергил, ман уйга олиб борай. Анда ул чурини муш к асфар била сандук ичра солиб Амир соддалугбила амакисига тобшурди. Они Амирни уйига элтуб, ул беваф о амакиси кечи била хонга келуб айди: мани Кардошим угли фалони чурингизни олиб кетубдур. Х он кабул Килмади. Х,ожибек сандук.ни маълумин килди. К,оратемурхон ушул вак,т киличин кулга олиб берди. А м ир англаб уйидин чикуб кочти. Ушал чурини топиб ултурди. Амир Хонимчага эр либосин кийдуруб, Б у х ор оса р и га олиб кетти. К,оратемурхон х,ар тарафга юз киш и-ю з кишидин юборди. Тонгласи кургагон элидин уч юз кишини келтуруб бошин кесди. Хожибек каландар суратида булуб кочти. Аммо юз киши Амир ордасидин Бухоро жонибига юзландилар. А ммо Амир чулда бир х,авуз ёдасига келуб туштилар. Анда нах,ори к.илдилар. Ногох, ордаларидин чанг ва тузон курунди. Х онимчани етти мискол огуси бор эрди, х,ар ерда зик,лик,да колсам, ичурман, деб эрди. Анда уш ул ёвни куруб огуни ичмок,га х,аракат Килди. Амир куруб кулидин олиб х,овузга ташлади. Иккови отга минуб ж унаб кеттилар. Ул юз киши х,овуз буйига келдилар, туш уб ул сувдин ичуб, огу асар к,илуб эрди, туксон киши улди. Ун киши К У Р К у б ичмадилар. Йулга туш уб Амирни оркасидан бориб еттилар. Хонимчага Амир айди: сан бул ерда узингни садлаб тургил, тангрим нимани х,'ох,лайдур. Филх;ол, аларга мукобил булуб ук, отти, уч кин1ига тегди, бир кишини кузи кур булди.. (Долган кишини уруб Кувлади, агар жонларингдин кул ювган булсанг бери кел, деди. Анда кур булган: мунга бас келиб булмас, деб улганларини х,авуз ичра ташлаб, андин дайтуб К,оратемурхон олдига келдилар. Айдилар, бир огу куйган сувдан ичуб барчамиз х,алок булуб кайтуб келдук, деб хонга жавоб берди. БУ ДОСТОНДА ЦИМОРИЙ ИНОЦ АМИР ТЕМУР СОХ,ИБЦИРОНРА ЙУЛДОШ БУЛГОНИ. АМИР НАЦШБАНД ПИРИМ ХИЗМАТЛАРИРА БОРГОНИНИ БАЁНИ. АММ О АХ.ВОЛИ СОХИБКИРО Н ИСКАНДАРИ СОНИЙ НЕЧАНД КУН МАШ АОДАТ ЗИНДОНИДА БУЛУБ, АНДИН КАМ -КАМ OAPO FAT МИСРИ УЗРА СУЛТОН БУЛГОНИ А лдисса, Сох,ибк,ирон узбек, кипчок элидин наж от то пиб, К,аршига келди. «Ш араф н ом а» да мусанниф и дерким, важх,и тасмия, К,арши уй гур тилида, Карш и д е б д а с р и баланд- ни айтур. О ктем урхон ибн Т у ктем ур хон ул ерда урдасини андог юдори кутариб бино килдиким, офтоб кутарилса, сояср бир кун- лик, йулга туш ар эрди. А мир бечора бул ерга келуб, х,айронликда колиб, бошини хотунини тизига дуйуб, андек уйкуга борди.
Анда бир тарафдин чанг чик/ги. К урса О цтемурхон сайрдин келур. Хонимча буркига йигоч тегуб, ерга туш ти. Ок,темурхон курдиким, хотун киш идур. Амирдин сурди: к,андай киш идурсиз? Амир Тем ур айди: беклардинмиз, ах,ли насаб булурмиз. Бул заифа мани хотунимдур, сизларни зулмингиздан курцуб турурмиз, мабода бизларни х,ак,орат к,илмангиз деб. Бул суз анга к,аттиг тегиб, биз золим булсак, бул хотун саники булса, бизга керак, деб бир йигитга буюрди, келиб Хонимчани от узра миндуруб олиб кетти. Сарой Мулк: ман малика булурман, кулингни текузма, деди. Ул айди: мен х,ам хон хотуни малика булурман, деб буркини бошдин олди. Амир гайратидин Ок,темурни жиловидин тутуб, бу к,андог зулм, мани хак,имга к,илурсан деди. Х он к,иличини кутариб А м ир бош ига солди. Турт бармок, ботти. Амир эси кетуб йик,илди. Ок,темурхон Сарой Мулкни урдасига келтуруб эрди. Анда куёш куёви дунё зулмотидин к,очуб ёш унди, тун келини' гаму к,айгуда булуб к,ора чодир ичра беркинди. Кечаси булгоч, хон Хонимча олдига як,ин келди. Хонимча айди: биз мусулмонлар расмида х;айз курган хотунга яцин келуб булмас. Мани иллатим бор, мани куйгил, агар булмаса узимни ханжар била уруб халок к,илурман, Охир, Ок,темурхон чикуб кетти. НИРН кун мух,лат суради. Х ар кун Ок,темурхон келса Хонимча кулига ханжар олур эрди. Лоилож к,айтур эрди. А м м о А м и р Т ем ур ак,ли узига келуб курса, х,еч ким йук,тур, урнидин секин туруб, йиглай-йиглай бир масж идга келиб йик,илди. Ул масжидни суфиси келуб курса бир йигит ётур, боши ёрилган, аъзоси к,он. М уаззин рах,ми келуб ани уйига олиб борди. А м и р анга айди: тура бача булурман, жатта элати мани мажрух, к,илдилар. Суфи айди: мани бир углум бор, И нокдур, анинг лак,абин кал К,иморий дерлар. Боши тоздур, узи циморбоздур. Ман они ишига норизолик, к,илурман. Андин кейин угли келди. Амир ярасини куруб, ювиб бойлади. Амир хизматида доим булди. Холо, анинг к,абри Сох,ибк,ирон оёк,и сарвдадур. А м м о ул суф и к,авчин элидин эрди, Амирни тарбиятига мук,аййид булди. Андак вак,тда С.ох,ибк,и- рон соголди. Аммо Инок, х;ар кеча уйдин чик,иб кетар эрди. Бир кечаси Амир х,ам анинг орк,асидин борди. К урдиким, хандакдин сакраб утуб njax,p к,ургонидин ош иб кетти. Яна бир фурсатда кургон орцасидин чицуб жойига келди. Амир анга сиррини айтур булди. Хотирида уйлаб яна ман сузим айтконим била ишимни уддасидан чик,арму чик,масму, яна сузум у к,улок,ига олурму, олмасму деб айтмади. Андин бурун уйига цайтуб келди. Инок, х,ам келди. К ундуз булганидин кейин муаззин А м ирга айди: эй йигит, тож икни, нак,ли бордурким , «одами бекор аст, аз ин худо безор а ст », андак ишга машгул булгил, сабаби овк,ат булур. Иши йук,ни тиши йук„ дерлар яъни анинг сузи х,еч кимга таъсир к,илмас, деб суф и, Инок, учовлари бориб к,овун фолиз утини юлуб, туш булгач йигоч соясида ухлар эрдилар. Бир кун Амир бошига бир- икки кесакни ясдук, к,илуб ухлар эрди, ногох, Инок, уйкудин туруб курса, бир куш товусга ухшаш мунакдаи! йигоч узра кунуб Амир бош узра соя солиб ултурур, тумшукида эски сунгак бор, секин
отасин уйцудин уйготти. Иккови ани мушох,ада цилдилар. Ну цушни киши курган эмас, тайин билдиларким, х,умоюн ушбу цушдур. Инок, айди: эй Ота, бул тура бачага тангри таоло давлати азим карам цилгай, ман ахд цилдим, уш бу турани мулозиматидан асло ж уд о булмагайман. Андин сун г ул цуш х,авога учуб кетти. Амир уйцудин турди. Ота угул Амирни куб риоят била иззат цилур булдилар. Сох,ибцирон алар мани масхара цилур деб йиглади. Айди: эй цардош, мани бошимда шул кулфатлар бор экан. Байт: Учарга келмаса лочин мадори, Б ул ур чумчуцга ш ум ш ук кор бори. , Анда циморбоз Иноцтоз айди: Эй тура жоним, масхарам йуцлигига цасам ичай, севганим сайру бустон соёдот, бул кун бошинг узра латофатда бир цуш соя солмиш, курдим тумшуцида сунгак, ман анинг х,умоюн идрок цилдим. Анцарибдур, мулки афлоки Ю суф ицболига етуб, мех,нат зиндонидин чицсанг, рох,ат Мисри узра султон булсанг ажаб эмас. Эмди хотирингни жамъ цилуб, манга асли насабингни билдургил, деди, цуймади. Анда лоилож Амир Сох,ибцирон чин сузин анга зох,ир цилди. Н азм : ФалаК манга ц у й м и ш у ш б у цаттиг от, Амири Т ем урдур, темурдур цанот. Яратган цулиман, Расул, онам Б у л у б уммат анга алайуис салом, Яна раумат улсун анинг олига Ва авлодига яна асу обига. Амири баходур отамдур мани, К,орачору Анжил бобомдур мани, Алар эрдиларким ш щ и сафшикан, Цулоц сол, Иноцим, эшитгил сухан. Цорачор нуён амалзодадур, Темучин вазири ул озодадур. Алар паулавонлицда арслон каби, Денгизда науанг, даштда цулон каби. Алар аж дщои замон эрдилар, Шижоатда ш еру жаён эрдилар. Онамдин сурасанг, б у %ам асл зот, Борий р уз, маш%ар шафеъ асот. Соёдотда эрди, булар оц су як, Шариат сутуни, эшит, як ба як. Неча кун булубман чу гурбатда ман, Яна неча кунлар мазаллатдаман. Б удурки м , %амма ф еълу атвор да%р, Бериб ицбол гоуида уёр даур.
Алк,исса, Сох,ибк,ирон асвил кайвонлигин ж ул ус айвонлигин бир-бир Инок,га айтуб, огох, к,илди. Яна Хонимчани Ок,темур олиб кетганин, кунглин к,айгуда булганин баён айлади. Инок, К,иморий айди: Эй турам афандим, кунглингни -гунча киби к,он ила олуда килмагил, багрингни дог айламагил, эмди, ажаб эмас, умидинг гуллари очилгай, душман цонлари сочилгай. Ман санинг^чун хизмат путасини белимга богладим, цуллик, халцасин к,улок,имга солдим, инш ооллох. О ктемурхоннинг ток,и равок-ига ут куйуб, Хонимчага нажот бергумизцур. Уш ул к«ч к,уёш куёви юзи шафак, к,изариб гойиб булганидин тун келини гам ва андухда булуб, боши узра к,ора чодрани солганидин кейин, Инок, расми айёрлиада узин тузатиб, А м ир Тем ур иккови кеча била хандак ёк,асига келдилар. Андин утуб Инок, узин к,ургон остига олди. Амирни х,ам олиб, шах,ар ичра дохил булдилар. К,азора, к,оровуллар барчаси уйкуда эрди. Андин урда cap ига бордилар, дорвозабонларии х,аммасин гафлат уй к.ус ида курдилар. Эшикларда к,уфли калид била турур, етти эш икдин утуб, ох,иста-ох,иста келсалар чирог асари зох,ир булди. Сох,ибк,ирон назар к,илса Оцтемур Хонимчага юзланибдур, они кулидй ханжар, айтадурким, эй жатта кофири, мани олдимга келмагил, узимни ханжар била х,алок к,илурман, х,еч ким мани улумдин к,айтаролмас. Райрат ути Амир кунглида аланга уруб, эш икни бир тениб синдурди, ичкари кирди. Ок,темур кулига к,илич олиб, иргиб тур уб, кимдур, к,андай уёти йук, мани к,асримга келур дегач, оркасйдин Инок, келуб хонни к,илич била ур уб х,алок килди. Х онимчани олиб, урдасини уртасига ут к,уйуб, тева курдингму, йук, деб муаззинни уйига келдилар. Тонгласи ^ аРши одамлари хабар тонтиким, О цтемурхон улубдур, к,асрга ут куйул убдур ва тамоми куйубдур, хавф Тукугемурхондин. Барчалари мотам либосини кийдилар. Аммо бир кеча Амир Темур туш курдиким, бир Каландар, атрофига сочлари тарк,алгон, Амирга бир бутун нон берди. Вир чеккасидин уш отиб олиб, кайтуб берди. Уйк,удин туруб Инок,г,а туш ини айди. Таъбирига Инок, айди: ул нон ер юзини барчасидур, бир чаккасидин олиб кайтуб берибсан, бу рубъи маскундур, азизлар муни санга берибдур. А м и р айди: ул К,аландар ж амолини шавк,и мани М ажнун цилгудек. Аммо Бухородин бул суз эшиттиларким, амйр Цозагон мулозимларга амр килубдур хдр ерда толиби илм кдтлига, холо, Бухорода мулламан деган киши к,олмабдур. Амир Инокга ул золимни бориб В ухор о халк,идин дафъ к,илурмап, деди. Хонимчани К,аршига куйуб, Инок, била Б у х ор о ж онибига юзландилар. Андин Б ухорога як,ин бир чорбогга бордилар, анда х,авуз ёк,асида суфа узра буре солинган, А м и р, суфа узра чик,уб ултурди. Й^гоч буток,ида осилган хатни курди. Айтубдурким, шул йигоч емишла- ридин хар ким еса х,ам зомин, емаса х,ам зомин. Амир х,айрон булди. Инок, айди: емайлук, зомин булмайлук. А м и р айди: охир зомин, биз яхшиси шулким, ермиз, деб кунгли тортганича емишлардин едилар, бир кеча бир кун турдилар. Х,овуз мавжга келди. Анда бир углон, узи каландар сифат, келурким, шижоатидин барча олам ларзага келур. Инок айди: ана, бог эгаси келди, бкзни еган-
ларимизни курса, лат к,илуб уруш одор . Аида эгаси келди, 1 овоз к,илуб, «си з к,андог одам, бу емишлардин иж озатсиз ерсиз» деди. Амир айди: биз мусофир, бул ердин утуб борур эдук, бул бог ичра йигочда осилган хатни курдук, емаган киши х,ам зомин, бул суздин «охир зомин эканбиз деб, ед у к ». Бог эгаси анда «и лл о, Турагай бахдцур угли Амир Тем урсан», дедилар. Амир куруб тапуб, «так,сир, афандим» деб оёщларига йицилдилар. Ул киши, мани отим Мух,аммад Фазл Б ухорий Нацшбанд Бах,овуддин шух,рат булубдур, бул маникидур, ху д о йулига худойи цилубдурман, х,ар киши келуб меваларидин егай. Аммо бул мавзеъни К,асри Орифон дерлар. Амир айди, хат ёзилубдур экан, еган-емаган бари зомин, бу нечук суз? Бах,овуддин айдилар: х,ар ким еса, ман зомин, нечук онсиз жаннатга кддам цуймасман. Х,ар ким еса ул зомин, нечун узига узи жафо к,илубдур. М асож ж атдин кейин кечаси К,асри Орифондин А м ир ила Инок, В ухорога дохил булдилар. Чах,ор сув (Ч о р с у ) як,инига етуб эрдилар к,оровуллар табласини садоси келди. Амир узини бир бузулган дукон ичра олди. Инок, ажраб узга тарафга кетти. Амир курдиким, бир заифа, бош и кесилган ётур. А м и р х,айрон булуб андин чик,уб кетмокда эрди, асаслар етуб келди. Филх.ол, куруб Амирни тутуб бойладилар. Харчанд Амир чин сузлади, алар ёлгон деб к,абул к,илмади. ^оровуллардин бири А мирни уйига келт.урди, мук,аррар цилдиким мацтул ила Сох,ибциронни амир Д озагон олдига еткурмакни. А м ир тун ярмигача мола к,илуб йиглар эди. Сах,арга Я'КИН уй эш ики очилди, к.улида чирог, бир чури хотун чик,уб Амирни атрофидин айлануб йиглаб айди: Эй тура бачам афандим, санга на булди. А нга назар к,илуб курса, бул чури А мирни энагаси эрди, яъни Амирни эмизиб эрди. Вацтики, оломонлар борганда к,улга туш уб В ухорога келтуруб, асасга соти б эрди. Алк,исса, А м ирни еш уб наж от к,илди. А м и р андин чик,уб'Инок,ни тобмоцга мук,аййид булди. Вир ерга келса, Амирни тутуб бойлаган асасни буйни узул уб к,он ила булгониб, танаси чузилуб ётур. Андин утуб куб бош и кесилган к,оровулларни курди. Андин бир ерда к,ора кийумлу киши к,улида ханжар келур. А м ир узини бурчакга олиб к,араса, Инок,дур. Анда бир-бирини тануб, Инок, айди: сиз учун к,оровуллардин етмиш кишини бошин кесдим, то асас уйига бориб, муродим холос к,илмок,да эрдим. Оллога х,амд, ж амолингни курдим деб иккови х,азрат Бах,овуддин хизматларига келдилар. А ммо Мавлоно Шарафиддин, «Ж омеъул аъзам» да келту- рубдурларким, амир Цозагон Тук,темурхон буйрук,и била Бухорога х,оким булди. Аввал муътак,идлар талабида эрди. Соний золим булди, сабаби шул эрдиким, отаси к,алмок, бекларини к,изини олиб эрди, анга бул ошик, эрди. Тук,темурхон хизматида Самарк,андда оламдин утти. Отаси улганидин кейин ул чурини Бухорога олиб келди. Оти Бойгун эрди, узига хотун цилмок, булди, амир Цозагонга угай она эрди. Бойгун айди: ман санга тегмасман, чунки х,еч мазх,абда онани олмок, дуруст эмас. А гар коф ир булсанг х,ам, к,абул цилмагайман.
А м м о алар занахи ш ундог эрдиким, ота-онамиз халк, цилгон деб, ота-онасига чуцунур эрди, тасалсулдур. Асли Одам Атони осмон яратган деб; Кук тангрим, дер эрди. Наузибиллох,, аммо амир Цозагон муллалардин ривоят олмок, булди, уз динига, лекин кунглида динлар афзали Мухаммад дини деб мух,аммадийлардин ривоят талаб цилди. Шул дастурда эрдиким, кишини отаси улса, андин мол цолса ворис ани тасарруф цилса, ривоят борму, деб сурди. Ул вацтда имом Х,офизиддин Бухорий муфти эрдйлар. Ривоят бердиларким мерос ворис х,аццидур. Ул ривоятни Бойгунни олдига келтурдилар. Ул хотун сузга куб етук эрди, имом Х офизиддинга хат ёзиб, хитоб цилуб юбордиким, цайси мазх,абда онани угул олгай, агарчи бизлар кофир, сизлар мусулмонсиз, дунё деб охиротдин кечдингизму? Они сузини эшитуб, жумъа куни имом Хофизиддин амир Цозагон цоишга келуб, говур цилуб айди: сан таблис била биздин ривоят олдинг. М уллоларга мухлис- эрди, х,еч нима демади. «Эмди уттим», деб куб узрлар цилди. Аммо бул воцеаъ етти улка, яъни ицлимларга шух,рати кетти, Fiyxopo муллалари угай онани олмоцга ривоят берибдур,. нечук, деб атрофдин нома кела берди. Бухоро муллалари бу суздин ш армисор улуб, йиглар эрдилар. Имом Хофизиддин тушида Имом аъзам рах;матуллох, алайх,а пирим келуб айдилар: эй углум, х,ар ким масала сураса билуб жавоб бергил, шошиб жавоб айтмагил, эмди тургил, бул ишни олдини олпхл, тонгла етти ицлимга етмиш икки мазх;абга нома юборгил. Андин кейин улусни алдаб ижтих,од цилса, анга лаънати олло булгай. Имом уйцудин туруб куб йигладилар. Сузларини халцга айди. Барча цабул цилди, рофизийлар цабул цилмади. Алар мазх,абда ижтих;одларида куш одадур. Алцисса, амир Цозагон Бойгунни олмади, имомлардин хавф цилди. Аммо Бойгун тожикдин бир кишига кунгил бериб эрди. Ушал вацт Бойгун ани талаб цилса, бир катта цозони бор эрди, анга солиб келтурур эрдилар. Бир кун амир Цозагон ултуруб эрди, сурдиким, бу нимадур, кутариб келган? Хизматчи хотун айди: Бойгун хотун ошидур. Имом Хофизиддин х,озир эрдилар, балъами каромат айдилар: цозон ичра одам бордур. Цозондин ул одамни олиб келдилар, ^гожик гуф т: «ман мулло мешавам, имом гуфтанд агар ш аъни мулло х,амчун бошад, дардики пухта ш у д » 1. Ул тож икни Цозагон цилич била ур уб, х,алок цилди, андин х,арам сарига кирди. Бойгун цурцуб сани цабул цилурман, деди. Анга ноз-ниёз цилуб, завцини келтурди.' Аммо Бойгун малъуна эшиттиким, тожикни улдурмоцга имом сабаб булубдур, хох,ласа- ким, муллоларни барчасини улдурса. Цозагон макр цилуб айди: ушал муфти имом мани иссиг-совуц била узига ром цилубдур, деб куб муболага сузлар сузлади. Анда Цозагонни газаби келуб, агар муллоларни цони била йигоч кукартурмасам, деб онд ичти. Ул малъуна хотун муллоларни цони бшга йигоч кукартурсанг, сунгра 1 Ман мулло^ан, муллоНинг ш аъни шундай бул^а, дардЦ цаттид экан, деб айтганди ймом.
мани олурсан, деди. Анда ул нобакор имом Х,офизиддинни чок,ирди. ч Имом х,ар кун олдига б о р у р эрдилар. Урнидан туруб, огоз килур чэрдй, бул кун жабхаси мутагаййир булубдур, асло урнидин- тебранмади. А ни куруб имом жонларидин к,ул ювдилар. Имом андин так,аддум ултуруб эрдилар. Д озагон айди: ман амир булсам, мандин нечук илгари ултурдинг? Имом айдилар: ман олимдурман. Ул'айди: олим булсанг нега бир масалага ж авоб бермадинг. Имом айдилар: суроги л. Ул айди: отадин к,олгон хотунни угул олиб булурм у? Имом айдилар: бизни мазх,абда ж ойиз эмас, аммо сан кофирсан, ихтиёринг. Филх,ол, жаллодга буюрдиким, имомни улдиринг, деб. Ш.ах,ид булурида имом Х,офизиддин уш бу рубоийни айдилар: Байт: f илим бирла у ц у б циргу йил худон и илми тавуидин, ■ К^улоц ила эшитдим шасти сол асрорини таъйи.н, \\' Н е сир эрди бул уб бул кун шауидим тиги ка;);ринг ил<\\ Яратгандин эрур бул лутфи ра:^магдур манга ойин. Андин кейин, ул нобакор ва золим у кунхор муллоларни келтуруб ш ахид к,ила берди. Ровий айтурким, к,и рк, кунгача турт минг мулл о щах^Дат шарбатини ичтилар, р ух тутиси ган к,афасидин у чм-ок; ш акаристо- нйга учтилар. Х,а Р ерда мактаб ва Мадраса ва масжидларни хароб цилди, толиби илм булса хар тарафга цочтилар. Кофирлар куфр гавгосини Бухорога сочтилар, суфилар хар масжидларда овозини чик,ориб азон айтолмадилар. Ул вак,т рамазони ш ариф эрди. Б уюрдиким, руза тутманглар деб. Бир неча бебок ва беидроК тожиклар дини Мухаммадни ташладилар. Чорбоги Ш амсулмулк, хол о Н ам озгохдур, ани бутхона к,илуб. катта сипохлари ЭохираН бутга чук,ина бердилар. Унлал вак,т мусулмонларга куб ш уриш лар пайдо булди, гуё Н ух туфуни мавжга келди. Байт: Цизил цон бул уб мавжи туфонлар, ч lUaofud улдиларким азиз жонлар. Йетуб арбоби дин, чу исломдим, Алар ичра тушти ажаб кибру кин, Ж олойи ватан булди. устодлар, Д ин а%ли хафадур, куффор шодлар. Калисою бутхоналар зеб илан, Б ер и б неча оройу тортиб илан, Б ул уб мадрасаю масожид хароб, Мусулмон паришону уайрон соб, Шариат чир or и цолибдур учиб, Шариатни талаби хар ён цочиб,
М усулм он бариси гаму цайгуда. Фасад а%ли курким, кузи уйцуда. Алцисса, фисц-фасод шул даражага еттиким, калам ани битолмай нол, тил ани аёнин зикр этолмай лол. Саййид Отадин узга В ухорода ах,ли фузалодин киши цолмадилар. Саййидни келтургил, деб киши юборди. Б ухоро халци муни эшитуб, барчалари Саййид Отани хонацосига келуб, сайх,а била йигладилар. Бизлар х,ам ярог ва аслах,а олиб, ж онимиздин кечдук, золим била жанг цилурмиз, дедилар. Саййид аларни манъ цилуб, айдилар. Эй цардош лар, сабр цилгайсиз, иншоолох,, бу золимни давлатига завол эмди булубдур. Андин эл-улус бориб урда эшикида турдилар. Саййид Ота ичкари цургонга Цозагон олдига бордилар, айди: манга масала х,ожат булубдур, муллолар, дин ожиз келдилар, нечаларини улдурдум, нечук, уз ишларига парволари булмади, бир масала ухдасидин чицолмадилар. Аммо сиз била сузламайман, келгон йулингизга кета беринг. Саййид айдилар: нечук мандин масала сурамадинг, санга жавоб айтар эдим. Анда сурдиким, угул угай онани олса булурму? Саййид ота анинг унг ва сулига царадилар. Цозагон айди: ман сиздин савол цилсам, Сиз уён — бу ён боцарсиз, боцгон била х,еч нимани курмайсиз. Саййид айдилар: мани кузум курмаслиги барчага маълум, лекин сани тасаввур цилурманким, эркакдин булганмусан, хотундин тугулганмусан, маълум бермади. Ул айди: ман ота-она суратларидиндурман, менинг халц булмоцимга алар сабаб булгандур, бизларни миллатимиз шулки, ота-онамизга ^бодат цилурмиз, шунга ухшаш муттасил борадур мабдаъигача ул иборатдурким, Одам Атодиндур. Цозагон уйи юцорисида бир улкан бути бор эди. Анинг юзини беркитиб цуйуб эрди. Саййид Ота айдилар: ул нимадур? Ул айди: х,азрат Одам суратлари маъбудимиз, ш ароб ичарда уёлуб беркитуб цуйубмиз, анга мабдаъи цасри забаржаддур, бизлар они Кук тангри дермиз, деди. Наузибиллох,, Саййид айдилар: сани бу сузингда ноцис бор, деб хотиримга келур, вой сени х,олингга, дедилар. Цозагон сурдиким, не учун? Саййид Ота айдилар: Сузинг ноцис шулким, ота-онага ибодат цилурман, уёлурман, деб яна онамни хотун цилурман дерсан. Х,еч киши маъбудига шах,ват ила назар цилурму? Цозагон калласи андог тубан кеттиким, Саййидни жавобига мадор цолмади. Анда бировга буюрдиким, таом келту- ринг. Бир киши анда таом келтурди. Саййид Ота таомдин бир луцма тановул цилдилар, неча цатра кузларидин цизил ёш сочилди. Ногох, Саййид кузлари чечак каби очилди. Бу ишга одамлар тааж ж уб цилдилар. Маълум булдиким, ул нобакор илон гуштини х,алок цилмоц учуй п иш уруб келтурган экан. А кси га кузлари равшан булди, нечун, олмосдин кур булган эрди. Они давоси илон эти булди, баъзилар кофир таомини еди, деб маломат цилдилар. Н азм : Тацозоки цудрат яратгандин, К уз очилди луцма еб илондин.
Уш ал вак,тда амир Цозагонга Т уцтем урхон ди н нома келди, айгубдур,эй К,озагон эш иттимким, ах,ли ислом аиммаи динни х,ак,орат к,илуб, улдурмиш сан, аларни к,они била бог кукартмиш сан, мундог к,илмагил, булмаса санга си ёсат ила куб ж аф о берурман, яна сузум, Саййид Отани мани олдимга юборгил. Андин кейин Цозагон муллолар к,атлидин цул тортти. Сайид Отани Самарщандга юборди. Х он шах,ридин Саййид олдиларига пешбоз чицти. Андин кейин Тук,темур хон кичик углини тавх,ид илмига ш огирд берди. Сипох,и жатта Тош канд, Самарк,анддин Саййидга имон келтурди- лар. А м м о А м ир Т ем ур х,азрат Нак,шбандга тах,орат суви бериб, бир неча йил анда булдилар. Иноцтоз била бир кун Хож а Нурободга сайр к,илуб борДилар. Анда амир К,озагон майда болаларга тош отмок, жанггини ургатиб уйунга сол и б эрди. Инок, А мирга айди: ш у золимни бир иш к,илуб улдурурман. А м и р Т ем ур манъ цилмади. Инок, кулини чубрук била ура«' болалар ичра кириб, курунмас булуб, бир тош олиб Д озагонга к,араб отти. Т угри келуб икки Кошини уртаси — манглайига тегуб, калласи таркидин ерилуб, к,он ок,а берди. Болалар муни к ур уб х,ар тарафга цочиб кеттилар. Мулозимлар К,озашнни урда сарига олиб жунадилар, жаррох, талаб к,илдилар. Инок, х,озир булуб, узини х,аким суратида к,илуб, ман жаррох,лик,ни яхш и билурман деди. М уни х,ам урдага бирла олиб келдилар. Инок, К,озагонга секин айди: Эй амир бегим, ман тилим била тухтаб к,олган к,онларни ялаб олурман, сиз сабр цилуб, сира ох,-вох, деманг, андак ток,ат дил урсиз. Цозагон щабул к,илди. Анда кал Инок, калласини ёрилган еридин андог су р у б тортгиким , магзи миясигача цолмади. Цозагон кофир андог тинчиб ухладиким, лаъин хон томуг сарига бориб асло келмади. Инок, урнидин секин туруб мулозимларига айди: бегимиз андак осойишда, ухладилар. Ман уйимга бориб марх,ам келтурай, деб урдадин чикуб бадар кетти. К елуб вок,еани Х ож а Бах,овуддинга ва Сох,ибк,иронга баён к,илди. Кофирлар анинг улгонини билуб, цогилни х,арчанд ахтариб тобмадилар. Самарк,андга нома юбордиларким, Б ухоро тожиклари Козагонни улдурди, деб. Анда Тук,темурхон газабда булуб, кдсамёд к,илуб Б ух ор о халк,ини к,онин тукмакга Самарк,анддин Б ухорога юзланди. Бу хабар Бухорога етти. барчалари йиглашиб, Бах,овуддин хизматларига келдилар. Хож ам Нащнбанд аларга мутасадди булуб, Бухоро дарвозасидин Тукдемурхон олдига чик,тилар. БУ ДОСТОНДА АМ И Р ТЕ М У Р СОХ,ИБДИРОН ТУКТЕМУРХОН БИЛАН МУЛОЦОТ БУЛГОНИНИ БАЁН И Анда Х ож а Бах,овуддин нирим Тук,темурхонни олдига борди лар, к,инчок, сипох,и Тук,темурхонга айдилар: сиз х,арам чодирй ичра булунг, хожа турсунлар, тонгла куруниш берсунлар, хонлигни салобати маълум булгай. Х ож ам Нак,шбанд х,ануз богларига етгани йук, эрдилар, хон х,арамдин чик,ти. Ш айх Х удой к ул и ва х,азрат
Саййид Ora сурадилар: Нега тавакдуф булмади. Хон айди, агар тавакдуф к,илсам, утга туш гандек булдим, к,урк,уб туролмадим. Саййид Ота инсоф юзасидин айдилар: девона Бах;овуддин жазабаси куб зурдур. Аммо Шайх Худойберди манзур кдлмади. Бах,овуддин бориб эрдилар, хон юк,ори урин курсатти. Ш айх Х удойкули х,арчанд ж уръат к,илуб Бах,овуддиндин илгари утолмадилар. Х ож ам Нацшбанд салобатлари ул кишини бости. А ммо Амир Темур Бах,овуддин цадамларига жойнамоз солиб, кулини алиф-лом дилуб турди. Анда хонни олдига биров келуб ултурдиким, буйи етти газ, атрофига уралгаи юзига нардалари, мушкбарни солгон, белига нуга боглагон тиз чукуб, хон мук,обилида ултурди. Хон айди: бул аврат мани хотуним дур, оти Ltlax,p Орой, киичок, элатидиндур, бул чодир шунинг учун курилгон, агар ж ан г ичра кирса, минг кишини бош ини оладур, ун минг киши х,ам мудобил булолмай, маъюб булур, бир катта бош ук,и бор, чодирдин тур уб отадур, минг кишигача к,а'лк,он тутуб турса, аларга таъсир кдлуб, албатта, барчасини маъю б к,илур. Эш итуб Х ож ам Т^аховуддин там оию илтимос к,илдилар. Х он буюрдиким, бир узга чодир тикинглар деб. Анда Шах,р Орой ул чодир ш икофдин у д отти, минг кишидин ун минг кишигача к,алк,он тутуб югурдилар, барчаларига асар к,илуб, зарби катта тош била илож тополмай, маъюб булдилар. Тудте- мурхон айди: Б у х ор о одамлари к,анча булса, уш бу Шах,р Орой узи кифоя к,илур, к,андай тож ик мани си похдм га кучи етадур, х,ар нима хох.лаганимча тож икларга цилурман. Сох,ибк,ирон к,ах,р чашмда булуб, хон олдига келуб айдилар: ман нотавон бечора х,ам тож ик булурман, Шах,р Орой била жанг х,авас к,илурман. Х он манъ к,илди, Сох,ибк,ирон сузидин к,айтмади. Х о н .Х о ж а м Бах,овуддинга айди: суфингизни к,айтаринг, ажали етубдур. Хож ам Бах,овуддин айдилар: анинг кунглига келган иилти цайтариб булмас. Алцисса, Амир Сох,ибк,и[юн Шах,р Оройга юзланди. LIlax,p Орой чодир ичра тур уб ук,ини отти, А м ир они иъода кдлуб ук,ини бошок,лари била олиб, рад к,илуб чодир ичра кирди. Шах,р Орой, филх,ол, к,улига к,илич кутарди, А м ир к,иличин кулидин олиб, к,айтариб узига андог солиб эрДиким, Шах,р Орой бош идин белигача икки булунди. Муни куруб жатта сипох,лари келуб Амирни, филдол, ушладилар. Х он анда Амирни щатлга бую рди. Х ож ам мурок,абада ултуруб эрдилар, баногох, бог тарафидин гулогулу овоз кела берди. Курдиларким, Тухтамиш хон, Тук,темурхонни кичик угли баролуг йигоч узра чик,иб чумчук,ни уясидин болаеини олиб, к,уйнига солиб эрди, йигоч теш укидин бир илон чикуб, чумчук; уясидин утуб Тухтам иш хонни буйнига уролибдур, барча ани нима цилурин билмай, х,айрон булуб, барчаларига вах,има туш уб Сох,ибк,иронга к,арамай они фикрига мук,аййид булдилар. Сох,ибк,и- рон онда тур уб LIIax,p Орой хотун чодирига кируб ук, била ёсин олиб шул ердин тур уб йилонга к,араб ук, оттиким, йилонни калласи узулиб туш ти. А м м о Т ухтам иш хон билмай к,олди. Алк,исса. хон Амирдин бул вок,еани мушох,ада к,илуб, х,асаб ва насабдин сураб билдиким, 1ч,орачор нуён авлоди, Ч игатой к,изидин
экан. Расми Чингизхон деб саждаи тах,ийят цилди. Ж уж и авлоди ЧиСатой авлодига сажда цилурдилар, А мир манъ цилди. Хон анда Ж ужихондин цолгон гурзини Амирга инъом цилди. Огирлици ун ботмон келур эди. Хон айди: ахд цилуб эрдим, Б ухоро халцини цонини тукарман деб, тадбир цилингким, х,укмим тагайюр булмасун Анда тамоми мардуми Бухорони томуридин цон олдилар. Хукми хон тагайюр булмади. Амир хожам Бах,овуддин хизматида булдилар, Т у ц тем урхон Б ухорога кириб юртни ацл ила сурай берди: В ацтики, ципчоц элатлари Шах,р Орой улганини эш итуб, хеш-ацраболари они цонини талаб цилуб Бухорога келдилар. Хонга айдилар: бизларга Турагайни углини тогтиб беринг, улдурурмиз, хон куб манъ цилди, булмади. Баховуддинга хабар юбордиким, бу жамоъни х,арчанд манъ цилдим, булмади. Анда хожам Сох,ибци- ронга назар цилуб, курдиларким, бах,одурликда арслондек, талаб жанггида цофлондек эрди. Айдилар, алхол, сабр цилгил, агар зурлик цилса, андин кейин узинг билурсан, деб бошларини куксиларига ташлаб тафаккурга кетдилар. Анда хор кофир х,овлиларига яцин келуб, отдин йицилуб буйни узулуб, жони томуг юртига кетар эрди. Агар эшикларига цадам цуйса, гойибдин ярог келуб, буйнига тегди. Одамлар там ош о цилур эрдилар. Бах,овуддин муридлари била ултуруб эрдилар, цинчоцлар сурадилар: сочлик йигит ким деб. Тож иклар айдилар: девона Бах,овуддиндур, муридлари, Турагай Баходур углига х,амийдурлар. Ципчоцлар айди: эй девона, сизга ишимиз йуц бизларга Турагай углини келтуруб бергил. Хожам айдилар: ул мани муридим, нечук берай санга, асло бермасман. Анда аларни бир чол царияси айди: бул девона тасахдири малоика цилубдур, малоикани цочурмоц осон, илло, биртугулгон ога-сингилни келтурурсиз, мунда ога синглисин зино цилгоч, малоика цочур. Анда Тотор отлу киши келуб, уз синглини зино цилди, тарми эли андиндур. Хожам «оллоху акбар» деб, ранглари мугагаййир булуб айдилар: эй Турагайни угли, сани аллога тобш урдим, энди гайратинг ва ж уръатинг булса, кургузгил. А м ир, филх,ол, ярог-аслахаларини белларига боглаб, цулига цалцон олиб, дубулгани бошларига кийуб, совутни эгниларига кийуб, Хожамдин фотих,ани олиб, бир тарафда Иноц цулига ханжар кутариб ул юзи цораларга юзланиб эрдилар. Карвон саройдин ципчоцлардин Цолто отлу киихи чицуб, А мирга цилич кутарди. Яна Амир Ж ужихонни гурзисини цулига олиб они уруб, циличин синдурди. 1^олто цочиб девор тагига ёшинди. Амир гурзи била деворга андог урдиким, устига девор йицилуб, жони томуг горига беркинди. Ь^олтони иниси огасини куруб А мирга цилич кутариб келди. Анинг цулидин ушлаб, бир уруб икки тацсим цилди. Анинг х,ам ж они огасини ёнига борди. Анда Иноц икковлари яёв карвон саройга бордилар. Иноц айди: ман карвон саройни томига узимни олиб бу ёвни тошцори чицарурман, Амир ани манъ цилуб, мандин ж удо булмагил деди, цабул цилмади, сарой томига чицти. Бири саройдин ани куруб орцасидин чицти. Иноц полон остига ёш унди. И ттиф оцо, .Иноц буйнига полон пфи туш уб, ш ош иб полон била ерга юмалануб тушти. Ани тутуб бойладилар. Амир
Инок,ни цулга туш ганин эш итуб карвон саройин остидин келур эди, одам кублигидин сарой томи йикилди, Амир остида к,олди. Халк, А м и р Тем ур улди деб гумон к,илди. Ципчок;лар А м ирни улугини куйдурурмиз деб очиб курсалар, Амир тирикдур, лекин хушсиз ётур. К елтуруб Инок, била боглаб куйдилар. Амир анча вацтдин кейин узига келуб курса Инок,ни ^лдидадур. К,ипчок,лар хох,ласа- ким, икковини х,олок цилса. Ушал вак,т д ун ур -д уп ур овози галогул кела берди. К урсалар Т ухтам иш хон Амирни бу х,олда булганини эш итуб неча одамларни к,алам к,илуб келуб юз киши билан мулозимларидин бириси Амирни отни сагрисига олиб, Иноцни яна бириси олиб А м ирни яхшилик, к,илгони учун. Анда к,ипчок,лар Тухтамишхонни у рта га олдилар. Тухтамиш хон хийла била Амир ва Инок, икковини Шаме ул мул к боги деган жойи бутхонага юборди. К,ипчок, элати Тухтам иш хон ни куб танг к,илдилар. Тухтам иш хон эртагача деб алардин мух,лат сурди. Тонгласи яна Т ухтам иш олдига бориб гавго к,илдилар. Тухтам иш хон айди: бориб бутхонадин хабар олинглар. Л екин аларни расмида бул эрдиким, ёзуК,лу, гунох,кор киши бутхрнага борса, алар дах,л цилолмас эрди. Анда лоилож булуб, к,ай вак,т бутхонадин чйк,са х,алок к,илурмиз дедилар. Тухтамишхон икки цулидин Амирга таом юбориб, уч кундин кейин иккала кул Тухтамиш хонни амри била олиб борган сабат ичра А мирни олиб ва бири Инок,ни олиб, беркитуб кутариб шох; Нацшбанд пирим хизматига келтурдилар. Хожам Амир Темурга айдилар:бориб Барок,хонни топиб келтургил, мулкни жаттадин олиб, анга бергил, буларни вак,ти х,ануз узок,дур. БУ ДОСТОНДА АМИР СОХИБЦИРОН БАЛХ ВА К,а н д а х ,о р с а р и р а Б О Р ГО Н И . Б А Р О К Х О Н Н И а х т о р и б ю р г о н и н и БАЁНИ Х,азрат Нак,шбанд пирим амр к,илдиларким, Барок,хон к,айда булса, ахтариб топиб, келтургил, дедилар. Анда Сох,ибк,ирон Инок,ни олиб икковлари яёв булуб сафар йулига туш тилар. К уб- куб зах,матлар чекуб юрдилар. А м м о вацтики Ок,темурхонни Сох,ибк,ирон ул дуруб эрди, анинг, урнига К,изил Т ем урхон Карш ига х,оким булди. Царшини улугларини тамомига буюрдиким, мани огамни к,отилин топиб беринг, булмаса, барчангизни к,атл этгумдур. Анда айдилар, сани оганг бир йигитни хотунин олиб цочуб уйида сак,лаб эрди, ул йигит х,амийят цилуб бир кечада улдуруб кетубдур, маълум булмади кимдир. Х,оким айди: хар кимарса ва х,ар нимарса шул шах,р ичра хох, яхш и ва хох; ёмон бордур, сизлар албатта, билурсиз, тезликда топиб берурсиз, булмаса барчангизни х,алок к,илурман. Биров айди: бул даштда бир азиз бор, илми Ж афардин хабари бор, агар они топиб келтурсанг, ул киши илми Жафар била огангни к,отилий топиб берса керак. К,аршининг сах,росида гор ичра шайх Умар тоат к,илур эрдилар. Сипох,ларидин юбордиким, ул киишни бул ерга келтуринг, деб. Анда синох,ларидин ким горга як,ин келса, отдин учуб кета берди, гК'они томуг шах,рига етаверди.
Сипохлардин куб одам отдин йицилуб, ул ерда х,алок булдилар. Х,оким бул ишца хайрон цолди. А м м о шайх Умарнинг углилари бор эрдиким, куб сатанг ва чафани эрди, Цизил Т ем урхон га келуб айди: Эй хоним, манга инъом берсанг Ж аф ар китобини угирлаб келтуруб берурман. Анга минг олтун инъом цилди. Ул кеча отасини олдига келди. Ш айх айдилар: Углум, х,арчанд цилдим тургил, турмадинг, юзингда яхшилик нишони йуцтур. Бул анда, ота мани ёмонлигим йуц деб онт ичти. Ул кеча вацтни ганимат билиб, китобни угурлаб олиб келуб х,окимга берди. Тонгласи .Шайх курсалар, китобларини ноцобил угиллари олиб кетубдур. Алцисса, шайхни цуймасдин Х,оким цошига келтурдилар. Х,оким иззат цилди, айди: эй шайх афандим, мани огам цотилини манга билдуринг, булмаса Сизни хам улдурурман. Ш айх айдилар, асрори гойибни оллодин узга киши билмайдур. Андин кейин Шайхни углиларини келтурдилар. Ул бебоки нопок' ^изил Темурхонга айди: одамларни улдурмоцга талаб цил, алар фигон цилуб отамга тазорруъ цилурлар, лоилож, отам цотилни тониб берур. Эртаси одамларни жамъ цилди, барчаларини цатлга буюрди. Андин кейин алар Ш айхнинг этакига ёбушуб зори цилдилар. Шайх айдилар: Эй халц, илми гойибни тангри таборак ва таолодин узга киши билмайдур. Ш ул вацт узра бир цари хотун келуб айди, огангни цотилин ман хабар берурман. Аммо бул цари хотун Хонимча била тануш эрди, бир-бирйга дуст булуб, анга махрами асрор булуб, Х оним чаи сода лавх сиррин айтуб эрди. К,изил Темурхон цари хотундин суради, цотил кимдур? Цари хотун айди, оганг цотили Турагай баходур углидур. Ул фалон суфини угли Иноцтоз циморбоз била Fiyxopora цочиб кетгандур. Лекин хотуни суфини уйидадур, деб бир-бир воцеани баён цилди. Филхол, Хонимчага хабар келди, анда Хонимча хайрон „булуб, суфи била видоълашуб бошига • телфак, эгнига тун кийуб Б ухоро сари юзланди. Анда бул хотунни тоболмай, суфини тутуб кетти. Аммо Хонимча Мирзо Ж ахонгирга хомиладор эрди, йул узра бир зеки роботга йулицти. Анда важъи хомила яцин булуб, дарди зиёда булди. Ул эски робот ж ахонгир ибн Ь^изил А рсл ои хон Отабекдин цолгон эрди. Зур ила ул робот ичра кириб эрди, бир угул вужудга келди. А ммо Бухородин Амир била Иноц келур эдилар, шамол келуб кал Иноц бошидин туффисини туш урди. Ш амол юмалонту- руб ер устида кета берди. Туфф исини орцасидин бул ю гуруб етолмай, Амир хам мунинг орцасидин кела берди, иттифоцо, бул роботга келдилар. Хонимчага мулоцот булуб, Хонимча булган шархи воцеани бир-бир баён цилди. Амир бул угулни куруб отини Мирзо Ж ахонгир цуйди, нечукким, Ж ахонгир роботида таваллуд булуб эрди. Аммо Амир тезлик била Карш ига келдилар, улумдин одамларни нажот бергали. Аммо Кизил Темурхон суфидин суради, суфи инкор цилди. Цахр-газабда булуб аввад шайх била суфини ш аходатга еткурди. Андин сунг, ул золим тамоми халцни цатлга бую рди. Fv,apuju эЛини андог улдира бердикйм, катта-кичик, эру хотундин фигон фалакка чица берди. К,арши халциии насафини ул
хунхор нобакор ул дур уб эрди. Сох,ибк,ирон етуб келдилар. Анда бировдин сурдиким бу нима воцеадур? Ул айди, бир одам учун бу коф ир золим барчамизни х,алок килур. А м и р Х онимчани бир ядин одамга топш уруб, тугри Х,оким олдига борди. Айди, Эй Цизил Темур Туктемурхон угли, огангпи котили ман булурман, бу фацирларда ниманг бор? Анда Инок, бурчакда турур эрди. Х,оким Сохибдирон бах;одурлик,идин курдти. Айди, эй Амир Темур, ажаб бах,одур йигит экансан, икки кулингни бергил, богласунлар. Амир кайдга кулини берди, бойладилар, катлга буюрди. Анда Жатта беклари манъ килуб айдилар, бул тура бачалардин экан, зиндонга солсанг, Бухорога Туктемурхон отангга нома юборсанг, они х,укми била иш килсанг яхш и булур, дегач, Инод бу сузни англаб, андин Хонимча олдига келуб, видоълашиб, яёв Бухоро сари, Тухта миш хон олдига бор м ок булди. ■Шах,рДин чикуб бир ерга келса, К,изил Т ем урхон номи юборган элчилари ётур. Аларни отин олиб, Б ухорога юзланди. Кечани кеча, кундузни кундуз к,илуб, ж унаб кетти. Бу элчилар урнидин турса, отларини угри олиб кетибдур. Л оилож булуб, яёв юрдилар. А м м о Инок, ел каби учуб Б ухорога етти. Анда болалар уйнайдургон варрак килуб учуруб, Тухта- миилхонга хатни юборди. М унинг учганини, х,авода турганини Тухтамишхон куруб, варракни асло курмаган эрди, таажжуб Килиб, бу нимадур деди. Айдилар варракдур. Анда айди, варракни эгасини келтуринг, деди. Анда Инокни олиб бордилар. Тухта мишхон тануб, навозишлар килди Сох,ибцирон ах,волидин сурди. А нда Инок воцеани бир-бир баен килди. Тухтам иш , филх,ол, нома ёзиб, отасини мух;рин босиб Иноедин Цизил Темурхонга юборди. Ушал соат Инок, номани олиб кайтуб К,аршига юзланди. Йулда камишзор' тукай бор эрдиким, анга келса К,аРши элчилари чарчаб тукай ичра ухлаб ётур. Анда камишга ут куйиб, тукай тамомини куйдуруб юборди. Анда ул элчиларни жони ул тукай утига тоб келтуролмай, кочиб кетти, томуг юртига элчи булуб етти. Кал И нок К,аршига келуб х,укмномани К,изил Т ем урхон га берди. Номада дебдурким, х,арчанд, огангни улдургон булса х,ам, зиндондиа олиб озод килгил. Анда Амир Темурни, озод килуб юборди. Сох,ибкирон Хонимчани олиб Ш ах,рисабзга борди. К,ора Т ем урхон Ш ах,рисабзни адл бирла сурар эрди. Бехавф Х онимчани угли била анда куйуб, узи Балх тарафига, Барокхонни ахтариб кетти. Б У ДОСТОНДА АМ И Р Т Е М У Р СОХ,ИБЦИРОН Б А Л Х Ш АХ,РИРА БОРИБ, АМ ИР ЧОКУ БИЛА М УЛОДОТ / БУЛРОНИНИ БАЁН И А м м о А м и р Сох,ибкирон Инок била йулдош булуб неча кун, неча тун йул кезиб, чул кезиб, кун туруб, тун йуруб бориб Балх вилоятйга дох,ил буЛуб, бир саройга кириб, хуж расида карор олдилар. Бир кун Амир саройдин чйкуб. урамаларда юрур эрди, бир киши СоКоли Мош бирийЧ каби булгон, troJia бирла йиглаб
борур, айтадурки, эй яратган тангрим, бизларни бу кофир золимдин йирок, к,илгил. А м р р анинг елкасидин уш лаб курди, танудиким, отаси цулидан бир замонида муни озод цилгон эрди. Сох,ибцирон анинг кайфиятидин суруб, санга кимдин зулм етубдур, деди. Ул цари чол айди, мани бир гузал углум бордур, анинг оти Х,инд Хож а. Ю ртни х,окими Цамариддин тож и кдур. Солкут к,атагон анинг пах,лавонидурким, мени углумни олиб цочиб, х,аммомга кетубдур, билолмадимки, ул ш ум нима х,ак,орат к,илур. А м и р айди, х,еч кимга арз к,илдингизму? К,ари киши айди, Камаридинга бориб арз к,илуб эрдим, нулок, солмади, лоилож, яратганга йиглаб келурман. Амир анга, мен бориб углингн'и нажот берурман, деди. Ул чол кулди. Амир анга узини аён ва баён к,илуб билдурди. Андин кейин цари киши Амирни тануб, уйига таклиф цилди. Амир айди, аввал урлунгни наж от бериб, андин кейин уйингга борурман. А м ир Инок, бирла андин х,аммомга бордилар. Ул х,аммомчига х,еч киши келМасун, деб эрди. Х,аммомчи буларни манъ к,илди. Амир х,аммомчи сузига к,улок, солмай х,аммомга кира берди. Х,аммом ичра курдиким Х,инд Х ож а ёлгуз турур, Солк,ут к,атагон бош и охур ичра, сув олур эрди. Амир, филх,ол, бориб иккала оёгини кутариб, бошини сувга тицуб турди. Солк,ут сув ичига кетти, жони узулуб том уг х,аммомига етти. Муни Х ин д Х ож а куруб урра к,очти. ^л уки охур ичра к,олди. Ц иморбоз И ноцтоз муни куруб, дак,-дак, титраб берди. Иш тон деб куйлакини оёк,ига кийуб, куйлак деб ии1тонини бош ига кийуб, ш ош иб к,олди. Х,арчанд А м и р айди, мардона бул, к,урк,ма, деса х,ам фойда бермади. Х аммомчи келуб курдиким, охурдин лунги чицуб, сув томуб турур, бориб цараб улукни айди, х,ой усто, бу к,андай бало. Солкутни охур ичра ул дуруб цуйубсан, деб х,амомдин чик,уб, шовк,ун к,ила берди. Датагон элатлари эш итиб етиб келдилар. Х,аммомчи мунда ш у икки йигитдин узга киши йук,, деди. Сох,ибк,ирон Ж уж и хон чук,морини кутариб, наъра тортиб, шовцун солиб, мандурман Турагай бах,одур угли, деб уруш к,ила берди. К,амариддин эш итуб, отга минуб келди. А м м о Солкутнг, иниси Иримчи йулбарсни ёшлик,ида тутуб олуб, устига эгар юкини Нилуб минуб ю рар эрди. Ул х,ам эш итуб, йулбарсга минуб келуб, Инок,ни цамчин бирла урди. Огзидин лахта к,он келуб, узидин кетуб йик,илди. Они бойлаб цуйдилар. Андин Сох,ибк,иронга келди, цамчинини Сох;ибк,иронга х,авола к,илди. А м ир ани дафъ к,илуб чук,мор бирла уруб эрди, Иримчига тегмай, Йулбарсга гегуб бош ини пачац-начак, к,илди. Иримчи ерга туш уб куб олишти. Амир чук,мор бирла андог урдиким, куксигача тегуб, пора-пора к,илди. Сох,ибк,иронни б у к,илгон ишини ж атта элати куруб, ф игон к,илуб келдилар. Бир кечаю бир кундуз андог уруш булдиким, мундог масоф ни киши курган эмас. А м и р жанг к,ила-к,ила шах,арнинг .дарвозасига келур эрди, анда купрук тешукига оёги туп^уб,лойиб йицилуб эрди, келуш уб боглаб К,амариддинни олдига олиб келдилар. А м ирни Инок, бирла икковини зиндонга буюрдилар. Андин Бухорога, Тук,темирхон олдига нома юбориб, дедиким, Турагай бах,одурни угли келуб, икки пах,лавонимизни улдурди. А н и элати к,онини талаб к,илур, берайм у ё йук,? Х,ануз нома жавоби
келмасдин, иттиф оцо Амир бирла Инок, зиндонда эрдилар. Зиндон эшикида цоровулга бир киши сабат ичра олма тух,фа келтуруб, туйга таклиф цилди. Цоровул икки кишини урнига цуйуб, туйга кетти. Х,алиги икки киши чогир ичиб, буларга айдилар, сизлар сабабингиздин тамошодин цолдук, туйга беролмадук. Иноц аларга айди, Сизни хизматингизга цоровул бир йилга нима берадур? Булар айди, бергани овцатимизга етмайдур. Иноц айди, ман сизга бир пора лаъли Бадахшоний берурман, огирлици етти мисцол келур, циммати етти минг олтун булур, бизни нажот цилурсиз. Алар цабул цилдилар, лаълни беркитуб цуйгон ерларидин олиб берди, иккови курдиларким, лаъл асилдир. Сох,ибцирон бирла Иноцни зиндондин халос цилуб чицарди. Иноц кунглида айди, бу икковига лаълни ташлаб кетарманму, деб. Яна аларга айди, эй цардошлар, цоровул келуб зиндонийларни цаерга юбординг деса, нима дерсиз? Алар хайрон булди. Иноц айди, икковингизни ман боглаб цуяй, сизлар юмаланиб, ер узра ётунг, цоровул келса, айтурсизлар, зиндонийлар х,ийла бирла бойлаб цочиб кетти, десангизким, курса маъцул цилур. А гар узи цочиб кетти десангиз, х,еч ким инонмас. Алар цабул цилди. Ул содда замирларни алдаб, оёц-цулини боглади, иккисини бош ини кести, лаълни олиб, Х,инд Х ож а уйига юзландилар, билмадилар уйи цайда булса. йул узра бир цора кийимлик уч р ади ,, маълум булдиким, Х,инд Хожадур, икковини уйига келтурди. Ул кеча анда булуб, тонгласи Х,инд Х ож ан и олиб, уччов булуб Бароцхонни ахтариб, шах,рдин чулга чицтилар. Х,иротга яцин еттилар. Чигатой эли жатта элатидан Х,ирот, Цандах,оргача тарцашиб эрдилар. Овулдин овулга Бароцхонни сураб ахтардилар, топилмади, балки билсалар х,ам цурцуб айтмадилар. Ж иройил элига келдилар. Алар Амирни зиёфат цилди, алардин Бароцхонни сурди, алар айдилар, биз х,ам тополмай, \\айрондурмиз. Алардин узларига йулдош талаб цилдилар. Алар мол-манолдин кечиб бермадилар. Андин сулдуз элига келдилар, булардин х,ам йулдош талаб цилдилар, цабул цилмади. Андин Сох,ибцирон, Иноц, Х,инд Х ож а уч киши йул кезиб, кун юруб Бароцхондин асар топмадилар. Сох,ибцирон йиглаб мунож от ила бу абётни уцудилар: Байт: Тополмай мацсудим щ йрон эрурман, Биёбонлар аро сарсон эрурман. К у р у н у р ерда цум-тош, кукда ю л дуз1, Б у тошлардин цабарди ким оёцлар. Б у чулда йуц цалов, эиё, на раубар, Ило%о, сандин узга Хизру Жаброил Чирог эмас яшил, %оди эмас ел, Узинг ofodu. булуб чин йулингга сол, 1 Кейинги мисра аол нусхадан тушиб долган.
Адаш ган осий цулдурман, ку лум ол. К и сандин угга й уц дур %еч паноуим, Сигиндим диргохингга. ё илоуим, Й ул узра цуймагил афтодаларни, Х усусан, бизга ухшаш соддаларни. Алк,исса, Сох,ибк,ирон тануш элатлардин рафик, талаб к,илдилар. Х,еч ким раф окдтга ярамади. Неча кун йул ю руб, бир ерга келсалар, икки минг тева, ун минг к,уйга тугри келдилар. А м и р сурди. Е>улар кимникидур? К,уйчилар айдилар: бул амир Ч оку барлосникидур. Ул вак,т амир Ч ок у элатлар ичра куб гани киши эрди. Амир цуйчилардин сурди, амир Ч оку угли М ирзо Сайфиддин к,айдадур? Алар айди: М ирзо Сайфиддин цудук, бошидадур. Амир анда бордилар, курдиларким, мирзо цудукдин нарида чодир ичра ул турур. К,уллари х,ар к,айси уз ишида эрди. А м ир нудук, ёкдсига келса, к,ирк, х;укизни терисидин к,илгон цовга осилиб турур. Амир анда к,овгани сувга солиб, ёлгуз тортиб олди, охурга гукуб, иккинчи тортиб олурида арк,он узулди. А ндог садо чикдики, М ирзо Сайфиддин иргиб тур уб оёд яланг ю гур уб келди, нуллари х,ам келдилар. М ирзо сурдики, нима гап? Айдилар, бу йигит ёлгуз Ковгани сувга солиб, тортиб, иккинчида узулди. Барчалари гах,син щилдилар. А м и р ул вак,тда йигирма беш да эрди. А м ир М ирзо била чодирга бордилар. Мирзо Сайфиддин гануб, узин танумасга солди. Андин кейин М ирзо айдиким, х,ар ким уз ж ойин билуб ултурсун, деди. Сох,ибк,ирон Мирзодин юк,ори чик,уб ултурди. М ирзони аччиги келуб, А м ирга айди, к,айдин келдинг, цаерлик булурсан? Амир айди, ман бухоролик булурман. М ирзо Сайфиддин айди: Амир Чоку барлос авлоди бул ерга келубдур, агар бухоролик булсанг бизни ж уворилар Б ухорода к,анча бордур? Сох,ибк,ирон ж авобига айди: Бухорода жуворилар, гурунч, мош бах,оси бирдек эрур. М ирзони аччиги келуб, газаб бирла айди, эй бухорол и к, на сузни билуб гапурасан ва на урнингни билиб ултурасан?! Амир айди, ман тура бача булурман. Мирзо Сайфиддин айди, ман мулла булурман. Сох,ибк,ирон айди, «илм » лугатда нимадур? М ирзо Сайфиддин айди, х,ар ниманинг х,ак,ик,атини билмок,. А м ир айди, мени билсанг, Турагай бах,одур углидурман, }1арок,хонни ахтариб келдим. М ирзо анга нагий ният к,илуб, билса х,ам к,абул цилмади, инкор к,иЛиб айди, ман эш иттим, А м ир Тем урни ж атта синох,лари улдурди jje6. Энди сан ман А м и р Темурман, деб келдингму? Сох,ибк,ирон айди, мажх,ул сузга инонмагил, Амир Тем ур ман булурман. Яна М ирзо айди, Амир Темурни жатта элатлари бисёр куб азоб ила улдурмиш дур. А м ир хох,ласаким, узини курсатса, яна туз х,ак,ини андеш асини к,илди, узини сак,лади. S^3 кунглида уз элимни ёв к,илмойин, деб хафа булуб, андин жунади. М ирзо Сайфиддин х,айрон булуб колди. Ногох,, бир тарафдин чанг курунди. Чанг ичра фил минган бир киши келур. Аммо амири Х,индистон А м и р Ч окуга сийловга бир фил бериб эувди. Сох,ибк,ирон курсаким, Амир Ч оку эрур. Иккови бир бирин тануб, к,учок,лашиб куриштилар. Амир Чоку злу юрти эсига тушуб, аларнинг фироцида
куб йигладн. Андин кейин Амирни к,ушга олиб келди. Мирзодин Сох,ибк,ирон кунгли хафа булгонини англаб к,ах,р-газаб бирла мирзони улдурмоцга к,асд к,илди. Мирзо Сайфиддин Амирни анда узига шафеъ к,илди. Амир шафеъ булуб отасидин сураб олдилар. Анда Амир Темур Амир Чокуга бошидин утган вокеасини бир-бир баён к,илди. Хеч ким рафик, булмаганини айди. Анда Амир Чоку бу уччовларига от бериб, угли бирла узи аларга йулдош булуб Цушиг цалъасига бордилар. Анда шах,р ичра Инок, кириб соатидин сунг йиглаб чика келди. Аммо Тугал бекким, туркмон эли Курагон элига куб душман эрди, Сох,ибк,иронга айди: амакинг Х,ожи бекни буюруб, терисидин этини ажратиб, машакдат ила улдурурлар. Филх,ол. Сохибцирон Калъа ичра кириб, амакиларини ах,волини курдилар. Йулдоиша- рига, сизлар сукутда туринг, деб узи жаллод к,ошига секин бориб. амак'ини улукини неча олтун бериб, жаллодлардин олди. Этини терисига ураб олиб чик,уб, салласин анга кафан килиб. жаиоза ук,уб, дафн к,илдилар. Ушул ерда бир бузуг кулбада ухлаб ётур эрдилар, туркмон эли чик,уб, бешовларини боглаб олдилар. Цалъа ичра олиб кирдилар, беклари буларни улдурмок,га ХУКМ к,илди. Ш ул аснода шох Мансурдин шахри Машхаддин нома келди. Дейдурким, хушёр бул ва хабардор бул, Чигатой беклари бизни мулкимизга к,асд к,илмасун. Алхол, Тугал хогирига келуб, уз кунглида дилхохлик, килуб, шох Мансур олдига буларни тирик юбормок, лозим булди, деб бул беш кишини икки буток,лук, айри йигочга махкам буйниларидин бойлаб отларига миндуруб, бир неча муваккиллар бирла Маищад сарига юзланди. Жом йулидин Х,арзга бордилар. Уч кеча, уч кундуз бирдек йул юрдилар. Туртинчи кечасида муваккилдин бирини уйк,у галаба цилуб, Амирни отини жилови к,улидин чик,уб кетти. Сохибк,ирон ишорат бирла узга йулга юрди, аммо кун совук, эрди, сахаргача йул юруб, бир к,ш ллок ,га етти, чеккасида бог бор эрди. Анда хонак,ох хам бор эрди. Хофизларни овози, зокирларни сайхаси чик,адур. Анда Амир тавак,к,уф к.илуб, хофизларни ук,уганини, аларни ох ва ноласин эшитти. Амир хохладиким, аларни бирини чок,ириб узини бойлугун ештурса, яна душманлар хабардор булмасун деб сабр к,илди. Ногох бир суфи чик,уб нола била йиглаб, икки итни хонак,охдин келтуруб боглаб к,уйди. Вири семизу бири орик,, яна бориб хонак,ох ичра кирди, соатидин кейин ул суфи к,улида к,оф ичра таъом олиб чик,ти. Амир они куруб, шовк,ун цилиб айди, эй суфи, мани бойлугумни ешгил, ушал таъомингдин мани зоеъ к,илмагил. Ул суфи Амирга назар килди, аммо таъомини икки итини олдига к,уйди. Амирга гафурмади. Таъом манга раво булмай, итларга раво булди, деб Амир бених;оят куб хафа булди. Иацти булуб ушул хонак,охдин бир нур чик,уб оламни тутти. Жахон кундуздек мунаввар булди, гуё Амир кунглига етти ицлим жилва цилди, магриб, Яман, Хинд,истон. Мозандарон, Ирок,, Форс, Турк исток. У рус, Хуросон барчаси курунди, яъни илк,о булди, яна гойиб булди. Андин сунг икки киши келиб Амирни бойлугини ештилар. 1>ирин цулида пиёла тул а сут, бирин илгида коса тула шароб. хар
кайсилари уз косаларини куб-куб таъриф к,илуб Амирга узаттилар. Амир шаробдин нчмай, сутдиИ ичти. Сунгра бир арини курдиким, узи каби арини улигиии кутариб чикиб кетти. Андин сунг бир киши куб чумчукларни куб машаккат бирла тутуб бир к,афас ичра солди, лснин :>хти(гг килмади, бир илон келуб чумчукларни еди, куби учуб кетти. Анда бир кирнитикан х,озир булуб, илонни еди. Хануз кирнитикан кетмай туруб, тулки келуб, они еди. Анда бир сайёд киши тулкини ук, била уруб х,алок к,илди. Узи пари бормай оёци тойиб йикилуб буйни узулди. Буларни барчасини бир соатда х,алокатга етганини куруб, Амир х,айрон булуб, таажжубда эрди. Ушул вактда итларга таъом бергон киши чикуб, Амир Сох,ибк,ирон к,01нига чорада уроглуцбир нима келтуруб к,уйди. Амир айди: аввал таъом ни итга бериб, эмди менга берурсан, деб суфига бу к,ушук,ни айди: Бу щволим санга цандай десам ман, Бу ит арзиди, лекин арзимасман. Бу хорлик бирла келтурган таъоминг А гар булса самар, цандлик, емасман. Суфи айди: ман хизматчи кишидурман, егил. Сох,ибк,ирон дастурхонни очиб курса, к„уйни туши пишган этидур. Сох,ибцирон они завк, била хуб еди, тангри таъолога шукр айди. Н а з м: Х,ар паришон сузки айдим, ё карим, Бачадин истигфор олло алъазим. Амирни кунглига келдиким, Хуросон ер юзин кукраги эмиш. Манга азизлар муни бермишлар. Яна суфи чициб айди: Эй тура бача йигит, бери кел, азизлар сани талаб килурлар. Анда Сбх,ибк,ирон хонак,о.\\ эшикидин ичкарига кирди, курдиким, бир ок,еок,ол киши бекасам тунли ва фушли ва мисвоклу, угли бирла шатранж уйнаб ултурур, х,ар вакт угли ютса акча берур, агар оксокол киши ютса, бокий куюр- Мунга С’ ох,ибкирон х,айратда к,олди. Келуб бир чеккада карор олди. Ул киши уз ишита ма'грур эрди. Ногох, тон г отиб эрди, эшикдан бир киши келуб, таъзим килди, айди: йилкиларингиз ичра бир кайсар байтал бор эрди, асло тугмаган. андин бир таажжуб той тугулгондур, анинг отини Ак,им куйдум, ул той от i u f . i K i i . i a p H и х,ар тарафга к увлаб, агар бир одами и курса, филх,ол, улдурур, куб шугдур. Алар конин и сиздин талаб килуб эшикга келубдур, ул киши йилк,ичига караб айди: хуб яхши, аларга тавон беринглар. Яна Сох,ибк,иронга караб айди: бул киши била боргил, ушал отни бул ерга келтургил, санга инъом килдим, яна санга куб сузлар гафургайман. Амир айди: Эй Шах,риёр афандим, яёв к,андай борурман? Ул азнз дах,шат к,илуб апдн: боргил. агар дармопда булсанг. манга сигингил, деди. Амир кунгилда айди, бул киши мутакийдин
'?5улса фисцни олотларини хонацох,га келтурмас эрди, киморбо.чнинг ^нига ёндошмас эрди. Анда Амирни йилк,ичига цушуб юборди. {Йил^ичилар айдилар, сани бизга йулдош цилибдурлар, ' сан ул (балони бощимиздин узок, цилмасанг, биз сани цуймасбиз. С.ох,ибк,и^ рон хайрон булуб, лоилож йилциларг.а борди. Курсаким, Ацим тойй кук ранглик от эрур. Аммо Амирнинг таковори шахри Кешда цолиб эрди. • Алцисса, Амир таваккалпи олло таълога цилуб, бошига дубулга кийуб, цулига юган олиб, Ацимга як,ин келуб, тугри булди. Ул таковар дубулгасйга бир зарб уруб эрди, Амир тизи бирла букуб цолди. Анда мазкур азизга сигинди. Анда бир цул гойибдин хозир булуб Амирни елкасидин кутариб эрди. Амирга цуввати пайдо булуб, урнидин турди, ул отни ёнига ёшунуб, бир иргиб миниб олди. Х »Р тарафга чопа-чона шиддат била хонацох эшигига келди. Амир, бир дафъ цилуб эрди, жумжума'да цолди. Амир узини жумжума ёцасига олди. Харчанд зур берди. Ацимни чицаролмади, иложи булмади. У л азиз хонацохдин чицуб айдилар: эй Амир Темур, Сохибциронлик даъвосини цилурсан, отни буён келтур- моцга кучунг етмайдур. Ул азиз икки бармоц била жумжумадин олдилар. ДеюрЛарким, замонида шох Мансур цатор филларидин бир фил ушбу жумжумага тушуб цолди. 1>у азиз икки бармоц била филни юцорига олиб эрдилар. Сохибциронга айдилар: Эй Амир Темур, сан нодшохи ази'м -булдунг, эиди сам одоби са.ггаиатни ургангил, цазои- цадр санга хохлабдур, ул икки итни курдунг. бири семиз, бири ориц, нафс оммора булур, анга парво цилмагил. Андин сунг нур курдунг, ицболинг цуёшин партавидур, олам санга мусаххара булур, ушул икки кин1и санга сут била Шароб бердилар, сан сутни ичтинг, шаробни ичмадинг, агар шароб’ичсанг золим булур эдинг. У л ариким бир арини уликин кутариб хавога учти, ул Яъцубдур, ариларни беги эрди, фуцаросидин бири улуб эрди, улигини кутариб, уз манзилига олиб кетги. Cati хам фуцаро ахволидин хабардор улуб, эхтиёт цилгил, зомини цйёмат булмагил. Андин сунг ул киши куб чумчуцларни машаццат бирла тутуб жамъ цилуб, бир цафас ичра солди, узи кетгач, чумчуцлар учуб кетти. У л дунёга хирсни цуюб, ранжу машаццат бирла жамъ цилгон эрди, олам ходисасидин тарож булди, зинхор дунёга мехрингни цуймагил, они мухаббаТига бойланмагил. Аммо илон цафасидин бир неча чумчуцни тутуб еди, кирпитикан келуб илонни рди, анда бир тулки хозир булуб кирпитиканни еди. Тулкини бир отлиц киши келуб уц била уруб, узи йицилуб буйни узулуб халок булди. Булар мисоли шулким. дунё жойи мукофотдур/ яъни хар ким бировга зиён хохлади, ул зиённи бошиДа кургай. мусулмонлик шул булурким. анга тугри келса яхшилик цилурсан. Аммо цуйни тушини бердук, яхши тамал цилким, Хуросон, ер юзини кукси эмиш, муни санга инъом цилдук, эмди тургил, Жом ерига боргил, йулдошларингни тобгил. Андин Амир Сохибцирон Хайл ул Ацимга минуб йулга
туштилар. Аммо Ж ом йулида асирларни муваккиллар етаклаб юриб, тонг отгач курсалар Сохибкирон йук, булубдур, хар- чанд ахтариб тополмадилар, куб ташвишда булуб, лоилож, ул т$грт кишини олиб жунадилар. Бир роботга еТтилар* они Амир Салжук бино килиб эрди. Анда карор олдилар. Х,аво куб совук эрди. Узлари робот гунбази ичра кирдилар, асирларни ташцарига куйдилар, х,арчанд булар нола килдилар, бизлар совук захматидин халок булмайлук, бизлар х,ам ичкори ки- райлук, Деб, алар кабул килмадилар. Уш ул кеча робот йи- цилуб, муваккиллар халок булди. Асирлар айдилар, бул Амир Темур ицболи турур. Аммо буйниларидин айри бутоцни Харчанд зур килдилар: ешолмадилар. Х,айрон булуб турдилар. Ш ул вакт Амир аларни кошига етуб бориб, аларни бойлукларини ешуб, Нажот бериб, а н д и н Зиндафил хизматларига бориб дуоларини олиб, Барокхон талабига юзландилар. Б У ДОСТОНДА Б А РО Ц Х О Н Н И Н Г ШОХ, М А Н С У Р ЦУЛИДА АСИР БУЛГОНИНИ БАЁНИ Эмди Барокхон вокеасини эшитмак керак. Вакти булуб Тук,темурхон аскари жатта элати Мовароуннахр мамлакатларини барчасини олуб, анда Барокхон уз мамлакатида тура олмай, кечи била кочиб Барок,хон эгнига жанда, бошига кулох, кулига сута олиб, чулистонларни кезиб эрди. Цавми Чигатойдин баъзи ёмон кунгиллар Барокхон халокатига касд килдилар. Аларни сирини бир ушод бола хонга хабар беруб, Барокхон бечора душманлардин. Хеч шахр ичра киролмай, доим дашту биёбонларда юрур эрди. У л Кавмга армон булуб. Барокхондин хабар . тобмадилар. Аммо Барокхон яёв йул кезиб, кеча-кундуз чул кезиб, оёк яланг, бош яланг булуб, даштни хаво била елига гарант булуб, гох юруб, гохи чарчаб, даранг булуб, олам ходисоти ранг-баранг булуб, Тегин аскари оёкидин найза уруб, куёш беги бошидин зарра-зарра байза уруб, андог долга туштиким, ох деса огзидин яшин каби ут чикар эрди. Салтанат ёдига тушуб, ёгин каби кузидин ёш тукар эрди. Г охи тангри тоборак ва таъоло ва куддусра шукр айтур эрди. Гохи Уз ахволини куруб андешау фикр айтар эрди. Ва гохи, бу байтни фигон ва нола била зикр айтор эрди. Н а з м: Биёбон аро ман. гарибу фацир, Жафо жаврларта булуб чун асир. Цаёнда цолибдир беку хонлигим, Бу caqpo ародурму сарсонлив им. Булибдир элимдин, вафо бир тараф, Мани цатлимга г и гу ханжар бакаф. Ж у д о беклигимдин цилиб шур бахт, На иззат, на давлат, на афсйр, Па тахт. У туб бу сифатда кеча кундузи,
Чулистонда цолдим манам ёлгузи. Бошимга утубдур цуёшдин асар, Оёгимга ургон тикон наштар. Оёгим ялангдур, бошим %ам яланг, Оёгим цобартиб цуму тошу санг. Таним узра жанда, цулимда таёц, Белимда расандур, элимдин йироц. ■ Цолиб мулк, богу гулистонларим, Алар урнигаму чулистонларим. Юрурта оёгимда йуцдур мадор, Чулистон цилуб щолимни танг-у тор. К,уёиг кетти, тулгай самота нужум, \\ Мани кунглум андог булуб там :>;ужум. \\ Илоуи, ман бандага ра%м этуб, I Гун o f им кечур, айбимни беркут. Б у олам, у олам рзинг илгим ол, Адашганларни, худой, йулта сол. Алцисса, Бародхон бечора сарсон-саргардон,х,ар жонибга юруб Ц андах,ор сарига борди. Цандах,ор х,окими шох, Шужоъдин илгари ш ох, Мансур эрди. Аммо Барок,хон бисотида лаълдин бир узуги бор эрщи. Анда бир булок, ёк,асига келуб, ёшинуб, ул булок, ичра тушуб гу|'сл к,илди. Сувдин чидиб курдиким, узук йук, булубдур, х,арчанд ахктардиким, топмади. Х,еч киши курунмади. Х,ай.рон булди. Бул уЕТ'ук йуд булгонига куп хафа булди. Лоилож К,андахор ичра дохил бу\\пди. Урамларда юрур эрди, баногох, дупур-дупур овози кела бе рди. Курсаким, начанд чавкар отга минганлар келур, дулларида к,у/шлари, олдиларида този итлари буйнида олтун куллода, бир-бир yij a бердилар. Аларни орцасидин шон-шавкат бирлан шох, Мансур кала берди. Бароцхон анинг дабдабасига кузи тушуб эрди. Барчалари шон-шавкат ила овдин келурлар. Анда Бародхон уз| салтанати ёдига келуб, ичи куйуб, юрак-багридин бир ох, тортиб эр|ди, мунинг ох,и шох, Мансурга маълум булди. Курдиким, Ка(ланда.р сурат, салтанат сийрат бир киши. Буюрдиким, ушал к,э.ландарни олиб юринглар. Анда урда сарига бир бог ичра кириб ул турди. Барок,хонни келтуруб, чодир ичра шох, Мансур цошига жой курсаттилар. Шох, Мансур Бароцхондин х,ар тарафдин суз сурди, тамкин ила жавоб кдйтарди. Шох, Мансур билдиким, саЛ1танатлик кишидур. Буюрди бир каф олтун келтуруб бердилар. Ба|рок,хон путасига солиб олиб кетти. Шох, буюрдиким, куринглар ииj;vtа иш к,илур. Мулозимлар келуб курсалар, олтунни бир чеккага тун,;уб, парво килмай борур. Алар айди, эй гадо, олтунни нега таи лладинг, бещмиз санга инъом к,илубдур?! Цулок, солмай кета береди. К,айтуб Мансурга айдилар. Яна буюрдиким: Келтуринг, Барок,хонни келтурдилар. Шох, Мансур туриб, узин урнига утк;узуб, хизмат путасини белига боглаб, уч кеча-уч кундуз айшу тар об цилдилар, шароб, кабоб келтурдилар. Бароцхон шаробни к$л!ига олиб айди.
Байт: Кузда ёшим шаробдур, жону кунгил кабобдур, Недин узум тароб цилай, уол манга харобдур. Шох, Мансур хушлук, вак,тида арз килуб сурдиким, эй йигит, чи н сузлагйл, к,андай кишисан, гумон цилурманким, сандин шавкаПи салтанат иси келур, Барокдон инкор к,илди. Мансур айди, к,айс:и кун юрак-багрингдин ох, тортинг, сабаб не эрди? Хон айди, бир узу к йукоттим, лаълдин эрди, ох,им анинг учун. Шох; Мансур, санга дунёни к,урби йук,, деб инонмади. Хон а'йди, ул узукда етти бобом отлари бор. эрди. Мансур билдиким, узукни топмагунча ?з»у Каландарни х,асаби ва насаби маълум булмас, деб фикр бир^а уйланиб Барок,хонни либоси цаландарий бирла узига рафик, килу б. овга чицуб борур эрди. Бир киши узидин узи улуглар каби таасс^ф бирла борур. Мансур куруб они чорлатуб савол сурди, ул айдси, аввал утунчи эрдим, карга уясидин узук топиб, мех,натдин хол»ос булуб, Мири шикор булдим, Саллам била кушимни бир ерга куй;уб \"эрдим, кушни оёги бойлануб, салламни сургаб, кутариб кетти, они оркасидин югуруб олайин десам, ул ерда отимни бурилар еб Куйубдур. Энди Мири шикорликни куйуб, хотиримга дагдаг.аи кушбегилик тушубдур, энди уз аклимга назар килсам, манга лоз мм лобади кушбегиликдур. Шох, Мансур кулди, айди; адл бирла мансаби салтанатга етиб булмас, ало, ахчанг керак манга, ахчанг булса бергил, ман сани цушбеги к,илай ии, деди. М ири шпкор анда ота-бобомдин колгон деб бир лаъл узукни чикориб берди. Мансур мутолаа килуб курдиким, Барок,хоннинг етти отасини ис ми ёзилубдур, ушбудурким, Барокхон ибн Баёнкулихон ибн К,о^эа- чорхон ибн Дунхон ибн Чигатойхон ибн Чингизхон ибн Бартонкон ибн Цобхонга борур. Филхол, шох, Мансур Барокхоннинг асшал кайвон, жулус айвонлигини билуб Бароцхонга шохона либослар! ва хилъат кейдурди, олдидин тахтга урун берди, икковлари тахт у.лра ога-и н и л и к ахдини ц и л ди л ар . Бир неча кун м аи ш атди н кещ ин Шох Мансур мастлик вактида узига бах,одурлик лофини у|:>уб хонга айди, х,еч киши мани кулумни кайиролмас, aMjvio ман )t,ap кандай бадодур кишини кулини ушлаб кайиргайман. Анда Барокхон табассум килиб, Мансурни кулини ушлаб, андак кайириб эди, Мансурни холи колмади. Барокхоннй бу иши Мансурга оч ир булди. Аммо шох Мансурни бир синглиси бор эрди — ким, юти Шижоат бекач эрди, куб баходир, гузалликда нодир бир киз эрди. Мансур секин синглисига бориб, бу сирдин изхор килди^ А<гда Шижоат бекач айди: Эй ога, они манга тугри килгил, ман он,дин сани касосингни олайин. Мансур айди, ул санга махрам эмас, кандай булур?! Шижоат бекач айди, хийла шулки мани анга никох Килуб бергил, мани кулимни кайирса, никох дуруст ва агар «ни КУлини кайирсам, никох фасод булсун. Шох Мансур Барок,хон Кошига келуб айди, мани бир кариндош синглим бордур, они оти Шижоат бекачдур, сан бирла кул кайирмок килубдур. Аммо они санга хукм й ш аръи нубиввий бирла никох килуб берурмиз. Агар сан
они кулини к,айирсанг, сани хотунинг булсун ва агар кучинг стмаса, талок цилурсан. Барокхон кабул килди. Андин сунг синглисин никох, килуб берди. Барокхон Шижоат бекач била иккови бир тушакда ултурдилар. Шох Мансур хам хозир эрди. Аммо Шижоат бекач баходурлик ва пахлавонликда Барокхондин зур эрди, лекин Барокхонга ул к,из ошик, булди, Барокхондин ажралмокга токати булмади. Барокхоннинг кулини ушлаб кайиролмагандек булуб эрди, Барокхон анинг кулини кайирди. Андин сунг икковлари кеча-кундуз айш-ишратда булдилар. Шох Мансур кунглида кудурат колди. Аммо бир кеча Мансур девор тешукидин караб туруб эрди. Шижоат бекач Барокхонга айди, ман ишким сани кулингни кайиргали куймади, деб Барокхонни нозлар била кулини тутуб кайирди. Хон ни анга харчанд к,илуб кучи етмади. Мундин Мансур вокиф булуб, аччиги келуб тонгла эрта сахарда кахр-хашама булуб, начанд кулларини мукаммал килуб бекач бирла хонни бошига келди. Бекач уйгонди, кунлашиб Шижоат бекачни улдурдилар. Мансур уёлиб, курунмай кулларига айди, гавго килманг, хонни уйкусида бойланг, узи шармандалик- дин Барокхон тугрисига келмади. Они бойлаб бир кулга топшурдилар, муни тириклай ерга кумгил, нафаси чикмасдин улсун, деди. Алънёз бо оллох ушандог ахди бузук подшохлардин. Аммо кул уйига элтуб эрди, тангрим анга мухаббат солди, улдурмади, айди: сан хозир шул ерда булгил, ман сунгра, худо хохласа, уз элингга юборурман, эмди сабр кил. Андин Мансур Кошига-бориб, улдурдум, деди. Аммо хар кун эрта бирла хоннинг холидин хабар олиб, сув била емак келтуруб берурди. Иттифоко, ярим кеча Амир Темур Сохибк,ирон ва Амир Чоку барлос ва мирзо Сайфиддин ва Инокдоз киморбоз ва Х,инд Хожа барчалари Цандахорга бориб кирдилар. Сохибкирон бир ерга отини бойламок учун козик К^Киб эрди, муни куруб хонни келтурган киши хонга кириб, сани элингдин одам келубдур, танурмусан, деди. Барокхон секин куриб, Амирни отини айтиб чакирди. Сохибкирон хайрон булуб, йулдошларига айди, барчалари эшитуб, таажжубда колди- лар. Амир Чоку Барокхоннинг товушин тануб, «Уш бу Барокхон», деб хонни кошига кирдилар Барокхон куркуб, буларга секин-секин суйлади, бир-бирларидин ахвол сурашиб, йиглашиб, бу назмни Барокхон аларга айди. Байт: Булубдур худодин щзо-у щдар, Бу сарсонлугумдур юруб дарбадар. Урамлар кезарман, неча йул кезиб, Ю руб дашту сауро неча чул кезиб. Элим барчаси цолди йуллар аро, Адашиб ки юрдум не чуллар аро. Бухорийларимдин манга йуц хабар, Жатта цилди юртимни зеру забар. Виза цолмайин ору номус, нанг,
Келуб Балх ард биза цилди жанг. Заъифдур элим, ёв цавий булдилар, Бизи барча душман куруб кулдилар. Фалак Зол этибдур мани куб хароб, Сочилган бошим узра уасрати туроб. Ц илиб тошни ёстуц, тикондин палое, Чурик жандаларни цилубман либос. Таним тош-тикондин булубдур яра, Соцолим о щ р д и бу тамдин, цара. Чаманда тулубдур бари зоглар, Анодил цафасда юрак дотлар. Цани мулки молим, булуб бир тараф, Кетуб элларим барчаси уар тараф? Цаёнда цолибдур беку хонлитим, Неча кун Бухорода султонлитим? Цани дустлар била цалин суубатим, Цани салтанат, давлату шавкатим? Цани тахту бахтим, цани боглар? Цани ёрлар, жура, уртотлар? Цани ул цариндошу туццанларим, Цани ул аёлим, неча дилбарим? Цани мулку молим, булуб бир тараф, Кетуб элларим барчаси yap тараф? Бадахшону К обил, юруб то Х,ирот, Цаландар узумни цилуб М искин от. Цочуб Балх саридин, боруб Цандауор, Юрубман адашиб булуб хору зор. Алщ исса, Амир Темур Бародхонга куб насих,атлар килди. Аммо Барокхон мулкиндин ажраб каландар булгонига уч йил булуб эрди, ёши киркга бориб эрди. Рам-гуссадин соколи куб окариб эрди. Аммо булар сузлашгонига Барокхонни улдурмай, тарбият килгон к,ул бир тарафдин муралаб туруб эрди. Сох,ибкирон они куруб, ёмон хаёл кунглига келуб, ёсини кулига олиб, анга ук отти. У л бечора сайх,а тортиб йикилиб, х,алок булди. Барокхон муни куруб йиглади. Амир х,акикатни билиб, пушаймон булди. Байт: Яхш илиц тухмидан экуб ушбу фалакни гардиши, Берди ул бечорагаким зауар цотил емиши. Яхш илиц дустита цилса, ём онлщ душмана, Алцаши дустига урмас, душманга царгиши. Алкисса, ул бечорани дафн эттилар. Барокхон Амир Темурдин андак койиб хафа б^лди. Агар кучи етса катлга таваккуф килмас эрди. Барокхон айди, бир узуким шох, Мансур кулида колди, бир киши они келтурса. Амир айди, тургил эртарок уз манзилга борайлук, узук топилмас мато эмас. Хон айди, ман сизга керак
булсам, манга ул узук корак, нечукким, онда мани ота-боболарим исмлари бордур, боринглар, узугимни шох, Мансур к,улиндии келтуринглар. Барчалари сукут килди. Ахир Амир Ак,им отиии минуб, хонни олдига солуб борди. Урда сарига якин етуб, буларни бир ерга к„уйиб, узи Инок, била урдага кирди. Барок,хон куркуб, кол ганл ар била кочиб кетти. Х,инд Хожа Амир келгунча турайлук, деди. Хон к,абул килмади. Аммо ушал кеча, кудрати худо, дарвоз'абонлар ухлаб ётур эрдилар. Амир етти дарвозадин утуб, Инокни эшикка к,уйуб, харамга дохил булди. 1Нох Мансурни курдиким, мает уйкуда ётур, кулидин узукии секин тортиб олди. Бир хат кулин устига куйди. Анда бир кули туруб хамла килди. Они ук, бирла теракка кокиб куйди. Андин Инок, била келуб курсаким, йулдошлар кетуб колибдур. Амир лоилож булуб буларни ахтариб кетти. Шох Мансур эртаси кулини куруб хайрон булди. Яна хатни мутолаа килуб курса, айтубдур, биз тура бача булурмиз, сани мулкингни олурмиз, узингни улдурмасмиз. Мансур Амирнинг баходурлигина тахеин килди. Филхол, отга минубсахрога юзланди, оркаейдин аскарлари юрдилар. Шох Мансурни вазирини отини Шаме ул мулк дер эрдилар, куб аклга етук киши эрди. Булар сани улдурмабдур, деб Мансурни манъ килди, санга аларни иши йук, деди. Шох, Мансур к,абул килмади. Аммо Барокхон тог багрида туруб эрди, ногох чанг чик,а келди. Курсаким шох Мансур келур. Оркасидин душунлари келуб, тор йулда олдини олдилар. Мансур кулига санчкусини олиб, бошидин айлантуруб, «Амир Темур» деб чак,ира берди. Барокхон айди: Муни фикрини нима килурмиз? Х,инд Хожа айди, бориб ман Амир Темур булурман, дегайман. Барокхон жавоб берди. Хинд Хожа майдонга бориб, эй Мансур, ман Амир Темур булурман, не ишинг бор, деди. Мансур айди, галат айтурсан, Амир Темур эмассан, хаддинг йукким, мани харамимга киргайсан ва узукни кулимдин олгайсан, кулимни теракка ёпуштургайсан. Х,инд Хожа ман Амир Темур булурман, албатта деди. Мансур айди, агар Амир Темур булсанг, кулни к,айси теракга богладинг? Хинд Хожа хайрон, булуб айди: шошиб кайси теракга бойлаганимни билмадим. Мансур айди, сузингни чинлиги йук- Амир Темур бу ишга шошмас. Ана Хинд Хожа Мансурга ук, отти. Мансур калконини тутти, отган УКи акалли узига етмади. Анда Х,инд Хожа айди. Барокхон вафоси йудлигина йиглади. Мансурга айди: ман Амир Темурни кулидурман. Барок,хон мани санга юборди. Мансур айди, Амир Темур шундай киши учун ранж ва машаккат тортиб келурму? Бориб Барокхонга айгил, узи келсун. Х,инд Хожа келуб Барокхонга айди. Анда хонни аччиги келуб, мани Мансурдин К У Р К Д И , дерсан. Ё мандин Амир Темурни кинасини килурсан, деб килич кутариб Х,инд Хожага солди. Анинг баданига яроги турт бармок, кадари ботти. Узи майдонга борди. Шох Мансур куруб таъна ва маломат Килди. Хонга айди, шундай хизматчи кишини кУл Дан юбо- рурсанму? Барокхон айди, жадал бирла ишингга машгул бул. Анда Мансур кушунларини чакириб айди, хеч киши манга кумакга келмасун деб икковлари кулларига санчку олиб раддибадал айлади
уч мартабагача. Туртинчида Мансур найзаси Бароцхоннинг совутига илиниб цолди. Бир тортиб эрди, хон отдин йицилуб ерга тушти. Мансур мулозимига буюрдиким, хонни калласини танаси- дин жудо цилгил. Мулозим келуб, куксига чицуб хох,ласаким, Бароцхонни цатл айласа, Амир Чоку муни куруб, йиглаб айди муножот. Байт: Муножотим цабул эт, ё илсци, У зингсан барча олам под шох и. Сигиндим санга бул кун биру боро, Б у ерга бизга сан бергил наноси. Щидирдук турамизни, энди топдук, Десак бул кунда булгай табохги. Бу дардларга узинг бергил давони, Фацирларни узингсан такягоуи. Кузимдин шашцатор ёшлар оцузиб, Сурай даргоуингга руй сиёуи. Олибдур юртимиз кофир эликим, Мусулмонларга бер оромгоуи. Ситинган даргоуинга ман цулингни, Дуом айла цабул, кечгил гуно%и. Банагох,, тог багридин бир от минган йигит шовк,ун к,илуб, наъра тортиб чик,а келди. Цулида йулбарс терисини сайд цилиб, орцасида бир киши бабр терисин хода учига ялов цилуб келур. Курсаларким, Сох,ибцирон бирла Иноц эмиш. Анда Амир курдиким, хон куксига чицуб ултурур, цулинда ханжар, х,ох,ласаким, Бароцхоннинг танасидин калласини жудо цилса. Амир Сох,ибцирон найза сопи бирла андог урдиким, мулозим калласи узулуб, чаццон булуб хизмат цилмоцга цирц цадамга юмалануб келуб турди. Бул х,олни Мансур курди, билдиким, Амир Темур ушбу йигитдур. Амир хонга айди, эй афанди хоним, маъзур тутцил хизматингга таваццуф цилдим. Бароцхон уёлиб х,еч нима демади. Амир Чоку х,ам мунфаил булди. Х ИИД Хожа мулойимлик цилди. Амир цайтуб бориб шох, Мансур йулини олди. Шох, Мансур Сох,ибциронга айди, цатлни андеша цилгон тура санму? Амир айди, эх,тимоли бор. Яна айди, мани х,арамимга журъат била кирган санму? Амир айди, оре. Мансур, айди, цулни цайси теракга богладинг, цайси жонибда эрди? Амир айди, цутб жонибдаги теракга бойладим. Шох, Мансур таажжуб цилуб билдиким, х,ацицатини айтур, Амир Темурни узидур. Вах,има тутуб цолди, бовужуд, билдирмади. Огози мухораба цилиб, жанг ичра кируб, цилични кутариб Амирга солди. Амирни бир цулини мажрух, цилди. Амир бир цули бирла шох, Мансурни нутасидин ушлаб ерга урди, путаси узилди. Ол Музаффар цушунлари Сох,ибцирон устига тукилди. Мансурни байроцини остигача х,амла цилуб борди. Бовужуди, бир цулидин цон оциб кета берди, цони тийилмади, гайратидин буюрдиким, ут ёцинг деб. Ут
ёк,тилар. Ханжорни олов ичра куйуб, кизил чук, килиб, кулини томури к,ирк,илуб эрди, анда босуб куйдурди, жиз-жиз куйиб овози чик,ти. Анга йулдошлари х,айрон, таажжуб к,йлдилар. Филх,ол, к,он тухтади, лекин Амирни бир к,ули маъюб булуб, ишга ярамай к,олди. Аммо хпох, Мансур кушунлари атрофии мухосара к,илдилар. Охири, Иноцга буюрдиким, йулдошлар келуб мадад беринглар. Шох, Мансур.лашкари ичра туруб эрди, бир тОг тарафдин сойга сел кела берди. Тоги и бир лундаси йидилуб, аскар узра тушти. Амир Темурга зарар цилмади, ё пирим Нащлбанд, деб бир чеккасидин чицти. Ройибдин бир к,ул х,озир булуб, Амирни тогни юк,ориеига чицориб куйди. Шох, Мансур к,очиб Цандах,орга кетти. Цушунлари сел ичра к,олиб х,алок булди. Сох,ибк,ирон анда боши айлануб, Сех,истонга бориб к,олди. Иноцтоз яёв бир элдин утуб бир тог узра келуб, чорук,и йиртилуб, тогда к,олди. Бирдан ёмгур ёга бошлади. БУ ДОСТОНДА АМ И Р ТЕМ УР СО^ИБЦИРОН СЕХ,ИСТОНРА ВОРГОНИ, АТРОФДИН ЭЛ АМИРНИ К УРМ АК РА КЕЛРОНИНИ БАЁНИ Аммо Инок, ёмгурдин узини бир тог ичра олди, анда олов ёк,иб оёкига туз суркаб, яёв юрмок, учун к,увват булурму деб оёгини оловга тутти. Ногох, ут ёругини тогдин к уруб,бир цоплон кела берди. Инок муни куруб утни оз-оз ёкти. Цоплон олов ёнганига таажжуб килуб туриб эрди, оркасидин товуш келдиким, бу ерда биров ут ёк,адур, деб. Цоплон оркасига к,айтуб, бу кишини далок Килди. Инок, оловни к,урк,уб учирди, тонг откондин сунр бориб курдиким, к,оплон бир кишини пора-пора килуб кетубдур. Андин утуб, неча к,адам юриб эрди, филх,ол, икки киши келуб Инок,ни мах,кам ушладилар, бойлаб айдилар, кеча бизни кардошимизни Коплонга х,алок к,илдургон шул деб, ура-ура олиб кеттилар. Цушунларига келтурдилар, улар ун минг эрди, икки улуги бор эрди. Инокдин сурдилар, Инок аларга вок,еани баён к,илди. Алардин бири Иноцни тануди, анда Амир Темурни сурадилар. Инок, Барок,хон талабида келганини айди. Алар айдилар, бизлар х,ам Бароцхонни ахтариб келдук. Аларни бири Учк,ора бах,одур, бири Тогабуга бах,одур эрдилар. Иккови Инок,ни чодирга келтуруб куб навозишлар к,илдилар. Амирдин хабар тобмадилар. Анда бир галча келуб, алар беш киши Сёх,истонга бордилар, дегач, булар барчаси тогдин ошиб Седистонга яцин келуб, бир улуг тошни курди, ости уй кабидур. Амир Чоку айди, эшитуб эрдим, бул тошни Зол угли Рустам сайдгох, учун уй к,илгондур. У л ерда Амирни к,улини яраси купайиб, узи заифланиб, бу уйга туштилар. Озуклари колмаб эрди. Аммо Сех,истон х,окими Жаён чашм отлу киши эрди, Х,индистон беки анга бир х,укиз юбориб эрди, турфа накш-нигорлик таргил эрди, бул ерда утлаб юрур эрди. Х,еч киши они манъ Килолмас эрдилар. Иттифоко ул х,укиз утлаганича булар коШига келди. Алар очликдин х,алокатга якин булуб эрди. Муни куруб Амир
айди, бу бизларга тангри-таоло юборган ризк, эрур. деб ботик кестилар. Анда этини шурба килуб, еб-ичиб Х,инд Хожа терисини бозорга олиб- чикти. Подачилар хук ияии ахТариб тоиолмадилар. Виров савдо узра таргил х,укиз терисидин тануб Хинд Хожани ушлаб Жаён чашм к,ошига келтурдилар. Хинд Хожа айди. ман ёлгуз эрдим, оч к,олдим, лоилож ушбу х,укизни суйуб едим, Жаён чашм к,абул к,илмади. Айди, бу к,илгонинг бир кишиии иши эмас, деб тутуб, к,ийнаб азоб берди. Андин кейин шгрхи вокеани баён этди. Филх,ол, Жаён чашм султон Цили.чбек наели ('л.к.уб Оафодин эрди. Андин турт юз киши била келуб, Амир Темурни атрофини олиб, ушал тош уйга кдмадилар. Лоилож, Амир цули бирла буйнига хамойил осиб, туфанг ила ук, ёсини осиб яёв кела берди. Султон К,иличбек ариг ёцасида от узра туриб, сув деб буюрди. Анга бир пиёлада сув туттилар, олай деб эди, бул тарафдин Амирни дубулга, совутини садосига от х,уркаб, К,иличбекни ташлаб к,очти. Амир келуб бир к,ули била белидин кутариб ерга секин утгузуб куйди. АнДа К,иличбек Амирни кулини упиб, айди: Санга жоним фидо, нима десанг, хизматингда булайин, деб ах,д к,илди. Вориб Жаён чашм корини адо к,илай деб, они кошига келди. Айди, мани Хинд Хожага бадал к,илуб юборди. Амир Темур санга сузлар айтуб юборди. Анинг сузини цулок,ингга ёшурун айтурман, деди. Махрамдин бири Жаён чашмга секин ишорат цилуб айди, Циличбекка омон берма. Жаён чашмга к,араб айди, мани сандин хаворим бор, мабодо Амир Темур бирла мувофак,ат килгон булма. К,иличбек анга айди, мундог сузни ганурма, Амир Темур санга бу сузни айтуб эрди деб, Жаён як,ин келуб кулига ханжар олиб, бирдан к,асди солмок, эрди, воцифлар, филхол, ушладилар. Жаён чашм улдурмок,га амр к,илди. К,илич айди, нима цилсанг, андог к,илгил, ман Амир Темурга дуст, вафодорман, Жаён чашм: ахдингдин к,айтгил, деб, куп насихатлар килди, к,абул килмади. кузини олдига келтуруб угул-к,изларини ах,ли аёлларини бир-бир улдурди, ах,дидин к,айтмади. Жаён чашм айди, Амир Темур санга нима яхшилик цилубдур, мундог жон нисор к,илурсан? Айди, манга хеч нима яхшилик цилмабдур ва лекин ахдимни бузмасман. Алкисса, анинг узини хам халок килдилар. Андин сунг Жаён чашм узи филга рокиб булуб Сохибкирон к,ошига келди. Амир Циличбек к,атлидин хабар тонуб йиглади. У л кун Жаён чашмни чукмори бор эрдиким, Тошканд вазнига беш пут эрди. Ани к,улга олиб, тош уйга келуб, Амирга хамла килди. Амир Темур бир к,ул бирла х,амойилларини буйнига осуб, ташкорига кадам куйди. Анда фил хартумини бир кули била ушлаб, бураб, бир тортиб эрди, фил хартуми узулди. Фил оркасига к,очти. Жаён чашм яёв булуб, чукморини кутаруб, Амирга келуб хамла айлади. Сохибкирон бир Кули бирла узига дафъ к,илуб эрди, елкасига тегиб сунгаклари синди, буюрдиким, тош уйни атрофига утни калаб, ут куйиб юборгайлар. Узлари шахрга к,айттилар. Амир йулдошлар бирла бррчаси хайрон булуб, йиглар эрди. Сохибкирон юзларини мехробга килуб, кулларини дуога кутариб муножот килуб, бу назмни айтур эрди:
Сохибцирон айладим муножот, Эй олам оллоуи ва-л хаффиёт. Эй х о л щ и кулли барча олам, Ер юзи узра тушурдинг одам. Одам Атомиз, Х,аво Онамиз, К у з ёшларин-и этуб гух;аррез. Юз йил адашиб бир-биридин$ Одам занидин, щ в о эридин. Бир-бирга цушуб яна икковни, Халц айладинг иккидин нечовни. Намруд олов ёццанда ул он, Ибродима айладинг гулистон. Юнусни ютуб денгиз балити, Тоатлар этуб нур улди руйи. Х,азм этмоцига йуц эттинг одат. Миср ичра солиб Юсуфни зиндон, Тахт узра чицординг, улди султон. А й ю б жасадини цурт куб-куб Хуракига айладингки буйруц. Андин яна узвини этуб пок, Тут яфрогин эттинг анга хурак. Оламга кетурдинг анбиёлар, Аумадни. цилуб бори га сарвар. Бу Жа$л ила Булхаб булуб нав, Х,азратга цилиб ёмон дав. Макрундин аларни сацладинг сан, Дустингни камина умматиман, Эй зоти муназзах, ору %ам пок, Зотингта етушмас ацлу идрок. Афтодаларингга сан пано бер, Бечораларипгта яхш,и жо бер. Мацбул эта кур, дуони, ёраб! Магфур эта кур хатони, ёраб! Алцисса, Амир муножоти цозиюл х;ожат цилуб турар эрди, чул тарафдин губор курунди. Анда бир отлуг киши курунди. К,улинда еанчцу, оловни куруб отдин тушти. Хуржунда мешдин сув олиб, Кумгонга солиб тулгизиб, яна бир нимарсани кумгонга солди, ани эгар цошига осиб, отини бурнини иичоц била ёриб бир пиёлада цон олди. Анда цопни олти тарафга сочиб от узра цумгонни цулга олиб жилва бериб, х,ар тарафга дафь цилди, шовцин цила берди. Киши билмадиким, нима дейдур, нима циладур. Аммо олов кучайиб ёниб, яцин эрдиким, Амирни йулдоодлари била куйуб х,алок булса, ногох, х,аво узра бир цитъа булут келуб утга ёмгур ёга берди. Тамоми ёнган оловни учурди. Маълум булдиким, ул киши буларни куруб, бу ишни муддао цилгон экан. Яна чанг-тузон чик,а келди, курсаларким, Чигатой аскари, етти байрок, била келур, ул цилгон киши билдиларким, кал циморбоз Иноцтоз эрур. Аскар боши
УчЦора ва Тогайбуга келуб булар била мулок,от булдилар. Н^авчин эли била Тархон эли келуб Жаён чашм лашкарини сурдилар, ахтариб кейнидин боруб топтилар. Тогайбуга жиловни тутуб турди, Учк,ора Жаён чашмни ушлаб келтурди, анинг к,ушунлари к,очиб Сех,истонга бордилар. Чигатой беклари цайтуб С-ох,ибк,ирон хизматига келдилар. Амир тош уйни олдида бир тош узра ултуруб эрдилар, Барокхон била Мулок,от булдилар. Барок,хон аларни койиб, хуш курмади. Алар хондан хафа булуб, мурожаат цилур булдилар. Амир Сох,ибк,ирон аларни к,ошларига келуб, навозишлар к,илуб, кунгилларини олиб, аларга айди, маъзур тутарсиз. Хон Кайгуда гамгин турур, сизларга ноз к,илур, ота-бобосини х,урматини сацлаб, кунгилдин гинани кутаринглар. Андин сунг х,ар тарафдин элу улус келуб хон мулозаматида булдилар. Амир Темур аларга асру медрибонлик к,илдилар. Аммо Жаён чашмни тутуб келтуруб Амирга тугри цилдилар. Амир онинг кунглини олиб айди, ман сани цонингни хондин тилаб олайин дегач, киши келдиким, Жаён чашмни к,улга тушганини Барок,хон эшитуб талаб к,илур, деди. Анда Амир Жаён чашмга Инок,ни к,ушуб берди. Айди, бизга муни гунох,ини кечсун, деди. Узи кули озоридин ул ерда колди. Инок, Жаён чашмни хонга тугри цилуб, шафеъ булуб Амирни арзини еткурди. Барок,хон сукуб... сузлаб айди, олиб бориб, бошин кесинглар, деди. Амирни айтганига к,улок, солмади. Инок, келуб вок,еани Сох,иб^иронга айди. Анга Амир айди, ваъда к,илуб, нечун вафо к,илмагайман, деб урнидин туруб, хон к,ошига келди. Анга шафеъ булди. Фшщол, буюрдиким, Амир Темурни ушланг, муни х,ам х,алок цилинглар, деди. Амир хотирига келди, хон х,укми тагайюр булмагай деб, айди: келинг, мани Жаён чашмга к,ушуб, бойлаб, элтинглар. Аммо улуглардин Амир Чоку, Мирзо Сай- фиддин, Учк,ора бадодур Амирга шафеъ булдилар. Буларни х,ам улдурмок,га х,укм к,илди. Анда барчалари гавго цилдилар. Барок,хонни улдуруб, урнига Амир Темурни хон к,илурмиз, дедилар. Анда Барок,хон к,илгон ишига пушаймон булуб, к,урк,уб цочиб Сох,ибк,ирон олдига борди. Амир Барок,хон била элни яраштириб к,уйди. Жаён чашм аларни шах,р ичра келтуруб, сиккаларини Барок,хон отига ёздурди, тахтини берди. Барок,хон улусни йигуб, к,унтун жамъ цилмок, фикрида булди. БУ ДОСТОНДА АМ ИР ТЕМ УР СОХ,ИБ^ИРОН БАЛХ в и л о я т и р а б о р и б , ц а м а р и д д и н т о ж и к н и х;а л о к ЩИЛМОК.И ВАЕНИ Чигатой улуглари эшитуб, Бадахшон тогига Варок,хонни келтуруб жамъ булдилар. Амир Мусо Жалойир, амир Воязид, Шер Бах;ром к,авчин бах,одур, амир Ёдгоршох, орлот, амир Муайяд орлот хонни мулозамат к,илдилар. Элатлардин гурт минг киши жамъ б^луб кенгаш к,илдилар. Айдиларким, бир киши жонсус булуб жатта к,ипчок, элиндин хабар олуб келса. Анда к,урк,уб х,еч кииги жонсусликни ихтиёр цилмади. Ахир Сох,ибкирон ихтиёр к,илуб бир
кишини тархон элидин, бир кишини эскай элиндин олиб, уч киши булуб, йулга туштилар. Келуб бир тогни батрида ухлаб ёттилар. Ногох йигирма киши кипчок коровулларидин келуб буларни уйцуда ушлаб олдилар. Амирни икки йулдоши бирла боглаб келтуруб оломонни бир кортисига тобшурдилар. Ул корт киши буларни денгиз ёкасига келтуруб эрди. Тархон элини кулинда бир лаъл бор эрди, огзига солуб, ютуб юборди. К,орт ул бечоранинг Корнини ёруб, халок килуб, ул лаълни олди. Эскай эли муни куруб ути ёрилгудек булди. Лаълни сувга ювуб, андин сунг Амирни улдурмокга келди. Сохибкирон ё хазрат Баховуддин, деб бир зур урди, аркон узулуб, булак-булак булди. Цорт Амирни куруб ёрог хавола килди. Амир баходур кортни билагидин ушлаб, ярогини кулиндин олуб, бир уруб, икки булуб, узи анинг отига миниб, бир тарафга караб йуналди. Билмадиким, йул кайда булур, кирни юкорисига чикуб курдиким, куб аскар, эллик мингга якин келур, денгиз оркасидин Бадахшон тарафга утуб борур. Аларни бошлиги йигирма кишидур. Аларни бири Сохибкирон минган отни тануб, «фалон баходурни оти» деб Амирни ушлаб, чодирга келтурдилар. Курсаларким, К,амариддин тожик жатта беклари бирла ултурур. Амирдин сурдиким, Чигатой бекларидин хабаринг борму? Сохибкирон онга тадбир бирла сузлаб, айди: икки юз киши Сехистондин келуб коровулларингизни ушладилар. Цоровуллар, эмди бизларни улдурманг, тавонимизни берайлик, киши булса ушбу отни минуб, бизлар бадалимизга Цамариддинга борса, деди. Х,еч ким унамади, охир факир аларга мутасадди булуб келдим. Агар мани улдурсангиз, пушаймон булурсиз. К,амариддин айди, агар сани улдурмасам йилги била сани юборурман, коровулларни олиб еткузурсан, Амир айди: тузук. Алкисса, кйпчокни сорик ва кенагас элидин ун минг кишини Амирга кушуб юборди. Амир бир тогни багрига келуб кулга айди, сизлар шул ерда тухтанг, биз бориб коровуллардин хабар олайлук, деб икки кишини узига йулдош килуб тогдин ошиб, йулдошига харба килуб бирини халок килди, бири кочти, анинг хам оркасидин югуриб келуб улдурди. Икковини от ва ярог ва кийумларини олуб уз кушунларига келди. Вокеани бир-бир аларга баён килди. Филхол, Чигатой сипохлари отлануб келсалар, тогни ёкасида кипчок, к,УшУнлаРи баъзилар отларига ем бериб ва баъзилари ухлаб ётур. Бирдан аларга хамла килдилар. Андог Киргин булдиким, конлар хар жилгада ариг-ариг булуб окиб кета берди. Жасадлари ханнотлар кофидек туб-туб булуб ётур эрди. Калла хандалаки узулуб, тан фалаки чузилиб, андин аксари кочиб, бир торга ёшиндилар. Fop ичра сомон солиб тутун била халок К илдилар. Ун минг кишидан йигирмаси тирик щшиб, кочиб Цамариддинга келуб вокеани баён килдилар. Аммр Чигатой сипохлари куб-куб улжа олдилар. Амир аларга и кублигиии баён килди. Амир Мусо Жалойир айди 1£^яТ1М.и.з кипчок синохларига етмайдур. Х,арчанд Сохиб- .'кутарди, куб сузларни айди, кабул килмади. ушотти, турт минг кишидин минг К И Ш И кушундин
чицуб, айттилар. Яна минг киши х,ар тарафга тарк,аб кетдилар. Икки минг киши Сох,ибк,ирон бирла к,олди. Амир х,айрон булди. Икки минг киши Амир фармонини тутуб, жиловинда булдилар. Кенгаш бирла ул кеча анда булдилар. Амир тушинда биров айди, тургил, зафар сеникидур. Уйк,удин туруб, хуззор мажлисга айди. Алар айди, бизлар х,ам бу овозни тушимизда эшитдук. Амир айди, бу ривояти солих,адур, эй улус, туринглар, тангри таоло карамига такя к,илинглар, аммо х,ар к,айсиларингиз икки бог утни отга сургатинг, ман жатта к,ипчок,ларига айтиб эрдим,. Чигатой аскари юз минг деб, чангу губорни алар куруб ажаб эмас, цочса. Эртаси икки минг киши ушбу сузга амал цилуб икки бог йигоч утунни арк,он бирла боглаб, х,ар бир киши отга сургатиб, ахшомига ципчок, к,ушунларига етуб бордилар* Бу чанг-тузон х,исобсиз курунуб, к,ипчок, аскарини кунглига к,урк,инч тушуб, кучуб, денгиздин утуб ором олдилар. Сох,ибк,ирон ёв к,очганини билуб, холо аларни фикрини к,илмок, керак, тонгла булуб бизларни долимизни билса, иш к,абох,ат булур, деб Амир беш юз кишини узига йулдош к,илуб, денгиздин утуб, t o f устига чик,уб, утин йигиб, олов ёк,иб юбордилар. Турт киши карнай чолиб эрдилар, ёв муни эшитуб олов ёнганини куруб, цоча бердилар. К,амариддин х,ам цочиб Балхга келди. Шах,ар дарвозасини очмадилар. Кечаси бирла бир тарафга к,очиб, гойиб булди. Амир ганимат моллардин олиб, к,ушунлари бирла Балхга келдилар. Амир Мусо Жалойир к,илгон ишига пушаймон булуб келди. Амир эшитуб, Барок,хонга келуб куриниш берди. Амирни навозишлар к,илди. Амир Темур амир Мусога аччиг к,илуб,тазабда булди. Амир Мусо муни куруб, к,очти. Амир Темур Шер Бах,ромни анга юборди. Андин Барок,хон цошига келуб эрди, хон амир Мусо гунох,ини Сох,ибк,ирондин суради. Хон амир Зуннун туркмонни юборди, Шер Бах,ромга айгил, амир Мусога озор бермасун. Аммо Зуннун кунглида адовати бор эрди. Шер Бах,ром амир Мусони жиловидин тутуб лашкар тарафига тортиб келур эрди. Амир Зуннун бул тарафдин циличини цинидин чицориб бора берди. Шер Бах,ром муни куриб хаёлида улдурмоцга х,укм к,илибдур. деб к,иличини кутариб амир Мусо Жалойирни бир уруб улдурди. Амир Зуннун айди, нега муни улдуринг, Амир гунох,ини кечиб эрди. Шох, Бах,ром айди, ман к,айдин билурман, к,илич яланг келди, деб иккови мунок,аша к,ила-к,ила Амир била хонни олдига келдилар. Хон Амирга, албатта, бу ишни сан к,илубдурсан, деди. Амир онд ичти. Хон айди, агар улдурмаган булсанг, Шер Бах,ромни х,алок к,илурман. Амир к,абул к,илмади. Барок,хон Амирга кина сакдаб, х,еч нарса к,илолмади. Балх одамлари жойларида к,арор олдилар. Андин сунг Цамариддинни ахтармок,га мук,аййид булдилар. Амир/буюрдиким, х,ар ким они тирик келтурса минг олтун олсун, деб ваъда килди. Харчанд ахтариб тополмадилар. Иттифоцо, бир кун хон била Амир сайдга ов цилмок, учун чикдилар. Бир тулкини Амир отмокда эрди^, Барок,хон х,ам югуруб келуб, отмок, булуб эрди, урунуб Барокдон бошидин тожи тушуб кетти. Муни куруб, ах,ли хукуматлар айдилар, охир Бароцхон боши Сох,иб1<ирон к,улида .халок булса керак. Муни куруб хон аччиги келуб, газабда булуб,
гожига царамай, тулкига ук отти. Тожи бир цудуц ичра тушти, Анда бир кишини цудуцга тушурдилар. Цудуцда куб замон тухтаб к,олди, сунгра тожни олиб чицти. Амир они тахайюр цилгонини сабабини суради. У л айди, тожни ахтариб, зур бирла топиб чицтим. Амир анинг сузини цабул цилмади ва айди, бу цудуц ичра албатта биров бордур деб. Эгнидин. кийумларини ахтариб, бир луълу бирла ёзилган хатни топиб олдилар. Анда Амир, чинингйи айгил, деди. Лоилож, айди: Цамариддин ушбу цудуц ичра, манга бул инжуни берди, куб ваъдаларни к,илди, яна ушбу хатни Туцтемурхонга, Самарцандга еткурурсан, деди. Хатни мутолаа цилуб курсалар, айтибдурки, эй Туцтемурхон, ман ушбу цудуц ичра улуб цолмайин, ултурса турсун, турса юрсин, деб куб таъкид цилибдур. Барчалари Амир Темур Сох,ибцироннинг фаросатига ва басиратига тах;син ва офарин цилдилар. Бароцхон айди, они цудуцдин чицоринг. Хеч киши цурцуб тушмади. Яна Бароцхон, бул Амир Темур тушсун, деди. Сох,ибцирон белини бойлаб тушмоц булуб эрди, эл кунмадилар. Хон аларга адоват цилди. Амир аларнинг сузини цабул цилмади. Филх,ол Амир цудуцга тушти. Хохдаса, цудуц остиндин Цамариддин Амирга уц отса, Сох,ибцирон чаццонлиц бирла цулини цоциб юборди, уц юцори чицуб кетти. Оёц-цулини мах,кам боглаб, арцон била белидин боглаб юцорига чицорди, кейнидин узи чицти. Амир айди, энди нима деюрсан? Цамариддин айди, филларимни олдинг, филбонни х,арчанд х,аракат цилуб, олиб боролмассан. Амир айди: нима талаб цилурсан? Ул айди, сандин талабим йуц, нима иш цилсанг, андог цилгил. Амир х,арчанд насих,ат цилди, цабул цилмади. Айди, эмди бахт ва давлат мандин кетубдур, балки менинг тириклигимдин улганим авлодур. Н а з м: Цулимдин учти давлатни if уши бас, Бу учган цуш манга уаргизда келмас. Манга цилманг насщат дусту душман, Тирикликдин. улумдур манга эусон. Тилаб уз нафсита топти уалокат, Жаубндин утти тожик фалокат. Муни улганлщин ципчоци бебок, Самарцандта етурди жусту чолок. Алцисса, К,амариддин тожик улганини ципчоц элатиндин Самарцанд узра келуб, Туцтемурхонга хабар бердилар. БУ ДОСТОНДА АМИР СОХИБЦИРОН Ж АТТА ЦИПЧОЦ АСКАРИ БИРЛА ТАБРИЗ ЙУЛИНДА Ж АНГ ЦИЛМОГИНИ БАЁНИ Алцисса, уммулбилод Балхнинг хабари фатх, булгонлиги Туцтемурхонга етти. Андин сунг цушун жамт. цилмоцга муцайяд булди. Саййид Отани талаб цилди, нома ёздуруб, Саййидни
элчиларга бош килуб юборди. Сохибкирон эшиттиким, Саййид Ота келурлар деб. Ф илхол олдиларига чикти, мулозимат била келтуруб, элчихонага тушурди. Уч кундин сунг саломга келдилар, номани овозларини чикориб укидилар. Нома мазмуни булким, аввал хамду сано тангри таборак ва таологаким, кукни муаллак ва ерни мутаббак яратибдур ва дуо ва дуруд Мухаммад алайхис са- ломгаким, олло таоло анинг туфайлидин ун саккиз минг оламни вужудга келтурубдур, шариат андин жорий булуб, залолат чулида К олгонларни хидоят йулига солибдур. Андин сунг, кубдин куб дуои салом Барокхонга ва мусулмонларга Туктемурхондин. Суз шулки, бизлар ислом бирла мушарраф булдук, йксар сипохи ва фукарола- римиз барчалари мусулмон булдилар. Эмди суз яхшиси шулки, Чигатой эли барчалари бизга сипох булсун. Барокхонни Бухорога волий килайин. Мусулмонлар осойишта булмоклари яхшидур. Нома гамом вассалом. Жавобига Сохибкирон дедиким, икки юз йил булубдур, оталаримиз ва оналаримиз мусулмон булгонларига. Агар исломдин сурса, ул кеча мусулмон булубдур. Бизлар начанд йилдин бери шарофи ислом топгандурмиз. Агар асолатдин сурса, Чигатой авлоди бизлар эрурмиз, Жужи авлоди сизлар, кипчовдурсиз, иккови хам Чингизхон угли булур. Салтанатни Чигатой авлодига тобшургондур. Бизлар сизлардин зиёдадурмиз, кандай сизларга инкиёд килурмиз. Анда Саййид Ота айдилар, кипчок кавмини тилим киличи бирла мусулмон килиб эрдим, деб айтур эрдим, ким расул алайхис салом вактларида булсам, тамоми арабларни фасех тил била мусулмонликга еткургай эрдим, деб сузумга магрур эрдим. Аммо Амир Темур Сохибкиронга хайрон улдум. Алкисса, Амир Сохибкирон Саййид Отага рухсат бердилар. Саййид афандим Самаркандга келуб, нома жавобини Тукте- мурхонга еткуздилар. Филхол, Туктемурхон эшитуб, юз минг узбакни отлантурди. Жонфур оталик катогонни коровул килди. Аммо бул тарафдин Амир Темур коровуллик расмида отлануб икки минг киши бирла Термизга юзландилар. Келуб дарё ёкасинда ором олдилар. Аммо Жонфур оталик беш минг киши бирла етуб келди. Узга йулдин утуб, Амирни коровуллари хабар топмай, кипчок аскарини кулинда халок булдилар. Аммо кеч вактига якин эрдиким, бир тарафдин чанг чика келди. Курса кипчок кушунлари хозир булубдур. Сохибкирон уйкуда эрди, уйгониб курсаким, ёв келуб босибдур. Саросима булуб, Амир, филхол совут эгнига кийуб, ханжар била киличин белига осиб, форс Акимга минуб, Чигатой кушунларини чокириб, айди: барчаларинг денгиз ичра кемага тушунглар, деб узи ёвни саддин тута берди. К,ипчок кушунлари йигирма-йигирма, уттиз-уттиз хар жонибдин Амирга югурдилар, хар бора беш киши, ун киши улдура берди. Х,еч киши ёвдин булар кушунига зарар беролмади. Барчалари кемага молу амвол бирла карор олдилар, бирортасини бир туки хам булмади. Аммо кема денгиз1 уртасига бориб эрди. Амир Акимни олиб, сохилга тушуб 1М уаллиф бу ерда Амударёни назарда тутган.
ходласаким, кемага борса. Жонфур оталйц айди, эй Узбакистондин келган цушунлар, сизларга ору номус йукдурким, бир одамдин барчаларингиз мунча цурцасиз. Яна Амирга к,араб чок,ируб айди: Эй Чигатой йигити, тухтагил, сан била жанг к,илмок, орзусидаман. Содибцирон содил ичра эрди, эшитуб цайтти. Жонфур ила Амир иккови бир-бирига тугри келди. Ногод Амирни Ак,им оти денгиз ёк,асинда к,умдин тойиб кетти. Кейнидин Амир дам кетти. Жонфур дам кейнидин тушуб, Амирни куксига чик,иб, цулига ханжарни олуб, ходласаким, Амирга солса. Кема ичра муни Чигатой элини сиподлари куруб, барчалари даргоди к,азоюл дожатга муножот к,илдилар. Цазодин булуб, бир улуг балик, денгизидин чик,уб Жонфур оталицни, нафасига тортиб, денгиз ичра олуб кетти. Бул дам Содибк,ирон ик,боли турур. Амир денгиздин шунциб чик,иб, суза-суза Ак,им отига як,ин келуб, ёлидин ушлаб денгиздин таищарига — цурикда чик,ти. Аммо Тук,темурхон Термиз к,ургонига келуб тушти. Бул тарафдин Барокдон етуб борди. Лекин Туцтемурхонга бенидоя ададсиз душунлар кела берди. Аммо Барокдонга к,ушун оз эрди. ЛёкиН Содибцирон хонни кунглини кутарур эрди. К,ирк, кун иккала аскар денгиз ёк,асинда Карор олдилар. Бир-бирлари бирла жанг к,илмадилар. Уш ул вак,т даво куб иссиг эрди. Аммо Мирзо Сайфиддин дукм цилдиким, ушбу йил беш кавкаб дут буржида эрур, к,ирон дерлар, Нуд туфони шул йилларда булубдур, ажаб эмаским, барчалари сувга гарк, булса. Аммо тадсин ангаким, Чигатой дукамолари совудга дукм дилдилар. Аммо жатта дукамолари совудга дукм щшдилар. ^азодин булуб, к,уёш саратон буржинда эрди, иссиг шиддати куб зур эрди, соатида шамол булуб к,ор ёга бошлади. Х,аво андог совук, булдикйм, гуё к,уёш жадй буржига нозул к,илгондек, денгиз андог музладиким, гуё тогни муз устига к,уйса кутаргудек булди. Сиподи Чигатой муни куруб, к,айтуб Балхга келдилар, Х,арчанд Сох,ибк,ирон манъ к,илдилар, булмади. Охири Барокдонгача к,айтуб Балх Тарафига келдилар. Икки минг кишидин узгаси совук,ни шиддатидин к,очтилар. Булар Содибк,иронга эътимоди бор эрди, буларни улуглари Амир Чоку барлос ва Амир Муайяд орлот, Амир Ёдгоршод ва Амир Х,усайн Жондари.'т ва Инокдоз к,иморбоз ва Х,инд Хожа к,ушбеги ва Мирзо Сайфиддин ва Тогайбуга ва Амир Улжой ва Тотл?4миш бадодур ва Амир Боязид жалойир ва Жаён чашм седистонлик. Ьулар сиподлари бирла к,олдилар. К,ипчок, к,ушунла- ри курдиларким, Чигатой к,ушунлари совук,га ток,ат к,илолмай к,очтилар. Ф и л д о л , отлануб барчалари к,орни туфрок,га аралаш к,илуб нак,ораларни чолиб ва карнай тортиб денгиздин, муз устида кела бердилар. Содибк,ирон ёрон к,ардошларга айдилар: булардин к,очмок,имиз номусдур, агар улсак шадид булурмиз. Сизлар дам ёвга бостурунглар, дегач, лоилож, синодлар Амир дукмига амал к,илуб, отландилар. Анда Содибк,ирон бу назмни айди: Дустларни узига ёрий айлаб, Куз ёшларин анда жорий айлаб,
У л дамда %ацца деди Темуршоу Бу бандани уолидин сан огсц, Синдурди кунглини таъна тожик, Ёраб, карам айла дусти малик, Келтай йитилиб бу чанд ципчоц, Ку п -к у б курунур булуб цора, оц. Бергил зафари бу цулта, ёраб, Булсун хотири у цулта, ёраб. Алцисса, ёронлар дилига дилбарлиц бериб эрдилар, ёв денгиздин утуб, горат цилгудек булди. Филхол, Амир Ацимга минуб, цора кийумлар кийиб, цилич цулига олуб, бирдан ёвга узини урди. Ципчоцлар цочиб музга тушти. Иноц бир уцни цулга олди, Амир анга денгиз ёцасидин узоц булмагил, деди. Сохибцирон цайси тарафга х,амла цилса ёв цочар эрди. Туцтемурхон курдиким, буз от минган кимдур? Айдилар, Амир Темур. Яна айди, киши йуцму они келтурса. Зафарбек айди цизинг Туман огани берсанг, ман бориб бошини келтурай. Аммо бул суз хонга мацбул булмади. Шундог хам булса, минг кишини узига хамрох цилуб, овози бахайбат бирла шовцун цилиб кела берди. Аммо Туман ora t o f этакинда, муъофа, яъни кажава ичра ултуруб эрди, анга бир узбак келуб, сани Зафарбек талаб цилубдур, деди. Эшитуб, Зафарбекни ёцтурмай куб табъи нозук эрди, куплаб куёвга талаб цилсалар, цабул цилмас эрди. Онасига айди, мани каловатимни тогни устига олиб цуйсунлар, ман жанг ичра булгон суцишларни тамоша цилойин. Аммо цор ёгар эрди. Алцисса, юцорига чурилар олиб чицуб эрди, анда курдиким, Зафарбек бирла Амир Сохибцирон муцобил булуб Амирни циличи синибдур, Зафарбек Амирни бошига бир уруб дубулгани тушуруб, Амирни бошига яра солди. Иккинчи яна уруб Амирни калласини пора-нора цилгай эрди, Туман ога муни куруб, Амир Темурга андак мухаббати зиёда булуб, Амир Сохибциронга, тараххум айлаб, беш юз цадамлик ердин, филхол, ёйига уц солиб отиб эрди, Зафарбек хохласаким, Амирни ишини тамом цилса. Филхол, уц келуб, Зафарбекнинг куксига тегди. От устидин йицулуб кетти. Бул хам Сохибцирон ицболидур. Амир билмадиким, бу уцни отган кимдур, деб. Кимарса булмади, анга маълум цилса. Алцисса, Сохибцирон аъзолари яра булуб, байроцни остига тухтади. Анда ципчОц сипохлари бирдан хамла цилдилар. Сохибцирон буюрдиким, кечгача уц отинглар деб. Ципчоц цушунлари денгиз ичра муз устига туштилар. Амир денгиз ёцасида эрди. Аммо Мирзо Сайфиддин хар замон айтур эрди, эй аскари Чигатой, дам ушбудур, тангри таоло ишимизга фатх ва нусрат бергай. Аммо Сохибцирон айди, эй цардош, ман хеч нимарсадин умид цилолмадим, иш цандай булур! Мирзо Сайфиддин айди, албатта умид худо таолодин. Ногох ёгцон цор тухтади, хаво очилиб, цуёш нури зохир булди. Кун иссицлицга айлануб, совуц босилди. Мирзо айди, энди цирон кавокиб даражасидин утубдур, вацти булуб, чарс-чурс шовцин денгиздин чица берди. Курсаларким, муз
ушолиб, юз минг, тук,сон минг кипчок к,ушунлари гарк, булуб, а д а м денгизига юз куйдилар. Мунажжим сузлари тугри келди. Аммо Туктемурхон ун минг киши бирлан Самарканд тарафига к,очиб кетти. Аммо Чигатой сипох,лари куб улжа олиб, Чоржуй ва Хоразмга бордилар. Деюрларким, Абдулла замонида ушал ердин бир сандук Туктемурхон сиккасида тула танга топиб эрдилар. Алкисса, Барокхонга киши юбордиларким, тангри таоло бизларга зафар берди, деб Барокхон эшитиб, хурсанд булуб, отлануб келуб, денгиздин утти. БУ ДОСТОНДА ЦАРШИ ВА ТЕРМИЗ ФАТХ, УЛУБ. Т У К Т Е М У РХ О Н Ц А РШ И РА К Е Л У Б К,УЛ ВА Д У Ш У Н Л А Р И АМИРДИН ШИКАСТ ТОПГОНИНИ БАЁНИ Аммо нуён ва туманот ва х,азора жотни умаро ва беклари йигилуб маслах,ат к.илдилар. Айдилар, киши булса, бориб К,аршини мусаххара килса. Анда Цоратемурхон Туктемурхон угли х,окимдур, х,еч киши бормокга ихтиёр килмадилар. Андин кейин Амир Сох,ибк,ирон Чингизхон к,оидасида ун тук,уз хондин фотих,а олуб, кнрк кишини узига х,амрох, ва рафик айлаб отларига минуб, ёбон тарафига юзландилар. Начанд кун йул юруб, кузларига узогдин бир кент курунди. Филх,ол, Иноктоз яёв бориб куриб келди. Айди, бир неча бакколни курдум, узумни кажаваларда юклаб борурлар. Анда эшитуб айдилар: бакколларни талон килурмиз. Сох,ибк,ирон к,абул Килмади. Айди, биз юрт олгали келдук, фукаро ранжимасун. Алкисса, Амир келуб бакдолларга мул окат булдилар. Бак- Коллар анда кент Лор келур эрдилар. Амирни куруб кунгилларига КУРКУнч тушти. Инок бакколларни бир-бир отини сураб, вокеани баён к,илди. Андин кейин бакколлар Амирга келуб мулозамат Дилдилар. Сохдбкирон алардин Царшини вок,еасини сурди. Алар Цоратемурни зулмидин куб сузладилар. Сох,ибк,ирон айди, алар Чигатойдин сузлаюрму? Бакколлар айди, К,арши одамлари Сиз жамоани куб-куб дуо килурлар.. Жатта зулмидин куб кайгуда- дурлар. Анда Сохдбкирон бир тадбирни уйлаб, х,ар киши бакколларни кажавасига тушинглар, деб амр килди. Андин кейин узумларни бушотиб, йигирма отга к,и Р К кажавани оргиб, киРК киши аслах,а-ярог бирла кажаваларга тушуб, андин кейин, бакколлар х,ар к,айсиси уз отларини жиловидин тутуб, к,ирк, киши шах,р ичра кирдилар. Х,ар ким сурса, узум деб жавоб бердилар. Ул Амирни Аким отига икки кажавани ортиб, анинг ичида Инок, бирла Сох,ибкирон эрдилар. Аммо кажавани устига ток баргларини тулгузуб эрди. Алкисса, К,оратемур амр килуб эрдиким, х,ар киши дарвозадин шах,рга кирса, мунда келтур, деб. Бакк°л К,аршини дарвозасидан киргач, дарвозабонлар куруб, буларни хон урдасига олиб борди. К,оратемур урда сах,нида чодир ичра ултуруб эрди, бакколлар к,атор турдилар. Амир Темур кажава тешукиндин аларга к,араб турур эрдилар. Хон олдида бир кари бобой бор эрдиким, куб сох,иб бас ирот
эрди. Айди, бу от ёнидаги цажавада албатта одам бордур. Одамлар айдилар, нечук билдинг? Айди, кажавалар секин-секин цимирлай- дур, яна узумни мундог юкламаслар. Х,еч ким бовар цилмади. Хон бакдолларни талаб цилди. Баццоллар харжини куб айдилар, маъцул булмади. Цоратемур буюрдиким, кажавани очинглар. Бир оцил баццол келуб Амир турган кажавани келтурди. Филх,ол, Сох;ибцирон кажавадин туруб, наъра уруб, х,айцириб юборди. Кажавадаги барчалари бойлуц арцонларни цирциб, кажавалар epFa тушуб, бирдан кажавадин чицуб, цирц киши, давлат, давлат Бароцхон, деб шовцун цила бордилар. Барча эл х,айратда булдилар, гавго цузгалди. Андин кейин Цоратемур атрофига икки минг жатта аскаридин жамъ булдилар. Сох,ибцирон цушун ичра кириб, йулбарс каби х,айцуруб, одамлар тамошада эрдилар. Ногох; Иноцни оёги тойиб йицилди. Ани ципчоцлар боглаб, бир кишига гопшурдилар. Ани девор тагида ушлаб туруб эрди. Анда бир хотун Иноцни тануди, нечунким, Иноцни асли царшилик эрди. Цулинда тогорада тула чуг олиб борур эрди, ципчоцни бошига тукиб эрди. Филх,ол, куйуб улди. Иноц нажот топиб, Сох,ибциронга келуб цушулди. Цоратемур цизил байроц остинда цора от минуб туриб эрди, ушул хотунни куриб, буюрдиким, келтур, деб. У л хотун цочти, буюрдиким, ул хотун мах,алласидаги заифаларни келтур, деб. Андин кейин шах,р барчасига гавго тулди. Царши эли х,амийят цилдилар, олти тарафдин одамлар йигулуб ципчоц устига тош ёгилди. Икки минг жатта бирдан улдилар. Цоратемур цочиб, урдасига цамалди. Бул цирк, киши х,улкардек бир ерга йигилдилар. Одамлар келуб, Сох,ибцирон узангусини упар эрдилар. Уч кунгача хон цамалиб ётти. Ципчоцлар кунглини олиб, гам еманг, Самарцанд сари отангиз Туцтемурхонга нома юбордук, дер эрдилар. Аммо мацсади Сох,ибцирон андог эрдиким, жатта цушунлари келмайин, бир ишга дастгирлик цилса. Аммо бир йигит бусага остидин ковлаб чицуб, Цоратемурга уц отти. Цоратемур х,ам чаццонлик бирла мунга цараб уц отти. Тацдири худо уц эшик аралап! йигитга тегди. Йигитни уци Цоратемурхон куксига тегуб, иккови х,ам улди. Муни куруб Сох,ибцирон урдадин хоннинг ах,ли аёлини Самарцандга саломат юбордилар..Царшини фатх, цилдилар. Андин кейин Амир Табриз сари Бароцхонга нома юборди, албатта келинг, деб. Бу х,ангомаларни хабари Туцтемурхонга етти. Самарцандни Туцтемурхон эшитгач, Бухорога келди. Андин кейин Царши жонибига юзланди. Царшига яцин етгач, цоровулЛар Сох,ибциронга хабар бериб айдиларки, Туцтемурхон бених,оят аскари бирла келадур, филх,ол, Сох,ибцирон буюрдиким, дарвоза- ларни беркитинглар, деб. Фуцаролар барчаси келуб, Амирга ах,ли аёлларимиз, бошимиз била сизга жонбозлик цилурмиз, деб онд ичиб, ахд цилдилар. Андин кейин, жатта цушунлари булак-булак, туб-туб, цабила-цабила, цутос тугларини кутариб кела бердилар Тутак мавзеъига. Царийб туш вацти эрдиким, уцчилар ва туфангчилар йигилдилар. Андин кейин Тухтамишхон Саййид Ота бирла мусулмон бул гон цозоц ва ципчоцлар жамъ булуб, Цуръон буйниларида, Тухтамишхон Царшини чор атрофига чицуб, Сох,иб-
киронга нома ёздурди. Айдиким, агар бизни отамизга ук; отсалар, биз х,ам ук отармиз. Ва илло, биз мусулмон, сиз мусулмой. Муеулмоннинг ака-укалик так,озоси била сулх, килсалар, биз х,ам сулх, к,илурмиз, деб Амирга юборди, Сох,ибк,ирон эшитуб номани Кайтарди. Айди, иш сулх, к,илурдин утти. Яна суз шулки, аларни мадади манга керак эмас. Ман мадади ёрумни худой аззи жалнинг узидин тилаюрман, деб. Алк,исса, Сох,ибк,иронга хабар еттйким, Барокхон Чигатой аскари бирла Шах,рисабзга келубтур, деб. Царшига келмок,га куркувдадур, нечукким, к,ипчок, ва жатта кушунлари Царшини атрофини халк,а каби олиб, чодир к,озук,ини х,андак, ёк,асига тиккандур. Амир Сох,ибк,ирон фикр бирла уйлаб, Туцтемурхонга нома ёздурди. АйДиким, эй Туцтемурхон, бизни Чигатой сиподлари жанг цилурга орзудадурлар. Бизларга майдонни холи к,илса, биз алар бирла чик,уб, майдонда мук,обил булсак, агар алар кучлик к,илуб, бизларни зуримиз етмаса, анга итоат к,илуб тобеъ булсак, деб номани юборди. Номани Инок,тоз кал к,иморбоз олиб, Тук,темурхон чодирига келди. Курдиким, хон тахт узра ултурур. Мах,рамлар к,улларини кукракларига к,овуштуруб таъзим ва тавозеъдадур. Узини маълум 1»,илди. Хон Инок,ни талаб цилди, чодирга кирди. Номани берди. Тук,темурхон айди, бу Амир Темурни тадбиридур, биз урнимиздин тебранмасмиз. Бизларга сипох,гирлиги керакмас, деб Иноцга бир ёргок, бериб жунатти. Инок, бориб вок,еани Сох,ибк,иронга баён к,илди. Амир бошини куксига куйуб, тафаккурда булуб, уйлаб кетти. Соатидин кейин бошини кутариб, агар тангрим берса, урушсиз, бежангу жадал жатта, ципчок, сипох,ларини к,очирмасам, манам Темур булмадим, деди. Кечдурун булгач, Инок,га айди, тур урнингдан, йургил, бир ерга борурмиз, деди. Инок, айди, к,аён борурсиз? Амир айди, ман цаерга борсам, сан х,ам боравур. Икковлари шах,рни дарвозасидин чик,тилар. Жатта аскарини оралаб юра бердилар. Инок, сурдиким, эй тацсир афандим, борур жойни маълумини айтинг, ман билайин. Амир айди, Тухтамишхон к,ошига борурман. Инок, айди, мабодо к,абох,ат юзланмасун?! Амир к,абул к,илмади. Ногох, бир киши, к,улида дастурхонда уралгон нимарсадур, одамлардин Тухта- мишхонни чодирини сураб келадур. Анинг кейнидин Амир бирла Инок кела бердилар. У л киши кушунларни унг тарафига утуб, чодирни топиб Тухтамишхонга отасидин ош-таъом келтурди. Амир Тухтамишхонни суради. У л айди, Саййид Ота мусулмонлик одобини ургатиб турурлар. Амир айди, ман ани дусти булурман, кошига кирсам, ижозат борму? У л киши кириб суради. Тухтамиш, Кандай дустум, келсун деб ижозат берди. Сох,ибкирон чодир ичра кируб, Тухтамишхон ёнига ултурди. Тухтамишхон сурдики, сан кимдурсан, деб. Сох,ибкирон кулогига секин дедиким, Амир Темурман. Тухтамишхон билуб, Сох;ибкирон журъатига тах,син Килди. Анда буюрди, олдиндаги мулозимлар барчаси сах,рога чиктилар. Аммо, Саййид Ота, Тухтамишхон узи, Амир бирла Инок турт киши колдилар. Сох,ибкирон айди, кеча Туктемурхонга нома
юборуб эрдук, бизларга х;ам майдон холи булсун, Чигатой, сипох,лари жангни орзу к,илурлар, деб. Хон к,абул к,илмайдур, ман бул сузларни Тухтамишхон эшитмаган деб, Сизни дустлигингйзга такя к,илуб келдум. Эл ичра бизни шарманда к,илманглар. Бир манзил сипох,ларингиз шах,ар к,ургонидин узок, турсалар, майдон васеъ булса. Тухтамишхон К,уръон ила онд ичуб, Амир сузини цабул к,илди. Аммо Саййид Ота билдилар. Аксар Саййид Ота айтур эрдилар, Амир Темурни ик,боли баланд, з^аргиз сузлаб булмас. Таъом келтурдилар, Сох,ибк,ирон шавк, ва завц бирлан ер эрди. Инок, ишорат к,илди, емагил, мабодо душманлар бир иш к,илмасун деб. Сох,ибк,ирон к,улок, солмаци, айди: бизга Тухтамишхон ёвлик, цилмас. Алк,исса, Амир шах,р ичра келуб кирдилар. Тонгласи Тухта мишхон к,изил кийум кийуб, цора отга минди, к,илич кулига олиб, Тук,темурхон отасини чодирга бормок, булди. Саййид Ота манъ кдлдилар. Айдилар, бул ишга бормагил. Тухтамишхон айди, не учун анинг х,узурида х,еч нимарса демадингиз, энди ман Цуръон бирла цасамёд к,илдум, амал к,илмасам, к,асам жонимга уруб ё мусулмонлищга нук,сон булса керак, деб. Алцисса, отасини чодирига келуб, йигитларга айди, сизлар бирла Чигатой сипох,лари майдонга келуб жанг цилмок, орзусида эканлар, нечун йул бермадинглар. Тук,темурхон айди, эй углум, бу Амир Темур тадбиридур. Аммо йигитлар Тухтамиш сузини к,абул к,илдилар, лекин сипох,ларни цариси к,абул цилмадилар. Тухта мишхон к,улига к,илични ялангочлаб аскарни цалъадин бир манзил йирок, суруб к,уйди. Амир мундин вок,иф булуб, Барок,хонга филх,ол киши юбордики, албатта тезлик бирла келсун деб. Ушул кеча Барок,хон Царшига дохил булди. Барчалари хурсанд бу,иуб, Амир Сох,ибк,ирон к,илгон ишига ах,санта укудилар. Нак,ора бирла карнай чолинди. Анда Тук,темурхон билдиким, Барок,хон келубудур, бу Амир Темур х,ийласидур. Жатта сипох,лари куб безовта булдилар, лоилож, ушал кеча Самарк,андга к,айттилар. Аммо Бароцхон К,аршида царор олди, Чигатой эли бора-бора х,ужум булавердилар, х,ар найсилари уз ватанларини топтилар. Агар Сох;ибк,ирон мундог тадбир к,илмаса, буларни кублари ватандин умид узган эрдилар. Эмди БУХОРИ ШАРИФДИН СУЗ ЭШИТМАК КЕРАК Бухорои шарифда Хужа Саъдиддин Абу Бакр хужаи Жуйбо- рийнинг улуг боболари бор эрдиким, ул зотга бир киши келуб, арз щилуб айди, эй тацсир афандим, Сиз Шайх ул ислом булурсиз, соёдотдин авлоди расул алайх,ис салом булурсиз, жатта кофирлари бу мамлакатларни олуб хароб к,илубдур, мусулмонлар жумъа номозига х,аргиз киролмаслар. Бу сузни айтуб, шуру фигон бирла бу сузни ук,уди: Бу назмин деб ул мард шуридакор, Ким эй шайх ул ислом олий табор.
Баъибрат шзар ifил бу масжидлара, . Булубдур харобот чу бузакора. Х удо деб цилайлук биз анга уруш, Шариат десак лозим эрмас туруш. Мусулмонлара ким на ишдур бу кун, Шауид айласак узни ислом учун. Бу дин йулида жон. нисор айлалук, Бацосиз жаэрондин гузор айлалук. Андин кейин, х,азрат Абу Бакр Саъдиддин йигладилар. Одамлар барчалари бирдан фигон цилдилар. Хужа Саъдиддинга айдилар, эй так,сир афандим, бизлар эшиттукким, Амир Темур бирла Барок,хон келуб, ^аршини олибдур, деб. Яхшиси шулким, х,аммамиз х,ужуми ом к,илиб, шул тоифа оёк,ига узимизни ташлармиз. Муни барчалари цабул к,илдилар. Анда яшил туг келтуруб, Хужа С|аъдиддиннинг бошларига куйдилар. Хужа афандим яшил либос кийуб, к,улларига к,илич олуб, маддох,ларга буюрдиларким, тангри таолога х,амду, расул алайх,ис саловату исломга наът уцуб турдилар. Муминлар кунгли м^мдек эриди, х,ар жонибдин айтур эрдилар. Бухорода жатта аскаридин ун минг эрди, мусулмонлар салобатидин титрар эрди. У л кун андог уруш булдиким, жаттадин икки минг киши Самардандга к,очиб келди. Fv0JiraH барчасини улдурдилар. Масжиди жомеъга келуб, Буза х,ам кубларини ушоттилар. Уш ул кун Хужанинг узларини амир кутардилар. Аммо Самарцандга келгон- лар вок,еани Туцтемурга баён к,илдилар. Хон эшитуб, газабда аччиги зиёда булуб, Тоймугур цатагон ва Темуртош цунгиротларни юбордиким, бориб Бухорони к а т л и 0м цилинглар, деб. Булар эллик минг киши била Бухорога отландилар. Аммо Темуртош сох,иби фикр эрди. Тук,темурхонга уйлаб дедиким, Бухорога борсак, бир тадбир к,илайлук, бу эллик минг киши малла тун кий'сунлар, бошларига ок, салла ураб, ёнларига мисвок осиб, цулларида тасбех, булсун. Бухоро барчаси мусулмондур, бизлар х,ам мусулмонлар расмида булуб борурмиз. Хожа Абу Бакрга хабаримиз борур, деди. Хонга бул суз к,абул булди. Бу эллик минг киши мусулмонлардек булуб Бухорога як,ин келдилар. Х,еч кимни молу амволига назар к,илмадилар. Кеча- кундуз номоз ук,идилар. Бухородин неча-неча жонсуси чик,ориб шул кайфиятда курдилар. Охир Бухородин бир сузга етук киши булуб чик,уб эрди, начанд тух,фалар бирла, булар тух,фасини олмади. Айди, бизлар эллик минг киши Саййид Ота к,Ул л а Р и Д а мусулмон булуб эрдук. Бизларга Тук,темурхон айди, сиз му сулмонлар бизлар орамизда турманглар, деди. Лоилож, бизлар бул тарафга келдук, деб. Тоштемур элчига айди, хотиримизга келдиким, бизлар мусулмон албатта йул берсалар керак деб, куб инъом ва эх,сонлар фириб бирла элчидин Хужага бериб юборди. Элчи келуб, х,азрат Хужага андог таъриф цилдиким, Хужа афандим Темуртошни курмок, орзусига тушуб к,олдилар. Неча-неча маротаба келсун деб киши юбордилар, келмади. Аммо Темуртош бир чорбогни курди, ичида х,овуз тула суйи бир. У л сувдин идишларга
олди ва сурди, кимникидур? Хужа Абу Бакр богудур, дедилар. Темуртош ул ерга аскарини к,уйуб, узи Бухорога юзландИ. Тоймугур бормагил, деди. Темуртош айди, ман бир ишни к,илиб, шах,рни олурман, деб дарйоза сарига келди, юзини к,иблага к,илуб ултурди. Тонг отгоч шах,р ичра кирди, хужанинг щошларига бориб, тишини бойлаб, йиглаб айди, эй тацсир афандим, хато цилдим, ёзук,ларимни кечуринг. Айдилар, тишингни нега богладинг. Бул айДи, сизни богингиздин сув келтуруб тах,орат цилуб эрдим, ушул х,ол тишим огриди. Ман айдим, бул сув мусулмонлар х,ак,идур, охир х,ак,икатни билсам, сизни богингиз экан, деб огзидин сулаги ок,иб ййглар эрди. Барчаларимунинг ёлгон эътик,одига инондилар. Хужа айдилар, жамоанг ичра сузга етук сендурсан. У л айди, ^аммасидин ярамаси мендурман. Хужанинг кунгилларига келдики, бул киши яхши к^рунур,, шах,р ичра йул берайлук, деб. Айдилар, эй Темуртош, элатларинг бирла шах,р ичра киринглар дегач, ул уз цавмига к,араб кетти. Бориб келурда шах,р дарвозасига етгач, зикри жах,рия к,илуб, йиглашуб, Айюб булогини ёцасига келдилар. Ул замонда ул ерда иморат йук, эрди. Анда к,арор олдилар. Ушул кеча анда мукаммал ва мусаллах, булуб, ёроглануб, аввал Хужани шах,ид к,и|идилар, Хужани рух,и тутиси учмак шакаристонга тайрон к,и|лди. Яна беш юз кишини юрт улугларидин шах;ид цилдилар, бошларини ёгочлар учига санчиб юрур эрдилар. Х,еч кишида дай урмоцга х,олат цолмади. Жамъи эру хотун масжидлар- га кируб, к ой олдилар. Цизил Арслонхондин кдигон масжидни вайрон к,илдилар. Жамъи К,уръон ва китобларни бир ерга туда к,илуб куйдурдилар. Куб одамлар ул куни х,алок булди. Бул кун Бухоро гуё киёмцти сагир булди. Аммо х,ар лах,за гойибдин садо келурдикиМ, эй Бухоро ах,ли, улумга узингизни урманглар. Аммо ушбу овозни муминлар эшитуб, кофирлар эшитмас эрди. ЗамоН- замон, кофирлар мусулмонларни цасос, деб улдурур эрди. Мол беринг, сйзларниулдургумиз, деб эрди. Баъзиким, ак,ли муслимдин дер эрди, ! х,аргиз сизлар бизларни улдуролмассизлар, нечун, шавцун эхЬитурМиз, Бухоро цатли ом булмайдур деб. Ани Темуртошг^ айдилар, ул мусулмонларга савол цилди. Мусулмонлар, оре, эшиту(рмиз, аммо билмасмиз, кимдур, дедилар. Темуртош уз расмига курй онд ичиб айдиким, то овоз к,илгон кишини тобмагунча цатли ом щшмокдин дул тортмагаймен, деб. Яна бойму, к,ашшок,му барини молларини олур эрди. Барчалари нолада эрдилар. Аммо Сох,ибцирон Царшида бу воцеани эшиттилар. Барок,хон бирла маслах,ат к,илдилар. Бароцхон парво цилмади. Аммо Сох,ибк,ирон мусулмонларга х,амият к,илуб, цирк, киши бирла Бухоро жонибига келдилар Бухоро атрофида юз киши к,оровул эрди. Бир цоровул оти к,очиб бузачи к,улига келди. Андин отни Сох,ибк,ирон олдилар. К,оровул отини ахтариб Амирга тугри келди. К,оровулдин шарх,и вок,еани сурадилар. Уш ул кеча келуб юз киши цоровулдин бош кестилар. Амир сах,родин бир туб к,итъа к,огоз топиб олдилар. Битик,ликдур ул китобда рижол ул гойиб мадад берурлар Бухоро ак,ли мумин мусулмонларга деб. Они С.ох;иб1<ирон олиб кечи бирла Бухорога кируб, минора устига чик,уб ул цогозни
унуруб юбордилар. Андин рафик.ларини цошларига келди. Аммо ушал кун Темуртош мук,аррар к,илуб эрдиким, тонгла мусулмонларни к,атли ом цилурман, деб. Уш ул догозларни шамол х,ар тарафга учуруб эрди, тонгласи битук к,огозни барчалари курдилар. Темуртош бидиким, ислом дини х,акдур. Тоймугур фук,ароларини асир цилуб дарвозадин чидоруб улдурмок, учун Боги Шаме ул мулкга келтурди, Бухоро жанибидур, холо Намозгох, дерлар. Аммо' Сох,ибк,ирон рафик,лари од кийуб, ок, байродлари олдинда, отга мрнуб, шах,р саройига юзландилар. Аммо жатта сипох,лари Бухоро халдини улдурмодга дасд дилгонда садолари рижол ул гойибдин кела берди. Ногох, бир тарафдин чанг ва тузон зох,ир булди. Курсаларким, Сох,ибдирон дирд киши бирлан такбири ташрид айтиб кела берди. Темуртош оти х;уркуб отдин йидилуб, буйни узулди. Жатта сипох,ларига зилзила тушти. Сох,ибдирон илгари кела бердилар. Темуртош улугини дунгирод элати олиб кетти. Тоймугур душунлари бирла жангга юзланди. Асирлар бойлудлари- ни пора-пора дилуб, жатталарни улдура бердилар. Тоймугур андог жанг дилдиким, сузлагон бирла тугри келмас. Со^ибдирон они йулини олдилар. У л келуб Амирни эгар устидин кутариб олди. Сохдбдирон филх,ол дулига ханжар олуб, бир уруб эрди, Тоймугур калласи хандалакдек узулиб кетти. К,олгон жатта сипох,лари х,ар тарафга дочтилар. Андин кейин мусулмонлар тинчлигда булуб олти йил Сох,ибдирон дайин отаси Баёндулихон тахти узра подшох,лик дилуб ултурди. Яна Бухоро ах,ли тинчлигда булуб, шукрона келтурдилар. БУ ДОСТОНДА САМАРКАНД ФАТХ, БУЛУБ, МИРЗО Ж А Х Щ Г И Р ИБН АМ ИР ТЕМ УР К У Р А ГОН Х У Р У Ж ЦИЛРОНИНИ БАЁНИ Аммо Тудтемурхон бу водеаларни эшитуб, олти йилгача узбак ва далмод ва динчод ва дозод ва диргиз, х,ар дайси элатдин сипох; жамъ к,ила берди. То олти йилгача андог дул ва душун йигдиким, ах,ли таворих деюрларким, аскари Х,алогудин х,ам зиёда эрди. Сох,ибдирон эшитуб Бародх,онга киши юборди. Аммо Бародхон курик дилгонда Сох,ибдирон анинг олдига курикга келдилар. Ш ул вадт Амир Темур угли мирзо Жах.онгир Хонимчадин тугилуб, саккиз ёшга келуб эрди. Лекин Бародхон мундин хабари йуд эрди. Курмаган эрди. К,уйруд ва ёли t <;ра самандга муниб, дизил энгил кийуб, футасига Миср диличини тодинуб, атрофига икки минг нав- жувон йигитчаи даврон, ёшлари уч етти ва ун саккиздин ошмагон барчалари отга минуб, илми еиполигда узларига оро беруб, ута бердилар. Бародхон сурдиким, бу ёш бача кимдур? Сох,ибдирон тиз букуб, арз дилуб, айди, эй афандим хон им, Сизни синглингиздин тугулгон жиёнингиздур, мани углумдур. Бу суз хонга даттиг тегди, манга бу угул дулбачангиз демади деб. Барча тамошада эрдилар, хон рашк, дилуб, айди: мунинг огзидин сут иси келодур, муни жангга юбормод хуб эмас. Амир айди, бу угул ук, отмодни куб яхши билур. Аммо Мирзо Жах;онгир тогаошш олдига келуб утурди,
чиндан таъзим ва тавозеъ цилмади. Тогаси учуй, лекин бу к,илгони Барок,хонга огир келди. Баногох, Шайх ул аълам мозори шарифларини к,уббасида лаклак буйнига илон уралган, одамлар тамошада эрдилар. Муни куруб мирзо Жах;онгир филх,ол туруб к,улига ёсини олиб ук, отти, отган ук,и илоннинг калласини увуб тушти, лаклакга зарари тегмади. Барча курганлар офарин; ва тах,синлар к,илдилар. Андин кейин бир буйи узун киши беш Минг йигит бирла келди. Яшил туслик сок,оли мош биринч, оти хиноранг, к,уйрук,и ок,, йулбарсдин бурк кийган, йигирма газ туг байроци, они кутарган кишини буйи узгаларидин икки газ юцори турур. Аларни бошлиги амир Чоку барлос эрди, келуб Хонга таъзим, тавозеъ цилдилар. Яна андин кейин турт минг киши бирла келуб амир Улжой хонга таъзим ва тавозеълар к,илди. Андин кейин икки киши келди, манглайи очук,, ок, юзлу ва бири юзи очук,, огзи катта, к,ули узун, бири амир Ёдгоршох, ва бири амир Муайяд орлот эрди. Олти минг йигит бирла барчалари нора от ва к,ора кийум кийган, байрок,лари х,ам к,ора. Хонга келуб таъзим ва тавозеъ цилдилар. Андин кейин хонга айдилар, агар бу мамлакатларидин жатта кофирларини ихрож к,илмасак, бу к,ора либосларни цуймасмиз. Яна андин кейин бир киши келди, туфангги буйнида хамойил, кузи катта: сок,оли куб — бу амир Боязид жалойир эрди. Неча минг аскар бирЛа хонга келуб таъзим-тавозеъ к,илди. Андин кейин бир киши келди, муъофа узра фуш ва мисвок осган, к,уръон тиловат к,илур, Шайх Х,усаннуш эрдилар. Балх, Х,индустондин неча минг аскари бирла келуб хонга таъзим ва тавозеълар цилдилар. Х,аммалари жамоъ булуб маслах,ат к,илдилар. Анда икки йигит тева минуб келдилар. К,улларида цилич ялангоч, бири Аббос бах,одур, бири Усмон бах,одур эрди. Аларни хон хуш куруб инъом берди. Андин узга яна икки йигит келди, к,ирк, киши бирла барчаларида ярог ва аслах,а сипогарлик, била ораста, бири Х,инд Хожа кушбеги ва бири Н,иморий Инок,. Андин кейин амир Худойберди ва Амир Х,усайн, Жондарий ва амир Баён Сулдуз ва Олтмиш бах,одур, Тогайбуга бах,одур, х,ар к,айсилари шон-шавкат бирла кела бердилар. Чигатой аскари юз мингдин зиёда булди. Етмиш туг бардори бор эрди. Аммо Барокхон Мирзо Жах,онгирни жангга бормоцини манъ к,илди. Мирзо Жах,онгирни кунгли бузулуб цолди. Цушунларни унг тарафиии Сох,ибк,иронга бердилар, сул тарафини Чокуга бердилар, Жаённи яровул к,илдилар, амир Аргун Туркмен ии ясовул цилдилер, аскарларинг ! лгари-илгари юргуза бердилар. Жумъа куни рамазони шарифни vh еттиси, тарихга етти юз етмиш эрди, (1369 й) аскари Чигатой Бухорои шарифдин Самарк,андга гозландилар. БУ ДОСТОНДА АМИР ТЕМУР СОХИБЦИРОН ТУЦТЕМУРХОН Б И Л А Ж А Н Г Ц И ЛИ Б. Ж А Т Т А С И П О ^Л А Р И Ш И К А С Т ТОПГО- НИНИ БАЁНИ Аммо Сох,ибк,ироя Баро:;..хон бирла Чигатой к,ушунларини олуб йул олдилар, Самарцандга етганда цоровуллар Хонга бориб хабар
бердиким, Чигатой аскари келадур деб. Аммо Тудтемурхон Т^ктамиш урлини Самардандга дуйуб, узи Чархин роботига бориб эрди. Филх,ол, Тухтамишхон доровул ва яровулларини душун била Чигатой аскарини мудобилига чидориб, *айма ва чодирларни гика бердилар. Бир тарафдин Сох,ибдирон душунлари туш вадтидан тун булг^нча бориб дарор олдилар. Иккала аскардин чиндовул тонг отдунча айланиб юрар эрди. То уч кунгача икки дул маслах,ат дилдмлар, жатта сипох,иларини .йигити диличлар савдидин Чинг^зхон рух,ига дасамёд айладиларки, урушлар дилуб Чигатой аскарини донидин тог ва тузларни ранго ранг дилуб, жилга-жилгаларда донларини одузурмиз, деб. Тонгласи дуёш амирй чодири зулумотдин чидуб, кук майдонида жилва кургузди, юлдуз жатталари тоб келтуролмай узларини ёшурдилар. Анда Тук,темурхон к,ушунлари бирла отланиб эрди. Аммо Сох,ибк,ирон кул атрофида юрур эрдилар, к,оровуллар хабар бердиким, жатта сипох,лари отланди, деб. Анда карнай овози кела берди. Сох,ибк,ирон беклар бирла келуб Барокдонга таъзим цилдилар. Хон мах,рамлари бирла щароб ичиб ултурур эрди. Сох,ибк,ирон тиз букуб арз цилдиким, эй хоним афандим, Тук,темурхон отланибдур, сиз х,ам отлансангиз, бизлар к,ардошлар бирла сизни жиловингизда жонбозлик к,илсак?! Баронхон айди, Чигатой беклари Жужа бекларидин зиёда, нечун сизларга шикает етса, бизга такя к,илурсиз, вало бизга шикает етса, кимга такя к,илурмиз? Сох,ибк,ирон айди, бу суз хатодур, барчамизни такямиз олло таолонинг узигадур, агар хонимиз отлануб, йигитлар атрофида булсалар, яхши булур. Мабодобул ерда мухолифлардин сизга зарар булмаса деб эрди. Бароцхон урнидин к,узголмади. Аммо Сох,ибк,и- рон била бах,одур йигитлар отлануб Тук,темурхон мук,обилида к,арор олди. Аммо Сох,ибк,ирон унг к,ул тарафни Орлот ва амир Муайяд ва амир Ёдгоршох,га берди: Алар туг ва байрогин ирмок, ёк,осига тикдилар ва сулни Жалойир ва амир Боязид ва к,авчин ва амир Чоку барлосга бердилар. Булар тугларини к,ир ёк,осига тикдилар. Сох,ибк,ирон туглари яшил эрди. Х,ИНД Хожа к,ушбеги ва Инок,тоз кал к,иморбоз икковларига яёв Сох,ибк,ирон жиловида эрдилар. Ун икки минг туфангчи барчалари яёв эрдилар. Амир Сох,ибк,ирон унг ва сул аскарларига тартиб бериб, х,ировул яна к,ул, яна жарангар, яна барангир, яна чиндовул, х,ар дайсини уз навбати бирла келтурур эрди. Аммо бул тарафда Саййид Ота узбек цушунларини жойига келтурур эрдилар. Баковул, эровул, ясо°’ чиндовул, доровулларни х,ар дайсисини уз жойига, наймг дозод ва дунгирот элатларини унг тарафга курсаттилар. Ва аргун ва бардут ва дах,од элатларига сулга урун курсаттилар. Тудте- мурхон дошида дутосдин байрод эрди. Ногох, Сох,ибдирон яшил байродига Тудтемурхонни кузи тушти. Мунда осори фатх, ва нусратни мушох,ада курди. Сураб эрди, «Амир Темур байроди» дедилар. Андин билдиким, Бародхон жангга келмабдур. Булардин Эртавул бах,одир Амирга келуб вах,шат дилуб айдиким, Чигатой хони нечук отларига рокиб булмабдур деб.'Яна дайтуб Тудте- мурхонга айди, эй хоним, гам еманг бу ишдин булар Чигатой
сипох,лари. Фириб бирла яна Тук,темурхонга секин айди, ман Барок,х,он чодирига бориб, х,еч кимга билдурмай. Бароцхонни аоир к,илуб келурман, деб узига беш юз кишини х,амрох, кдлуб, бир тарафдин беркинуб кетуб бориб, Барок,хон чодирини талиб айдилар: бизлар Чигатой элидин булурмиз, хондин фотих,а олгали келдук дедилар. Барок,хон буларни билмай, онларни талаб к,илди. Филх,ол, к,иличларини к,индин чицоруб, чодир атрофини олдилар. FaBFO к,узгалди. Бир киши Сох,ибциронга келуб хабар берди, шарх,и вок,еани айди. Сох,ибк,ирон эшитуб, х,айрон булди, нима к,илурии билмади. Бул ердин кетса, икки аскар мук,обилдадур, иш к,абох,ат булур. Мухбирга ишора цилди, сукут .кил, деб. Андин кейин бекларга секин айди, сукут к,ил, деб, эй цурдошлар, бул жан! ичра Бароцхон булмаса, иш булмайдур экан, ман бориб, хонни кёлтурайин. Андин келуб, Инок,га айди, сан туг остидин к,узголма. Андин кейин Х,инд Хожани юз туфангчи била олуб, хон сарига борурди. Хар киши сурса, дер эрдиким, бу кун узларингга эх,тиёт булунглар, ман хонни келтурурман деб сафдин чикдонларни уруб, сафга киргизур эрди. Аммо Эртавул цилич яланг к,илуб, Барок,хон к,ошига бориб, буюрдиким, хонни бойланг, деб. Онда молларини улжа к,илуб, отларга ортиб, узи аскар тарафга келур эрди. Бухоро тарафдин чанг-тузонлар пайдо булди. Курдиким, мингга як,ин йигитчалар келур. Яшил алам бирла. Барчалари ун етти ва ун саккиз яшар. Алар ичра бир бола буз отга минган, ёши ун иккидин ошгон, либослари к,изил, боши узра к,арк,ара. Барок,хон курдиким, мирзо Жах,онгир келадур, фарёд к,илуб чацирдиким, эй кузум нури, кел, бизларга рах,м к,ил, дегач, мирзо Жах,онгир тогасини бу х,олда куруб, югуруб келур эрди. Эртавул буларни куруб, Барок,хонга цилич солди. Барок,хон узини ерга ташлади, икки оёгини от цорнидин тортиб богланган эрди, Барокдон жон вах,имидин ерга тушолмай, осилиб к,олди. Эртавул бах,одур хох,ласаким, иккинчи яна тт бирла улдурса. Мирзо Жах,онгир курдиким, иш к,абох,ат булур, филх,ол, ёсини к,улиго олиб, ук, бирла Эртавулни куксига андог урдиким, Эртавул жони кетуб, танаси ертавул булди. Бунда, филх,ол, келуб хонни эгор устига куйди. Жатта сипох,ларини барчаларини улдуруб, хонни олиб к,ушунла- рига келдилар. Анда Амир Сох,ибк,ирон келуб, бу ишларни куруб х,айрон булуб, углидун куб хурсанд булди. Бу жазолар Барок,хонга Амир сузини манъ к,илгонидин булди. Бу хабари вах,шат иккала аскарга овоза булуб кеттиким, Эртавул Барок,хонни улдурубдур, деб. Сипох,илар сафида шуру гавго к,узголди. Анда Жужакбек деган киши найман элати била жаттадин чик,уб, Сох,ибк,ирон байроцига цараб кела бошладилар. Инок яёв унга-мунга югурур эрди. Амир Жалойир катагон элати бирла жангга мук,аййид булдилар. Ва яна амир Муайяд орлот к,авми бирла урушмок,га х,аракат к,илдилар. Чанг ва туфрок, х,авога урлаб, оламни к,орангулук, бости, биров- бировни куролмадилар, офтоб куздин гойиб булди. Сох,ибк,ирон Барок,хон бирла жанг ичра кирдилар. Баъзилари Барох,хонни сог-саломат курдилар. Курмаганлар хонни саломатлигини бовар цилмадилар. Аида Барок,хонни филга миндурдилар. Андин кейин
барча маъин курдилар. У л кун андог жанг булдиким, донлар жилга-жилгада ода бошлади, калла х,андалаклари жасад фалакидин узила бошлади, дех;дони йудким фалокат аравасига солиб бозори адам шах,ристонига элтгай, ё бир гуркови йудким, бу жасадларни дабристонга беркитгай. У л кун Инодни уч ерига уд тегиб, яралик, булди. Сох,ибдирон они мирзо Жах,онгир отига олиб, юбордилар. Икки жатта Амирни икки тарафидин келуб, ук, отти, форс Ак,им х,авога сакраб эрди, бирини уди бирига тегуб, Сох,ибдирон отдин агдадилуб тушти. Филх,ол, Мирзо Жах;онгир келуб, Амирни отига миндУрди. Алк,исса, уч кун К,уёш товусини магриб денгизини нах,ангги ютти, кундуз шунк,орини тун к,аргаси к,увлаб, беркитти. Андин иккала подшох; икки сари булунуб уринларида к,арор олдилар. Ахшомдин кейин Амир хондин фотих;а олиб кечаси ухламай, аскар атрофидин айланур эрди. Ногох, Амир отдин тушуб, нацзузувга ултургач, бу от форс Ак,имдин узга эрди, жилов Амир к,улидин чидуб, дочти. Сох,ибцирон отни кейнидин бора берди. От дочиб жатта душунларига ядин борди. Амир х,арчанд дилди, тутолмади. Жатта ичра Бури бах,одур курсаким, бир от дочиб келур, они тутуб келдилар, яна бировини кузи Сох,ибдиронга тушти, атрофдин келуб Амирни х,ам ушладилар. Амирдин суз сураб эрдилар, Амир лол каби булуб, аларга овозини чидармади. Аммо Сох;ибдирон араб байдара эрди. Бури Бах,одур Тудтемурхон дошига элтти. Хон беклар бирла кенгаш дилдилар, Бури тугри келуб айди, Чигатой цушунларидин бир кишини ушладук, деди. Хон буюрди, келтур, курай, деб. Амирни келтурдилар. Тудтемурхон суз сураб эрди, Амир тилини содов дилуб, андак тожики сузлади. Хон тилига тушунмай, буюрдиким, боглаб цуйунг, деб. Амирни боглаб, бир чуголга тобнлурдилар. Андек фурсатда чугол ухлаб эрди, Амир бойлудларини бураб, ушотиб, секин чуголни ханжарини олиб, чодирдин чидуб кетти. Жатта аскаридин чиддач, йул узра дора либос кийган бир кимарса турар, анга бориб Амир х,арчанд суз сурди, жавоб бермади. Амир они ханжар бирла нора-пора цилай деб эрди, ул йиглади. Амир айди, улумдин дурдарсан, нега сузламай- сан, йигларсан? Ул айди, дурдуб йигламайман, балки маъшудаи матлубимга етолмайин йигларман. Сох,ибдирон айди, матлубинг кимдур? У л айди. Н азм: Бул кеча кузим ёрутгай меури олам тобдек, Ким танимда %ар замон титрар кунглим симобдек. Амир анинг заифа эканини билуб, куб-куб муболага дила берди. У л айди, отимни Туман ога дерлар, узим Тудтемурхон подшох,ни цизи булурман. Термиз урушинда Амир Темурга кунгил бериб эрдим, мани ошидаи бечора х,айратда долгонни анга еткурсанг, х,ар данча хизматинг булса, 6 o u j h m устига, деб йиглаб бу газални удуди:
Йул 6ошла,. манго, р аз бор , ул хонима еткур, Мац чури анга, ул мани султонима еткур. Ощгон бу кузимдин ёшима ра:>;м, гар этсанг, Афсурда куруб бу мани жонима еткур Ишц ути тегуб жисмима шурида булубмен, Гу ё жасадим жонсиз улуб, жонима еткур Термизда они курдим, кунгилни бериб бой, Чин бу сузумни мани уацонима еткур. Исён тунидин ол мани ислом кунига, Кофирлар аро цуйма, мусулмонима еткур,— деб андог фигон дила бердиким, анинг ишд-мух,аббатига Амир х,ам йиглаб, узини Амир Темур эканини анга билдурди. Анда Туман ога х,айрон-саросима булуб, йиглаб нима дерини билмай, ошид ва маъшуд бир-бири бирла мулодот булуб, андин кейин Туман ога айди, мани чодирим дизил, тонгла Чигатой сипох,лар^ бирин-бирин булуб бизни чодирга келурда чодир ёнидаги туг, байродини тавоф дилурлар, ман аларни чодир ичра ёшурурман, сиз х,ам келурсиз, ярим кеча булгоч, карнай чолсалар отам к,ушинлари албатта саросима булуб цочарлар, деб эрди, Сох,ибк,ирон цабул цилди. Туман ога отасини аскари ичра келди, Амир х,ам цушинларига борди. Булар Амирни йуцотиб х,ар жонибни ахтариб юрур эрдилар. Субх, булгач, барчалари Амирни куруб хурсанд булдилар. Ёронларга Амир воцеани баён цилди. Барчалари г^абул дилдилар. Анда Саротилмиш бах,одур ва Учцора бах,одур ва Риёс бах,одур ва Усмон бах,одур ва Мирзо Жах,онгир, умаролардин олтмиш киши шул ишга бел богладилар. Х,ар цайси бах,одур арслон каби булуб, бошлук,лари Сох,ибк,ирон, Мирзо Жа^онгир бирла хонга арз к,илуб, маълум цилдилар, маслах,ат бирла ултуруб, ул куни кеч булгоч, тун амири боши узра к,ора чодир солди, юлдуз аскари кук майдонини олди. Анда С ох,и бк ,и р он хондин фотих,а олиб, Туман ога сарига кела бердилар. Аввал Амир келуб, цизил байрок,ни тавоф к,илуб эрди, бир чури келуб Амирни цулидин ушлаб чодир ичра Туман ога к,ошига келтурдилар. Туман айди, бу ерда узга кишидин йувдур. Андин кейин Мирзо Жах,онгир келди. Амир айди, бу мани углумдур. Алк,исса, бирин-бирин олтмиш киши чодир ичра кирдилар. Туман ога узга чодирга борди. Аммо Амир Чигатой аскари бирла муцаррар дилуб эрдиким, х,ар вацтики, бизлардин карнай шавцуни чик,к,ач, сизлар х,ам карнай чолиб от к,уйинглар, деб эрди. У л кеча тун ярми булгоч, Олтмиш киши чодир ичра карнай тортиб, шавк;ун сола бошладилар, Тудтемурхон душунлари барча бирдан чучуб уйгонсаларким, аскар уртасидин шавдун бирла карнай овози чидадур, барчалари жангга мудаййид булуб эрдилар, атрофдин карнай овози кела берди. Анда жатта душунлари шошиб ва саросима булуб, кунгилларига дурдув тушуб, атрофга тардашиб, доча бошладилар. Чигатой сипох,лари жатта дипчод аскарига андог диргин солдиларким, улуклари хирмон-хирмон булуб, таналари тефа-тефа булуб уюлуб, бошлари сой тошларидек узулуб, баъзини дули синуб ва баъзини бели синуб, бах,одурлар
л^уни куруб, кунгли тинуб, баъзи оёги узулуб, баъзини кулоги ^зилуб, баъзи жон бермогда кузи сузилуб, бах,одурлар х;ажжомдек к,рн олмогда булдилар. Гаb i o х.аддин ошуб, к,изил денгиз тошиб х;ар тйрафга ок,а бошлади, гуё алар бошида циёмати сагир булди. Т#к,темурхон х,айратда булуб, ярим кечада Самарк,андга к,очиб кирди. Бури бах,одур Амир кулида улди. Сох,ибк,ирон бирла Бароцхон Самарканд цургонини атрофини олиб, турт ойгача Тук,темурхонни к,амаб, куб аскар бирла ёттилар. У л замонида Хужа Мах;муд тошкандлик Хужа Ах,рор валини оталари эрди, сох,иб давлат ва шавкатлид гани киши эрдилар. К,ирц куллари бор эрди, кургон остидин хандак кавлаб, андак йул очиб эрдилар, бир кулларига нома битуб, ушул кун Сох,ибк,иронга беруб юбордилар. Амир Сох,ибк,ирон Барокдон чодиридин чикуб, уз хаймасига борур эрди, кул китобатни Амирга еткурди, куруб цайтуб Барокдон чодирига бориб, кулни Бароцхон к,оншга чок,иртуруб, мутолаа к,илуб, яна Барокдон нома ёздуруб, бир мансабни хужага ваъда к,илуб юборди. К ул номани мум ичра олиб борур эрди. Тук,темурхон кузи тушуб, ани феъл-атворидин билуб, ушлаб олдуруб, х,арчанд бош-оёгини ахтариб, тополмай турурдилар, ногох, акса уруб, огзидин м$м тушти. Анда хатни куруб, буюрдиким, хужанинг молини талон к,илинглар, хужани узини зиндонга солинглар деб. Аммо хандак йулини тополмадилар. Хужани к,ийнаб сурдилар, инкор к,илуб, билмайман, деди. Хужанинг кулларидин бири секин келуб Сох,ибциронга бу воцеаларни баён. цилди. У л дулни Содибцирон келтуруб, тадбирини Барокдондин сурди. Хон айди, бир бола булса, бориб хандак, йулини Хужадин сурса, бу сирни билуб келса?! Андан Мирзо кулини куксига цуйуб, таъзим бирла турди, х,арчанд хон ва Амир манъ к,илдилар, булмади. Акнун, лоилож, жавоб бердилар. Мирзо филх,ол, Самарк,андга дох,ил булдилар, боруб диловарлик, бирла Тук,темурхонга арз к,илуб айдиким, ман кичиклигимда отам улар вак,тида дунёларини хужа Мах,мудга топшуруб, деган эканким, бола х,озир ёшдур, балогатга етгандин сунг берарсиз, деб. Х,оло, ёшим ун туртга етибдур, сиз адолатда булсангир анга мани тугри щилсалар, молимни талаб цилсам. Хон адолат юзасидин буюрдиким, бу болани хужанинг дошига элтинглар деб. Они хужага келтурдилар, хужа они танимади, фалоний накдбни углидурман, отамни моли цайдадур деб, яъни отам олтунларини к,аерга беркитуб куйубсиз, деди. Хужа Мах,муд билдиким, бу угул сузунда бир сир бор. Хандак, йулини билдурмок, учун анга Хужа айди, отангни моли кургонни шарк, тарафинда, гуру оши^он мавзуинда, андин топиб олгил, деди. Мирзо Жах,онгир билдиким, албатта ушал ерда хандак, йули бордур. Андин мирзо Жах,онгир хон к,ошига бориб, айди: Сизни адолатингиздин мани омонатим кулимга тегди, деб хонни дуо цилуб дайтти. Алк,исса, ул кечаси отаси Сох,ибк,ирон олдига келуб, вокеанй бир-бир баён цилди. Амир Сох,ибк,ирон к,ирк киши бир улуг йигоч остита келдилар. Бу мирзо Жах,онгир нилгон тадбирига барчалари тах,син ва офарин укудилар. Андин таъйин к,илгон ерни топуб, цургон тагидин бир одам микдори бориб, барчалари тун ярмида
Search
Read the Text Version
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40
- 41
- 42
- 43
- 44
- 45
- 46
- 47
- 48
- 49
- 50
- 51
- 52
- 53
- 54
- 55
- 56
- 57
- 58
- 59
- 60
- 61
- 62
- 63
- 64
- 65
- 66
- 67
- 68
- 69
- 70
- 71
- 72
- 73
- 74
- 75
- 76
- 77
- 78
- 79
- 80
- 81
- 82
- 83
- 84
- 85
- 86
- 87
- 88
- 89
- 90
- 91
- 92
- 93
- 94
- 95
- 96
- 97
- 98
- 99
- 100
- 101
- 102
- 103
- 104
- 105
- 106
- 107
- 108
- 109
- 110
- 111
- 112
- 113
- 114
- 115
- 116
- 117
- 118
- 119
- 120
- 121
- 122
- 123
- 124
- 125
- 126
- 127
- 128
- 129
- 130
- 131
- 132
- 133
- 134
- 135
- 136
- 137
- 138
- 139
- 140
- 141
- 142
- 143
- 144
- 145
- 146
- 147
- 148
- 149
- 150
- 151
- 152
- 153
- 154
- 155
- 156
- 157
- 158
- 159
- 160
- 161
- 162
- 163
- 164
- 165
- 166
- 167
- 168
- 169
- 170
- 171
- 172
- 173
- 174
- 175
- 176
- 177
- 178
- 179
- 180
- 181
- 182
- 183
- 184
- 185
- 186
- 187
- 188
- 189
- 190
- 191
- 192
- 193
- 194
- 195
- 196
- 197
- 198
- 199
- 200
- 201
- 202
- 203
- 204
- 205
- 206
- 207
- 208
- 209
- 210
- 211
- 212
- 213
- 214
- 215
- 216
- 217
- 218
- 219
- 220
- 221
- 222
- 223
- 224
- 225
- 226
- 227
- 228
- 229
- 230
- 231
- 232
- 233
- 234
- 235
- 236
- 237
- 238
- 239
- 240
- 241
- 242
- 243
- 244
- 245
- 246
- 247
- 248
- 249
- 250
- 251
- 252
- 253
- 254
- 255
- 256
- 257
- 258
- 259
- 260
- 261
- 262
- 263
- 264
- 265
- 266
- 267
- 268
- 269
- 270
- 271
- 272
- 273
- 274
- 275
- 276
- 277
- 278
- 279
- 280
- 281
- 282
- 283
- 284
- 285
- 286
- 287
- 288
- 289
- 290
- 291
- 292
- 293
- 294
- 295
- 296
- 297
- 298
- 299
- 300
- 301
- 302
- 303
- 304
- 305
- 306
- 307
- 308
- 309
- 310
- 311
- 312
- 313
- 314
- 315
- 316
- 317
- 318
- 319
- 320
- 321
- 322
- 323
- 324
- 325
- 326
- 327
- 328
- 329
- 330
- 331
- 332
- 333
- 334
- 335
- 336
- 337
- 338
- 339
- 340
- 341
- 342
- 343
- 344
- 345
- 346
- 347
- 348
- 349
- 350
- 351
- 352
- 353
- 354
- 355
- 356