Миллий маъруза - 2022 й.

2022 ЙИЛГИ ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИЯЛАР СОҲАСИДАГИ МИЛЛИЙ МАЪРУЗА НАЦИОНАЛЬНЫЙ ДОКЛАД ПО НАУКЕ И ИННОВАЦИЯМ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН ЗА 2022 ГОД NATIONAL REPORT ON SCIENCE AND INNOVATION OF THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN IN 2022

1

УЎК 001(476) КБК 72,3 Матн, статистик маълумотлар ва таҳлиллар марказий ва маҳаллий давлат органлари, университетлар ва илмий ташкилотлар томонидан тақдим этилган маълумотлар асосида тайёрланди. 2022 йилги Ўзбекистон Республикаси илм-фан ва инновациялар соҳасидаги миллий маъруза – Тошкент, 2022 й. Ўзбекистон Республикаси илм-фан ва инновациялар соҳасидаги миллий маърузанинг электрон шаклини юклаб олиш учун қуйидаги QR-код орқали ўтинг: 2017-2021 йиллар учун 2022 йил учун © Инновацион ривожланиш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник ахборот маркази Тошкент, 2022 й. 2

Муаллифлар: Абдурахмонов И. Ю. – Ўзбекистон Республикаси Инновацион ривожланиш вазири Турдикулова Ш. У. – Ўзбекистон Республикаси Инновацион ривожланиш вазирининг ўринбосари Абдуқундузова Н. У. – Ўзбекистон Республикаси Инновацион ривожланиш вазирининг ахборот сиёсати бўйича маслаҳатчиси Отажонов Ш. И. – Ўзбекистон Республикаси Инновацион ривожланиш вазирлиги Илмий ва инновацион фаолиятга оид дастурларни шакллантириш ва мониторинг қилиш бошқармаси бошлиғи Жумаев Ф. С. – Ўзбекистон Республикаси Инновацион ривожланиш вазирлиги Инновацион ривожланиш стратегияси йиғма ахборот- таҳлил бошқармаси бошлиғи Каламбаева А. Б. – Ўзбекистон Республикаси Инновацион ривожланиш вазирлиги ва Жаҳон банкининг “Ўзбекистон миллий инновацион тизимини модернизация қилиш” (“MUNIS”) лойиҳаси халқаро эксперти Акоев М. А. – Ўзбекистон Республикаси Инновацион ривожланиш вазирлиги ва Жаҳон банкининг “Ўзбекистон миллий инновацион тизимини модернизация қилиш” (“MUNIS”) лойиҳаси халқаро эксперти Цой А. И. – Ўзбекистон Республикаси Инновацион ривожланиш вазирининг хорижий маслаҳатчиси Абдувалиев А. А. – Ўзбекистон Республикаси Инновацион ривожланиш вазирлиги ҳузуридаги Илмий- техник ахборот маркази директори Аминов Ф. Ф. – Ўзбекистон Республикаси Инновацион ривожланиш вазирлиги ҳузуридаги Илмий- техник ахборот маркази директори биринчи ўринбосари 3

Мусаева Р. А. – Ўзбекистон Республикаси Инновацион ривожланиш вазирлиги ҳузуридаги Илмий- техник ахборот маркази Илмий ва инновацион соҳаларни таҳлил қилиш департаменти мутахассиси Нуманов К. Ф. – Тошкент давлат иқтисодиёт университети ҳузуридаги “Ўзбекистон иқтисодиётини ривожлантиришнинг илмий асослари ва муаммолари” илмий-тадқиқот маркази докторанти Назруллаев Н.С. – “English for Science” лойиҳаси координатори Дигель И. Е. – Қозоғистон Республикаси Таълим ва илм-фан вазирлиги Илм-фан қўмитаси “Иқтисодиёт институти” давлат корхонаси кичик илмий ходими Турсунов М.Б. – Ўзбекистон Республикаси Инновацион ривожланиш вазирлиги ҳузуридаги “Инновацион ривожланиш нашриёт-матбаа уйи” ДУК директори Пичугина Е. В. – Меъёрий назорат, саҳифалаш ва дизайн 4

Мундарижа КИРИШ ..................................................................................................................................... 9 1 ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ИЛМ-ФАНИ ВА ИННОВАЦИЯЛАР СОҲАСИНИНГ ЖОРИЙ ҲОЛАТИ..................................................................................12 1.1 Илм-фан ва инновацияларни умумий баҳолаш .................................12 1.1.1. Илм-фан кўрсаткичлари..........................................................................13 1.1.2. Инновациялар кўрсаткичлари.............................................................34 1.2 Илм-фан ва инновациялар соҳасидаги Ўзбекистон ютуқлари ..44 1.3 Ўзбекистон илм-фани ва инновациялари олдида турган долзарб масалалар ..........................................................................................................................65 2 ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИНИНГ ИЛМИЙ ВА ИННОВАЦИОН ФАОЛИЯТДАГИ РАҚОБАТБАРДОШЛИГИ..............................................................69 2.1 Ўзбекистон илм-фани ва инновацияларининг глобал рейтинглардаги ўрни .................................................................................................69 2.2 Ўзбекистонда илм-фан ва инновацияларнинг халқаро ривожланиши .................................................................................................................77 3 ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИНИНГ ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ ЭКОТИЗИМИ ТАҲЛИЛИ................................................................83 3.1 Илм-фан ва инновацияларни қўллаб-қувватлаш тизими иштирокчилари харитаси ........................................................................................83 3.2 Илм-фан ва инновацияларни ривожлантириш учун қулай муҳитни шакллантиришда давлат, бизнес ва жамиятнинг роли ва таъсири .......86 4 ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИДА ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИЯЛАР РИВОЖЛАНИШИ ИСТИҚБОЛЛАРИ ..........................................................................99 4.1 Илм-фан ва инновациялар ривожланишининг глобал тенденциялари ...............................................................................................................99 4.2 Мамлакат илмий ва инновацион фаолиятини ривожлантириш сценарийлари, ўсиш нуқталари ва хавфлар................................................102 ХУЛОСА ................................................................................................................................116 АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ ..............................................................................................118 ИЛОВАЛАР .........................................................................................................................120 1-илова. Илм-фан ва инновацияларни ривожлантириш иштирокчилари.......................................................................................................... 120 2-илова. Илмий ташкилотларнинг 2021 йилдаги илмий-инновацион фаолияти натижалари рейтинги .................................................................. 132 5

ҚИСҚАРТМАЛАР АҚШ – Америка Қўшма Штатлари БМТ – Бирлашган Миллатлар Ташкилоти БМТ БРМ – Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Барқарор ривожланиш мақсадлари БМТТД – Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Тараққиёт Дастури ГИИ – Глобал инновацион индекс ДТ – дастурий таъминот ЕАПИ – Евроосиё илмий тадқиқотларни қўллаб–қувватлаш ассоциацияси ИМО – интеллектуал мулк объектлари ИТБ – Ислом тараққиёт банки ИТИ – илмий-тадқиқот институти ИТМ – илмий-тадқиқот муассасаси ИТТКИ – илмий-тадқиқот ва тажриба-конструкторлик ишланмалари ОТБ – Осиё тараққиёт банки ОАВ – оммавий ахборот воситалари ТИҚҚМ – Технологиялар ва инновацияларни қўллаб-қувватлаш марказлари ЭИЗ – эркин иқтисодий зона ШҲТ – Шанхай Ҳамкорлик Ташкилоти ЮНЕСКО – Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Таълим, фан ва маданият масалалари бўйича ташкилоти ЯИМ – ялпи ички маҳсулот ЯҲМ – ялпи ҳудудий маҳсулот ЎзР – Ўзбекистон Республикаси ЎзР ФА – Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси COVID-19 – Cоronavirus Infectious Disease, SARS-CoV-2 коронавируси келтириб чиқарадиган касаллик DORA – Тадқиқотларни баҳолаш бўйича Сан-Франциско декларацияси DSc – фан доктори ESI – Essential Science Indicators ESCI –Emerging Sources Citation Index FORD – Fields of Research and Development (OECD тадқиқот ва ишланма йўналишлари таснифи HCR – Highly Cited Researchers IF – Impact Factor (импакт-фактор) JCR – Journal Citation Reports JIF – Journal Impact Factor (журнал импакт-фактори) JNCI – Journal Normalized Citation Impact 6

NCI – Normalized Citation Impact NIH – National Institutes of Health (АҚШ Миллий соғлиқни сақлаш институти) NSF –National Science Foundation (АҚШ Миллий илмий жамғармаси) OECD – Organization for Economic Cooperation and Development (Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти) PhD – фалсафа доктори R&D – Research and Development (тадқиқот ва ишланмалар), ИТТКИ синоними TİKA – Туркия ҳамкорлик ва мувофиқлаштириш агентлиги USAID – АҚШ Халқаро тараққиёт агентлиги WoS – Web of Science WoS CC – Web of Science Core Collection 7

8

КИРИШ Эътиборингизга 2022 йилги Ўзбекистон Республикаси илм-фан ва инновациялар соҳасидаги миллий маъруза ҳавола этилмоқда. Миллий маъруза ҳар йили нашр этилиши кўзда тутилган. 2021 йилдан бошлаб, Инновацион ривожланиш вазирлиги томонидан ривожланган мамлакатлар амалиётидан келиб чиққан ҳолда илм-фан ва инновациялар соҳасида миллий маъруза тайёрлана бошланди. Биринчи Маърузада 2017-2021 йилларда илм-фан ва инновациялар соҳасида амалга оширилган ислоҳотлар ва эришилган натижалар шарҳи келтирилган ҳамда Ўзбекистон Республикаси ҳукумати томонидан давлат органлари ва ташкилотлари, ОТМ ва ИТМларга тарқатиш учун 1000 нусхада нашр этилиши тасдиқланган. Жорий йилда мазкур иккинчи Миллий маъруза Инновацион ривожланиш вазирлиги ҳамда Жаҳон Банкининг “Ўзбекистон миллий инновацион тизимини модернизациялаш” лойиҳасининг 3-компоненти доирасида мустақил хорижий экспертларни жалб қилган ҳолда тайёрланди ва 2022-2026 йилларда Ўзбекистон Республикасининг Инновацион ривожланиш стратегиясини амалга оширишнинг ахборот-таҳлилий жиҳатдан қўллаб-қувватловчи асосий материал бўлиб хизмат қилади. Маъруза тўрт бобдан иборат. Биринчи бобда сўнгги йилларда илм-фан ва инновациялар соҳасидаги асосий кўрсаткичларнинг ички таҳлили тақдим этилган. Ўзбекистонлик олимларнинг асосий ютуқлари қайд этилган, мамлакат илм-фани ва инновацияси олдида турган долзарб муаммолар аниқланган. Иккинчи бобда Ўзбекистоннинг илмий ва инновацион фаолият соҳасида рақобатбардошлиги таҳлили келтирилган. Таҳлил давомида Глобал инновацион индекс (ГИИ) бўйича мамлакат кўрсаткичлари батафсил ўрганилди. ГИИ бир нечта кичик индекслардан (омиллардан) иборат бўлиб, уларнинг ҳар бири ўз навбатида оралиқ тоифаларга бўлинади. Мамлакатлар кесимидаги ГИИ йиллик ҳисоботларида оралиқ тоифалар \"кучли\" ва \"заиф\" гуруҳларга ажратилади. Бундан ташқари, илм-фан ва инновациялар соҳасидаги халқаро муносабатларнинг ривожланиши йўналишлари ўрганилди, шунингдек, ўтказилган тадбирлар, қўшма лойиҳалар ва хорижий ташкилотлар билан ҳамкорлик йўналишлари ҳақида маълумот келтирилган. Учинчи бобда илм-фан ва инновацияларни ривожлантиришнинг мавжуд экотизими ҳақида умумий маълумот берилган. Унда Ўзбекистондаги мавжуд илм-фан ва инновациялар экотизими 9

иштирокчилари 6 гуруҳга бўлинди: ташкилий тизим (давлат бошқаруви); кадрлар тайёрлаш (таълим соҳаси); билим ва ғояларни бирлаштириш; илм- фан ва инновацияларни молиялаштириш; инновацион ва илмий лойиҳаларни қўллаб-қувватлаш инфратузилмаси ва тижоратлаштириш; илм-фан ва инновацияларни тарғиб қилиш ва оммалаштириш маданиятини ривожлантириш. Шунингдек, мамлакатдаги илм-фан ва инновациялар соҳасидаги барча асосий манфаатдор томонлар (стейкхолдерлар)нинг роли ва таъсири баҳоланди. Тўртинчи бобда илм-фан ва инновацион ривожланишнинг асосий глобал тенденциялари ҳақида умумий маълумот берилган, негаки, айнан ушбу тенденцияларни ўрганиш яқин йилларда мамлакат қандай муаммолар ва имкониятларга дуч келишини тушунишга ёрдам беради. Ўтказилган тадқиқотлар натижалари асосида гипотетик ривожланиш сценарийлари шакллантирилди, ўсиш нуқталари ва хатарлари аниқланди. Тадқиқот методологияси: Ҳисоботни ишлаб чиқишда бир неча тадқиқот усулларидан фойдаланилди. Миқдорий кўрсаткичларнинг ривожланиш тенденцияларини аниқлаш, шунингдек Ўзбекистон кўрсаткичларини бошқа мамлакатлар билан таққослаш учун вақт қаторлари статистикасидан фойдаланилди. Миқдорий таҳлил учун маълумотлар манбалари Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси, Адлия вазирлиги ва Ўзбекистон Республикаси Инновацион ривожланиш вазирлигининг статистик бюллетенлари, шунингдек, мамлакат илм-фан ва бизнес вакиллари ўртасида ўтказилган сўровномалардир. Сўровда мамлакатимиз илмий жамоатчилигининг 2000 нафардан ортиқ вакиллари иштирок этди. Миқдорий таҳлил илмий жамоатчилик ва бизнес вакилларининг 100 нафардан ортиқ мутахассислари ўртасида онлайн ва офлайн режимда интервью ва эксперт учрашувлари шаклида ўтказилган сифатли таҳлил билан тўлдирилди. Шунингдек, нуфузли халқаро ташкилотларнинг илм-фан ва инновация соҳасидаги тадқиқотлари натижаларидан фойдаланилди. 10

11

1 ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ИЛМ-ФАНИ ВА ИННОВАЦИЯЛАР СОҲАСИНИНГ ЖОРИЙ ҲОЛАТИ 1.1 Илм-фан ва инновацияларни умумий баҳолаш Ўзбекистон Республикаси иқтисодиёти индустриал-аграр иқтисодиётидан индустриал ва постиндустриал иқтисодиётга ўтиш босқичидадир. 2021 йилда Ўзбекистон ЯИМи 2020 йилга нисбатан 22 %га ўсди (1.1-расм). ЎзР ялпи ички маҳсулоти (ЯИМ), млрд. сўм 734 587,70 602 193,00 2020 й. 2021 й. 1.1-расм. Ўзбекистон Республикаси ялпи ички маҳсулоти, трлн. сўм *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. Узоқ муддатли истиқболда ЯИМнинг барқарор ўсиши учун билим ва технология зарур, қисқа муддатда ЯИМ ўсишини эса фақат ишлаб чиқариш ҳажмини ошириш орқалигина таъминлаш мумкин. Илм-фанни ривожлантириш ва инновацион фаолиятни рағбатлантириш бугунги кунда дунёнинг деярли барча мамлакатлари учун муҳим вазифадир: \"илм-фан ва замонавийлик синонимга айланмоқда\" [1, 21-б.]. Ўзбекистон 2020 йилдан бошлаб инновацион фаолликни рағбатлантириш бўйича мамлакатларнинг тизимли сиёсати натижаларини кўрсатувчи ГИИ рейтингига киритилди. Мамлакатимиз 2021 йилга нисбатан 4 поғонага, 2020 йилга нисбатан эса 11 поғонага кўтарилиб, 2022 йил рейтингида 132 давлат орасида 82-ўринни эгаллади. 1 Доклад ЮНЕСКО по науке. Наперегонки со временем: за более умное развитие. Рабочее резюме // ЮНЕСКО. – 2021. – 60 с. 12

1.1.1. Илм-фан кўрсаткичлари Қисқа маълумотлар: • Илмий-тадқиқот ва тажриба-конструкторлик ишлари (ИТТКИ)га харажатлар дунёдаги ўртача кўрсаткичга нисбатан ЯИМнинг паст улушини ташкил қилади. Шу билан бирга, ИТТКИ харажатлари пул қийматида ўсиб бормоқда. • ИТТКИ харажатларини молиялаштириш асосан хусусий манбалар ва бюджетдан ташқари маблағлар ҳисобидан амалга оширилмоқда, ушбу кўрсаткичнинг умумий ҳажмдаги улуши ўтган йилга нисбатан ўсди. Иккинчи ўринда – давлат бюджети маблағлари туради. • ИТТКИ билан шуғулланувчи ходимлар сони ҳам мутлақ даражада, ҳам 1 миллион аҳолига нисбатан кўпайди. ИТТКИ ходимларининг иш ҳақи барқарор ўсиб бормоқда. Бироқ илм-фан соҳасида, инновацияларни яратиш ва жорий этишда кадрлар етишмовчилиги сақланиб қолмоқда. • Докторантлар сони ортиб бормоқда, бу мамлакатимизда илм- фан салоҳиятини оширишнинг муҳим шартидир. Шу билан бирга, ўзбекистонлик олим-тадқиқотчиларнинг хорижий журналларда чоп этилаётган илмий мақолалари сони изчил ошиб бормоқда. • ИТТКИ билан шуғулланувчи ташкилотларнинг умумий сони ўзгаришсиз қолди. Илмий-тадқиқот ва технологик ишларни амалга оширувчи, ҳамда тажриба намуналари ва маҳсулотлар ишлаб чиқарувчи ташкилотлар сони эса кўпайди. • ИТТКИ билан шуғулланувчи ташкилотларнинг аксарият қисми давлат ташкилотлари ҳисобланади, аммо хусусий сектор ИТТКИга кўпроқ маблағ сарфлайди. Умуман олганда, ИТТКИнинг пул кўринишидаги ҳажми деярли барча соҳаларида ўсди. • Илмий-тадқиқот фаоллиги кўпроқ Тошкент шаҳрида кузатилмоқда. Республиканинг бошқа барча ҳудудлари ушбу кўрсаткич бўйича пойтахтдан анча ортда қолмоқда. 13

ЯИМ таркибида ИТТКИ харажатлари улуши камлигича қолмоқда: кузатилган даврда ИТТКИ харажатларининг ЯИМдаги улуши 0,14 %дан ошмади (1.2-расм). Жаҳон банки [2] маълумотларига кўра, дунёда ИТТКИ харажатларининг ЯИМдаги улуши ўртача 2,63 %ни ташкил этади, бу кўрсаткич Ўзбекистонникига нисбатан 15-20 марта кўпдир. Германия ёки Дания каби ривожланган мамлакатларда бу кўрсаткич 3 %дан юқорилиги эътиборга моликдир. ЎзРда ИТТКИ харажатларининг ЯИМга нисбати, % 0,14 0,13 2020 й. 2021 й. 1.2-расм. Ўзбекистон Республикасида ИТТКИ харажатларининг ЯИМга нисбати, % *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. 2021 йилда 2020 йилга нисбатан ИТТКИга харажатлар ҳажми номинал кўринишда 16 %га ошди (1.3-расм). ЎзРда ИТТКИ харажатлари, млн. сўм 971 801,5 839 633,8 2020 г. 2021 г. 1.3-расм. Ўзбекистондаги ИТТКИ харажатлари, млн. сўм *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. 2 Research & Development expenditure (% of GDP). World Bank. URL: https://data.worldbank.org/indicator/GB.XPD.RSDV.GD.ZS 14

Ҳудудлар кесимида сезиларли фарқлар мавжуд бўлса-да, аммо ИТТКИга сарфланган харажатларнинг улуши ялпи ҳудудий маҳсулотга (ЯҲМ) нисбатан 1 % атрофида сақланиб қолмоқда (1.4-расм). Тошкентда ИТТКИ харажатларининг ЯҲМга нисбати ўтган йилларда 0,5 %дан 0,6 %га тенг бўлса, Навоий ва Тошкент вилоятларида бу кўрсаткич 0,14– 0,19 %ни ташкил этади. Бошқа ҳудудларда ИТТКИ харажатларининг ЯҲМга нисбати 0,1 %дан ошмаган. ЯҲМга нисбатан ИТТКИ харажатлари, % (1-қисм) 0,6 0,5 0,16 0,19 0,14 0,17 0,08 0,07 0,08 0,06 0,05 0,04 0,02 0,03 0,01 0,03 2020 й. 2021 й. 1.4-расм. ЎзР ҳудудлари кесимида ЯҲМга нисбатан ИТТКИ харажатлари, % (1-қисм) *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. ЯҲМга нисбатан ИТТКИ харажатлари, % (2-қисм) 0,02 0,02 0,02 0,01 0,01 0,01 0,01 0,01 0,01 Хоразм в. 0,00 0,00 0,00 Андижон в. Жиззах в. Наманган в. Сурхондарё в. Қашқадарё в. 2020 й. 2021 й. 1.5-расм. ЎзР ҳудудлари кесимида ЯҲМга нисбатан ИТТКИ харажатлари, % (2-қисм) *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. 15

ИТТКИ харажатлари ҳажмига кўра, ҳудудларни тўрт гуруҳга бўлиш мумкин. Биринчи гуруҳга кузатилган даврда энг юқори кўрсаткич билан фақат Тошкент шаҳри киради. ИТТКИ харажатлари ҳудудлар кесимида, млн. сўм (1-қисм) +31 063 581 481,9 +47 334 +32 605 -1 484 +989 +332 612 545,0 91 981,8 139 315,5 78 104,8 110 709,2 24 007,4 22 523,3 19 733,0 20 722,1 18 357,4 18 689,4 Тошкент ш. Тошкент в. Навоий в. Бухоро в. Фарғона в. Қорақалпоғистон 1-гуруҳ 2021 й. 3-гуруҳ Республикаси 2-гуруҳ 2020 й. 1.6-расм. ИТТКИ харажатлари ҳудудлар кесимида, млн. сўм (1-қисм) *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. ИТТКИ харажатлари ҳудудлар кесимида, млн. сўм (2-қисм) +9055 9 254,80 +2292 +941 +3471 +2463 +719 +1685 +1704 18 309,70 5 593,20 3 774,10 983,7 1 136,30 3 599,20 2 474,00 958,7 792,7 7 885,50 4 714,50 Сирдарё в. 3 193,30 Сурхондарё в. 2 644,10 Жиззах в. 2 496,50 Самарқанд в. Андижон в. Хоразм в. 4 454,20 Наманган в. Қашқадарё в. 4-гуруҳ 2020 й. 2021 й. 1.7-расм. ИТТКИ харажатлари ҳудудлар кесимида, млн. сўм (2-қисм) *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. 16

Ҳудудларнинг иккинчи гуруҳи Тошкент ва Навоий вилоятларини ўз ичига олиб, 2021 йилги кўрсаткичлар кейинги гуруҳга нисбатан 4-5 баравар юқори даражани кўрсатмоқда. Учинчи гуруҳ Бухоро, Фарғона ва Самарқанд вилоятлари ҳамда Қорақалпоғистон Республикасидан иборат. Бу гуруҳни ўртача харажатлар (~20 млрд. сўм) бўлган гуруҳ сифатида белгилаш мумкин. Беш йил ичида (Фарғона вилоятидан ташқари) ушбу вилоятларда ИТТКИ харажатлари ошди. Тўртинчи гуруҳга ИТТКИ харажатлари энг кам бўлган ҳудудлар киради (1.7-расм). Ушбу гуруҳ кўрсаткичлари бошқа ҳудудларга нисбатан бироз фарқ қилади. Бошқача қилиб айтганда, бу ИТТКИ харажатлари бўйича орқада қолган ҳудудлардир. Ушбу гуруҳдаги кўрсаткичнинг энг сезиларли ўсиши Сирдарё вилоятида кузатилди, унда ИТТКИ харажатлари бир йил давомида 4,5 бараварга ошди. Сурхондарё, Жиззах, Наманган, Самарқанд вилоятларида ўсиш суръати 2-3 баробар ошди. Бухоро вилояти йил давомида ИТТКИ харажатлари ҳажми камайган ягона ҳудуд бўлиб, 2020 йилга нисбатан кўрсаткичнинг 4 %га пасайиши кузатилди. ИТТКИ харажатлари таркибига кўра (1.8-расм), харажатларнинг кўп қисми – 89 % – учта ҳудудга тўғри келишини кўриш мумкин: Тошкент шаҳри, Тошкент ва Навоий вилоятлари. Яна тўртта ҳудуд биргаликда 8 %ни ташкил этади ва ҳар бири камида 1,9 %дан улушга эга. Қолган 7 ҳудудга харажатларнинг тахминан 3 %и тўғри келади. Шундай қилиб, ИТТКИга харажатлар бўйича иккита географик бирлик етакчилик қилади: 1) Тошкент шаҳри билан Тошкент вилояти; 2) Навоий вилояти. ИТТКИга харажатларнинг тақсимланиши, 2021 й. (%) Бухоро, Фаргона, Самарқанд ва Бошқалар (7 та) Қорақалпоғистон. 3% 8% Навоий в. 12% Тошкент в. Тошкент ш. 14% 63% 1.8-расм. ЎзР ИТТКИга харажатлар тақсимланиши, 2021 й., % *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. ИТТКИ молиялаштириш манбаларининг таҳлили 2021 йилда молиялаштиришнинг аксарияти бюджетдан ташқари мабағларга тўғри келишини кўрсатди (1.9-расм). Бюджетдан ташқари молиялаштириш 17

манбалари, шу жумладан фондлар, тадқиқотчилар ва ишлаб чиқувчиларнинг ўз маблағлари, шунингдек, буюртмачилар маблағларининг улуши 2020 йилдаги 36,4 %дан 2021 йилда 61,7 %гача ошди. Кузатилаётган даврда давлат улуши 2020 йилдаги 63,6 %дан 2021 йилда 38,2 %гача пасайди. Бутун давр мобайнида хорижий молиялаштириш манбаларининг улуши 1 %дан ошмаган. ИТТКИни молиялаштириш манбалари, млн. сўм 2 159,7 236,0 954 734,6 300 219,9 524 252,6 591 421,7 2020 й. 2021 й. Бюджет маблағлари Бюджетдан ташқари ва хусусий маблағлар Хорижий манбалар маблағлари 1.9-расм. ЎзР ИТТКИни молиялаштиришнинг асосий манбалари бўйича тақсимоти, млн. сўм *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. Кузатилган даврда Ўзбекистон Республикасида ИТТКИни бажараётган ходимлар сони 14 %га ёки 4339 кишига кўпайди. ИТТКИ билан шуғулланаётган ходимлар сони (киши) 34 614 30 275 2020 й. 2021 й. 1.10-расм. ЎзРда ИТТКИ билан шуғулланаётган ходимлар сони, киши. *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. 18

Ҳудудлар кесимида ИТТКИда фаолият юритаётган ходимлар сони бўйича Тошкент шаҳри алоҳида ўрин эгаллайди, пойтахт бўйича мазкур кўрсаткич бошқа ҳудудларга нисбатан анча юқори (камида ~ 4,5 баравар). 2021 йил давомида Тошкент шаҳрида ушбу кўрсаткич 2020 йилга нисбатан 1 % ёки 192 кишига кўпайди. Ходимлар сони 2 минг нафар ва ундан ортиқ бўлган вилоятлар гуруҳини шартли равишда белгилаш мумкин, булар Самарқанд, Андижон, Тошкент, Бухоро вилоятлари ва Қорақалпоғистон Республикасидир. Ушбу гуруҳдаги бир вилоятда – Тошкент вилоятида мазкур кўрсаткич пасайган, қолганларда эса ошган. Тошкент вилоятида пасайиш 3 % ёки 60 кишига, энг катта ўсиш эса Қорақалпоғистон Республикасида – 3,9 баробар ёки 1669 кишига кўпайди. Кейинги гуруҳ – ходимлар сони 1 мингдан 2 минг нафаргача бўлган ҳудудлар бўлиб, унга Қашқадарё, Навоий, Хоразм ва Наманган вилоятлари киради. Ушбу гуруҳдаги ҳар бир ҳудудда кўрсаткич сўнгги беш йил ичида ўсгани эътиборлидир. Хусусан, Наманган вилояти энг катта ўсишни кўрсатди – 2,6 баробар ёки 628 кишига кўпайди. Қолган ҳудудларда – Сирдарё, Фарғона, Жиззах ва Сурхондарё вилоятларида ИТТКИ билан шуғулланувчи ходимлар сони 1 минг кишидан кам. Бу гуруҳда Жиззах вилоятидан ташқари барча вилоятларда ўсиш кузатилди. Жиззах вилоятида ходимлар сони 49 % ёки 346 кишига камайди. Сурхондарё вилоятида ИТТКИдаги ходимлар сони 5,3 баробар ёки 146 кишига ортиб, энг катта ўсиш суръатларини намоён этди. ИТТКИ билан шуғулланувчи ходимлар сони, 1-қисм +192 2020 й. 2021 й. 15 087 15 279 +1080 +206 +1669 -60 +33 +160 2 249 3 329 2 117 2 323 581 2 250 2 268 2 208 1 995 2 028 1 468 1 628 1.11-расм. ЎзР ҳудудлари кесимида ИТТКИ билан шуғулланувчи ходимлар сони, 1-қисм *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. 19

ИТТКИ билан шуғулланувчи ходимлар сони, киши 2-қисм +121 +208 +628 +141 +161 -346 +146 13841505 1415 Навоий в. 1207 1017 679 417 702 389 538 256 356 Хоразм в. Наманган в. Сирдарё в. Фарғона в. Жиззах в. 180 2020 й. 2021 й. 34 Сурхондарё в. 1.12-расм. ЎзР ҳудудлари кесимида ИТТКИ билан шуғулланувчи ходимлар сони, киши (2-қисм) *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. Тадқиқотчиларнинг умумий сони кузатилган даврда: 2021 йилда 2020 йилга нисбатан 33 %га ўсди (1.1-жадвал). Тадқиқотчилар орасида аёлларнинг улуши 13 %га ошди, бироқ паритет(тенглик)га ҳали эришилмади. Фан докторлари (DSc) ва фалсафа докторлари (PhD) сони мос равишда 24 % ва 52 %га ўсди. Энг катта ўсиш фалсафа докторлари (PhD) сонида кузатилмоқда – 2 баравардан сал кўпроққа ўсди. Фалсафа докторлари (PhD) орасида аёллар улуши тахминан учдан бир қисмини, фан докторлари (DSc) орасида эса тўртдан бир қисмидан сал кўпроқни ташкил қилади. 1.1-жадвал. Илмий даража ва жинсни инобатга олган ҳолда тадқиқотчилар сони (бунда ўқитувчилар инобатга олинмаган) Тадқиқотчилар Улардан илмий унвонга эга Давр сони фан доктори (DSc) фалсафа доктори (PhD) Жами, Аёллар Жами, Аёллар Жами, Аёллар киши улуши (%) киши улуши (%) киши улуши (%) 2020 й. 9323 33,9 1189 26,1 2683 30 2021 й. 12391 38,2 1474 26,7 4085 30 2021/2020 й. ўсиш суръати 133 113 124 102 152 100 (%) *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. **Яшил ранг олдинги даврга нисбатан ўсишни, қизил – пасайишни, сариқ – ўзгариш йўқлигини билдиради. ***Фалсафа докторлари фан номзодлари билан бирлаштирилган. 20

Ўзбекистон Республикасида 1 миллион аҳоли бошига тадқиқотчилар сони 14 %га ёки 126 кишига кўпайиб, 1 миллион аҳолига 1000 киши қийматидан ошди. Таққослаш учун, ЮНЕСКОнинг сўнгги мавжуд маълумотларига [3] кўра, мазкур кўрсаткич бўйича етакчи бўлган Данияда 1 миллион кишига 8066 та тадқиқотчи тўғри келади, бу Ўзбекистонга нисбатан 8 марта кўпдир. Аҳолиси бўйича Ўзбекистон билан тенг бўлган Жанубий Кореяда мазкур кўрсаткич 7980 кишини ташкил этади. Жон бошига даромад кўрсаткичи тенг бўлган мамлакатларда, масалан, Вьетнамда 2018 йили бу кўрсаткич 708 кишини ташкил этган. Шундай қилиб, Ўзбекистонда 1 миллион аҳолига нисбатан тадқиқотчилар сони иқтисодиёти ўхшаш мамлакатлар даражасида, лекин ривожланган мамлакатларда бу кўрсаткич анча юқори. ЎзРда 1 миллион аҳоли бошига тўғри келадиган тадқиқотчилар сони 1002 876 2020 г. 2021 г. 1.13-расм. ЎзРда 1 миллион аҳоли бошига тўғри келадиган тадқиқотчилар сони *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. Ушбу кўрсаткич бўйича Тошкент шаҳри бошқа ҳудуларга нисбатан 4 баравар устунлик билан етакчиликни сақлаб қолмоқда. Алоҳида таъкидлаш жоизки, Навоий ва Бухоро вилоятлари, шунингдек, Қорақалпоғистон Республикасида 1 миллион аҳоли бошига 1 минг кишидан ортиқ тадқиқотчи тўғри келади. Йил давомида ушбу кўрсаткич 12 ҳудудда ошган бўлса, иккитасидагина – Тошкент (3 %га) ва Жиззах (50 %га) вилоятларида камайди. Энг катта ўсиш Сурхондарё вилоятида кузатилган бўлиб, унинг кўрсаткичи 5 бараварга ошди. 3 Researchers per million inhabitants by country, 1996–2018 (in full-time equivalents). UNESCO. URL: https://www.unesco.org/reports/science/2021/en/dataviz/researchers-million-habitants 21

1 миллион аҳолига тўғри келадиган тадқиқотчилар сони, 1-қисм +72 5599 5671 +120 +868 +17 +273 +164 +109 1365 1485 302 1170 1025 1042 570 843 625 789 638 747 2020 й. 2021 й. 1.14-расм. Ҳудудлар кесимида 1 миллион аҳолига тўғри келадиган тадқиқотчилар сони, 1-қисм *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. 1 миллион аҳолига тўғри келадиган тадқиқотчилар сони, 2-қисм -20 +65 +48 +219 -246 +42 +54 762 742 664 729 440 488 355 498 136 252 67 109 13 67 Тошкент в. Андижон в. Қашқадарё в. Наманган в. Жиззах в. Фарғона в. Сурхондарё в. 2020 й. 2021 й. 1.15-расм. Ҳудудлар кесимида 1 миллион аҳолига тўғри келадиган тадқиқотчилар сони, 2-қисм *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. 22

Кузатилган даврда Ўзбекистон Республикасида ИТТКИ билан шуғулланувчи ходимларнинг ўртача номинал ойлик маоши ошган. Республика бўйлаб 2021 йилда 2020 йилга нисбатан ўртача 26 %га ўсган. ЎзРда ИТТКИ билан шуғулланувчи ходимларнинг ўртача номинал ойлик маоши, минг сўм 3882 3074 2020 й. 2021 й. 1.16-расм. ЎЗбекистонда ИТТКИ билан шуғулланувчи хизматчиларнинг ўртача номинал ойлик маоши, минг. сўм *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. Мамлакатда докторантлар сонининг ўсиши кузатилмоқда: 2021 йилда 2020 йилга нисбатан докторантлар сони 45 %га ошган. ЎзРда докторантлар сони 39%; 1040 нафар 35%; 1355 нафар 61%; 1634 нафар 65%; 2525 нафар 2020 й. 2021 й. Эркаклар Аёллар 1.17-расм. ЎЗбекистонда докторантлар сони *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. 23

Ўзбекистон Республикасида кузатилган даврда докторантлар сони ИТТКИ билан шуғулланувчи ходимлар умумий сонининг қарийб 11 %ини (2021 йилда) ташкил этади. Торонто университетининг тадқиқотларига кўра, PhD илмий даражасига эга бўлганларнинг 2 %и тўлиқ ставкали профессор, 3 %и профессор муовини лавозимини эгаллайдилар [4]. Канада тадқиқотларини Ўзбекистонга татбиқ этадиган бўлсак, яқин келажакда докторантурани битирганлардан тахминан 10 киши профессор ва тахминан 15 киши профессор муовинига тенглаштирилган лавозимга эга бўладилар. 2021 йилда турли хил ИТТКИ билан шуғулланадиган ташкилотларнинг умумий сони 2020 йилга нисбатан ўзгармади (1.2-жадвал). 2021 йилда ИТТКИ турлари бўйича илмий-тадқиқот ишлари (шу жумладан фундаментал) 2020 йилга нисбатан 25,3 %га, ҳамда илмий- техник ишлар 2,2 %га камайган. Лойиҳа-конструкторлик ва технологик ишларни бажарадиган, шунингдек тажриба намуналари, прототиплар ва маҳсулотлар ишлаб чиқадиган ташкилотлар сони мос равишда 37 % ва 10 %га ошди. 1.2-жадвал. Турли хил ИТТКИ билан шуғулланадиган ташкилотлар сони Фаолият тури 2020 й. 2021 й. 2021/2020 й. ўзгариши ( %) Умумий сони 254 254 0 Илмий-тадқиқот ишлари 195 179 -8,9 жумладан, фундаментал 112 66 -69,7 Лойиҳа-конструкторлик ва 17 27 37,0 технологик ишлар Тажриба намуналари, прототиплар, 9 10 10,0 маҳсулотларни ишлаб чиқиш Қурилиш учун лойиҳа ишлари 6 6 0,0 Илмий-техник хизматлар 91 89 -2,2 *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. **Яшил ранг олдинги даврга нисбатан ўсишни, қизил – пасайишни, сариқ – ўзгариш йўқлигини билдиради. ***Илмий-техник хизматларга тажриба намуналарини етказиб бериш, экспериментал ускуналарни ўрнатиш ва бошқалар киради. 1.18-расмда ИТТКИ билан шуғулланадиган ташкилотларнинг мулкчилик шаклига кўра тақсимланиши кўрсатилган. 2020 йилда энг катта улуш давлатга тегишли бўлган. 2021 йилда эса ташкилотлар давлат, бизнес ва таълим секторлари ўртасида нисбатан тенг тақсимланган. 4 Reithmeier R. et al. The 10,000 PhDs project at the University of Toronto: Using employment outcome data to inform graduate education //PLoS One. – 2019. – Т. 14. – №. 1. – С. e0209898. 24

ЎзРда ИТТКИ билан шуғулланадиган ташкилотларнинг фаолият шаклига кўра тақсимланиши ва сони 1%; 2 та 2%; 5 та 26%; 65 та 30%; 77 та 31%; 79 та 33%; 83 та 43%; 108 та 35%; 89 та 2020 й. 2021 й. Давлат сектори Тадбиркорлик сектори Олий таълим сектори Хусусий нотижорат сектор 1.18-расм. ЎзРда ИТТКИ билан шуғулланадиган ташкилотларнинг фаолият шаклига кўра тақсимланиши ва сони *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. Ҳудудлар кесимида ИТТКИ билан шуғулланувчи ташкилотлар сонининг ўсиши 14 та ҳудуддан 7 тасида кузатилди (1.3-жадвал). Бухоро вилоятида бу кўрсаткич ўзгаришсиз қолди, бошқа вилоятларда эса камайди. Фарғона вилояти энг катта пасайишни, Сурхондарё вилояти эса энг катта ўсишни кўрсатди. 1.3-жадвал. ИТТКИ билан шуғулланадиган ташкилотларнинг ҳудудлар бўйича сони Номи 2020 й. 2021 й. 2021 / 2020 й. ўзгариши (%) Ўзбекистон Республикаси 254 254 0,0 Тошкент шаҳри 152 142 -6,6 Тошкент вилояти 21 19 -9,5 Самарқанд вилояти 12 13 8,3 Қорақалпоғистон Республикаси 9 12 33,3 Бухоро вилояти 10 10 0,0 Фарғона вилояти 11 9 -18,2 Хоразм вилояти. 86 -25,0 Сурхондарё вилояти 39 3 р. Жиззах вилояти 58 60,0 Андижон вилояти 76 -14,3 Навоий вилояти 76 -14,3 Қашқадарё вилояти 56 20,0 Наманган вилояти 24 100,0 Сирдарё вилояти 24 100,0 *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. **Яшил ранг олдинги даврга нисбатан ўсишни, қизил – пасайишни, сариқ – ўзгариш йўқлигини билдиради 25

1.19-расмда фаолият секторлари бўйича амалга оширилган ИТТКИ ҳажми кўрсатилган. ИТТКИ ташкилотлари сонининг фаолият шакли бўйича тақсимланишидан фарқли равишда, амалга оширилган ИТТКИ ҳажми бўйича тадбиркорлик сектори бутун кузатилган давр учун энг катта улушга эга бўлди. Таъкидлаш жоизки, 2020 йилга нисбатан хусусий нотижорат сектори 98,5 %га, олий таълим сектори эса 45,9 %га сезиларли ўсиш даражасини кўрсатди. Секторлар бўйича ИТТКИ ҳажми, млн. сўм +15 032 -98 380 809 395 841 480 005 479 907 Давлат сектори Тадбиркорлик сектори +58 039 +4674 2020 й. 184 510 4 745 9 418 126 471 Хусусий нотижорат сектор Олий таълим сектори 2021 й. 1.19-расм. Ташкилотлар томонидан секторлар кесимида амалга оширилган ИТТКИ ҳажми, млн. сўм *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. Фаолиятнинг барча турлари кесимида ташкилотлар томонидан амалга оширилган ИТТКИ ҳажми, илмий-техник ишлардан ташқари, пул эквивалентида ўсиб бормоқда. 1.4-жадвал. ИТТКИ турлари кесимида ташкилотлар томонидан бажарилган ИТТКИ ҳажми, млрд. сўм Кўрсаткичлар 2020 й. 2021 й. 2021 / 2020 й. ўзгариши (%) Умумий сони 992,0 1069,7 7,8 Илмий-тадқиқот ишлари 663,2 744,7 12,3 жумладан, фундаментал 178,1 233,2 30,9 Лойиҳа-конструкторлик ва технологик ишлар 74,3 85,6 15,2 Тажриба намуналари, прототиплар, 3,98 5,1 28,1 маҳсулотларни ишлаб чиқиш Қурилиш учун лойиҳа ишлари 68,3 90,5 32,5 Илмий-техник ишлар*** 182,3 143,8 -21,1 *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. **Яшил ранг олдинги даврга нисбатан ўсишни, қизил – пасайишни, сариқ – ўзгариш йўқлигини билдиради ***Масалан: статистик, метеорологик, геологик ва бошқа хизматлар 26

1.5-жадвал. Ҳудудлар кесимида чоп этилган мақолалар сони Ҳудуд Scupus, Бошқа ОАК Респуб- Халқаро Республика Моногра- Жами WoS хори- лика конфе- конферен- фиялар, жий миқё- ренция- цияларида- нашр- сидаги лардаги ги нашрлар дарс- лар бошқа нашр- ликлар, нашр- қўллан- лар лар малар Самарқанд вилояти 1511 8312 7891 16360 13626 21725 3122 72547 Бухоро вилояти 807 7473 4579 4671 12502 8760 2479 41271 Андижон вилояти 338 5646 5177 1669 2807 13656 1180 30473 Қашқадарё вилояти 531 3459 2671 2048 3071 11836 2076 25692 Наманган вилояти 1869 3034 3562 2513 3212 5933 537 20660 Фарғона вилояти 697 4163 1867 2619 3948 4242 854 18390 Жиззах вилояти 649 1957 1489 4229 2072 5729 276 16401 Сурхондарё вилояти 164 5093 3117 1934 2554 2067 542 15471 Хоразм вилояти 298 1862 2564 745 2249 5501 435 13654 Навоий вилояти 331 1471 1047 664 2158 4363 904 10938 Сирдарё вилояти 218 319 460 594 998 1375 211 4175 *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. Илмий мақолаларни чоп этилиши фаоллигини таҳлил қилиш учун иккита халқаро иқтибослаш индекси танлаб олинди: Web of Science Core Collection (Clarivate компанияси, WoS CC) ва Scopus (Elsevier компанияси). WoS CC биринчи илмий иқтибослар индекси бўлиб, доктор Юджин Гарфилд томонидан яратилган. Манбаларни танлашда манбаларни индекслаш тамойилига асосланади ва биринчи навбатда 21 мингта журнал индексланган бўлиб, шулардан 13 мингта журнал юқори индексларга киритилган. 12 мингта журнал бўйича импакт-фактор ҳисобланади ва нашр этишдан аввалги библиографияда илмий мунозараларда иқтибос келтирилган барча нашрларнинг 99,7 %ига ҳаволалар мавжуд. WoS CCда журналлар биринчи навбатда Emerging Sources Citation Index (ESCI) киритилади ва, агар улар юқоридаги мезонларга жавоб берса, юқори индексларга киритилади. Scopus –дунёдаги 33 %дан ортиқ илмий журналларни нашр этувчи Elsevier компанияси томонидан яратилган илмий иқтибослар индекси. Индексга нашрларни танлаш эксперт танлови ва нашрларни кузатиш тамойилига асосланади. Ўз ичига 27 минг журнални олади. Бироқ нашрларнинг базага киритилиш жараёнининг тезлиги ва журналларни узоқ муддат давомида кузатиш босқичи йўқлиги сабабли, уларни Scopus маълумотлар базасида индексация қилиш мунтазам равишда тўхтатиб борилади (Discontinued). Дейлик, 2022 йил июль ҳолатига кўра 747 та нашр индекслашдан тўхтатилди. WoS CCда 2022 йил 26 август ҳолатига кўра, ҳамда Scopusда 2022 йил 31 август ҳолатига кўра 2021 йилдаги 99,5 %дан ортиқ нашрлар индексланган. 2022 йилги тўлиқ маълумотлар 2023 йил июль ойининг охирида таҳлил қилиш учун тайёр бўлади. Бу ноширлардан индекслаш учун манбаларни қабул қилишнинг ўзига хос хусусиятлари билан боғлиқ. 27

Сўнгги пайтларда ўзбекистонлик олимларнинг хорижий журналлардаги илмий нашрларининг барқарор ўсиши кузатилмоқда. Хусусан, Scopusда 2020 йилда 3524 та ва 2021 йилда 3175 та мақола нашр этилган. Web of Science маълумотларига кўра, 2020 йилда 1265 та ва 2021 йилда 1309 мақола нашр этилган. Таъкидлаш жоизки, 2020 йили Scopusда индексланиши тўхтатилган манбаларда ўзбекистонлик муаллифларининг мақолалари улуши мамлакат учун рекорд даражада – 41,5 %ни ташкил этди. Аммо 2021 йилда индекслаш тўхтатилган манбалардаги мақолаларнинг улуши кескин қисқариб, атиги 2 %ни ташкил этди. Шу билан бирга, сўнгги йилларда (2019-2021) кузатилган Scopusда индексланган мақолаларнинг сезиларли ўсиши асосан конференция тўпламларида чоп этилган мақолалар ҳисобига таъминланмоқда. Агар ўсиш тенденцияси давом этса, 2025 йилга келиб ўзбекистонлик олимлар Scopusда 15 мингга яқин мақола чоп этишлари мумкин, улардан 4 мингтаси журналларда чоп этилиши кутилмоқда, WoS CCда эса 2,3 мингта мақола нашр этилиши эҳтимоли мавжуд. Конференция тўпламларида мақолалар сонининг кўпайиши илмий мақолалар чоп этилиши рағбатлантириладиган мамлакатлар учун ғайриоддий ҳолат эмас. Россияда 2013-2020 йиллларда “5-100” лойиҳаси амалга оширилган даврларда бу амалиёт қўлланилган, Жанубий-Шарқий Осиё мамлакатларида ҳам шунга ўхшаш ҳолатлар кузатилади. Сўнгги йилларда мақолаларнинг учдан бир қисмидан кўпроғи (36 %) бошқа мамлакатлар олимлари иштирокида нашр этилган, шу даврдаги барча мақолаларнинг атиги 7 %ни ўзбекистонлик олимлар етакчи муаллиф сифатида нашр этганлар ташкил қилади. Бир муаллиф томонидан ёзилган мақолалардан ташқари, предмет соҳаси бўйича мақолалардан иқтибос келтириш ўртача меъёрий кўрсаткичи (FWCI) жаҳон ўртача кўрсаткичларидан юқори. Бироқ юқори FWCI кўрсаткичи конференция тўпламларига киритилган материалларнинг иқтибослари ҳисобига таъминланмоқда, аммо бундай тўпламлардан иқтибос келтирилиши мақолалар ва шарҳлар иқтибосларидан анчайин паст мавқега эга ҳисобланади. Агар Scopusда индексацияланиши тўхтатилган манбалардаги ва конференция тўпламларидаги мақолаларни ҳисобдан чиқариб ташланса, унда ҳолат буткул ўзгаради ва WoS CC кўрсаткичлари билан тенглашади. 2020 йилги маълумотларга кўра, ўзбекистонлик олимлар ушбу давр мобойнида Scopusга киритилган мақолаларни тайёрлашда 163 мамлакат вакиллари билан ҳамкорлик қилдилар (1.6-жадвал). 28

1.6-жадвал. 2017-2021 йилларда Scopusда ҳаммуаллифликда нашр этилган мақолалар сони бўйича мамлакатларнинг Топ-15 талиги т/р Мамлакат Ўзбекистонлик 1 та нашрга FWCI Ҳамкор муаллифлар иқтибослар ташкилотлар 1,97 сони 2,72 217 2,74 166 1 Россия 1 150 10,2 2,41 90 17,5 2,01 226 2 Хитой 471 23,3 2,82 41 24,2 3,52 51 3 Германия 346 20,4 3,79 79 26,3 3,35 76 4 АҚШ 363 28,6 3,25 68 36,7 49 5 Қозоғистон 381 31,2 3 54 30,4 3,68 64 6 Жанубий Корея 224 24,5 3,92 14 30,8 3,63 72 7 Ҳиндистон 179 39,5 2,77 16 36,5 8 Буюк Британия 213 19,1 9 Италия 191 10 Испания 132 11 Украина 182 12 Туркия 172 13 Чехия 117 14 Франция 138 15 Малайзия 106 *SCOPUS (Elsevier) маълумотларига кўра. Ўзбекистон Республикасида ИТТКИнинг ўзига хос хусусияти – илмий ишларни бажарувчи ташкилотларнинг икки тизими: Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси (ЎзР ФА) ва олий ўқув юртлари тизимининг мавжудлигидир. Ушбу икки тизимда фаолият юритаётган олимларнинг нашр стратегияларини кузатиш орқали илмий коммуникациядан тушиб қолишига сабаб бўлувчи мақола ёзиш этикасининг бузилиши билан боғлиқ муаммоларнинг негизини аниқлашга ёрдам беради, икки тизим вакиллари ҳам ташқи нуқтаи назарда бир илмий жамоатчилик – Ўзбекистон олимлари жамоасини ташкил этади. 1.7-жадвалда олий ўқув юртлари тизими ва ЎзР ФА тизимининг мақлолалари тузилмалари таққосланган. ЎзР ФА тизимининг бекор қилинган журналлардаги ва конференция тўпламларида мақолалари сони камлигини кўриш мумкин. Шу билан бир қаторда олий ўқув юртлари тизимида 2021 йилда Scopusдан чиқариб ташланган журналларда чоп этилган мақолалар сони кескин тушиб кетган, аммо конференция тўпламларидаги мақолалар сони ошган. Шунингдек, ЎзР ФА олимларининг конференцияларидаги чиқишлари сонининг ўсиши илмий журналларда нашрлар сонининг кўпайишига олиб келмоқда. Бу ЎзР ФАда ИТТКИни амалга оширишнинг табиий занжири ҳосил қилишга эришилган деган тахмин қилиш мумкин. Яъни мақолалар сонининг кўпайиши тадқиқотлар натижалари муҳокамаси ортидан келади, унгача эса – молиялаштириш ҳажми ва тадқиқотлар сони ошган бўлади. 29

1.7-жадвал. ИТТКИ билан шуғулланувчи республиканинг икки тизимидаги мақолалар ҳолати, Scopus бўйича Мақолалар тури 2020 й. 2021 й. Жами мақолалар 773 752 ОТМлар Конференциялар 939 1320 Scopusдан чиқариб ташланган 1343 41 Жами 3055 2113 Жами мақолалар 369 509 ЎзР ФА Конференциялар 62 108 Scopusдан чиқариб ташланган 42 11 Жами 473 628 *SCOPUS (Elsevier) маълумотларига кўра, Article in Press 04.02.2022 й. киритилмаган 1.8-жадвалда беш йил давомида битта илмий мақолага сарфланган харажатлар қиймати келтирилган. Беш йиллик даврнинг танланиши тадқиқот дастурлари якунланадиган ва молиялаштиришнинг табиий ўзгаришлари ўзлаштириладиган минимал давр эканлиги билан боғлиқ. Ушбу жадвалда барча OECD мамлакатлари кўрсаткичлари ажратиб кўрсатилган. Шуни ҳам таъкидлаш жоизки, Япония, Жанубий Корея ва Хитойда мақолаларнинг қимматлиги тадқиқотларга нисбатан технологик ишланмаларга каттароқ маблағ талаб қилиниши билан боғлиқ. 1.8-жадвал. Харид имконияти паритети (ХИП) бўйича беш йиллик давр учун битта мақолага харажатлар, минг АҚШ долларида Давлат 2017-2021 йиллар Буюк Британия 227,5 Ўзбекистон 431,7 Франция 573,8 Россия 604,4 OECD 723,0 АҚШ 757,3 Германия 763,6 939,5 Хитой Ж.Корея 1 121,9 Япония 1 346,3 *Изоҳ: Бу ерда муаллифларнинг ҳисоб-китоблари келтирилган, сўнгги беш йиллик давр учун ўсиш тартибида берилган, мақолалар сони 26.08.2022 й. ҳолатига InCites бўйича, ESCI киритилмаган, ИТТКИ харажатлари [OECD] бўйича келтирилган. Ўзбекистон бўйича World Development Indicators World Bank ва UNESCO маълумотларига кўра келтирилган. 30

Мақолаларнинг ташаккурлар қисмида қайси молиялаштириш манбаларини кўрсатганларига қараб, молиялаштириш манбалари тўғрисида маълумот олиш мумкин. 1.9- ва 1.10-жадвалларда республика олимлари мақолаларини молиялаштирган Топ-10 мамлакатлар ва Топ-10 жамғармалар ҳақида маълумот келтирилган. Фақат 975 та мақолада (шу давр учун мавжуд 4 928 та мақоланинг 20 %и) молиялаштириш манбалари кўрсатилган. Топ-10 мамлакатлар ичига Белгиянинг киритилиши тадқиқотларни молиялаштирувчи Европа комиссияси институтлари Брюсселда жойлашганлиги билан боғлиқ. Ўзбекистонда мақолаларни молиялаштирувчи жамғармалар йўқлиги ҳам эътиборни тортади, мазкур вазият сабабларни қўшимча ўрганишни тақозо этади. Бу республика олимлари ўз нашрларида молиялаштириш манбаларини кўрсатмаслиги ёки миллий фондлар тўғрисидаги маълумотлар молиялаштириш бўйича агрегатори томонидан тан олинмаслиги билан боғлиқ, деб тахмин қилиш мумкин. 1.9-жадвал. Ўзбекистон Республикаси муаллифларининг мақолаларида кўрсатилган грант жамғармаларига эга мамлакатлар Топ-10талиги Давлат WoC CCдаги мақолалар сони Хитой 660 АҚШ 534 Белгия * 523 Бразилия 436 Германия 389 Россия 315 Буюк Британия 284 Ҳиндистон 259 Франция 224 Туркия 200 *WoS CC (шу жумладан ESCI) 26.07.2021 й. маълумотларига кўра. 1.10-жадвал. Ўзбекистон Республикаси муаллифларининг мақолаларида кўрсатилган грант жамғармалари Топ-10талиги Грант жамғармаси WoS CC мақола Страна National Natural Science Foundation of China (NSFC) 304 Хитой European Commission 179 Белгия Russian Foundation for Basic Research (RFBR) 162 Россия Chinese Academy of Sciences 134 Хитой UK Research & Innovation (UKRI) 127 Буюк Британия German Research Foundation (DFG) 117 Германия National Science Foundation (NSF) 110 АҚШ Alexander von Humboldt Foundation 103 Германия Science & Technology Facilities Council (STFC) 103 Буюк Британия Conselho Nacional de Desenvolvimento Cientifico e 103 Бразилия Tecnologico (CNPQ) *WoS CC (шу жумладан ESCI) 26.07.2021 й. маълумотларига кўра. 31

Икки иқтибос индекслари ўртасида мақолалар динамикасини таққослаш имконини берувчи универсал классификатор сифатида Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти (OECD)нинг Fields of Research and Development (FORD) [Frascati manual] қўлланмасидан фойдаланилди. Олтита йўналиш ўрганилаётган объектларнинг мавзуларига мувофиқ жойлаштирилган: табиий фанлар – табиатни ўрганиш, техник фанлар – дунёни ўзгартириш воситаларини ўрганиш, тиббиёт фанлари – инсон саломатлиги, қишлоқ хўжалиги фанлари – озиқ-овқат, ижтимоий фанлар – инсонларнинг ўзаро алоқалари, гуманитар фанлар – инсоннинг ички дунёсини ўрганиш. Категорияларнинг камлигига қарамай, олинган натижалар ва ажратилган маблағларнинг категорияларга бўлиниши пул олишдан то ишлаб чиқаришга жорий этишгача бўлган жараёнларда солиштирилаётган натижалар битта гуруҳга мансублиги таъминланиши кафолатланади. Бу илмий тадқиқот сиёсатининг асосланган натижадорлигини ишлаб чиқиш ва баҳолаш учун зарур шарт ҳисобланади. FORD OECDнинг барча мавзулари бўйича мақолалар сони ошганини кузатиш мумкин, ўз навбатида ижтимоий ва гуманитар соҳалардаги мақолалар сонининг ўсиши эса аввалги беш йилликларда бошланғич базанинг пастлиги билан изоҳланади. Таъкидлаш жоизки, импакт-фактори юқори журналларда мақолалар сони сезиларли равишда ортиб бормоқда. Ижтимоий фанлар соҳасида паст кўрсаткич бу соҳанинг ўзига хос хусусиятидир, гуманитар фанлар соҳасидаги журналларга эса импакт-фактор берилмайди. FORD OECD мавзулари бўйича фан соҳасидаги битта мақолага тўғри келадиган иқтибосларнинг ўртача сони билан WoS CC мақолаларини тақсимлаш натижалари, иқтибос келтирилган мақолалар сони, Category Normalized Citation Impact (CNCI) ва кўп иқтибос келтириладиган мақолалар (Highly Cited Papers) сони 1.11-жадвалда келтирилган. Гуманитар соҳадан ташқари барча соҳалар бўйича чоп этилган мақолалардан биттадан кўп иқтибос олинганига қарамай, CNCI кўрсаткичи – иқтибос келтирилган соҳа ва йил бўйича меъёрлаштирилган иқтибослаш ҳамиша бир бирликдан паст. Бу мазкур соҳада ва мазкур йил давомида дунё бўйича олинган итибослардан кам эканлигини англатади. Гуманитар соҳада иқтибослар сони унинг алоҳида хусусияти туфайли паст бўлиши табиий, аммо бу кўрсаткич ҳам жаҳон бўйича ушбу соҳадаги иқтибослаш кўрсаткичидан паст. Шунингдек, мазкур йилда дунё бўйича энг кўп иқтибос қилинадиган 1 % мақолалар (Highly Cited Papers) ҳам паст кўрсаткичга эга бўлиб, ўзбекистонлик олимларнинг барча мақолаларининг 0,47 %ни ташкил этади. 32

1.11-жадвал. FORD OECD мавзулари ва квартиллар бўйича WoS CC мақолалари ва иқтибослари тақсимоти Web of Highly Мавзу Science CNCI Cited С IF Q1 Q2 Q3 Q4 Documents Papers 1 NATURAL 773 (+69) 0,75 564 174 161 98 131 SCIENCES (+0,23) 3 (+1) (63,7%, (59,8%, (59,0%, (73,7%, (69,3%, +123) +43) +52) +15) +13) 2 ENGINEERING 0,44 160 41 48 30 41 AND (+0,07) 247 (-52) 1 (+) (18,1%, (14,1%, (17,6%, (22,6%, (21,7%, TECHNOLOGY +40) +9) +7) +16) +8) 3 MEDICAL AND 0,49 280 107 94 18 61 HEALTH (-0,43) SCIENCES 321 (-40) 2 (+1) (31,6%, (36,8%, (34,4%, (13,5%, (32,3%, -52) -148) +75) -4) +25) 4 0,85 50 27 13 2 8 (+0,22) (5,6%, (9,3%, AGRICULTURAL 63 (-9) 0 (-1) +14) (4,8%, (1,5%, - (4,2%, AND +7) +3) 14) +4) VETERINARY SCIENCES 5 SOCIAL 140 (+56) 0,84 1 (+1) 50 18 16 10 6 SCIENCES (+0,24) (5,6%, (6,2%, (5,9%, (7,5%, (3,2%) +22) +7) +7) +8) 6 HUMANITIES 31 (-2) 0,91 - - - - - - AND THE ARTS (-0,09) Барчаси 1309 (+44) 0,69 6 886 291 273 133 189 (+0,01) (+2) (+75) (-109) (+130) (+21) (+33) *InCites (WoS CC) 26.08.2022 й. маълумотларига кўра. **Гуманитар фанлар соҳасидаги нашрлар тўғрисидаги маълумотлар тақдим этилмаган. Юқорида таъкидлаб ўтилганидек, ушбу соҳадаги журналлар ҳисобланмайди ва импакт-фактор билан белгиланмайди. Шуни таъкидлаш керакки, ўзбекистонлик олимларнинг мақолалари асосан импакт-факторли журналларда, кўпинча биринчи ва иккинчи квартилли журналларида чоп этилади. Ижтимоий мавзулардаги журналлар бундан истисно бўлиб, олимларда биринчи тўртта мавзудаги каби мақолалар ёзиш тажрибаси йўқ. 33

1.1.2. Инновациялар кўрсаткичлари Қисқача маълумотлар: • Рўйхатга олинган интеллектуал мулк обектлари (бундан буён – ИМО) сони ортиб бормоқда. Товар белгилари ва дастурий таъминотлар рўйхатга олинган ИМОлар ҳажмида энг катта улушни – умумий миқдордан 90 %ни ташкил этади. • Ишлаб чиқарилган ва сотилган инновацион маҳсулотлар ҳажми камайди. Ишлаб чиқарилаётган маҳсулотларнинг аксарияти Тошкент шаҳрига ва республиканинг учта вилояти – Андижон, Самарқанд ва Тошкент вилоятларига тўғри келади. • Юқори ва ўрта технологик маҳсулотларнинг ташқи савдосида импорт экспортдан кўпроқ ўрин эгаллайди. Умуман олганда, юқори ва ўрта технологик маҳсулотларнинг ташқи савдоси ҳажми ўсиб бормоқда. Товар айланмасида энг катта улушни юқори даражадаги ўрта технологик маҳсулотлар эгаллайди. • Технологик товарлар тоифалари бўйича ташқи савдо айланмасига кўра, юқори технологик маҳсулотлар экспортининг 1 АҚШ долларига импортнинг 9 АҚШ доллари тўғри келади. Юқори даражали ўрта технологик маҳсулотлар учун бу нисбат 1:6 ни ва паст даражали ўрта технологик маҳсулотлар учун 1:20 ни ташил этади. Кузатилган даврда рўйхатга олинган ИМОлар сонининг динамикаси ўсиб бормоқда (1.20-расм). 2021 йилда 2020 йилга нисбатан умумий ўсиш 226 % ёки 2,26 баравар. Энг катта улушни миллий талабгорлар томонидан рўйхатга олинган ИМОлар эгаллайди Талабгорларнинг келиб чиқишига кўра ЎзРда рўйхатга олинган ИМОлар сони 15 %; 1323 та 16 %; 538 та 85 %; 8462 та 84 %; 3791 та 2020 й. 2021 й. Миллий Хорижий 1.20-расм. Талабгорларнинг келиб чиқишига кўра ЎзРда рўйхатга олинган ИМОлар сони *Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги ҳузуридаги “Интеллектуал мулк маркази” ДМ маълумотларига кўра. **Санаб ўтилган ИМОларга қуйидагилар киради: ихтиролар, фойдали моделлар, саноат намуналари, савдо белгилари, дастурий таъминот. 34

ИМО турлари кесимида энг катта улушни товар белгилари эгаллайди. Рўйхатга олинган ИМОларнинг умумий сонидаги улуши йил давомида 16 %га ошди, сони бўйича эса 3,3 бараварга кўпайди. ИМОларнинг кейинги катта улуши – дастурий таъминотдир (ДТ). 2021 йилда рўйхатга олинган ДТ объектлари сони 2020 йилга нисбатан 1,8 бараварга ошди. Аммо рўйхатга олинган ИМОлар умумий сонида ДТнинг улуши 11 %га камайди. Рўйхатга олинган ихтиролар сони 7 %га ошди. Аммо ихтироларнинг рўйхатга олинган ИМОлар умумий сонидаги улуши 6 %дан 3 %гача камайди. Рўйхатга олинган саноат намуналари сони 39 %га ошди. Саноат намуналари 2021 йилда ИМОлар умумий сонидаги улушни 2020 йилдагидек эгаллади – 2 %ни ташкил этди. Рўйхатга олинган фойдали моделлар сони ҳам йил давомида 82 %га ошди. Шу билан бирга, рўйхатга олинган ИМОлар умумий сонида фойдали моделларнинг улуши 1 %га пасайиши кузатилмоқда. ЎзРда рўйхатга олинган ИМОлар турлари бўйича 199 148 298 4291 109 106 278 2377 4849 1459 2020 й. Ихтиролар 2021 й. Савдо белгилари ДТ Саноат намуналари Фойдали моделлар 1.21-расм. ЎзРда рўйхатга олинган интеллектуал мулк объектлари турлари бўйича *Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги ҳузуридаги “Интеллектуал мулк маркази” ДМ маълумотларига кўра. 35

Статистик маълумотларга кўра, 2021 йилда Ўзбекистон Республикасида инновацияларга харажатлар 2020 йилга нисбатан 2,6 баравар ошди (1.22-расм). ЎзРда инновацияларга харажатлар, трлн. сўм 17,7 6,8 2020 г. 2021 г. 1.22-расм. ЎзРда инновацияларга харажатлар, трлн. сўм *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. ЎзР ҳудудлари кесимида инновацияларга харажатлар, млн. сўм (1-қисм) +12 169 505 14 808 599 -707 266 -513 572 +27 114 +85 651 -26 099 2 639 094 2 572 151 1 864 885 936 367 422 795 109 239 136 353 5 225 90 875 94 751 68 652 Новоий в. Тошкент ш. Тошкент в. Сурхондарё в. Хоразм в. Фарғона в. 2020 й. 2021 й. 1.23-расм. ЎзР ҳудудлари кесимида инновацияларга харажатлар, млн. сўм (1-қисм) *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. 36

ЎзР ҳудудлари кесимида инновацияларга харажатлар, млн. сўм (2-қисм) -41 431 +13 862 -3882 -12 879 -37 038 -5481 -99 052 +1386 95 244 53 813 39 830 53 692 49 764 45 882 56 443 43 564 73 310 36 272 28 556 23 075 120 069 21 017 9 929 11 315 2020 й. 2021 й. 1.24-расм. ЎзР ҳудудлари кесимида инновацияларга харажатлар, млн. сўм (2-қисм) *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. Кузатилган даврда мамлакатимизда ишлаб чиқарилган инновацион маҳсулотларнинг умумий ҳажми 12 %га, сотиш ҳажми – 6 %га камайди (1.25-расм). Шу билан бирга, йил давомида ишлаб чиқарилган ва сотилган маҳсулотлар ҳажми ўртасидаги фарқ камайди. Аммо 2020 йилда ишлаб чиқарилган инновацион маҳсулотларнинг 88 % сотилган бўлса, 2021 йилда – 94 %ни сотишга муваффақ бўлинди. ЎзРда инновацион маҳсулотлар ҳажми, трлн. сўм 31,1 27,4 26,6 25,1 2020 й. 2021 й. Ишлаб чиқарилган Амалга оширилган 1.25-расм. ЎзРда ишлаб чиқарилган инновацион маҳсулотлар ҳажми, трлн. сўм. *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. 37

Ҳудудлар кесимида 2021 йилда ишлаб чиқарилган инновацион маҳсулотлар ҳажми бўйича Тошкент етакчи ўринни эгаллайди (1.26-расм). Катта ҳажмдаги инновацион маҳсулотлар Андижон, Самарқанд ва Тошкент вилоятларида ишлаб чиқарилмоқда. Ишлаб чиқаришнинг энг кичик ҳажми Хоразм вилоятига тўғри келади. Ишлаб чиқарилган инновацион маҳсулотлар ҳажми, +0,4 трлн. сўм (1-қисм) 13,914,3 +0,3 -0,5 -2,7 +0,4 0 +0,3 4,5 4,8 2,5 2 4,2 0,5 0,9 0,8 0,8 0,4 0,7 1,5 Бухоро в. Тошкент ш. Андижон в. Самарқанд в. Тошкент в. Қашқадарё в. Новоий в. 2020 й. 2021 й. 1.26-расм. ЎзР ҳудудларида ишлаб чиқарилган инновацион маҳсулотлар ҳажми, трлн. сўм (1-қисм) *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. Ишлаб чиқарилган инновацион маҳсулотлар ҳажми, трлн. сўм (2-қисм) -0,9 -0,14 -0,26 -0,12 -0,18 -0,28 +0,05 1,5 0,74 0,6 0,66 0,4 0,360,24 0,410,23 0,46 0,6 0,18 0,120,17 2020 й. 2021 й. 1.27-расм. ЎзР ҳудудларида ишлаб чиқарилган инновацион маҳсулотлар ҳажми, трлн. сўм (2-қисм) *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. 38

Ишлаб чиқарилаётган инновацион маҳсулотлар ҳажмида энг катта улуш Тошкент шаҳрига тўғри келади (1.28-расм). Андижон, Самарқанд ва Тошкент вилоятлари биргаликда мамлакатдаги барча инновацион маҳсулотларнинг 83 %ни ишлаб чиқаради. Қолган 10 та ҳудуд 17 %га тўғри келади. Уларни икки гуруҳга бўлиш мумкин: 1. \"Етиб олаётганлар\" – Қашқадарё, Навоий, Бухоро, Фарғона, Сирдарё вилоятлари ишлаб чиқарилаётган инновацион маҳсулотлар ҳажмининг 2-3 % улушига эга ва қулай шароитларда Тошкент ёки Самарқанд вилоятлари даражасига чиқиши мумкин. 2. “Ортда қолаётганлар” – Наманган, Сурхондарё, Жиззах, Хоразм вилоятлари ва Қорақалпоғистон Республикаси 1 %дан кам улушга эга бўлиб, ривожланиши узоқроқ муддатни талаб этади. 2021 йилда ЎзРда ишлаб чиқарилган инновацион маҳсулотлар тақсимоти \"Ортда қолаётганлар\" 4% \"Етиб олаётганлар\" Тошкент ш. 13% 52% Тошкент в. 5% Самарқанд в. 8% Андижон в. 18% 1.28-расм. 2021 йилда ЎзРда ишлаб чиқарилган инновацион маҳсулотлар тақсимоти, % *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. Ўзбекистонда инновациялар турлари бўйича маҳсулот инновациялари устунлик қилмоқда. 2021 йилда маҳсулот инновациялари жорий қилинган инновациялар умумий сонининг 73 %ини ташкил этди. Шунингдек, инновацияларнинг катта улуши жараён инновацияларига тегишли ва 2021 йилда 22 %ни ташкил этди. Маҳсулот ва жараён инновациялари технологик инновациялар сифатида таснифланади. Энг кам жорий қилинган инновациялар – маркетинг (3 %) ва ташкилий (2 %) инновациялардир. 39

ЎзРда 2021 йилда жорий этилган инновациялар таркиби, % Ташкилий инновациялар 2% Маркетинг Маҳсулот инновациялари инновациялари 3% 73% Жараён инновациялари 22% 1.29-расм. ЎзРда 2021 йилда жорий этилган инновациялар таркиби, % *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. Осло қўлланмасида5 таъкидланишича, кўплаб ривожланган мамлакатларда юқори технологик ишлаб чиқариш саноати ва бизнес- хизматлар соҳаси каби илмий ҳажмдор тармоқлар сезиларли даражада ривожланган. Юқори технологик соҳаларда тадқиқот ва ишланмалар инновацияларнинг драйвери ҳисобланади, бошқа тармоқлар эса кўпроқ ўзлаштирган билим ва технологияларни ривожлантиришга таянади. Паст ва ўрта технологик тармоқлар учун такомиллаштирувчи инновациялар ва ўзлаштиришларни амалга ошириш одатий ҳолдир. Уларнинг инновацион фаолияти кўпинча ишлаб чиқариш самарадорлиги, маҳсулот дифференциацияси ва маркетинги муаммоларига қаратилган. Ушбу тармоқларда инновациянинг муҳим жиҳати шундаки, у янги содда технологияларни ўзлаштиришдан кўра мураккаброқдир. Ўзбекистонда юқори технологик маҳсулотлар \"Ишлаб чиқариш саноати\" тармоғида намойиш этилмоқда. Технологик товарлар ташқи савдоси балансида импорт устунликка эга. Умумий савдо айланмаси ҳам, импорт билан экспорт ҳам 2021 йилда 2020 йилга нисбатан ўсишни кўрсатмоқда: экспорт 10 %, импорт 20 % ошган. Шундай қилиб, ташқи савдо баланси сўнгги йил давомида ўсиб бораётган салбий савдо сальдосини кўрсатади. 5 Руководство ОСЛО - основной методологический документом Организации экономического сотрудничества и развития (ОЭСР) в области инноваций 40

ЎзРда юқори ва ўрта технологик маҳсулотларнинг ташқи савдо айланмаси, млн. АҚШ доллари 25 461,0 21 153,8 15 102,3 16 610,6 2020 г. 2021 г. 2020 г. 2021 г. Экспорт Импорт 1.30-расм. ЎзРда юқори ва ўрта технологик маҳсулотларнинг ташқи савдо айланмаси, млн. АҚШ доллари *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. Ўзбекистонда юқори технологик маҳсулотларнинг ташқи савдо айланмаси 2021 йилда 2020 йилга нисбатан 33 %га ўсди. Савдо айланмасининг ўсиши асосан чет элдан юқори технологик товарларни сотиб олишнинг кўпайиши билан боғлиқ. Мутлақ ўсишнинг 90 %и импортнинг ўсиши ва 10 % – экспортнинг ўсиши ҳисобига тўғри келди. ЎзРда юқори технологик маҳсулотларнинг экспорт-импорти, млн. АҚШ доллари 3 261,3 2 455,3 318,3 361,3 2020 г. 2021 г. 2020 г. 2021 г. Экспорт Импорт 1.31-расм. ЎзРда юқори технологик маҳсулотларнинг экспорт-импорти, млн. АҚШ доллари *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. Юқори даражадаги ўрта технологик товарларнинг ташқи савдо айланмаси 2021 йилда 2020 йилга нисбатан 7 %га ошди, ўсишнинг 29 %и импортга, 71 % экспортга тўғри келди. 41

ЎзРда юқори даражадаги ўрта технологик маҳсулотлар экспорт-импорти, млн. АҚШ доллари 8 434,6 8 573,4 902,3 1 413,3 2020 г. 2021 г. 2020 г. 2021 г. Экспорт Импорт 1.32-расм. ЎзРда юқори даражадаги ўрта технологик маҳсулотлар экспорт- импорти, млн. АҚШ доллари *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. Паст даражадаги ўрта технологик товарларнинг ташқи савдо айланмаси 2021 йилда 2020 йилга нисбатан 49 %га ошди, ўсишнинг 93 %и импортга, 7 %и экспортга тўғри келди. ЎзРда паст даражадаги ўрта технологик маҳсулотлар экспорт-импорти, млн. АҚШ доллари 773,3 523,5 19,1 38,0 2020 г. 2021 г. 2020 г. 2021 г. Экспорт Импорт 1.33-расм. ЎзРда паст даражадаги ўрта технологик маҳсулотлар экспорт- импорти, млн. АҚШ доллари *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. Технологик товарларнинг ташқи савдо айланмаси таркибида ўрта технологик юқори даражадаги товарлар энг катта улушни эгаллайди – 69 %. Юқори технологик товарлар 25 %ни ташкил этади, 6 %и эса ўрта технологик паст даражадаги товарлар улушига тўғри келади. 42

2021 йилда ЎзРда ташқи савдо товар айланмасида улушлар тақсимоти ( %) Паст даражали ўрта Юқори технологик технологик 25% % 6% % Юқори даражали ўрта технологик 69% % 1.34-расм. 2021 йилда ЎзРда ташқи савдо товар айланмасида улушлар тақсимоти, % *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. 1 долларлик экспорт учун 1,4–1,5 долларлик импорт тўғри келади(1.35-расм). Товарларнинг айрим тоифалари учун бу нисбат фарқ қилади. Юқори технологик товарларнинг 1 долларлик экспорти учун 2021 йилда 9 долларлик импорт тўғри келади. Ўрта технологик юқори даражадаги товарлар учун бу нисбат 1:6 ни ташкил этади; ўрта технологик паст даражадаги товарлар учун эса – 1:20. ЎзРда юқори ва ўрта технологик товарлар импортининг экспортга нисбати, АҚШ доллари 27,5 20,3 7,7 9,0 9,3 6,1 1,4 1,5 Юқори технологик Юқори даражадаги ўрта Ўрта технологик паст Умумий товар технологик даражаги айланмаси 2020 й. 2021 й. 1.35-расм. ЎзРда юқори ва ўрта технологик товарлар импортининг экспортга нисбати, АҚШ доллари *Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра. 43

1.2 Илм-фан ва инновациялар соҳасидаги Ўзбекистон ютуқлари Ўзбекистон Республикасида илмий ва инновацион фаолият жадал ривожланмоқда. Меъёрий-ҳуқуқий асос ва институционал муҳит такомиллашмоқда, тажриба алмашиш учун инвесторлар ва хорижий мутахассислар жалб қилинмоқда, шу билан бирга, мамлакатимизнинг халқаро рейтинглардаги ўрни мустаҳкамланмоқда. Ўтган йил давомида мамлакатимизда соҳага оид 20 та меъёрий- ҳуқуқий ҳужжат ишлаб чиқилиб, улардан 7 таси тасдиқланди ва жорий этилди, жумладан: − Ўзбекистон Республикаси Президентининг Фармони– 1 та; − Ўзбекистон Республикаси Президентининг Қарори – 2 та; − Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг қарори – 2 та; − Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг фармойиши – 2 та. 1.12-жадвал. 2022 йилда Ўзбекистон Республикаси Инновацион ривожланиш вазирлиги томонидан ишлаб чиқилган ва тасдиқланган меъёрий- ҳуқуқий ҳужжатлар рўйхати т/р Ҳужжат номи Сони ва тасдиқланган Ўзбекистон Республикаси Президентининг “2022-2026 йилларда 1. Ўзбекистон Республикасининг Инновацион ривожланиш санаси ПФ-165-сон стратегиясини тасдиқлаш” тўғрисидаги Фармони 06.07.2022 Ўзбекистон Республикаси Президентининг “2022-2026 йилларда ПҚ-307-сон 06.07.2022 2. Ўзбекистон Республикасининг Инновацион ривожланиш стратегиясини амалга ошириш бўйича ташкилий чора-тадбирлар” ПҚ-308-сон 07.07.2022 тўғрисидаги Қарори 41-сон Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Пахта ҳосилдорлигини 25.01.2022 3. ошириш, пахта етиштиришда илм ва инновацияларни жорий 87-сон қилишнинг қўшимча ташкилий чора-тадбирлари” тўғрисидаги 25.02.2022 Қарори 101-f-сон 07.03.2022 Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг “Оролбўйи 4. минтақасини экологик инновациялар ва технологиялар ҳудудига айлантириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар” тўғрисидаги қарори Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг “Ўзбекистон 5. Республикаси Инновацион ривожланиш вазирлигининг ҳайъати аъзолари таркибини тасдиқлаш” тўғрисидаги қарори Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг “Мамлакат илм-фан нуфузини янада ошириш ва халқаро илмий-техник ҳамкорлик кўламини кенгайтиришга қаратилган халқаро ва 6. республика миқёсидаги илмий анжуманлар, симпозиумлар, семинарлар ва бошқа илмий ҳамда илмий-техник тадбирларнинг юқори илмий ва ташкилий-амалий даражада самарали ўтказилишини таъминлаш бўйича” фармойиши 44

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг “Ўзбекистонда 237-f-сон илм-фан ва инновациялар ривожланишининг ҳозирги ҳолати ва 16.05.2022 тенденциялари, амалга оширилган давлат ислоҳотлари, маҳаллий 7. олимларнинг сўнгги йиллардаги асосий ютуқлари ва илм-фан ва инновация соҳасидаги халқаро алоқалар йўналишларининг натижаларини оммалаштириш ҳамда кенг тарғиб этиш бўйича” фармойиши *Ўзбекистон Республикаси Инновацион ривожланиш вазирлиги маълумотларига кўра. 2018 йилда қабул қилинган “2019-2021 йилларга мўлжалланган Ўзбекистон Республикасини инновацион ривожлантириш стратегияси”нинг амалга оширилиши натижасида қишлоқ хўжалиги, энергетика, қурилиш, таълим ҳамда соғлиқни сақлаш соҳаларида технологик ривожланиш ва инновацияларни жорий этишни таъминлаш ва рағбатлантириш борасида катта ютуқларга эришилди. Республикамиз Глобал инновацион индекси (ГИИ) рейтингида 2015 йилга нисбатан 40 поғонага кўтарилди. Шу билан бирга, иқтисодиётнинг реал секторида илмий ва инновацион ишланмаларни тижоратлаштириш даражаси, реал секторда илм-фан, таълим ва саноат ўртасидаги ҳамкорлик алоқалари нисбатан паст бўлиб қолмоқда. Шуни инобатга олган ҳолда, белгиланган йўналиш бўйича давлат сиёсатини амалга оширишни давом эттириш мақсадида 2022-2026 йилларга мўлжалланган Ўзбекистон Республикасини инновацион ривожлантириш бўйича янги стратегия ишлаб чиқилди ва қабул қилинди, унда ривожланишнинг қуйидаги устувор йўналишлари белгиланди: − Инновацион инфратузилма субъектлари (инновацион технологик парк, технологиялар трансфери маркази, инновацион кластер, венчур ташкилоти, инновация маркази, стартап акселератор, инкубатор) тармоғини шакллантириш орқали стартапларни қўллаб-қувватлаш ҳамда йирик ҳажмли ишлаб чиқаришни ташкил этиш; − Инновацион фаолиятни давлат томонидан қўллаб-қувватлашнинг институционал механизмларини такомиллаштириш орқали инновацион фаол ташкилотлар улушини ошириш; − Кичик тадбиркорликнинг инновацион фаоллигини ошириш орқали ҳудудларнинг ижтимоий-иқтисодий жадал ўсишини таъминлаш; − Янги турдаги маҳсулотлар ва инновацион технологиялар яратишнинг ғоядан якуний истеъмолчигача бўлган комплекс тизимини таъминлаш орқали инновацияларга бўлган талабни рағбатлантириш; − Креативлик, тадбиркорлик ва рационализаторлик кўникмаларини ривожлантириш орқали инсон капиталини янада ривожлантириш. Республикада илмий ва инновацион фаолиятни ҳамда илмий кадрларни тайёрлашни ташкил этувчи учта асосий орган Инновацион ривожланиш вазирлиги, Олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги ва Фанлар академияси ҳисобланади. Улар биргаликда истиқболли лойиҳаларни самарали молиялаштиришни таъминлаш, иқтидорли ёшларни илмий-тадқиқот фаолиятига жалб этиш, докторантлар, олим-тадқиқотчилар ва 45

тадбиркорларнинг илмий ахборотлардан фойдаланиш имкониятларини яхшилаш, ҳамда илм-фан ва инновациялар соҳасини рақамлаштиришни кучайтириш бўйича комплекс чора-тадбирларни амалга оширмоқда. Ўзбекистон Республикаси Олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги Илм-фан ва инновациялар соҳасида кадрлар салоҳиятини шакллантириш мамлакатимиз илмий-инновацион ривожланишининг асосий йўналишларидан биридир. Олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги маълумотларига кўра, 2022 йилда ОТМларда илмий даражали профессор-ўқитувчилар сони 2017 йилга нисбатан 7,6 %га ортиб, 13 450 нафарга етди. Профессор- ўқитувчиларнинг илмий салоҳияти 2017 йилдаги 32,7 %дан 2022 йилда 39 %га ошди. Республика ОТМларида 2017 йилда Илмий даражалар берувчи илмий кенгашлар сони 32 та бўлса, 2022 йилда уларнинг сони 177 тага етказилди. Жаҳон банкининг «Академик инновациялар фонди» маблағлари ҳисобидан 4 млн. АҚШ доллари қийматидаги 27 та ОТМда 32 та лойиҳа амалга оширилмоқда. ОТМ ва ИТМлар учун интеллектуал мулк муҳофазаси бўйича консалтинг хизматларини кенгайтириш юзасидан 23 та олий таълим муассасасида “Технология ва инновацияларни қўллаб-қувватлаш марказлари” ташкил этилди. 14 та олий таълим муассасаcи ҳузурида “Бизнес-акселераторлар”, 40 та олий таълим муассасасида 47 та “Инкубация марказлари” фаолияти ташкил этилди. ОТМларда илмий фаолият инфратузилмасини такомиллаштириш мақсадида 7 та олий таълим муассасалариаро илмий лабораторияларни ташкил этиш ва босқичма-босқич жиҳозлаш ишлари амалга оширилмоқда. Хусусан: − Самарқанд давлат университетида – “Муҳандислик физикаси илмий-ўқув маркази”; − Бухоро давлат университетида – “Физика ва муқобил энергия манбалари илмий-ўқув маркази”; − Қорақалпоқ давлат университетида – “Экофизика илмий-ўқув маркази”; − Урганч давлат университетида – “Яримўтказгичли қуёш элементлари ва лазер физикаси илмий-ўқув маркази”; − Қарши давлат университетида – “Физика-астрономия илмий-ўқув маркази”; − Андижон давлат университетида – “Ярим ўтказгичлар физикаси илмий-ўқув маркази”; − Бердақ номидаги Қорақалпоқ давлат университетида олий таълим муасасалариаро “Ахборот маркази” (“Information Center”) ва 46

“Кимёвий технология” илмий-тадқиқот лабораторияси кластери ташкил этилди. 2022-2026 йилларда Ўзбекистон Республикасининг инновацион ривожланиш стратегиясида олийгоҳлар битирувчиларини иш ўринлари билан таъминлаш йўналиши бўйича салоҳиятли ёшларни чет элга чиқиб кетишининг олдини олиш мақсадида янги юқори технологик ишлаб чиқаришларни ишга тушириш орқали янги иш ўринлари яратиш кўзда тутилган. Бу, ўз навбатида, Ўзбекистонда креатив иқтисодиётни шакллантиришнинг ҳаракатлантирувчи кучига айланади. Ўзбекистон Республикаси Инновацион ривожланиш вазирлиги Мамлакатда илмий изланишларни давом эттириш, билимларни узатишда узлуксизликни таъминлаш учун янги кадрлар тайёрлаш зарур. Олиб борилаётган ислоҳотлар натижасида фалсафа доктори (PhD) ва фан доктори (DSc) илмий даражасидаги кадрларни ҳамда стажёр- тадқиқотчиларни тайёрлаш учун ажратилган квоталар сони режали равишда ортиб бормоқда. 2022 йилда Инновацион ривожланиш вазирлиги томонидан таянч докторантурага 3314 та (2021 йилга нисбатан 1657 тага ошди), докторантурага 286 та (2021 йилга нисбатан 143 тага ошди) ва стажёр-тадқиқотчиликка 500 та (2021 йилга нисбатан 59 тага ошди) квота ажратилди. Таянч докторантура, докторантура ва стажёр- тадқиқотчиликка ажратилган квоталар 3314 1657 143 286 441 500 Стажёр-тадқиқотчилик Таянч докторантура (PhD) Докторантура (DSc) 2021 й. 2022 й. 1.36-расм. 2022 йилда таянч докторантура, докторантура ва стажёр- тадқиқотчиликка ажратилган квоталар сони *Ўзбекистон Республикаси Инновацион ривожланиш вазирлиги маълумотларига кўра. 47

Абитуриентларни рўйхатга олиш, уларни олий таълимдан кейинги таълим мутахассисликлари бўйича ўқишга қабул қилишга аризалар топшириш жараёнларини автоматлаштириш ва олий таълимдан кейинги таълим тизимини мувофиқлаштириш мақсадида Вазирлик томонидан www.phd.mininnovation.uz Ягона электрон тизими яратилди. Ҳозирги кунда тизимда 200 та ОТМ ва ИТМлар тўғрисида маълумотлар, 7700 нафардан зиёд таҳсил олаётган изланувчилар бўйича маълумотлар базаси жамланган. Шунингдек, тизим Олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги ҳамда Бандлик ва меҳнат муносабатлари вазирлиги тизимлари билан интеграциялашган бўлиб, унда изланувчиларнинг олий маълумоти тўғрисидаги диплом ва меҳнат дафтарчалари тўғрисидаги маълумотлар мавжуд. Абитуриентларни саралаш ва докторантурага қабул қилиш жараёнларининг сифатини ошириш йўналишида Вазирлик томонидан Олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги, Фанлар академияси, Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Давлат тест маркази ва Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Хорижий тилларни ўрганишни оммалаштириш агентлиги билан ҳамкорликда докторантурага номзодларни саралаш жараёнларининг сифатини оширишга қаратилган ишлар олиб борилмоқда. Олий таълимдан кейинги таълим институтларига ўқишга қабул қилишда танлов тартиби, имтиҳон комиссиясининг ҳуқуқи ва мажбуриятлари, имтиҳон натижаларини эълон қилиш шартлари, устуворлик ва имтиёзларни белгилаш, шунингдек, чет тилларини ўқитиш бўйича чора-тадбирларни белгиловчи қўшма қарор лойиҳаси тайёрланди. Хусусан, 2023 йилда янги қабул қилинган докторантлар (PhD/DSc) учун биринчи йил давомида олий ўқув юртларининг бюджетдан ташқари маблағлари ҳисобидан ва уларнинг режа/жадвалини ҳисобга олган ҳолда бепул чет тили курсларини ташкил этиш таклиф этилмоқда. Вазирлик ИТТКИнинг сифати ва ҳажмини ошириш мақсадида илмий-тадқиқот дастурларига давлат буюртмасини шакллантиради. 2022 йил ноябрь ҳолатига кўра, илмий лойиҳаларга жами 511,9 млрд. сўм йўналтирилган бўлиб, жами илмий лойиҳалар сони 929 тани ташкил этди. Ажратилган маблағлар таркибида 91 % илмий-тадқиқот лойиҳаларига, 6 % стартап-лойиҳаларга тўғри келади. Энг кўп молиялаштирилган илмий лойиҳалар тури бўйича амалий лойиҳалар 63 %ни ва инновацион лойиҳалар 15 %ни ташкил этди. Фундаментал ва тижоратлаштиришга тайёрлаш лойиҳаларига бюджет маблағларидан 11 %дан, энг кам маблағ тажриба-конструкторлик 48

дастурларига 0,10 % ажратилди. Шунингдек, жами 29,1 млрд. сўмлик 44 та стартап лойиҳа молиялаштирилди. 1.13-жадвал. Илмий фаолиятга оид давлат дастурлари доирасида 2022 йилда молиялаштирилган лойиҳалар тўғрисида маълумот Лойиҳа турлари Сони 2022 йил млн. сўм Илмий-тадқиқот лойиҳалари, 929 464 729 шу жумладан: Фундаментал лойиҳалар 109 52 085 Амалий лойиҳалар 579 290 818 Инновацион лойиҳалар 153 68 793 Тажриба-конструкторлик дастурлар 1 479 Тижоратлаштиришга тайёрлаш лойиҳалари 87 52 555 Стартап-лойиҳалар 44 29 132 Бошқа лойиҳа турлари - 18 018 Жами 973 511 880 *Ўзбекистон Республикаси Инновацион ривожланиш вазирлиги маълумотларига кўра. 2022 йилда республика ҳудудлари орасида илмий лойиҳаларга энг кўп маблағ (80 %дан ортиқ) Тошкент шаҳри, Тошкент вилояти ва Қорақалпоғистон Республикасига йўналтирилган бўлиб, энг кам маблағ Жиззах, Сурхондарё, Хоразм вилоятларига йўналтирилди. Лойиҳаларнинг барча турлари бўйича Тошкент шаҳри мамлакатимизнинг бошқа ҳудудларига нисбатан етакчилик қилмоқда. 1.14-жадвал. Ўзбекистон Республикаси ҳудудлари кесимида 2022 йилда илмий фаолият давлат дастурлари доирасида молиялаштириладиган лойиҳалар тўғрисида маълумот жумладан, лойиҳа турлари кесимида Ҳудудлар Жами лойиҳалар Имий лойиҳалар Тижоратлаштириш Стартап- лойиҳалари лойиҳалар Жами Сони млн. сўм Сони млн. сўм Сони млн. сўм Сони млн. сўм Тошкент ш. 973 493 861 842 412 175 87 52 554 44 29 132 Тошкент в. 589 305 195 559 280 964 17 15 242 13 8 988 Қорақалпоғистон 144 80 836 135 74 939 6 3 811 3 2 087 Республикаси 39 23 401 30 15 338 4 3 715 5 4 349 Наманган в. Андижон в. 31 13 154 20 7 018 10 5 601 1 535 26 10 312 17 7 479 8 2 035 1 798 Бухоро в. 21 8 349 8 1 920 8 2 993 5 3 436 Самарқанд в. 19 7 270 14 4 650 2 729 3 1 891 18 7 422 8 3 320 5 1 669 5 2 433 Навоий в. 18 8 127 8 2 582 8 3 254 2 2 291 Фарғона в. 17 6 677 11 3 365 3 2 214 3 1 099 Қашқадарё в. 16 10 611 7 1 870 9 8 740 Сирдарё в. 49