Ербол Шаймерденов - Елтаным

жммншы?м. 49 4 Мемлекеттжк рэм)здерд<ц мэртебес) туралы М.Барг Бул процесс казакстандьщтар санасында капай ет)п жатыр? !999 жылы маусым айында «Дана-Центр» саяси б<л<м орталыгы етк)зген элеуметт<к зерттеу кез<нде назар аударылган такырыптык блоктардын б!ргосы кубылыстьщ нег)зг) багыттарын айкындауга арналды. Зерттеу жург<зу уст)нде !2 0 0 респонденттщ багамдык индикаторы бойынша тургындар кезкарасы жинакталып, талданды. Сурау салу нэтижес) республика тургындарынын аза­ маттык сэйкест)к сез<м< айтарлыктай туйсшшген жэне ка- жетт) доминант ретшде капыптасып улгерген!н керсетт). Респонденттерд)н 82,0 пайызы ездер<н Казакстан Респуб- ликасымен ажырамас азаматтык байланыста сез!нет<н- д)ктер)н б<лд]рд). Ал тургындардын ездер)н ел азаматты- гымен байланыстыру сез<м< негурлым жогары болган сайын, сол мемлекеттег] терактылык та солгурлым тугырлы б о л а, тусед) деп есептелед). Казакстандыктардьщ «Отан» деген угымга катысты кезкарасындагы езгер[стерд) этникапык ерекшел)ктерге орай зерделеу максатында респонденттерге: «С<зд)н Отан туралы ойларынызга кандай образдар жакын?» деген сауал ко- йылды. Усынылган образдар уш топка (жануар, табигат, рэмжз) белжнген ед). Рэм)здер арасынан ту, елтанба, о ю -; ернек, улттык валюта (тенге), энуран, доллар аталды. Нег!зг< ассоциативт! басымдыктардын бел)н!с]не кара- ганда Отан угымына катысты ен калаулы рэм!3 - ту (44%) болып шыкты. Келес) орында - елтанба (31%). Егер ту мен елтанба кундел)кт) ем)рде едэу<р жи) пай- даланылатын мемлекетт)к рэм!здер рет!нде (барлык мем- лекетт!к мекемелерде кернек) орындарда койылуы, кабыл- даулар мен кездесулерде колданылуы, т.б.) адамдар! санасында айтарлыктай сэйкест!кке ие болып отырганы байкапса, энуран жайлы кезкарастын сауалнамага жауап берген респонденттерд)н ассоциативт) багамдарында кер!Н)с ^ табу денгеЙ! б)ршама темен. Бул онын аз, тек ресми шаралар I кезшде гана колданылатынына байланысты болуы мумк)н. 4-3/)22

Атапган элеумегпк (соц- жОшигсммсм иологиялык) зерттеу устшде ел халкынын улттык валю- И. Гете тага, онын ездер< азаматы ^ болып саналатын мемлекет- пен сэйкест!Г!не катысты ассоциативт) тандауларынын денгей) айтарлыктай жогары екен) байкалды. Сауалнамага жауап беруш !лерд)н тандауларына тапдау жасау кез!нде назарга усынылган рэм<здер мен образдарда респонденттерд!н ездершщ сана-сез)мдер!нде Кдзакстанды ез Отандары рет<нде кабылдауларына катысты астарлы акпараттар жатканы ескершд!. Зерттеуд!Н мшдет! респон- денттерд!Н жауабына орай азаматтык патриотизм идеясына кандай образдар кебфек сэйкес келет)н)н, кайсылары ерекше манызды, ал кайсылары онша маныздь! боДып табылмай- тынын аныктау ед!. Нэтижелерд) тапдау корытындысында мынадай тенден- циялар айкындалды: респонденттерд<н мемлекет рэм)здер!не катысты тус)н<кт)к кезкарастык багдары жаппы улттык багдар ала бастаган. Казакстанга катысты образдар мен рэм!здер ел)М)зде турып, ем<р сур<п жаткан баска этностар ортасында да сэйкест)кт!н уйыткысына айналып келед). Жауаптарга Караганда Отан угымына байланысты рэм<з- дерд<н сэйкест!к рет) ту - елтанба - улттык валюта тургы- сында жуйеленед). Кай мемлекетте болсын, эс<ресе курамы кеп ултты мем- лекеттерде адамдарды отаншылдык сез)м аркылы б]р<кт)ру, олардын аракатынастарындагы жарасым мен уйлест!кт) кам- тамасыз ету - сыннан еткен сындарлы тэсш эр) аса кажетт! )с. Отаншылдыкка атуст! жай гана тэрбиелеу мумк)н емес. Оны максаткерл)кпен эр! аса зор куш-ж!гер жумсай отырып жузеге асыру керек. Осы орайда мемлекетпк атрибуттарды танып б)лу - манызды когамдык-саяси урд!с. Саяси ем!р негурлым толык- канды болса, рэм!здердщ мэн-магынасын журектен етк)зе зерделеу де солгурлым терендей тусед).

Г А С Ы Р Л А Р КОЛТАЦБАСЫ НЕМЕСЕ РЭ М !ЗД )К ТАНЫ М БАСПАЛДАЦТАРЫ ^

Эрмне, г?<)г!дубн;жсниж бэр; Эе бймс: кедсЭ/.; Аристотель; «Берм) байрак,». Осылай аталатын еж елп гундар мен I турк!лер кетерген кене байрактар уш бо/икген турган. Олар - ! ту, найза, жэне оныц ушындагы ту байлар тем 1р. Ту (туг) - ! тер!С!мен коса кес)п алынган жылкынын куйрыгы болса,! !)айзаныц уш ар басына алтыннан немесе жезден, болмаса м ы с! тацтайшага бор!н!ц (каскырдыц) бейнес!н салатын болган.! Бор! бейнес1н1ц тандалуы оныц тотемд:к к,ызмет!не жэне о н ы ! ержурект<л)к белпс! рет1нде кабмлдауга байланысты. I Елбасылар мен цолбасшылар ез тоц!ректер]ндеп ец сегпмд1 ! адамдарды (покер!, жеке цоргаушысы, т.б.) да «бер1» д е н ! а гаган. «Бор)Л! байрац» атты байыргы ту казак, рулары а р а -! сында шапыраштыларда сак,галган. Суй!нбай Аронулыньш: ! К,арасай - мен!н ураным, Б ер1Л! басты - байрагым. Байрагымды кетерсем, К,озып кетер цайдагым, - деп шалцыта жырлайтыны I содан. ! Ж емлекетт!к рэм!здерд)н табиги болмысы ерекше когамдык кубылыс рет<ндег! тарихы багзыдан Н Ж Ж б а с т а у алады. Олардын т!рш)Л!к к ен 'сл п н е шыгуы, б)регей элеуметт)к-саяси кажетт)Л!к ретш де калып- тасуы мен ем)ршенд<г!н]н сыры адамзат ем{р)нде алатын орнында, акпараттык жэне мэденн кызмет)нде жатса керек. Ал м азм унды к-м агы налы к курылымы уакы т, кен!ст<к, карым-катынастын эр турл) эд)стер! мен турлер) тэр)зд) елшемдерге орай айкындалады. Мемлекетт<к рэм!здер - эр килы этникалык мэдени орта ек!лдер)Н!н бэр<не немесе басым кепш!Л!г<не таныс эр! тус)Н!кт) ерекше дш (код) десе де болады. Болмысында эр халыктын езш е гана тэн манызды элеуметпк-саяси жэне маглуматтык идеялар жатуымен ерекшеленед). Оларга улттын тел психологиялык ерекше- Л!ктер] мен дэстурлер! де ти)с<нше ыкпал етед).

Б!з кун сайын кездес- кенде «Ассалаумагалайкем, ага», «Сэлеметс!з бе, карын- дас», «Кдйырлы кун, заман- дас» деп амандасып, колда- рымызды кысамыз немесе кушактасып кауышамыз. Б)- рак ОСЫ б)р эркайсымыз уш!Н Турк) жауынгерь Танбалы тас эбден уйренш!кт) болып кет- кен, бэр!м)зге б!рдей угыныкты, жаксылык, иг< ниет пен <зп пейш, денсаулык т)лейт]н дэстурд)н адамдардын б)р-б!р!мен карым-катынасында колданылатын мэденн-нышандык белг)- лерге жататынын б<ле бермейм<з. Эл!мсактан бер) колданы- лып келе жаткан бул нышандык угымдар енд) б)р халык- тарда баска магына беру) де мумкш. Мысалы, еуропалык- тардын кол беру эдет!н орынсыз колдану жапондыктар мен кытайлыктар уш!н онша колайлы бола коймауы гажап емес. Ал б<р кездер) эскимостар с у т с у д щ орнына, мурындарынын ушын тнг<з!п, беггесед! екен. Ертеректе казактар да б<р- б<р)мен ашык суй!с<п жатуды уят санаган. Эс<ресе, ер адамдар арасында мулдем женс<з, ерс< кылык кершетш. Ташыктар гана сырт кезден тасада, онаша еб!С)п, кумарла- натын болган. Экелер! балаларынын бет!нен суймей, ман- дайынан гана и)скеген. Мунын бэр] инабаттылыкка, далалык дэстур мен мэдениеттщ кер!н]с<не жатады. Тагы б!р кызык дерек болгарларга катысты. Оларда макулдагандыктарын б)лд)ру уш<н бастарын шайкап, кел<спегенд!ктер:н!н белг!С! рет<нде бас изейтш эдет бар екен. Мунын бэр), галымдардын айтатынындай, рэм!здерд)н сигнификативт! (б)лд!руш!, мэн- магына танушы) сипатынан хабар беред!. Рэм!здерд!н нег)3)не айналган нышандардын да, эдет-гурыптар мен маг- луматтык, эмоциялык жэне баска арнайы астарлар жиын- тыгынан туратын тел болмысы болатындыгын б<лд!ред]. \\ Рэмжздер накты субъект<лерге (адам, улт, мемлекет, эр алуан кауымдасть!ктар, т.б.) катысты сипаты, мазмуны мен мэн! тургысынан таптырмайтын маглумат кез! ретжнде езара карым-катынас максаттарына гана кызмет ет<п коймайды, сонымен б)рге сол субъекплердщ оз ерекшел)ктер! мен

!кайталанбас дара бол- )мысын, ез «мен)н» {(мемлекетт!к рэм!здер- !ге катысты - «мен <- мемлекет») терен сез!- н)п-б]лу]не жэне олар- }ды баскалардын ал- /дында паш ету!не мум- Мысыр елкелержщ зскери белгмер) [юнд!к беред!. Ягни, б.зд. !У г. )егер ем!р деген!М!з ез [«мен!нд1» таныту деген философиялык пайымдауга жупнсек, рэм!здерд!Н мэдени-нышандык кызметт!н бф тур< рет!нде тарих бураландарында жогалып кетпей, осы кунге дей<н жету) эр) олардын адамдар арасындагы жеке карым- 54 4 Гасырлар цолтацбасы немесе рэм<зд<к таным баспалдацтары катынастан бастап, халыкаралык катынастар саласындагы ресми рэс!мдерге дейшп аукымды аяны камтитын кен<ст)кте каз!р де кен колданылып журу сырын ангаруга болады. «Берм: бямряюяы» сялт ятяжыдяр бейнес: Ал.мям:ы облысынму {кене ескерткймжержЭе жи: кезЭесеЭ:. Мемлекетт)к рэм!здерд!н тарихы' , бул теменнен !жогарыга дей)н жет!Л!п, осы замангы турлер капыбына , (формасына) тускен элемдж еркениетт)н даму жолы. Оган Iой жупрте отырып, кастерл! белплер!М)здщ б<з уш<н нес<мен кымбат, нес)мен касиетт) жэне олар нел!ктен эр мемлекетпн ^элеуметт!к-саяси жэне когамдык т!рш)л)г!нде, т)пт<, бук<л !элемд<к кауымдасть!к ем!р{нде аса манызды рел аткарады )деген сауалдарга жауап табуга эбден болады. Ен ежелп нышандар - тотемд)к (кие) белплер. Олар бжзд)н дэу!р)м<зден кеп бурын, адамзат дамуынын алакебе шагында дуниеге келдь Элем халыктары арасында кен Iтараган. Галымдар буп кубылысты архаикалык дуниетаным ерекшел!ктер[ аркылы тус[нд]ред<. Адам баласыньщ ем<р! эдетте ек) елшемде: жеке (профаникалык) жэне ужымдык (сакральдык) денгейде етед) деп есептеледь Ужым (тайпа, ру) мушес! рет!нде ол ез)Н)Н жеке туйс)к-тус!н)пмен катар ужымдык угымдарга да, сол сиякты, б<рлесе ем)р суру тэрт)б:

мен нормаларына да мойын усынуга тию. Ал олар сакральдык зерде жэне социумды колдау мураттарына нег)зделед), соган орай, ен апдымен, д<н мен дэстурде керЫс табады. Киелерд)н (тотемдердщ) материалдык (заттай) кер]Н)С), эдетте эр турл) жануарлар мен ан-кустардын суреттер) немесе заттай (материалдык) бейнелер) болып келед). Олар эр килы эдет-гурыптарда пайдаланылып, рулык кауымдастыкть)н, тайпанын )штей топтасуына кызмет еткен (Н.А. Аристов). «Тотемизм, - деп жазады этнограф С.А. Токарев, - адамзат ру-тайпапары мен эр тургн жануарлардьщ табигаттан ть)с туыстыгы бар, алгашкылар кей)нг)лерден ерб)ген жэне санадан тыс (магиялык) куд'ретт) т)нмен езара байланыскан дегенге илану, сену». Кргамда аксакап- дар, ру басыларь) мен д)ни лидерлер пайда болуына байланысты айырым белг)лер ду­ ниеге келд). Алгашкы бил)к нышандарына жа- татын бул эмблемапар- дын кызмет)н б)р уыс шеп, жапырак немесе кауырсын канат, ерекше бас ки<мдер, бейне- белг)лер бедерленген найзапар мен бакандар, Ту устаган салт атты. Танбалы тас эшекейл) асатаяктар пайдаланылды. Григорий Турский жылнамасында (613 ж.) мынадай б)р ортагасырлык рэс)м туралы айтылган. Король Гунтхрамн ез жерше иел<к ету какысын король Хильде- бертке тапсыру белпс) рет!нде оган найзасын усынып турып: «Бул мен!н саган ез)мн)н бук<л корольд!г<мд! мура ет)п тапсыруымнын нышаны болсын», - дейд). Жылнамашы Дитмар нем)с императоры Генрих 1004 жылы Бавар герцогппн Генрих Люксембургскийге беру кез!нде оган найзасын тапсырганын мысалга келт!ред!. Ал император Фридрих Оттан Фрейзингенский (XII г.) елке, жер беру ту

тапсыру аркылы жузеге асатын рэс!м барына куэл)к етед!. КешпелЬер тарихында Майкы би, Шынгые хан, Эз Жэтбек хан, Тэуке хан ез улыстарынын туы мен танбасын белгшеп, уранын айкындады деген аныздар бар. Хальфин деген тарнхшынын !822 жылы Кдзанда жарык керген «Шынгые хан мен Аксак тем)рд<н ем)р<» деген жылнамасында: «Шынгые хан... Конырат би оглы Сенкелеге «Сен)н агашын - алма агашы, куеын - еункар, уранын - конырат, танбан - ай болсын» депт)», деген жолдар кездесед). Мундай урд)с кене Кытай патшалары мен керш) дала- лык елдер билеуиплер! арасындагы карым-катынаста да орын алган. Н.Я. Бичуринн)н айтуынша, б!здщ заманымыз- дын басында Жаркенттен б<р ер журек колбасшы шыгып, 29 жылы езш букш К,ашгариянын билеушкм деп жариялайды. Бул туралы ол Щытайдын Хань императорына хабарлайды. Жиырма ек< жылдан сон император оны мойындап, ез тарапынан калыптаскан дэстур бойынша, жана билеуш<н!н тел рэм!здерш белг)леп беред!. Ол Жаркент князше мер, алтын тэж, куйме мен ту тапсырады. Казак арасында ерл<п- мен ерекше аты шыгып, ру- тайпа т!зпн)не ие болган жас батырлардын туын хан белг)лейт!н дэстур болган. Ел билеуинлердщ жэне баска да беделд! адамдар- дын жеке айырым белгшер! (кей!ндер! - <гбяиря%» деп аталган) каз!р- п тулардын б<р тур! рет<нде дамыды. Кене замандардан жеткен ежелг) тарихи жаз- баларда Шыгыс билеушше- р!Н1н (Камбис, Ксеркс, Да­ рий (б.з.д. У1-У г.г.) жеке Гундерд)н эскери байрагы рэм!здер< туралы деректер М.В. Гореликтщ жаиартпасы кездесед!. Тарихшы Фило­ страт б!ркатар парсы пат- (Мэскеу)

Шыц?мс лянныц туы - то?ыз тяммкуиы уя/кь\\ я^ л^ямя. Од туйыц сябыня у т жерЭен бяйдянятын бодмн. Лдя ту^ы^ ормясындя бяуырыня я/ен?сд!не м:н?ен мяря мяр?яны ^ысым, ^яняжын жямып утмыи ка,\\е жятмян кек кяржы?яны^ (ту:^ын) сурст: сидын?ян. Кек кяржы?я лгян эудемж жедеи-жебеуим кмед: )^гс сяня.\\яды. Бябясы Бой/ятмяр кмын кез^ер& кус ся,лыя жян спкямды &?сн я^ыз бяр. Туйяц сябыныц утын^я у!М бурыияны ярнямы теднр кондыр?ы бодмн. Лд уиуЛы жср^е тур?ылын ^ою уянн жеми шярд!якжы жыджыд!я.\\ы м/реунншер иямЭя,\\яныд?ян 11 1 11 11 1 1 111^]№ .'М ) Ш-. !-т-- - и- - Г---.- -:- -г-ГП -) Т......ж .............. г шаларынын, мысапы эйпл< Кир патшаныц, (б.з.д. VI г.) жеке рэм)зд)к белп ретшде аптын кыран бейнес)н пайда- лангандыгын жазады. Рим диктаторларынын, консулда- рынын жэне баска жогары лауазым иелер!Н)н фасцийле- р< кэд)мг! будапанган шыбык шилер) болатын. Олардын магынапык ишарасы «Куш — б)рл)кте» дегенге саяды. Эр турл! байрак-тулар- дын келемдер) де эр турл) болып келетш. Ен 'р'лер) им- ператорлар, корольдер мен Шынгыс хан эулетМн туы. патшалар улес!не тид!. Мы- ХН! г. сапы, Улы Карлдын (IX г.) аса зор туын арнайы ег<з жеккен арбага тиеп, алып журед) екен. Орта гасырларда император - 6, король - 5, принц пен герцог - 4, маркиз, виконт, барон —3 футтык байрактар кетерген. Алгашкы байрактардыц басым кепш)Л!Г) - алкызыл жэне кызыл туст). КеЙ!Н)рек кептуст)лер) пайда болды. Монархиялык жуйен<ц орныгуы байрактар мен тулар, олардын тустерше катысты калыптаскан дэстурлерге де езгер)стер экелдь Жеке рэм<здер де мурага капдырылатын болды. Эр эулетт)н ез рэм<зд<к бояуы айкындалып, бек!Т)лд). Мысапы, эйпл) Бурбондар эулет<н)ц тел бояуы ак жэне сары

туст) болып калыптасты. Соган орай бурбон байрактары ж)бек пен паршадан т<гмип, алтынмен апталды, кум!спен капталды. Онын устше асыл заттармен эшекейленет!н. ХУ!-ХУМ гасырларда король туын елтанба сурет)мен безенд<ру эд!С! дуниеге келд<. Кеб!не ак матага, баска тустермен ернектелетш. Бул ак бояудын Еуропада монар- хиялык туе, монархиялык рэм<зге айналуына эсер етт). Франция, Англия, Испания, Португалия, Сицилия король- дер)Н)ц тулары ак туст< болды. Б<рак ак туе жогаргы бил!к нышаны ретшде одан кеп бурын Азияда пайда болган ед]. Кене Кь'тайда Чжоу династиясы (б.з.д. XII г.) кез<нде ак, ала тулар кетер)лд). Шыгыс гунн (375-454 ж.ж.) жэне Ак гунн (420-362 ж.ж.) каганаттарыныц, сол сиякты Алтын орда (! 236-1502 ж.ж.) мемлекет!Н)ц тулары тап осы туспен дараланды. Монголдыц «Купия шеж<рес<» мен «Алтын шеж)рес)нде» сипатталган Шыцгыс ханныц туы да - ак. Казак хандары мен султандарьжыц б<разында да ак ту болган. Мысалы, «Абылайдыц ак туы» кец таралган эде- би образга айналды. «Камбар батыр» жырында: %црдмдм /удтд^дм, Абрмсмтср/ бдямл<)дя, ;6Д^РД^Я7М ЖД7ЯМЛ()аЯ, - деп жырланады. Жауга аттаные сэтш Ежелп жауынгерл)к б)лд<рет!н бул кер)Н!стег! ту кетеру бакан рэс]М)н!ц жорыктык сипаты айтпаса да тус)Н!кт) болса керек. Махамбет те: «Ж&тя-жсля еяжен д м /му, жммрмя дяар кум ^м()д,* Жясду^тм мдм?д дтмя, жди /мо^/мдя?ар дум у^дм()д/^ <)ея толгайды. Меде, Бумын жэне Елтер<с, Жэн!бек пен Керей, Касым мен Бс)м хан, Тэуекел мен Тэуке, Эбмщайыр мен Абылай сынды ел билеуш)лер)м!зд)ц, кол бастаган ба!1адурлер!м!зд!ц кай-кайсыныц да ез байрагы болганы тарихтан мэл)м. Кене белг)лерд!ц бастауы халыктык танымга нег<зделген тотемд!к белг)лерде жатыр. Мысалы, «кек асаба» аталган кене байрак тус)н ис< турк) халыктарыныц туп аталары кие туткан. Ол кек аепан белпеше баланган. Турюлердщтагы б<р табынары - кек бер) бейнес) де тудагы тацбага айналды.

Кене орыс байрактарынын аргы Башмак бейнел< байрак. 59 4 Гасырлар ц о л т а н б а с ы немесе рэм<зд!ктаным баспалдацтары атасы кэд!мг) басы на агаш бай- Германия, XV г. ланган узын агаш не тем<р бакандар болып келетш. КеЙ!Н)рек ушбурыш- Тубег< Ганс Саксонский. ты турлнтусп мата киындылары XV! г. пайдаланылды. Кеб<не мата тура баканнын ез!не емес, шагын келде- Масуд султаннын эскери нен куралга бектлет)н. Баканнын байрагы, XVI г. ушар басындагы деталь етк)рше (острожек) деп аталган. Ежелг) Русьте князь байрак­ тары жеке рэм)зд)к белплер релнде пайда болды. «Игорь полк! туралы сезде»: Олег князд<н кызыл байрагы («чрь- лен стяг») туралы дерек бар. Мэс- кеу кару-жарак палатасында Иван Грозныйдын, Алексей Михайлович Романовтын, ! Петрд<н байрактары сакталган. Тарихшылар А.М. Рома­ нов патшалык еткен кезде ту т)гу мен жасау аса жогары шеберл)к денгейше жетт) деп жазады. Жыл- намаларда, сол сиякты, орыстын ту жасау жуйесш тэрт<пке келт!р<п, жуйелеуде I Петрдщ айрыкша рел< атап керсетшген. I Петр патшанын рэм<здерге деген ыкыласы ерекше болганды- гын мына б)р деректер де дэлелдей тусед!. Онын ез! жасап, сурет!н сал- ган жэне сипаттамасын ез колымен жазган ту жобалары сакталган. Ол 1700 жылы Амстердамда шыгып, тогыз жылдан кей<н орыс т)л<не ау- дарылган Карл Альярдтын «Тулар туралы к<табын» т<келей ез) карап, ендеген. К<тапка «Мэскеу патшасы- нын» уш туы енпзйнп, алгаш рет жарияланды.

ж Тубе?:. Ерше зямян^яр& оеын^ян ресми ятям , жо?яры д:зртебед:! Ж^ыз^иет бодм н . Жо^?яр жяу?ер:ям:?:не мяреы курес я,\\^ын^)я бяс! жам:р:м: бодын - 8б:дмяныр дгян, яд м!1/бе?!д?к:ке - бяс сярдяр Бо?енбян! к б я ты р сяндянды. Мундян :ме:мм4 Ор^ябясындя?м уды жиын^я! к ^ябыд^янятын. Тубе?: тя?ямын^яу ся,\\ты кем:н?е &м:н ж е т т : . ! к Ммся,\\ы, 2926 жыд?ы у д т -я зя т т ы м кеи!ерм:с: мя^ярд(ян^ярыны^1 жб:р: Лмян?е-\\^: б яты р зскер:н:^ тубе?: - Кмякбяй бятыр. Ресей рэм)здер)нде эулие-эмбиелер, айкыштар мен танбалар (личные гербы) кен таралган. XVI г. байрактарына кудай мен кудай-ана бейнелер), эулие Жен'мпаз Георгий бейнес) кестеленет)н. III Василийдщ ак туында кунд) касымен токтатып турган Иисус Навинн)н бейнес), ап Иван Грозныйдын туында - ортасында Куткарушь) Христос бей- неленген каракек (темно-голубой) денгелек пен ат устшдеп эулие Михаил бейнеленген ак денгелек орнапастырылган. Ен кен тараган дэстурл) эмблема Нерукотворный Спас бейнес) болды. Алексей Михайлович Романов пен I Петрдщ туларында ек) басты бурк)т сурет) сапынды. Кей)н Ресейдщ мемлекетт)к рэм)3)не айналган бул ек) басты бурют бейнес) Русьте апгаш III Иваннын тусында пайда болды. Та- рихшылардын п<к)р)нше, ол басында Рим империясы елтанбасынын нег)зп элемент) болган. Рим империясы купаган кезде онын орнын баскан Византия бурынгы рэм<зд) сактап капды. «!497 жылы III Иван София атымен кеб)рек танымап Византия патшайымы Зоя Пассологпен некеге турды, - деп жазады тутанушы К.А. Иванов, - Мэскеудщ улы князьдер) христиан д<н)ндег) Византиянын карамагына енгендей болды да, сыйлык рет)нде ек) басты бурк)т рэм<зд) Византия тагын иеленд). Осылайша ек) басты бурк)т Ресей елтанбасына айнапды». Тагы б)р кь)згылыкты дерек. 1833-1834 жылдары Ре- сейде елш)лерд)н жеке рэм)зд)к белгшер) пайда болды. Олар Тетенше елш)Н)н жэне Бас консулдьщ тулары деп атапды. Олардын тус)нде улттык тудын рендер) пайдаланылды.

Байрактар. XIV г. Мемлекегпк рэм)здерге байланысты орыс тш ндеп тер- миндерд)н калыптасуынын да ез тарихы бар. Бул орайда алгаш колданылган сез, тепнде, «стяг» (байрак) болса керек. «Знамя» («знамение - аян беру» дегеннен) (ту) XV гасыр деректер<нде кеб<рек кездесед). XVII гасырда, «хоругв» жэне «прапор» сездер) сиякты, «стяг» сез! де сирек ушырасады, жана «флаг» (жалау) сез) пайда болады. Жеке билж белгшер! каз)р де дэстурден шьжкан жок. Король байрактары сиякты, Президент байрактары, Утмет басшыларыньщ, дипломаттардын, эуе-тен'з. флоттары кол- басшыларыньщ, т.б. жапаушалары кездесед!. Мемлекетт!к рэм<здер тарихында эскери белг<лерд!н да­ му жолы айрыкша орын алады. Ежелг! кул иеленуш) мемле- кеттерд!н де ез эмблемасы болган. Олар туралы деректер кептеген казбалардан, кене ескертк<штерден мэл<м. Гомер Троя шайкасына (б.з.д. XII га­ сыр) катыскан эскерлерд<н калкандарындагы белплер туралы баяндаса, Эсхил (б.з.д. V гасырда) жауга карсы согыс ашкан жауынгерлерд<н калкандарындагы нышандарды жыр- лайды. Олардын замандастары геттер мен сарматтар (б.з.д. V г.) урыс аланына басында жел урлейт)н сарнауык айдаЬар сул- балары бар тем<р бакандар устап шыгатын болган. Кене туркшер де солай еткен. Мундагы максат эскерд)н рухын кетер)п, жаудын урей<н ушыру ед<. Мысырлыктар ез фараон- дары мен кудайлары бейнеленген белплер<н кие тутса, ассириялыктар жулкынган буйвол бейнел) тем)р бакандарды

62 4 Гасырлар цолтацбасы немесе рам)зд)к таным баспалдацтары ес керет<н. Гректер ез полистер)Н)н ортасына канатты Пегас, Рим эскерлер) бурк)т, каскыр, аю жэне жылкы бейнелер) бедерленген байрактар устап шыгатын. Египетт<ктер - ез фараондары мен кудайларыныц су­ реттер) салынган, ал ассириялыктар жуг<р)п келе жаткан буйвол бейнел) бакандарды ту кетерд). Минотавр, бука, тасбака, ук< суреттер) салынган рэм)здер пайдапанды, ап эфиоптардын тутаякшапарында алтын шарлар мен айкыштар бедерленд]. Тулардын эволюциялык даму урд<с) олардын магынапык курылымдарындагы когамда аткаратын кызметт)к езгер)с- терге байланысты. Каз)рг) мемлекетт)к рэм)здер децгей)не кетершу) - б)рнеше гасырлык жол. Елд) онын билеуш)С)Н)н байрагы аркылы танитын кезендер болды. Мемлекетт)к рэм)з орнына эскери ту немесе тен<з эскерлершщ жапауы журген кез де бар. «Ерюн капапар» атанган кала-мемлекет- терд)н тулары да мемлекетт)л)к, автономия жэне тэуелс<зд)к идеяларына кызмет етт). Даму устшде мемлекетт)к рэм<здер корынын жуйес) жетше туст). Оган арнаулы гылыми мамандык рет)нде ем)рге келген тутану (вексилология) иг) ыкпал етт). Бул ымм атауы б.з.д. 105 жылы консул Марий рим эскерлер) уинн б ектп берген вексиллум - баканга бек<т!лген келденен тутаякшага байланган тертбурышты матадан жасалган байракка байла­ нысты шыккан болатын. Осыган сэйкес гылымнын бул сапасында енбек ет)п журген галымдарды вексилологтер - тутанушылар деп атайды. Мадрид каласынын улттык ютапханасында белг)С)3 француз монахыныц «Таным к)табы» (1345-1350 ж.ж.) деген ецбег) сактапган. Онда Еуропа, Азия мен Африка елдерше саяхат жолжазбапарь) арасында жузден астам тулар мен елтацбапардыц турл)-туст) суреттер) бершген. Парижд<н улттык к<тапханасында сактаулы турган «V Карл атласы» деген ецбек те бага жетпес асыл мурага жатады. XI г. бастап осындай апьбомдардан баска тулардын суреттер) салынган кестес) бар ютаптар мен курапдар шыгарыла бастады. Кей<н осындай )стермен эр турл) елдердщ мемлекетт)к мекемелер) арнайы шугылданатын болды. Мысапы, Ресейде «Байрактар, тулар мен вымпелдер альбомы» жинагын Бас гидрография

Тярих - дялмьгшмц кмсл: к:шябм, оны^ шурл^ысыл^ен! ^мзл^ешт^ ямнясм //зл^ яим-бябллярмнмц ез урмямшярыня! ярнямн есмеш! болу?я шм!с.! Н. Карамзин; ортапыгы басып шыгарды. Мунын бэр! тутану тургысындагы б!Л]м кекжиепн кенейтуге гана емес, мемлекетт!к рэм<здер жуйес<норныктыру мен жет]лд<руге де айтарлыктай эсер етт!. Каз)р дуние жуз!Н)н барлык мемлекеттержнде улт туы басты ресми рэм<з рел)н аткарады. Онын сипаттамасы, эдет­ те, КонстиТуцияда немесе баска зандарда белплен!п, бек:- тшед). Туга тагзым ет<п, ту курмет)не отшашу ату дэстурге айналган. Шет мемлекет шекарасына енген кемелерд!н тум- сыгына ею елд<н туларын катар кетеру - салт. Ту кашанда тутугырдын тебесше дей<н кетер)лу! керек. Туды кисайту - аза тутудын, тудын жыгылуы - жен'луд)н белг)С! санапады. Халыкаралык денгеИден эр алуан конференциялар мен баска ресми шаралар етк<зген кезде, спорт жарыстарынын жен'мпаздарын марапаттаган кезде жиын немесе шарага катысушы елдердщ, спорт сайыстары жен'мпаздары Отаны- нын туын кетеру, энуранын ойнау эдетке айналган. Нор- вегиянын Лиллехамер каласында 1994 жылы еткен Букш- апемдж кыскы спорт ойындарында кекшетаулык шангышы Владимир Смирновтын тамаша жен'С) курмепне осындай жарыстарда алгаш рет Кдзакстаннын кекшулан туы кетер!Л)п, энураны орындапды. Буган миллиондаган жанкуйерлерд!н бойын мактаныш сез!М) кернеген) анык. Мемлекетт!к белпс) бар атрибуттардын айрыкша эсер- лш пнщ сикыры да, куш: де осында жатыр. Олар адамдарды б)р!кт!р!п, максатка жетуге жэне осы жолда ез)н-ез) жет!л- д!ре тусуге ж)герленд!ред). Бук)л элем халыктары мен мемлекеттер) мойындаган келес! б)р ресми рэм!з - елтанба (герб). Онын пайдаланылуы мен дамуы да жалпы еркениет тарихымен тыгыз байла­ нысты, ту тарихымен тамырлас. Елтанбаларды зертгеумен гылымда геральдика (елтанба- тану) мамандыгынын екшдер) - геральдистер (елтанбатану-

шылар) шугылданады. Бул такы- Курляндия губерния- рыпта XVI г. арнайы к)таптар шык- сындагы Фридрихштадт каны туралы маглумат кездесед). Ал гылыми сапаныц непзжн капау- каласыныи грифон шы француз Менестрэ болып есеп- бейнел!елтанбасы телед). Ол 1650 жылы елтанбатану мэселелер)не арнапган тунгыш <рге- Ресей империясынын л) ецбек жазып, шыгарган. Тарихта елтанбасы сол сиякты Коломбиер, Варенн жэне Ансельм сиякты б)рнеше атак­ Ежелг) украин ты рэм<зтанушылардын гылыми елтанбалары жазбалары зор курметпен аталады. Елтацба жасау ез)Н!ц езгеше принциптер) мен эд)стер[ айтарлык- тай катан да курдел) тэрт<птер) бар енер. Елтацбаны сипаттап, тус<нд)ру процес)н француз т)Л)нде жасалган арнайы терминмен «блазирование» (рэм)збаян) деп атайды. Сонау кене дэу)рлерден осы кезге дей)н жеткен елтанба сипатгамаларыныц арасында Немврод, Геркулес жэне Семирамида елтанбаларыныц суреттемелер) бар. Елтанбатану тэрт<б) бойынша ек< металл —алтын мен кум)с, бес турл) бояу (эмаль - финифт) - кызыл, кеплд)р, апкызыл, жасыл, кек рендер непзг) рэм)зд<к белплерге жатады. Елтанба калкан, айкыш, жэне т.б. бе- л)ктерден турады. Елтацбалык ком- позицияда эр турл) суреттер пайдапа- нылады. Ертеде куш-куат пен кайрат- ты, айлакерл)кт! керсетет)н жэне жа- уыныц кугын кашырардай сусты бей­ нелер кеп колданылганы байкалады. Олар - найза, кылыш, жебе суреттер) жэне арыстан, кабылан, каскыр, аю, айдаЬар, т.б. бейнелер). Кене ел- тацбапарда сол сиякты баска да турл) нышандар кездесед).

Елтанбапарда пайдапанылатын белг)-бедерлерд)ц, бейне- лерд)ц бэршщ де астарлы магынасы болады. Мысалы, арыс- тан - куш-ж<герд!ц, батылдьщтыц, кенд<к пен даркандыктын, ерл!кт!н жэне билжктщ, аю - сактыктын, бука - куштщ пш - адалдыктын, этеш - сайыс пен курест)н, жылан - мэнгш!к пен данапыктын, балык - сергект<к пен сактыктын белпс! саналады. Ос<мд)ктер элем)нде пальма - узак гумырдын, ж ен'слн, лилия - ехпрдщ, кайта т)р!луд<н белг]С!н быцмред). Геометриялык кеск)ндер !Ш)нде денгелек (шар) - жер- Д!Н, элемн)н, шенбер - шекс!зд)кт!н, текше (куб) - мэнп- л<кт)н нышандарына жатады. Айта кету керек, мундай эр турл< жуйелер бар. Мамандар кейде б<р рэм)зд<к белпн!н ез)не эртурл) магына беру! мумк!н. Оган улттык таным ерек- шел<ктер! жэне заман болмысындагы езгешел)ктер т)келей эсер ететжнджг) байкалады. Елтанба бил)к нышаны рет!нде тулардын, жапаулардын, мерлерд)н жэне акшанын курамдас белшектер] рет!нде де пай- даланылады. «Герб» деген терминн<н шыгу тепн мамандар нем!ст!н «егЬе» - мура, поляктщ «ЬегЬ» - эмблема, белп деген сездер<мен байланыстырады. Эуелде корольдерд)н, бил<к ие- лер)н<н атадан бапага мирас ет<п калдырган жер!Н!н, баска да менш)ктурлер!н<найырым белг!С! рет)нде колданылган. Казактын «танба» сез!Н)н мэн! де соган уксас. М. Каш- гари сезд<пнде (XI г.): ел билеуш)лерд)н ерекше белплер! деген магынада «Хакан не баска билеушшердщ танбасы» деген аныктама бар. «Танба» сез!н орыс князьдер) де «герб» деген магынада колданганы белпл). Б)р<нш! Петр патшанын экес) Алексей Михайлович Романов кол койган грамота- ларда «герб салыгы» деген угымды б!лд)рет1н «тамговый сбор» т!ркес! кездесед). Гапымдардын п!к!р)нше, орыс тЫ нде осы уакытка шей)н кен колданылатын «таможня» сез< «танба бажы» дегеннен шыккан. Кь!тай тарихшысы Фан Сюаньдин «Цзинь династиясынын тарихы» атгы енбепнде уйс<н тайпасынан шыккан ер журек колбасшы Шил<н)н (Шы Лэн<н) Ш гасырда букм Кытайга би- л<пн жург)з<п турган кездег) императорлык мер! туралы кен маг- лумат беред). Ол гажайып асыл тас - кара яшмадан (кварщын б)р тур<) жасалган. Колем! - тертбурышты (4 пунь мен 7 фень). Устайтын туткасы - тасбака пошымды. Аса багалы асьштас - онын колындагы бил)кт)н ерекше касиетт!, маныздылыгын 5- 3/М2

66 4 Гасырлар цолтацбась) немесе рэм)зд!к таным баспалдактарь! б!лд)рсе, онын туе! - т!рш)Л!кт)н непз) болып табылатын бес стихиянын б<р! - судын белпс!, ал тасбака - сол киел) кушт<н иес) болып саналган. Тертбурыш кабыргаларыньщ елшемдер) де тег!н алынбаган. Жет! саны - жет< аспан шырагын (Кун, Ай, Шолпан, Меркурий, Марс, Юпитер жэне Сатурн) бейнелесе, терт саны - дуниенщ терт бурышы деген угым беред). Астарында аспан денелер!н)н (кудайлардын) мей<р]м! тускен император тел стихиясы куш алып турган сэтте шартарапка б)рдей сез)н етк[3!П, бил!пн жург!зе беред)ге саятын емеу!р)н жатыр. ЕЛТАЦБА КАЛКАНДАРЫ Калкан белшектер) ) - жарма; 2 - киык; 3 - он келбеу; 4 - терт бел)кт] (жарма жэне киык) калкан; 5 - терт бел1кт) (ек< жагынан киылган) калкан; 6 - жапыракша (терт негЬп белжтщ тогысуы) калкан; 7 - жартылай киык жэне жарма калкан; 8 - айырылган (он жак сол келбеумен жарты жарма) калкан; 9 - жарма жэне б)ршш< бел)ктег< он келбеу; !0 - т)ст) жарма; )) - жалын бейнел) келбеу; 12 - улу бейнел) киык. Багалы геральдикалык бейнелер !3 - мандай; !4 - буын; 15 - толык мандай (мацдайдьщ мандайшамен - ушарбаспен уштасуы); 16 - буыншалы -табал- дырыкты толык мандай; 17 - белд)к; !8 - багана; 19 - сол тарт- пабау; 20 - шеврон жанка; 2) - балдак (мандай мен багананын тогысуы); 22 - рэм)зд)к айшык (багана мен белд)кт)ц туй<су)); 23 - Андреев айкышы (ек) тартпабаудьщ косындысы); 24 - айыр айкыш (ек! жарты тартпабау мен багананын косындысы);

Манызы шамалы геральдикалык бейнелер 57 4 Гасырпар цолтанбасы немесе ром)зд!к таным баспалдацтары 25 - сырткы тужиек; 26 - <шк) тужиек: 27 - шаршы; 28 - шахмат калкан (шаршылармен толтырылгаи); 29 - ерюн он жак; 30 - сол жак ушк!л; 3! - ушмр; 32 - ушюр белшект) калкан; 33 - ушюр катарлармен кемкер)лген калкан; 34 - уш тактай; 35 - т)псп кабыргалы калкан (тактайшалармен жабылган); 36 - уш Т!Л)КТ) калкан; 37 - ромб: 38 - уршык; 39 - уршыктар мен келбеу киылган калкан: 40 - турнир жага: 4! - шенбер: 42 - калкан киык. Геральдикалык емес елтанбалык бейнелер 43 - арыстан; 44 - леопард; 45 - геральдикалык лилия; 46 - лилия: 47 - муйзбас (ебмморо<?); 48 - феникс. от

68 4 Гасырлар ц о л т а и б а с ы немесе рэыйздж таным баспалда^тары Калкандардын п!ш!ндер! мен рен! ! -.кене алтын (варяг алтыны); 2 - нем<с кум<с!; 3 - нем<с кызылы: 4 - агылшын кег)лд<р!; 5 - агылшындык жасыл; 6 - нталияндык алкызыл; 7 - нспан карасы; 8 - византиялык горностай «кундызы»; 9 - кисык бурышты карсы горностай «кундызы»; !0 - тертбурышты ти)н «кундызы»; !! - поляк карсы ти<н «кундызы»; !2 - француз кабыршактысы. Шм^?ыс лянны^ мер: я-\\^ызмд мусш: ясмд яммяЛян жяся.\\?ян. Ондя «/4сияния - Куйн(м1я?ядя, жер& ^я?ян муд:решм:. Лдям.мм бмде1/:м:с:н:^ мер:» - &?ен сезЭер бяр. Акся^ 7ем:р мере?енн:^ мер:м& б:р:н:ц усш:не б:р: уя:мя- ?ян^я:: орнядястырыдмн у::: мяря ся^яня бемне.\\ен?ен. Буд бед?: - оныц шумндя?ы жэне Сямярмян мя.\\яемнм^ еджя^бяеындя?м не?м?: нм:мян. Еуро::ядя?м я,\\?я:я мер 1136 жмды жяся,\\ды. Эйпл< «алтын шеиареде» Шыцгыс хан Найман мем- лекетш купатканнан кей)н Таян ханныц мер сактаушысы - Тататунганы сарай мацында устап, енер!н пайдаланганы жазылган. Найман ханыныц жеке бил!к белпс!н койнына жасырып, жылысып бара жаткан Тататунгадан Батый: - Басканыц бэр) б)зге т!зе бупп жатканда, сен кайда кашып барасыц? Мынаны кайда апарасыц? - деп сурайды. - Мен ез кызмет)ме елген!мше адал болайын деп ед<м. Бул тацбаны мэртебел! иес!не табыс етуд! ойлаганмын. Улпрмед)м. ^ - Ол неге керек?

- Ием осы тацбаны маган кездщ карашыгындай сак- татып, к)рген-шыккан кагазга бастыртушы ед). Жаксы адам- ды жат жерге ж<берерде сен!м керсету белг<С) рет!нде пайдаланылады. Содан былай тацба дегенд< монголдар да ез тшдерМц ыцгайына карай сэл гана езгертш «тамга» деп атап кетсе керек. Шынгые ханнын мер) яшма асыл тасынан жасалган апкызыл туст) «тамга» болган. Оган: «Кудайтагала - аспанда, хакан - жердег) куд'рет. Адамзат билеуш)с1н!Н мер!» деген сездер ойып жазылган. Аныз бойынша, Шынгые хан дуниеге келгенде он колы- на яшма асыл тасынан жасалган айдаЬарлар патшапыгынын ; мер)н уыстап жаткан екен деген сез бар. Казак танбаларынын улплер) кола дэу)рдеп Бегазы - ! Дандыбай мэдениет! казбаларынан табылган. Мысалы, эйгым этнограф-тарихшы Э. Маргупан осы кезеннщ мэдени 69 4 Гасырлар колтанбасы немесе рэм)зд<ктаным баспалдацтары ескертк)штер) арасынан баганалы руынын танбасына уксас белг) керген!н жазады. Б<р гажабы, танба угымы кептеген турк! халыктарына! ортак екет байкалады. Мысалы, кыргызша -: жылкынын санына куйд)р<п басатын танба, белг); каракал- пакша «/мдмм» немесе «тмд^бд» — казакшадагыдай I магынада; эз!рбайжанша - танба, белп; езбекше жэ­ не башкуртша — танба, белг), мер. 1882—)892 жылдары Н.Ф. Костанов турк< халыктарына тэн уш мынга < жуык танба улг<лер!н жинапты. Белпл) турк!танушы галым В.В. Радлов бул угымнын < магынасын «белг!», «ру танбасы», «мер» деген сездермен ашады. Оте ертедег) таска кашапып жазылган эдебиет нус- каларындагы мэн< де осы пшрдщ дурыстыгын дэлелдейд!. КАЗАК РУ-ТАИПАЛАРЫНЫЦ я ТАЦБАЛАРЫ орр Ч[ооп + XV

71я^бя - шямил,\\м^ едямцбя, од жекярп бп?ян^ярмнп сдлыняуяын Мед^демс/я/я/к еджя^бя жэрпм): тямия жердер мекярядярммймм шясмяр?я МЯЖЯ.\\ЫМОИМНЫЯ ОЯ!ЫрЛ!Н. О. Сулейменов А.Дж. Эмре мен А.Н. Кононов сиякты галымдар «танба» сезЫ н туб)р! «там» - куйд!ру, ертеу, жагу деген ет)ст)к деп есептейд). Бул кисынга келет)н тэр)зд<. Кыргыз тш<нде «там» тутану, от алу деген ойларды беред). Ол казак тш нде де «ту- тан», «жан» деген сездердщ синоним!. Ел арасында: «Се/г- сеум о/мм /идмзауммя, м^7 ямю оле/7, - деген сез бар. Отты тутату, жа- гуга катысты пайдаланылатын тамызу, тамызык сиякты 70 4 Гасырлар цолтацбасы немесе рэм)зд)к таным б а с п а л д а д т а р ы сездерд)ц де туб)р] «там». Малга танба кару эд)С)мен, куйд<р)п басылады. Будан тамга сезшщ магыналык терк!н< «там» болганын, -га еткгпкке жалганганда ес(м тудыратын - ка (салыстыр: тут-ка, жац-ка) тэр)зд) сез тудырушы журнак екен<н байкаймыз. Ал тамганын танбага айналуы тш гылымында кен белгш) метатезапык кубылыс. Танба - эдетте малга, кебше жылкынын санына куйд)р[п басылатын айшык екен<н жогарыда айттык. Б<рак мэселе онын тек кана айырым белпс! емес екенд<г)нде жатыр. Ол - малдьщ иес) болып табылатын рудын, тайпанын елд)к нышаны, менш)кт!к айгак м<ндет)н аткарады. Ал мер ретшде бил)к белг!с< сипатында кер<нет)н) белгйи. Ел туткасын устаган, онын мемлекетпк !стер)н жург<3!п отырган бедел иес!н<н бил<кт!к нышаны деп карасак та, б<р кауымдастыкка б!р<ккен елд<н ортак менинпнщ айырым белпс) деп карасак та, ой терк)н< теренде жатканын ангару киын емес. Танба, мерлерге бупнп елтанбаларымыздын тарихи бастауында турган мэдени-этникалык мурапар тургысында карайты- нымыз да содан. Танбалык нышандар, эдетте, тайпанын, рудын бупн ел курамындагы хапыктардын касиет туткан наным-сен)м- дер)мен, арман-ансарларымен астасып жаткан киел< белп- лерден турады.

Шэкэр!м шеиаресшде турк) халыктарыныц тацбалары 71 4 Гасырлар колтацбасы немесе рэм<зд)к таным баспалдактары туралы деректер V гасырлардан белг)л< екенд!п айтылады. Казак руларыныц тацбалары осы кунге дей)н сакталган. Мысалы, т!к сыцар сызык немесе дара э л т - канлылардыц, т)к кос сызык, немесе кос э л т - кыпшактардын, келбеу, немесе т!к айкасып киыскан кос сызык немесе айкыш - ' керейлерд)н, бурыш белп - наймандардын, децгелек - ) дулаттардыц, кос децгелек немесе кез - аргындардыц, босага - коцыраттардыц, садак - адайлардыц, кулакты децгелек - албандардыц, кос кулакты децгелек -- суан- дардыц, уш кулакты децгелек - ботбайлардыц, кос кулакты жэне т!к косылган сызыктар т<ркескен децгелек - си- кымдардыц ру-тайпалык тацбалары саналады. Олардыц эр турл) бейне-тилндер) тастагы жазуларда,, сан алуан материалдык.мэдениет улг<лер)нде. археологиялык [ казбалар кез<нде табылган^* кене мерлер мен металл акшаларда жи! ушырасады. Рюриктер манеттер!ндег< белг!лер о Кушан патш аларынын белг!лер! ^^ ^ Шынгые хан урпактарынын белгмер) - тере танба

мя?янмиы^ тя^бясы. Кен<? л;ед;д(?ксшж& доддяныдмн бидп^г ныжяныны^ бф бед^ус: Худтп^ш (635-731 ж.ж.) мя?ян?я орняшыдмн сскгсрткнятс бе&рден^ен. Од бжкпнл 3 д(сшр 15 сянтм-метр, шябяныим^ узмнды^ы д;си ей: тмкгйиме 1 Д!ешр 24 сяншяд;ешр жзнс 41 сяншяд^шр бодмн кгедсшж уж к;р мяря- дн^я шур;н&?/ стеддянм^ бссбурыжшы ужяр бясмиын бф ьгмрмня шя^бя,\\ян^ян. 72 4 Гасырлар ц о л т а ц б а с ы немесе рэм)зд!к таным баспалдактары Казак тайпалары мен руларыныц тел тацбалары бейне­ ленген гылымга белгш! алгашкы тецгелер У1-УШ гасырлар шамасында дуниеге келген, деп есептелед!. Отырар, Тараз жэне баска б)ркатар кене калалардын ез акша сарайлары болган. «Тенге», «акша» атаулары кайдан шыккан? Орыстын В. Вакуров деген зерттеуилс! «деньги» сез) XII гасырда турк) тш)нен алынган, ондагы б<р кездер) айырбас куралы болган ан (белка) атауы «тин», «ти)н» сездер!мен терк<ндес дейд). Эрине, «тенге» атауынын турк) т!Л!ндег! сез екен! - даусыз. «Деньги» де содан шыккан. Сондыктан «тенге» атауынын туп теп мен магынасын да сол турю т!лдершен <здеу керек. «Тенген)н» туб)р), «тен», «тендеу» болуы да ыктимап. Сауда-саттык уст)нде балама (эквивалент) ретшде пайдаланатыны да соган мегзейд). «Акша» атауынын кайдан шыкканы туралы да орагытып айтылган п<к!рлер басым. Б)здш пайымдауымызша, бул жерде лингвистикалык талдауга жуг<нсек - буптартпас дэлел табамыз. Туб1р! «ак» сез), ал «ша» - сез турлещцруил (бул жерде туб!р сезге «сиякты», «сек!лд!», «соган уксас» деген магыналык рен косу аркылы жана сез тудырып тур) журнак. Ягни, жана сез туе) ак нэрсеге уксас айырбас куралы (кум)с тенгеге уксайтын кагаз акша) деген магынаны б!лд!ред) жэне даму процесше тус)п, жалпылык сипатта абстракциялана келе, улттык валюта атауына айналган. «Тиын», «кун» деген экономикалык терминдердш шыгу тег! де акша кызметше байланысты. Алгашкысы сауда- саттык кезшде айырбас елшем! болган ти)н тер к ш , ал ек1нш!С) - куидыз немесе сусар (куница) терюш пайдалануга орай дуниеге келген.

Казактын ежелг) ру тацбапары эр турл! геометриялык гнилндерд) еске сапады. Ок<н)шке орай тацба- лардын мэн! мен магынасын, терен тарихи тамырларын жэне халкы­ мыздын этникапык болмысымен байланыстыра терен зерделеген )р- гел) гылыми зерттеулер жок. Олар­ дын басты ерекшелжтер) - накты­ лык пен карапайымдылык. Кезшде эмбебап этносаяси нышан рет:нде пайдаланылган, эскери байрактар мен тулардын манызды элементтер) катарына жатады. (Казактын эскери байрактары непз{нен «елтанбалык Абылай хан (1711-1781) 73 4 Гасырлар цолтанбасы немесе рем<зд<к таным баспалдацтары тулар» тобынан). Танбапар кол ор- нына журет!н мер рет!нде де пайда- ланылып келген. Олардын эр турл! бейне-тчин- дер! тастагы жазуларда, сан алуан материалдык мэдениет улгшер)нде, археологиялык казбапар кез<нде табылган кене мерлер мен металл акшапарда жи! ушырасады. Абылай ханнын мер< Елтанбапарды тулар мен жалауларда, мерлер мен металл акшапарда пайдапану дэстур) бар. Билеумилердщ аты-жендер!н жазып кою урдЫ де кездесед). Казак халкынын кешбасшылары упт болып уйысудын улы белпс) Кешпенд)лерд<н туйык рет!нде Улытау бойында ездер)Н!н оюлы мер! 1339 ж. ру танбаларын таска кашап калдыр- ган. «Танбалы тас» деп аталатын Караганды облысындагы Кызылжар станциясынан !0 шакырымда жаткан бул жер кастерл! улттык рэм)зге (жаграпиялык) жатады. Соган орай бук)л элем казактарынын т!зе бупп, тэу етет)н киел) ен!рлер!Н!н б<р). !992 жылы Дуние жуз! казактарынын тунгыш курылтайына элемн)н эр туюиршен арнайы ат басын

ттреп келген кандас бауырларымыз атажуртпен кауышуды осы Улытауга тэу етуден бастады. Сол жолы «Тацбалы тас» манында ескертюш кою туралы ой тасталды. Ол 2005 жылы жузеге асырылды. Бул танба Казакстанныи саясн тарихында айтарлыктай орын алгандыгынын белг<С! екенд<пн тагы б<р дэлелдей тусед). Ол сол сиякты, тайпага, руга, отбасына, жеке адамга тиес<л! менш)к белпс) рет!нде когамдык- элеуметт<к катынастарды дамытуга жэне экономикалык катынастарды жет!лд[руге де ыкпал еткен) белпл). Елтанбалардын карапайым формалардан курдел< кубы- лыска деЙ!Н кетер<лген эволюциялык даму, жет<лу жолы б!рнеше кезеннен турады. Б<з бул ретте, колда бар дерек- терге суйене отырып, алты кезенд' немесе алты денгейд! бел)п атауды жен деп есептейм<з. Б)р<нш)С) - алгашкы элеуметт)к айырым белг)лер!н<н пайда болуымен снпат- талады. Казак когамында ете ертеден белпл) эр) осы кунге дей)н уз)лмей жеткен мапга ен салу дэстур), сез жок, осы денгейдег! кубылыс. Ек!нш)с< - рэм)зд!к танбалардын колда- ныска тусу!мен дараланады. Далалык мэдениетте езгеше орын алатын рулык танбалар осы денгейге жатады. Уш!нш)С) —мерлерд!н, терт!нш<с! —эулегпк елтанбалардын, ал бес)нш!с! - калалар мен аумактык бел)Н)стер елтан-' баларынын пайда болуымен, ал алтыншы, ен жогары денгей - ресми б ектл ген мемлекетт)к елтанбалардын шыгуымен дараланады. Казакстанда калалык елтацбалар XIX гасырда пайда болды. Бул кезде казак жер) Ресей мемлекетЫн кол астында ед<. Сондыктан эулетт]к, калалык жэне аумактык бел)тетер елтанбалары жуйес)н дамыту жен)нде патшалык эк)мш)Л)к колга алган кадамдардын шет жагасы Казакстанга да жетт). Бул саладагы жумыстардын бэр<не 1722 жылы курылган Сенат жанындагы Геральдмейстерлж кенсе басшылык жасап отырды. Ресейдег) эулетт<к, калалык жэне аумактык белЫ стер елтанбаларынын дамуына Батые Еуропа ыкпапы зор болды. Ойткен), Батые Еуропа елдершде бул <с орта гасырларда-ак дамып кетсе, Ресейге тек XVII гасырдын сонгы он жылдыгында гана колга алынган.

Бул ыкпалдын каншалыкты Дала билеуш)лер!н]ц кушт] болгандыгын Ресейде едэ- белплер). Х!Х г. у<р кентараган эулетт!к рэм!здер жен<ндег) накты деректерден Шокан Умнханов жаксы ангаруга болады. Мыса- бабаларынын мер< лы, эулетт)к елтанбалар, белг!- ленген ресми тэрт!п бойынша, Ресей бекзадасы (князь эскери калканнан, дулыгадан, Шынгыс) атанган Ахмет-Керей тэжден, жещл шекпеннен (ман- Жэнпрулынын эулетганбасы тиядан), урансезден (девиз, б)рак барлык елтанбаларда б)рдей жа- 1852ж. 14-кантарында зыла бермеген) жэне баска бе- бекггмген. Ашамай (х) белпс) - л<ктерден турады. эулетгж аргы бабасы саналатын Оларды салу уш!н сег)з бояу Шынгыс ханнын, ал готн- (алтын жэне кумю туст<, кызыл, калы к белг! (М) - Бекей ор­ кег)лд)р, жасыл, кызгылт, кара, ак) колданылган. Бул бояу тус- дасы хандарынын тер<н елтанбанын ак-кара суре- телтанбасы ретжде т<н салу кезжнде калай даралап керсетшген) назар аударады. нышандалады Мысалы, алтын тус< ак уст!не кара нокаттармен, кызь!л - т!к сызыктармен, кегшд!р - келденен сызыктармен, кара - косарланган т<к жэне келденен сызыктармен, жасыл - оннан (калканнан) солга жогары тар- тылган келбеу сызыктармен, кызгылт - кер!С)нше, солдан онга карай жогары тартылган келбеу сызыктармен белплене- т<н болган. Ресейде кебше теменг) жагы ушк<рлеу келген терт бурышты калкан (француз улг!С!) сурет) пайдапанылганы байкапады. Ал тэждерд<н князь, граф, барон жэ­ не дворян мэртебелерше сэйкес турлер) бар.

76 + Гасырлар колтанбасы немесе рэм)зд)« таным баспалдактары Эулетт)к елтацбаларга катысты непзп уш шарт болган. Б<р)нш<с) —эулетпц теп жэне елге сщген ецбеп туралы деректер толык дэлелденген немесе ресми турде танылган болуга ти<с; ек)ншю) - рэм!зтану шарттарына толык сай келуге ти<с; уилнилс) - елтанба м)ндетт) турде екшетт) бил)к орындарында бек)Т)л<п, ресми т)ркелу< ти)с. Осы тапаптар орындалган жагдайда гана эулетпк елтанбанын сурет<н сарайдын тебес<не, какпага, зират басындагы ескертк)шке, куймен<н ес!Г!не, ыдыска, жазу кагаздарына, к<таптарга, жуз)ктерге салуга руксат етшген. Мундай рэм<здер белгш) б<р эулеттщ когамда апатын орны мен дэрежесш ресми бек<т)п, соган сэйкес курметпен жэне жен)лд)ктермен пай- дапану кукыгын жария ету курапы ед). Патшапык Ресейде эулетт)к, капалык жэне аумактык бел)н[стер елтанбапарыньщ суреттер! мен сипаттамаларын жинап, к)тап ет)п шыгарып туру жолга койылды. Мундай апгашкы жинак 1686-1687 жылдары жарияланды. I Павел патшанын нускауы бойынша, !797 жылы Ресей империясы дворян эулеттерЫц жалпы елтанбалыгын (гербовник) шыгару колга алынган. XX гасырдын басына дей<н осындай 20 том к<тап жарияланды. Оларда бес мьщнан астам елтанба жинактапган. 3-4 мыны, ресми бек)т)лмегенд)ктен, бул жинактарга енбей калган деп есептелед). Жалпы Ресейдег) барлык дворян эулетгерЫн бестен б)р)Н)н гана ресми хатталган эулетт)к елтанбалары болган екен. Елтанбалар патша жарлыгымен зандастырылып отыр- ган. 1649-1900 жылдар арапыгында шыккан зандар жина­ гында Казакстан капаларынын ертедег) елтанбалары туралы деректер кездесед). Бул жерде капалык жэне аумактык курылымдар ел- танбапарынын пайда болу жагдайынан кен)рек маглумат беру ушжн Казакстан Ресейге караганнан кей)н, бурынгы ел билеу жуйес) езгер!ске тускен)н еске сала кеткен жен. Баскарудын жана мемлекетпк-эюмшЫк жуйес) капыптаса бастады. XIX гасырдын басында казак жер)нде уш турл) жуйе пайда болды. Шыгыс бел)пнде - «С)б)р ведомствосы», батысында — «Орынбор ведомствосы», оларга коса 1801 жылы бес мын тут<н ел Жайык асып кеткеннен кей)н Бекей ордасы (1812 жылдан бастап Бекей хандыгы деп атапды) курылды. Дэстурл) баскару жург)зу жуйес)н мулдем

мансуктау максатында хандык бил)к жойылды. (Орта жузде —1822 жылдан. К)Ш) жузде - 1824 жылдан жэне Бекей ордасында - 1845 жылдан бастап. Сонгысы бул туста «!шк< орда» деп атала бастады.) Бул езгер<стер «С)б!р кыргыздары туралы жаргы» (1822), «С)б!р кыргыздарын баскару тэрт)бЬ> (1838), «Семей облысын баскару тэрт]б<» (1854), «Орынбор кыргыз- Кызылжар (Петропавл) дарын баскару тэрт)б)» (1844), каласынын елтанбасы «Сырдария бойы кыргыздарын бас­ кару туралы нускау» (1855-1856), «Алатау окрупн баскару тэрт!б!» (1862), «Далалык елкелерд! баска- 77 4 Гасырлар колтацбасы немесе рэм<зд)к таным баспалдактары рудын уакытша тэрт<б]» (1867), «Далалык облыстарды баскару тэр- т)б<» (1891) жэне баска да кужаттар- га сай жузеге асырылады. 1867-1868 жэне 1886-1891 жылдарда етк)3)л- ген реформапардын нэтижес<нде жана баскару жуйес! б<р ретке кел- т!р!лд!. Алты облыс курылды. Олар - Семей (курамында Семей, Оске- Тобыл каласынын мен, Зайсан, Павлодар уездер) бар), елтанбасы Акмола (курамында Акмола, Атба- сар, Кекшетау, Омбы уездер) бар), Торгай (курамында Костанай, Ак- тебе, Ыргыз, Торгай уездер) бар), Орал (курамында Орал, Гурьев, Лбещинск, Тем)р уездер! бар), Се- миреченский (Жет)су - курамында Лепс), Крапал, Жаркент, Верный уез­ дер) бар). Ал Мангыстау уез) — Закаспий облысыньщ, 1шю Орда - Астрахань губерниясынын курамы- на К!рД1. Омбы каласыньщ Ресейд)н курамындагы облыстар елтанбасы мен калалардын барлыгынын елтан-

балары белпленген ортак тэрт!п бойынша жасалып рэс<м- дел)п отырган. Ресей империясынын зандар жинагында ка­ зак жерше катысты алты облыстын (Акмола, Семей, Жет<су (Семиреченская деп орыс тЫнде аталган), Сырдария, Тор­ гай, Орал) жэне бес каланын (Верный (Алматы), Петропавл (Кызылжар), Семей, Торгай, Орал) рэм)здер]Н)н суреттер) мен сипаттамалары бершген. Буган коса !6 уезджк жэне округпк каланын (Акмола, Актебе, Эулиеата (Тараз), Гурьев (Атырау), Жаркент (Панфилов), Ыргыз («Чергизь» деп жа­ зылган), Казалы, Каркарапы, Кекшетау, Капал, Костанай, Лепс), Павлодар, Перовск (Кызылорда), Оскемен, Шымкент) елтанбалары болгандыгы жайлы деректер сакталган. Бжрак олардын б)разынын суреттер) мен сипаттамалары Ресей империясынын Зандар жинагына енпзшмеген. Бул елтанбалардын арасындагы алгаш жасалганы Ьэм принципт) ерекшел)г< бары ^Кызылжар (Петропавл) кала- сынын елтанбасы. Ол )842 жылы 7 кыркуйекте бек<т)лген. Кызылжар - Тобыл губерниясынын Акмола облысындагы уезд орталыктарынын б)р< ед). Сондыктан келденен'нен тен бел)нген калканнын (щит) жогаргы батпн Тобыл губерния­ сынын жана елтанбасынын сурет) алып жатыр. Ол - кек туст) кен<ст)кке салынган алтын пирамида, жан-жагына ту- лар койылган. Елтанбанын баскалард<к)нен тубегейл) ерек- шел<г) де тап осында жатыр. Кей)нплер)нде мундай бел<н)с жок. Елтанбанын непзп белг<с)Н)Н айналасын патша тэж)- мен, алтын туст< пальма жапырактарымен жэне Александр лентасымен керкемдеу эдетке айналды. Петропавл (Кызыл­ жар) каласы елтанбасынын ез<не тэн бел)г)нде —уст)не жук тиелген туйе жетектеп, жар жагалап келе жаткан колында таягы бар, басына бер<к киген казак (азиат) бейнеленген. Мунда кала орналаскан жердщ ерекшел<п, онын ежелг) тургындары жэне олардын кэс!б! дэл керЫс тапкан. (Тупнускадагы толык мэт<нд) сол калпында бергенд) жен керем)з: <?Щм/йъ мд молосммм.* с ссужмей 7обольсд/й, а с мм.жисй с ссрсфянож ма мдсью'/смммй шюкдмм мл яересесъ м

Жалпы, мукият зер салып, зерт- теген жагдайда калалар мен аумак­ Ж тык бел<н[стер елтанбаларынан ел мен жер тарихына катысты тын де­ ректер жинауга болады. Осы орайда 1785 жылгы !7 наурызда бектлген Омбы капасынын елтанбасы назар аударарлык. Ол кезде капа - Тобыл наместничествосына карайтын Акмо- ла облысынын орталыгы. Тен бел<н- ген тем<р капканный жогаргы жагын- Верный каласы мен да, ап! езгермеген дэстур бойынша, Тобыл наместничествосынын жана Жетку облысынын елтанбасы елтанбасынын сурет! сапынса, темен- г) жагында - тек шекарапык белг) бейнеленген. Ол Омбы капасынын 79 4 Гасырлар цолтацбасы немесе рэм<зд)к таным баспалдактары казактарга карсы ен басты камал екенд!Г!н б!лд)ред!. (Тупнускадагы толык мэтшде: с^ксмем чос/ям м/мм/о ^ербъ Тобольск/м. Л ммжмем с серебримом ноле чос/мь ^хремлеммом МУ кырммчл лмммм, м0/?70.му чм/о мо Смбмрской лмммм есмм? ом адоемля /фемсся?ь Орал каласы мен Орал мро/ммс /смр^мзое (казахов - Е.Ш.)). облысынын елтанбасы Верный (Алматы), Орал, Семей жэне Торгай капапарынын елтанбалары )878 жылгы ! иллдедеп патша жарлыгымен кабылданган. Тертеу)н<н де сырткы нысаны уксас. Жогаргы жагынан - патша тэж!мен, айнала - алтын туст) емен жапырактарымен жэне Александр лентасымен кемкершген. Нег<зп белг)лер) - эр алуан, эрине. Жет<су (Семиреченский) облысынын орталыгы болган Алматы (Верный) капасынын елтанбасынын бас жагындагы уштен б)р бел)пне Ресей мемлекетт)пн!н непзг) рэм<з! - ею басты бурк)т бейнес) орнапастырылган, ал калган уштен ек! бел)Г)н тенкер)лген, ягни темен каратылган жарты ай суретж апып жатыр. Мунда Ресей мусылмандары турады дегенд) б]лд]ред). Бул - саяси сипаты басым елтанбалар катарына жататын рэм<з.

(Тупнускадагы толык мэттде: «В чер<?ленно,м и/м/ме золошом от7ро- КМНу/77ЫМ НО-Т^МесЯТ/Ъ. /ЛОСО 77/М7770 ЗОЛОЙ7ЯЯ, усеянная Росс7Йскм.мм 7Ъ- Су()^рС777ееННЬИМ7/ ОрЛЙММ. Щм777Ъ ^сен чон ъ ф е е н е /о 1/орското к о р о ­ н о ю М 07(р^Же7/Ъ 30Л0777Ы.ММ ф ? б о - (?Ы,ММ ЛМС7775ЯММ, СОе^МНеннЬ7,ММ ^ЛеКСОН^рОССКОТО лен/77070»). ОрЭЛ капасынын елтанбасында жерплжт) жерд<н географиялык жагдайы, он­ Торгай каласы мен да туратын тургылыкты журт, олар­ Торгай облысынын дын улты, Д!Н! мен нег!зг! КЭС!б) туралы деректер берет!н бейнелер елтанбасы салынган. Олар - катар уш тау, 80 4 Гасырлар цолтанбасы немесе рэм)зд<к таным баспалдактары олардын тебесшдеп алтын булава (ортада), тугырыньщ ушарбасында ай бейнел! алтын туст! кылкуйрык тулар, толкын куган кум)с балык суреттер!. Бэр<н)н астарында - ел- танбаньщ нег<зг! тус<н, рен'н ай- кындайтын жасыл бояу. (Тупнускадагы толык мэтшде: зеленом м%м777е 777рмс^ебрянные еоры, но ко777орь;лъ ностноеленм но Семей облысынын среднем золо777оя б^лоео, о но т<ром- елтанбасы нихъ, ЗОЛОТ77Ые ж е бунчукм, но ко- /77орыхъ тиокоеые ж е т70лумесят/ы, конз/ямм ееерлгь, ^сенчоннме золотимом ж е остттр/мямм отяъ комья. Дъ лоз^ееом ^однообразной оконечносн/м 7^мт77ы, Сб^ефяноя ^ыбо. Щм/мъ ^еен'/онъ фесне/о ^/орекото короното и отгружен золо/77ыжм ()убоеьтжм лмст77ьямм соединенными Хяексон- ()роеСК070 лен/77070»). Торгай капасынын елтанбасы карапайымдылыгымен, нактылыгымен кезге тусед). Ек! белг) бар: тер)с каратылып салынган жылкынын ек1 басы жэне солардын ортасында, озара келбеу айкастырылып, Т)к койылган кос найза. Жуйрж м)Н!п, жауын жен!п, ен далада ерк!н ем<р сурген халкымыз­ дын рухына жакь!н рэм)з.

(Тупнускадагы толык мэт)н: «Дъ Ч677СЛСММОЖ 77/ММ7С <3ба ЗОЛОМ7&МГ КОС- ссммо мяиресяи) молож см м оя комья, С0Мр0С0Ж*(30^МС, МО бокям , /770К0- СЬ^ММ ЖГС МрО/77МСОМОС777аСЛСММЬ7.^М, 0М7077С#МНЫ,ММ КОМСК^ММ 20Л0СДИМ с лаз^рееыжм айлздми м язы ю ш и. Щмм/ъ уссмчамь фее/тею Дфското коромото Моку^ж см ЗОЛОМ7Ы.МИ б)убо- сьтжм лмсм/ьямм сое^ммамньтжм Хлек- сом ф ойското Л6М/77070^>). Акмола облысыньщ елтанбасы Семей каласынын рэм)3! де осы сипатты. Тек онда непзг) белгшер рет)нде туйе, шалкапаган ай жэне бес бурышты жулдыз суреттер! алынган. (Тупнускадагы толык мэт!н: «В лоз^ рееож моле золотмом, съ чсрс- леммь^мм аэозаж м м уз()дм м серблто- ^ъ, сомро(?ож*^аа^ы м с о лл<ж?е м/м- тма, сср сф ям ото о мямтм лучяхъ, мо^ тмокосыжь .ж е молцмеся^амъ, /?02Д- ЖМ есер х, 3623()070. ЩММ7Ъ уссмчамъ б^ссм сю , /^ р ск о т о кором ою М 07^?у- ЖГСМЪ ЗОЛОМ7ЫЖМ <)убосы,мм лмстмь- Сырдария облысынын я,мм, сос()ммсммы,мм ^лекса//фос- елтанбасы СКОТОЛСММ7070»). Б<р назар аударатын жагдай - Верный (Алматы), Семей, Торгай жэне Орал калаларынын елтанбалары тиЫнше Жет)су (Семнреченский), Семей, Торгай жэне Орал облыстарынын елтанбаларымен б)рдей болган. Осыган карап Акмола (каз)р Астана) каласынын елтанбасы да Акмола облысынМне уксас болуга ти!С деуге болады. Б)рак ол Ресей империясынын Зандар жинагына енбеген. Акмола облысынын елтанбасы облыс орталыгы Омбы каласын!К!не мулдем уксамайды. Жа- сыл туст), ортасына кос мунарасы бар кумбезд) кумю ескертк)шт)н жэне т<к жарты айдын суреттер! салынган. Акмола атауынын «Белая могила» деген аудармасына орай ойластырылганы «мен мундалап-ак» тур. Нег<зг! бейненщ, корган (крепость) емес кумбезд) ескертк)ш екен) елтанбанын тупнуска мэт)ндег! сипаттамада да айкын айтылган.

(Тупнускадагы толык мэт<н: зеленом и/ия^е, се- Ж/уебряный яамяя7никъ, с г)еу.мя осятроконечу/ы^ми баи/нямм и Жкуяатамъ съ с%у?е<)мне, сопровождаемыи еь адасе и^ия?а, ж золоя?ымъ яолумесят/ъ. Щия?ъ украи/енъ резнею Юрскою ЖКбуУОНОЮ и окружеяъ 3070Я7ЫММ ()убоСЫМИ ЛИСЯ7ЬЯММ, N СОе()ИНеННЫ^МИу4леКСанф?ОеСКОЮЛСНЯ70Ю»). XIX гасырдын ек)нш! жартысында Казакстаннын он- Жтуст)к ен'Р'нщ кеп бел<п Сырдария облысынын курамында ж болганы белпл). Мысалы, ез елтанбалары болган Эулиеата Ж (каз!р Тараз), Казалы, Капал, Перовск (Кызылорда) жэне и Шымкент капалары уезд, округ ортапыктары рет)нде осы ж Сырдария облысына карайтын. Сырдария облысынын елтанбасында тел табигат нэш!, 82 4 ^асырлар цолтацбасы немесе рэм)зд!К таным баспалдацтары ж табиги кунар (колорит) кеб)рек орын апганы байкалады. Ж Нег!зг) сурет - езенн)н ек! жагын бойлата орнапастырылган И кос жуз<м жапырагы. «Сулы жер - нулы» деген магынаны ж беруге саятындай. Эр< кыска, эр< айтары жетк)Л)кт! образ. Е Касиетт) Сыр бойы мен жер жэннэт) Жет!су ещр'ндеп ел Ж ем<р!Н!н езег) нэр мен жем<ске нег)здел)п жасалган. (Тупнускадагы толык мэтш: <у^ъ задоя/ам и^ия?елаэррезый Я са^нафазный яояс, сояросаж*&?аммй, ззерау и снизу, &гумя зе- Жлены^ми, отуокинуя?ы^ми зино^?а()ны^ми лися?ьями, ,Щмя?ъ усен- Шчанъ Преснею /Царскою короною и обужен золояил^ми флбо- Ж вы^милися^ьями, соединенными^лексанфоескою леняюю»). Кез)нде казак жер)Н!н едэу<р бел<п курамына кжрген Я Орынбор губерниясынын елтанбасында да (!856 жылгы Ж 8 желтоксанда бек)тшген) жарты ай мен Жайык езен! бей- й неленген. (Тупнускадагы толык мэт<н: «Вь че/?еле//но.м и/ия7е, ()еа 39 накрест яоложенных, золотых сятремени, украм/еммых й №мяерая!орским Российским орлом, соя/?осож^аа,мьмс сеерду Жзолоя;ы.м ж е Треко-россмйским крестяом, а снизу золотым Мйж е аярокинуя?ым яолумесяцем. серебряной алаяе и^и/яа Жлаз^ееая куница. Щия/ъ уеенчанъ имяерая?орскою короною Ж и окружеяъ золояя^ми ^убоеы,ми лмс/мьямм, соединенными ^ ^лексанб^росскоюленяюю»).

Отан коргаушылар ескертк<ш) 83 4 Гасырлар цолтацбасы немесе ремЬджктаным баспалдакгары (Астана, 2001 ж.) КейЫрек Казакстан астанасы болган Орынбор каласы­ нын елтанбасы губерниялык рэм!зге уксамайды жэне одан кеп бурын - !782 жылгы 6 маусымда бектлген. Онын нег)зг< белг!С! - касиетт! кен дала жэне сол дапанын тес<нде тулап агып жаткан жайсан езен.

(Тупнускадагы толык мэт<н: «^олоя?ое иоле, разрезанное на иолы, голубою мзсмя/ою полосою, яотсязу/ом/е/о ттро- ятекатом^ую н_уя7ьреку Урал,* е верхнем час/нм нанята еыхо()лм/мм б^соеаяаеым №мнерая7орскмм орел, е нмж/тем чася?м голубом ^нф?еесскмм креся? е знак еернося/м се^о лоро&у»). Казак тацбалары мен еуропалык упгщеп елтанбалардын арасында кеп айырмашылык бар екен) белпл). Бул олардын турше де, курылымына да катысты. Озгешел)к далалык ерке­ ниет пен Еуразия кешпелшер) мэдениет<н!ц тел болмысынын даралыгына байланысты деген байлам жасау орынды. Кеш- пел!лерд!ц ойлау жуйес)ндег!, ем<р саптындагы жэне <с- кимылындагы прагматизм т)рш!Л)к келденец тарткан немесе ез)н-ез) сактап калу мен ез!н-ез< жетшд!руге, коршаган ортаны езгертуге катысты неб)р киын туй)ндерд! шешуге мумк!нд)к бергенше тарих куэ. Казак ки)з уж де карапайым. Б!рак оныц адам бапасы ойлап тапкан тургын жайлардыц !ш<ндеп ец б<р тендесс!з! екенд)пне элем тарихы тэнт). Галымдар сан гасырлар бойы жасалып, екшеленген далалык еркениеттщ материапдык мэдение^нжц карапайым- дылыгы мен ец апдымен турмыска колайлылыгыныц сыр- тында терец ойластырылгандык жэне табигатпен ундест!к, сол сиякты сыннан еткен сарабдал ем)ршенд1к сиякты касиеттер тур. Муныц ез! бэлк!м, адамзаттыц каз!рг! даму жолыныц альтернативасыныц элдеб<р еск!ндер! болуы да эбден ыктимап. Тарихтыц ез< куэл<к ет)п отыргандай, тацба б)зд!ц дам- уымыздыц белгмп б)р кезец)нде мемлекетт)к белпн)ц ттст) этникапык-иышандык кызмет)н аткарды. Ол осы замангы кпассикапык елтацба улг!с!ндег) туцгыш тел мемлекетт)к рэм)з!м<зд<ц бастауына жатады. Дур.МЯН2(НМНЫ^ «СЯ^ЫЯ^^Я» куя: — ХДАММ.ММ.!6)М?1 А(узы-! Осы орайда XX гасырдыц басында Алаш мемлекет)н куруга таппынган ардактарымыздыц тел рэм)з !здеген кезде- п ойларын атай кеткен жен. Сол туста (1918 ж.) А. Бай- турсынов шыгарган «Казак» газет: редакциялык «Орда герб:

(тацбасы)» деген байкауга шакырган макалада: «Эр 85 4 Гасырлар колтанбасы немесе рэм<зд<ктаным баспалдактары мемлекетпн, эр губерния Пэм облыстын ез<н!н арнаулы герб) бар. Танбасына карай кай елд)н аты е к етн тануга болады, герб!не карай кай мемлекеттщ нэрсее) екен)н б<луге болады. Елдщ ру танбасында кандай магына болса, гербте де сондай магына бар» деп жазды. «Алаш мемлекетше Орда деп ат койылган сон гербшде орда сурет) болуы лайыктыгында дау болмаса керек, - деп жазады одан эр! газет. - ... Ойы, колы шебер азаматтар Алаш герб)Н)н калай еткенде унамды болу жагын ойласып, герб жобасын жасап, кепт!н яки айрыкша комиссиянын сынына салса екен. Эр) эдем Ы к, эр< магыналык жагынан ен унамдысы тандалынып алынар едж». («Казак газет!» (кураст. У. Субханбердина, С. Дэу<тов, К- Сахов). Алматы, «Казак энциклопедиясы», 1998,423-бет.). (Осы макапада эмблема деген рэм!здщ терминге казакша «ишарат» деген бапама колданганын айта кетуге болады). Келт)ршген уз!нд) - танбапар мен мемлекетпк рэм<здер арасындагы тыгыз байланыстылыкты дэлелдей тусет!н ой- дерек. Одан Казакстан Республикасынын тунгыш мемлекет- т<к елтанбасында ел азаттыгын армандап, сол жолга жанын бэйгеге тжккен арыстарымыз арманынын <з< жаткандыгынын, ой сабактастыгын сез<нес)н. Элеуметт<к-саяси б!р!гу жэне мэдени-этникапык дара- лану максаттарына эуенд!к рэм<здер де ()ш<нде музыкалык- поэтикалык шыгармалар да бар) кызмет етед). Олардын ен эйплшер) халыктын санасына сщ'п, тарихи зердес!не уялаган. Сейт)п, улттык немесе мемлекетпк рэм)з- дер д ен гетн е кетер<лген. Оларга мэтжн жазылып, кептеген урпактардын жанына жакын, журепн тербейтш туынды- ларга айнапып отырган. Олар, эдетте, халыктын, елдщ ом)р)ндеп ен бжр манызды, тагдырлык мэн! бар окигапар кез<нде дуниеге келед). Жанадан мемлекет уык шаншып, кереге кетерген кездерде туындайды. Мундай шыгармалар барлык хапыктарда бар жэне аса кастерл). Мундай эн-куйлер казакта да бар. Казак хапкынын улттык гимн)не айналган эйпл) тарихи туындылардын б]р] - «Ел!м-ай» эн!. Онын авторы - XVIII гасырда ем)р сурген белгмн тарихи тулга - каЬарман

колбасшы, енегел! енер иес! Кожаберген Толыбайулы (!663- !756 ж.ж.). Эн елд! жау шапкан !723 жылгы эйгмн «Актабан шубырынды, алка-кел сулама» оцигасы кез<нде, халыктын басына тускен ауыртпалык пен азапка деген жан куйзел)- с^нен шыккан. Журек сыздатады. Бей-жай тындау мумк<н емес. Б)рак эннщ сазында да, сез)нде де пессимизмнен гер! ем!ршенд'к пафос басым. Эн ел болып жиылып, жат журт- тык езг!ге карсы кайрат керсетуге шакырады. Туган жерге деген сушспеншынк сез)мш кушейт<п, жонгар баскын- шыларына карсы букшхалыктык ыза мен кек рухын оятуга багыттапган. Жогары отаншылдык сезжмдермен астасып жаткан рухани куат-упы куйш< Курмангазыньщэйгш) «Сарыаркасынын» да ерекше табнгатын дарапайтын касиеттерд<н б)р!. Шэмш1 Кдлдаяковтьщ 1986 жылы желтоксан окигасы кез!нде ел!н<н ерк)нд<п мен ар-намысыньщ жоктаушысы болган жас уландардьщ жан дауасына айналган «Мен<н Казакстаным» эн) (сез) Ж. Нэж)меденовт)к!) де ез<н)н аса кен таралуы мен ел сушспеншЫпне белену) жен)нде казак топырагында халык- тык гимн денгей<не кетершген ерекше туынды. Сез бен саздын тект) табигаты, айрыкша эсерл)л)г) жеке адамдар уилн - !шк< рухани-сез)мд!к куатын б)р максатка жумылдыруга, ал эр турл! когамдык курылымдар уш)н - белпл) б<р элеуметт!к-саяси ахуал калыптастыруга эрщен бер! пайдаланылып келед). Оларды рулар мен тайпапардын ерекше дыбыстык «айшыгы» - урандар мен эскери марштардан бастап, мемлекетпк энурандарга д ей т турл) рэм!з рет)нде пайдалану да осыган нег<зделген. Белпл! этнограф, упт аспаптарын жинаушы А. Эхгорн «урра» деген кене аспаптын атын казактын «уран» сез!нен шыккан деген пш р айтады. Галым бул сезд]ц ерекше салтанатка байланысты жэне ан аулауга шыгар кезде, сол сиякты эскери жорыкка аттанарда урмел) аспаптарда б<р- неше рет кыска кайырыммен кайталанатын эуенд! б)лд<- рет)нд!г!не назар аударады. Уран салу жиналу, кайраттану жэне айбат шегу деген магынапарда ертеден колданылып келед). Ел рухын кетеру, басын косу жэне жауга карсы шабу кажет болганда халык касиеттейпн ардакты кесем, аруакты

батыр, беделд) би бабаныи атын атап уран салган. Эр рудьщ ез ураны бар. Бар казакпк) - алаш. Ол баска турк) тектес халыктарга да ортак саналады. Гимн термин) грек тшжнен аударганда багдарламалык сипаттагы еленге жазылган саптанатты эуен деген угымды б]лд]ред]. Онын агпмсактан эйпл< нускалары эдетте уш бел*мд! курылымга непзделед): кудайтагалага кулшылык ету, ол туралы миф жэне ракым кут!п жапбарыну. Галымдар осындай алгашкы гимндер Ежелг! Мысыр мен Месопо- тамияда пайда болды деп есептейд). Ал кудайлар курмет)не киел) эндер (каз)рг) энурандар бастауы) жазу ол кезде ен беделдшердщ гана енш<с<не тиген. Гимн шыгарудын ез тэрт)б) болган. Грек кудайларына арналган эндердщ ез) олардын кад)р-касиет!не карай эр турл) елшемнен туратын. Мысалы, Апаллонга - пеан, Диониске - дифирамба, т.б. Б.з.д. УН-У г.г. кеп дауЫсты хордыц суйемелдеу)мен орындалатын гимн эуендерше Алкей, Алкмен, Стесихор сиякты сез жазган. Гими жанрында елен жазгандардын б)р<- Гомер. Кытайлар гимнд) «го-ге» - мемлекет елен', мемлекет эн< деп аударса, арабтар оган отан елен<, отан эн) деген магына беред). Орта гасырдагы эр турл) д<ни-элеуметпк козгапыстар табигаты мунан баска сипаттагы гимндердщ дуниеге келу<не себепкер болды. Олардь)н арасында XV г. гусит эндер!, XVI г. нем)с эн) «81аЬаг Ма1ег» т.б. бар. Классикалык тургыдагы гимн угымына толык жауап беретш тунгыш туындылар ХУШ-Х1Х г.г. пайда болган. Мысалы, )730 жылы «Рокоци-марш» дуниеге келд!. Жарты гасырдан сон (1845 ж.) онын Ф Эркел ендеген нускасы венгрд!н улттык гимжне айналды. 1797 жылы композитор Ю. Выбицкий «Италиядагы поляк легиондарынын эн!н» («Домбровский мазуркасы») шыгарды. Осы туындынын эуен! мен сез!Н!н эсер!мен Л. Гай 1833 жылы «Хорватия эл! т!рЬ> атть! гимн жазды. !ле-шапа чехтар мен словактардын музыкалык рэм!здер!. «К,айдасын, Отаным» (1834 ж.) мен «Над татрами зарницы», сол сиякты «Германия, Германия артык бэршен», «Кудайым, сактай гер корольд)» (Англия), «Кудайым, сактай гер патшаны» (Ресей), ал Францияда

88 4 Гасырлар цолтацбасы немесе рем!зд<к таным баспалдацтары Ф. Госсект<ц «Азаттык гимн!», Л. Керубинидщ «Бауырмап- дык гимн)» жэне Руже де Лильдщ «Марсельезасы» жазылды. Агылшыннын «Кудайым, сактай гер корольд)» гимн)н!н тарихы кызыд. Онын эуен) Францияда дуниеге келд). XIV Людовик катты наукастан жазылган кезде «Кудайым корольд) куткарды гой» деген еленге сарай сазгер< итапьяндык Аюлли арнайы эуен жазды. Кетн бул эн Англияга жетед) де, онын композитор Керей ендеген нускасы Улыбританиянын мемлекетт)к энуранына айналады. АКД1 энуранын !93! жылдын 3 наурызында президент Г. Гувер бек)ткен. Ал оган непз болган балтиморлык зангер Ф. Кид<н «Мак-Генри бек)н<с<н коргау» деген елен< одан б<р гасырдан астам уакыт бурын ем)рге келген болатын. Ол бект<сп коргаушылардьщ агылшын эскерлер)Н!н эуе шаб- уылына карсы керсеткен жанкиярлык ерл<г)н<н эсер!мен, соган орай ел мерейш кетерген отаншылдык сез!мнен туган ед). Б<рак жыр ез отанынан гер< Англияда тез тарап, кен танымап болып кетт). Оны Р. Томлисон мен Дж. Смитт!н «Жумактагы анакреон» деген эуент е салып айтатын болды. Бул Лондондагы анакреонтистер когамынын дастархан уст<нде айтатын аса кен тараган музыкасы едк Болашак гимнн)н Америкага таньшуына )723 жылы Нью-Йорк газетгер)Н)н б)р)нде оган патриоттык пародия жазылуы себеп болды. Сейпп, агылшыннын дастархан басындагы э т мен Ф. Ки елен!Н)нундесу) АКШ гимн)н ем!рге экелд) деуге болады. Гимнн)н сазы мен сез! сипаты мен максаты жен<нен б)ртутас шыгарманьщ езара уйлес)М мен жарастык тапкан кос курамдас бел)Г! болып табылады. Олар терен сез!мге беленуге, белгын б<р кен'л-куйге ортактасуга жэне <штей ез калауына карай езгеше рухани элем жасап алуга мумктд)к беред<. Кенес дэу<р)ндег! ресми рэм)здердт кай-кайсында да ондаган жылдар бойы куштеп танылган партиялык-таптык кезкарас табы айкын сезшед). Казак КСР елтанбасы мен жапауы, сайып келгенде, одактык рэмЬдердщ кеш)рмес) болса, энуран сез< сол кезенн!н астам идеологиялык таптаурын тужырымдарымен ернектелд).

Ол туста улттык рэм!здер тарихы да зерттелген жок. Рулык таибапар немесе батырлардын эскери байрактары туралы сез ету ескЫк кертартпапыкка жаткызылды. Оларды б<лу мен зерттеу кау)пт) болатын. Акын Абзал Бекенов жазгандай: йэ%?убалкон у^азау( сыя^м каяс ел<)е, Ея б(?лр/ ерл/уг, арл/к, аяб/? (?// .жоуму/^ср лалм^я/# Жм семему, 7у балм#<)ьу ^аУЯЫ^ЯЬУ^У^УуМЗЫЯаМ.Жары^ОМ, ^Р Я1}%ЖУМУбафа^ЫЯаЯ ЯУаЯЫ^аУ/. ау(ыу/, аз/ <?нм/удгд7ы^я?а дм/яд д?ар ^олжа^ая, - ^ся, - Эндрлм?/ &?с б/л^/з/я ж е р /яарям^ан я/аряамза, Ж а с м я?}^.ма^, м/ы^а^ы сксуу %ау?я?ы а /^ а . Долам ояы// Лляуа^басм (эалмамЗы, У^сту^уяе ^ем/м слтсо суу-яуау^а?/ - деген тарихи шындык тэуелс)зд)к алганга дей)н бодандыктыц кайыс камыт белбеу<мен буындырылып, табанга басылып, туншык- тырылып келд!. !923 жылга дей<н Кенес Ук!мет< Ресей (РСФСР) жала- уын мемлекетт!к белг! рет!нде пайдапанды. Ол 19)8 жылгы !0 ш<лдеде V Буюлресейлжк Кенестер съез<нде кабылданган болатын. Сауда, тец!3 жэне эскери жалауларынын б<рыцгай улг!с< бек)Т)лд]. Ол — сол жак жогарысында алтын карштермен «РСФСР» немесе «Российская Социалистичес­ кая Федеративная Советская Республика» деген жазуы бар (кызыл, апкызыл) туст< мата. Жалпы кызыл ту Батые Еуропада XVI гасырда Гер- маниядагы азамат согысы кез)нде дуниеге келген деп есептелед). Жулдыз Кызыл Армияныц нышаны ретшде дуниеге келсе, орак пен РКФСРтуы(1918ж.)х дбэаллгаб-наысыкп<маио^йтулакпитыанп.ка)н9ы!8н

жылдыц кектемжде жалау, елтанба, мер мен акша жобасына жарияланган бэйген<ц шартында: «композиция курылымын- да жумысшы жэне шаруа республикасынын белпс) рет[нде енбек курапдары - (мысапы: орак пен балга) ернектелу) кажет» деп атап керсет!лд!. Мемлекетт)к тудын апгашкы ресми бейнесш суретш) С.В. Чехонин салды. 1922 жылы рэм)зтану- шы К. Дунин - Торховский тудагы жазуды жумысшы- шаруалардын Кенес ук)мет<- нщ таптык сипатын керсе- тетжн белплермен, ягни, орак пен балга бейнелер!мен апмастыру жен]нде усыныс жасады. Бул усыныс апгаш- кы Конституцияны жасау кезшде КСРО туы туралы мэселе Бали болммоям ядямнм^ аз:н ез?ерту?е бя?ышшяд?ян1 умнн жясяляйы. баи: - омдм^ ня^жы-селмйк; жлля^я!мшянуы. Ю. Борев! кетершген кезде ескер)лд<. КСРО Конституциясынын 71- бабында: «Кенест<к Социапист<к Республикапар Одагынын туы кызыл немесе апкызыл матадан жасапады. Онын жогары жак бурышында тутугырга таяу, алтын орак пен балганыц жэне олардын уст<нде аптынмен кемкер<лген бесбурышты кызыл жулдыздыц сурет) салынган. Тудын ен! мен узын- дыгынын аракатынасы — !:2. !936 жылгы Конституцияны тапкылау кез<нде бул улпн) езгерту жен!нде б<ркатар усын- ыстар жасалды. Мысапы, туга «Барлык елдердщ, пролетар- лары, б)р!Г!ндер!» деген уран жазу, орак пен балга белпс<н жаца сока, трактор, бу кубырлары бейнелер!мен апмастыру жэне тагы баска п!К!рлер айтылды. Б<рак бэр) бурынгы калпында капды. Тек тудын рен' нактыланды. Бурынгы Кызыл немесе апкызылдын орнына тек кызыл туоп деген аныктама калдырылды.

Жетгнс жылдан астам уакыт бойы желб)реген кызыл тудын мемлекетт<к нышанга айнапуы ресми турде 1918 жылдын 13 сэу<р<нен бастапады. Жумысшы-солдат, шаруа- лар мен казактар депутаттары Кенестер]н)н Бумлодактык Орталык Аткару Комитет! дэл сол кун< арнаулы декрет кабылдап, «Ресей Республикасынын жапауы болып «Ресей Социалиста Федеративт)к Кецес Республикасы» деген жазуы бар кызыл ту белпленед)» деп жариялады. 1918 жылгы 10 инлдеде кабылданган апгашкы Конституцияда да солай деп керсет)лген. Алты жылдан кейш 1924 жылы, КСРО-ныц тунгыш Конституциясы кабылданып, онда ортак мемлекетт)к нышан ретжнде жогаргы жагында езара айкаскан алтын туст! орак пен балга белпс) жэне бес тармакты кызыл жулдыз сурет) сапынган кызыл немесе ал кызыл мата пайдапанылады деп зацдастырылды. Кецест)к кезецдег) алгашкы Ресей елтацбасы мемлекет- т)к мер жасау кезшде дуниеге келд). Оган Кызыл Армияныц эмблемасы нег<з болды. 19)8 жылгы РСФСР Конституция- сыныц 89-бабында: «Ресей Социалист<к Федеративт<к Кецес Республикасынын елтацбасы кызыл фонда жэне кун шугы- ласына малынган алтын орак пен бапгадан турады. Оларды кемкерген масак бауында мынандай жазулар жазылган: а) Ресей Социалиста Федеративт)к Кецес Республикасы жэне б) Барлык елдердщ, пролетарлары б)р!Г)ндер», - деп жазылган. Елтацба жобасыныц авторы - график суретш) А. Н. Лео. Елтанба жасауга сол сиякты сэулетш) Н А. Андреев те тартыл- ды. Ол елтацба суретшщ кейб<ртустарын нактылап берд<. 1922 жылы КСРО куруга байланысты одактык елтацба туралы мэселе кун тэрт)б<не койылды. !924 жылгы 31 кацтарда жобаныц соцгы нускасы кара- лып бектлд). Оган РКФСР суретшшер] В.И. Корзун мен И.И. Дубасов усыныстары нег!з болды. Оныц ресейл)к ел- тацбадан айырмашылыгы тек жацадан бес бурышты жулдыз косылды жэне алты т<лде (одактас республикапар санына карай - орысша, украинше, белорусша, грузинше, армянша жэне тур!к-татарша). «Барлык елдердщ, пролетарлары, б<рн пндер»! деген уранныц кайталануы.

Осындай одактык елтанба не- № !й?Ж ^ г!3]нен КСРО кулаганша сакталды. ^ --------- ^ Оган эр кезде (!941 жылгы мамыр, !946 жылгы маусым, 1956 жылгы У кыркуйек) енг<з!лген езгер)стер он- 92 4 Гасырлар ц о л т а н б а с ы немесе рэм)зд1к таным баспалдактары ша елеул! бола койган жок. !936 жылы Одак субъект]лер!н<н саны- нын кебею<не орай елтанбадагы уран сез 1! тшде кайталанатын бол- ды. Латын жазуынан орысшага ке- шуге байланысты жэне аудармалар- дагы мэт!ндерд! нактылауга орай 194) жэне !946 жылдары да уран- сездерде сэл езгертулер жасапды. Ал 1956 жылы урансез мэт<н< лен- тага айшыкталды жэне енд! 15 тшде кайталанатын болды. дын мызгымас одагы» атты жаца гимн) (сез!н жазган С.А. Михалков жэне Эль-Регистан, музыкасын жазган А.Б. Александров) Халык Комиссарлар Кенесжщ каулысымен !943 жылдын желтоксанында бек!т)лд! жэне 1943 жылдын 3! желток- санынан 1944 жылдын 1 кантарына караган тунде Бук<л Одактык радио аркылы тунгыш рет орындалып таратылды. Кенестер Одагынын мемлекетт{к рэм!здер! ен алдымен тоталитарлык идеологиянын нышандык белг!с) ед). Оларды жасаган кезде сабактастык жэне тарихилык сипаттарга катысты манызды рэм1зд)к устындар тек таптык тургыдан гана назарга алынды. Одактык белплерге непз болган РКФСР рэм<здер)Н!н ез< ресейл!к тел рэм<здерд!н даму жолы мен орыс мэдениет!не катысы шамалы болатын.

Сондыктан да КСРО тараганнан кей<н Ресей бурынгы одактас республикапардыц арасында бжршин болып мемле- кетт)к рэм)здер!н алмастырды. Сейт)п Ресейге орыс хапкы- нын рухына жакын ежелг) ак-кек-кызыл туст! ту мен ек)бас- ты бурют бейнел! елтанба кайтып оралды, М. Глинканын патрноттьж эн эуен) энуранга айналды. Осылайша ресейл!к- терд)н сана-сез)М!нде тел мемлекетт)л)к бастауларына карай манызды кадам жасалды. Кецест!к кезенде дуниенщ бэр!н б!р ж!пке т)3!п, б!р инеден етк!3!п орталыктандыру принцип) мен идеологиялык айдаршылдык одактас республикалар рэм!здершщ де болмысы-б!т<м<н айкындаган б)рден-б)р елшемге айналды. Мэскеул)к улгшерд! кеш)р!п алудан баска жол жок ед<. Деген) болып турган эм<рш<л-эк!мш<л ектем жуйе сез жузшде гана дербес саналган республикапардыц елд)к белг)лер!н де б<р колдан шыгарып, уйелмел!-суйелмел! ет!п жасап берш отырган. Мысалы, энуран сездер) авторлары эр турл! болганымен, рухы гана емес, эрп!мен де б<р-б!ршен аумай калганы, б!р)-б<р)не ег!3 козыдай уксастыгы сондай, ер)кс<з жогарыдан жарлык тус)р!Л!П, кезге кер)нбейт<н б)р шурж мня амес,! рухын дя жяшыр.! X. Марти! дирижер басшылык жасаган-ау деген ой келедь Ортак улг< анык-ак кезге урады: б!р)нш) шумагында - энуран кай республикатк! болса сол хапыктыц бостандык алуына Ленинн)ц сщ)рген ецбег! ерекше аталады; ек!нш< шумакта - ага халык - улы орыс халкына айрыкша апгыс се- 3!м б]лд<ред!: уш)нш! шумакта - «дана партия, б)здщ улы кесем!м)3» (1945 жылгы нускаларда - «данышпан Сталин, б)зд!ц суй!кт! кесем!м!з») мадакталады. Кайырмада - «Ке- цестер Одагы жасасын» деген такырыптагы ода шыркапады. Оны бурынгы мемлекетт)к рэм<здер арасында казак топырагында дуниеге келген жалгыз белп болып санапатын Казакстан энуранынан да айкын ацгаруга болады. Ол да жогарыда аталган калыппен жасалып:

«ТЪрЛЛДДН/М^ЗИДНМЯЯЖОЛ Я7ЯЯЯЯМЯ?ур^(?Я()л, Жлр^ЫрЯЯ ЛСММН^СМкум ШЫ2ЫЯ, ЯЯ7Я7ЫЯ7Я^». «0 ()я^/мас, уран()ас ал^ер()^ ^ьм^оры, Л ея ал^ыс амятдмыз орыс лал^ынд». «Е^бектяс, жям()анб)я же/як/з^бя жс^/скс, ^амымтяоя яарятя - сум/кя?/ ксже^ер», - деген сиякты бос мактан, летрме, елуран табигатына жат жарам- сактык, кулдык урушылык сарынга курылды. Мундай жарам- сак жыр бурынгы Кенес Одагынын курамына к!рген респу- бликалардан баска ешб)р елд<н энуранында бурын-сонды кездескен емес. Казак КСР-) энуранынын толык мэт)Н! темендегщей: Б<з казак ежелден ерюндж ансаган, Бостандык ем!р мен ар уинн кнган жан. Торлаган туманнан жол таппай турганда, Жаркырап Лениндей кун шыгып, атты тан. Кайырмасы: Жасасын Советтер Одагы, Жетк!зген еркшдж, тенд'кке, Бастайтын елдерд! б)рл)кке, Жен'ске, шаттыкка, ерл!кке! Дак салмай Лениннщ жещмпаз салтына, Урпагы косты данк Отаннын данкына. Одактас, урандас елдердщ камкоры, Кеп алгыс айтамыз улы орыс халкына. !ргел! мемлекет, ержт! болдыкел, Достыкпен, б]рл)кпен жайнайды туган жер. Енбекте, майданда жетк!зген жещске, Данышпан партия - суй)кт) кеменгер. Салыстырып керу уш<н КСРО-нын энураны мэтшшщ казакшасын да келт<руге болады: Азат елдердщ мызгымас Одагы Улы орыс ел!нде нур алып, шындалган. Жаса, б)ртутас Советтер Одагы Халыктар ерк!мен мэнг<ге куралган!

Кайырмасы: 95 4 Гасырлар колтацбасы немесе рэм!ЗД[К таным баспалдацтары Дэу)рле, даркан ел - ер<кт! Улы Отан, Шын достыктын сен)мд< т!реп! Ленинд!к партия - хапыктар куаты, Коммунизмгежол бастай беред^------- Шыкты нурлы кун кек дауыл !шшен, Ленин - данышпан нускады жаркын жол. Бастап бжздерд) эд<лет )С)не Енбек пен ерл)кке купшынтты халкын ол! Ошпес мэнпл{к коммунизм нурынан, Елд<н ертен'н б<з айкын керемжз, Данкты Отаннын алкызыл туына, Айнымас адалмыз, эркашан сенем<з! Республика тулары мен ел­ танбаларында кездесет<н шама- лы ауыткулар (езгешел!ктер деу- д)Нез) киын) да ортак тапаптарга сэйкес, шагын бояулы жолактар немесе жерпл<кт) экономикалык немесе географияльщ жагдайга уйлес детапьдар болып келедь Мунын бэр< кун) кешелер- Казак КСРНнщ туы дег) еткен)м)зд<н шын бол- мысына сай жэне сол б<ртутас мемлекетт)к курылыстын им- периялык озбыр табигатынан туган акикат. Ортапык ез вассапдарына эм!р!н жург)зд!. Казакстан рэм)зтануындагы кенест<к кезен'н сипаттай- тын жайлар, м<не, осындай. Бук)лодактык Ортапык Аткару Комитет! (БОАК - ВЦИК) мен РКФСР (РСФСР) Халык Комиссарлар КецесЫц (ХКК - СНК) 1920 жылгы 26 та- мыздагы декрет!не сэйкес Ресей (РКФСР) курамында Казак АССР-) курылганы белгш!. Жана республика ресми рэм)з- дер! рет)нде РКФСР Мемлекетпк туы мен Мемлекетпк елтанбасын пайдапанды. Тек республика атына байланысты

бас эр ттер танбаланып, «Пролетарий всех стран, соединяй­ тесь» деген уран сездщ казакшасы косылды. Рэм)здерд)ц сипаттамасында да айырмашылык жок. «Тудагы кызыл туе Шздщ ел!мЪд!н жумьиллы тобыпын. коммунист]к партия басшылыгымен Улы октябрь социалиста революциясын- дагы жен!С]н]ц, ал орак пен балга - жумысшылар мен шаруалар одагын бейнелейд), бесбурышты жулдыз - ецбекшшердщ ез кукылары уинн курес!ндег) халыкаралык ыктымактастыгыныц белг)С!» делшген. !936 жылы 5 желтоксанда КСРО Конституциясы кабыл- данган кезде б)рнеше автономиялык республика, оныц !Ш !н- де КазАКСР-ы да бар, одактас республикага айналды. 1937 жылгы 26 наурызда Кецестердщ Бук!лказакстандыкТетенше X съез! Казак КСР-Ы ц Конституциясын кабылдады. Оган Республика туы мен елтацбасы туралы арнайы баптар енпзшдь Баска одактас рес- —.......................... -.......................... публикапардагыдай, Ка- § закК С Рчндеде!936 жы- ^ лы латын карыптарымен жэне орыс т)л<нде республика аты жазылган орак-балгапы кызыл жалау кетершд). Ек< жылдан сон, латын карыптары еш!р<л!п, тек орысша карып капды. Отан согысынан кей)н республика туларына аз-кем езгер<с енг]3)лд]. Мысалы, Казак КСР Жогаргы Кецес! 1953 жылы 24 кацтарда бек!ткен жаца жобада шагын кег!лд<р жолак пайда болды. Б!рак енг<зшген езгер]ст)ц рэм<зд!к Казак КСР-Мн елтанбасы мэн[н тус<нд)рет!н ешб)р ресми дерек болган жок. Сондыктан да болар, кейш эрюм ез<нше «Казак КСРчнщ жалауындагы кег!лд)р жолак - кун нурына малынган ашык аспанныц белпс!» деген сиякты жорамалдар жазды. Б<р назар аударар жай, эдетте, Мемлекетт<к ту деген угым КСРО-ныц жалауына гана байланысты айтылатын.

Бидай масактарымен кемкер<лген орак-балгалы, кызыл 97 4 асырлар колтанбась! немесе рэм)зд<к таным баспалдактары жулдызды елтацбаныц пайда болу тарихы да осы такылеттес. Онда казакша жазылып, орыс тЫндег! нускапарьш кайтапаган «Барлык елдердщ пролетарлары, б)р)Г!ндер!», «ККСР» деген казакша карыптардан баска республика ерек- шел<г)не мегзейт!н тупдыр жок. !978 жылгы Конституцияда Казак КСР-)Н)н туы, елтан­ басы, энураны туралы арнайы нормапар зандастырылды. Ту келденен!нен киюластырылган уш турл) туст! жолак- тан турады, жогарысында кызыл туе тудын еншщ уштен ек!С!н апады; теменпс)нде де кызыл туе тудын еншщ тогыздан ек! бел)пн апады; ортапарында ког!лд)р (лазурный) туе тудын еншщ тогыздан б*р бел!пн апады. Матанын жо- гары кызыл туст: бел<пнде тутугырдан бастап есептегенде тудын ен!н)Н терттен б!р бол)Г!не тен арапьщта алтын орак пен балга бейнеленген. Олардын уст)нде алтынмен жиектел- ген бесбурышты кызыл жулдыз орнапаскан. Тудын ен) мен узындыгынын аракатынасы !:2. Елтанбада кызыл туст! фонда кун арайына белен<п, алтын масактармен кемкершген орак пен балга бейнеленген. Масактардын сурет!н орай салынган лента бауларында казак жэне орыс т)лдер!нде «Барлык елдердщ пролетарлары, б)р!пндер!» деген жазу бар. Елтанбаньщ жогаргы жагында бесбурышты жулдыз, ал теменп жагында -«ЦССР жэне «КССР» деген танбапар бар. Казак КСР-!н<н энураны 1944—1945 жылдары жазылды. Бурын республикада жеке ресми музыкалык рэм!з жок бо­ латын. 1944 жылы 25 акпанда Казакстан КП(б) ОК Бюро- сынын каулысымен «улт т<л<ндег! мемлекетт<н гимн жобасын жасау жен)ндег) уйымдастыру-дайындык жумыстарымен» шугылданатын комиссия курылды. Энуран жазуга кептеген акындар, жазушылар мен композиторлар катысты. Жарияланган байкаудын корытындысы бойынша 10 сазгерге (Б. Байкадамов, Б.Г. Ерзакович, М. Н. Иванов-Сокольский, С. Кэр!мбаев, К- Мусин, т.б.), 34 акын мен жазушыга (М. Эуезов, С. Бегалин, М. Жансаева, К- Жармаганбетов, 7-3/!22

Т. Жароков, К Жумапиев, Г. Мапдыбаев, Г. Орманов, Ж. Саин, К- Сатыбалдин, Ж. Сыздыков, А. Токмагамбетов, М. Хэк<м- жанова, К- Шангытбаев, т.б.) алгыс жарияланды. Байкауда М. Телебаев, Е.Г. Брусиловский, Л.Н. Хамиди шыгарган эуен мен К Мухаметханов, Э. Тэж<баев, Г. Мус)- репов жазган мэт<н (62 жоба !Ш)нен) узд<к деп танылды. Бул ек< шыгармашылык топта композитор М. Телебаев пен эде- биеттанушы К- Мухаметханов жетекил рел аткарды. Энуран —кенест<к кезендег! авторларынын аты-жен! белгмн жапгыз ресми рэм)з. Одактык упплерге сэйкес жасалган ту мен ел- тацбага енпз)лген шагын езгер)стерд<н иес) белг!С)з. Тег)нде бул манызды деп санапмаган болу керек. Энуран беюту жен<ндег< республика Жогаргы Кенес: Терапкасынын жар­ лыгы - !978 жылгы 20 сэу!рде, ап оныц ережес) !985 жылгы 5 маусымда шыкты. Улттык рэм!здерд!н кецест<к кезен! келмеске кетп. Б<рак оны жокка шыгаруга болмайды. Ол ресми белг<лер —сол дэу!рдеп когамдык дамудын, мемлекетт!л<кт)н, саяси, элеу- метт<к-экономикалык жэне рухани ерюнджкпн денгей)не сэйкес ти<ст! тарихи болмыстын кер!Н)С). Б<рнеше урпак ек<лдер! сол образдардан ездер)Н)н ансарларын, максат- мудделер<н тауып, т]рш)Л]к кешт!. Сол образдар олардын салт-санасына с<н!П, дмнне айналды. Осынын бэр)не тус!н<ст[кпен карай отырып, кенест!к дэу)р рэм)здер! енд< б!зд)н еткен)М!з гана екен!н де терен угынып, кабылдаганымыз жен. Тарихи тамыры теренде жаткан жэне халыктын ез рухы- нан туган рэм<здер гана хапыкпен б<рге жасайды. Мемле­ кетпк ресми рэм<здерд)н де ез кисынына (логикасына) сэй­ кес ершетш, сонымен б<рге халыктын тыныс-т)рш<л<г)мен езектес ез тагдыры болады. Улттык нышандардын болмыс-б)т]м<н, тарихын айкын- дайтын, ен алдымен, улт тагдыры. Ал олар, ез кезепнде, мемлекетт!к идеянын капыптасуына, когамдык сана мен еркениет рухына белг!л< б)р дэрежеде ыкпап етед!.