Б. Нұржекеұлы. т6

Шьутан 'НЖМв-ипы доиьп-уы да, кумартуы до, 6ip еркектен безш, еюнип еркекке урынуы до мумюн, Ирак, сатылмайды ж эне ешдондой пайдо кездемейдд, тек сезш нщ жетепнде журедг Ондой еркекп cepi деп жатады, ал эйелдд н е дейтш ш бммейдд екем. — М ен б1лем, ж урпш дейдд. — И э, с ей д ей тш nibiFap. Ci3, нем ене, езюцздд coFaH жатдогаъщыз келш отыр ма? — М енщ жаткдлзган, жатдоюбаганымдо турран дэнеце ж о к , ж у р т солай д ейд | ж э н е м ен щ оган кел1сетш 1мдд, кел1спейтипмд1 сурамайды. — Солай, оньщ ыз рас. Дегенмен езифздд е з щ з айамайды екенс!з, м енщ аузы м бармай отырран сезд> езшдз айтьш салдьщыз. Ашынганьщыз ба, еюнгеш щз бе, неге? — Неге-неге? Н еге болушы еду? Э рл1мт, эдемдмш, байым бар, балам бар, керегтмнщ 6api бар, м ен бадопты болмдрдндо, дондай эйел бадопты болады деп ж у р т , ку •пзелщ кушакуап ДОлсам, coFaH ешгам емес, ен, ayeAi е з м юнэл1 болсам, долайша ашьшбаймьш, неге еюнбеймгн? ©з1мдд е зш сорлатдоныма куанамьш ба? — Крйьщыз, ейтш дотгы кетпендз. О зд щ сорлап долган еш темещ з ж ок, Рас, ептеп кеткен есендз бар. Бала суйген, бай суйген, одон басдо до в з тандоган еркепне еркелеп журген а зд е й эйелге сорлап долдым деу жараспайды. Ci3re тек к у й е у а з долдым-ау деп дона дошжылуга болады. — Ол аз ба? — Э р и н е, а з ем ес. BipaK, бар ьщ ы з бен жорьщызды жыйнакд'ап айгдондо, соньщ 6api ©Mip гой: эй ел боп 6ipeyai суйддндз, эйел боп 6ipeyre кугандпцз, соньщ салдорынан эйелге тан дотелж жасадьщыз, эйелге тан еркелгк жасадьщыз, 6ipeyAi куанпъщ ы з, 6ipeyAi ж ы лапъщ ы з, бугш ендд соньщ б эрш ойлай кеп, б1рде э к ш е а з, б1рде таубэ д ей аз, рахат емес пе? — Рахатын дойдом, еюншпм басым сиякды. — О л ж акры гой. © кш кп деген — eMip,ain езгндис угамь © кш бейтш адам — ар-уйаты а з адам. Жак,сылык,ты кексейтш, соны ацсайтын адомньщ 6api еюнедь ©кшу де эддлддкке умтылу. Dip нэрсеш кезш де эддл 1стемеддм-аудеген адом рана еюнедд. О ндайьщыз бар Mai? — Б ар болгандо дондой! © dpece куйеудммен ажырасдоныма еюнем. — ©юнетшдщз бар, неге ажырастьщыз? 282

Шацдм фыжп1ум тун — Буйтш еюнетапмдо бишеген кезде ажы растым гой. — Белим, тагы 6ipeyre тшп алганда, ейнбейтш еддрз? — Сейте алмадым гой. Талай окуалдым, е з кдтарымнан бойдакуар крлмапты, кезжпед!, улкендер ецкей уйл!-баранды болып кеткендер, сондьщган сэтт туспедь — О здей адеш айелдщ муцы мьшандай болганда, баскд ейелдердщ куш не болды екен десещзчн!? Кене, 6ip альш япбереш к. С онан ссщ ci3 м аган куйеущ 1збен неге ажыраскдньщызды айтып берпдзпп! — Крйьщызшы, оньщ ci3re не кереп бар? Ондай ез абыройымды ашатьш эц п м е т айтпаймьш. — Кдозыкрыз, адам алденеш жасырып, элдеймд! алдап абырой жыйнай ма екен? Нагыз абырой шындыкды шыжгырып айткдн адамда болады. Айтьщыз, айткдн соц, жещлдеп крласыз. — А йтсам , а й та й ы н . ©TTi, к е т п , ецад о н ь щ н е с ш жасырам?.. Bi3 аудан орталыгы Ж эр кентге турдык,. Екеум1з 6ip мектепте овдлык, оныншыны 6ipre бптрдпс Кузде ол ескерлж мшдетш егеуге кетп, мен Алматыга келш, сауда техникумьша туспм. Хат жазысып турдык. Е й жылдан соц ол эскерден келдд, мен окуымды бтрддм. Алматыдан 6ipre кдйтгык, та, келген бойда уйлендж. А та-енемнщ крлында турдым. Ж акры йсьлер екен, жандары кдлмай куанды. Орталыкуа жалгыз к эф е бар едд, м ен соган аспаз болып орналастым, куйеу1м мектепте дене тербиесш ен сабак, бердь М ш е дастаркднда дом тур гой, ец бакргггы ейелдщ 6ipiMiH деп ойладым. Шынында, солай ед!м. М енщ куйеу1мдей сымбатгы еркек, к ерш ж урм ш гой, к ез келген ауыл-аймакуа крптап кездесе бермецлд, е те сирек. Ш ашы, кдсы, мурты — 6epi кдп-кдра epi крйу болгандыкцан, оньщ крцыркдй жуз1 аппак, сыйакзанып турады. К ец мацдай, жалпак, жауырын, суцгак, бой, келкгп мурын, орнымен сейлеп, орнымен кулш отырады — 6epi жарасымды. Ж ы мы йы п кдна эзтлдей сейлегеш ecipece эйелдерд1 есш ен тандырады. Кулш-ойнап отырып-ак, олардьщ кещлш таба крйады. Арбап ала ма, алдап ала ма, emeyip, 6ip белес! бар. М ен кдсында жургеннщ езш де кыздар до оган кырындап, жанасцысы келш турады. М енщ кы згана бастаганымды булж ы тпай б1ле крйаты н да, \"Сулульпы да, сез1мталдыгы да саган ж ететш 6 ip ейел керш отыргам жок,\", — деп, ондайда алдьш ала акц-ала бастайтын. Сондой еркектщ е й е й болу басымды айналдырып ж!бердд 283

Ъексцтан Н^п/секв-щы_________________________ ме, бымеймш, дуниеде соны кушып-суйуден взге крлзыкры е т р жокр-ай боп KepiHAi. К у т - т у т мен сжан, ол маган тоймайтьшбыз. Тацертен, ойана сап бас салады да, бауырына тартып акетедд. Кешю сш кунде жумыстан кутш алады да, ж о л бойы ж еп крйа ж аздап уйге жеткенш е зорга uima/imm.! Табалдырыкр'ан атгай бере-ак, айагымды шешш улпртпесген тесек к е квтерш экетедр. К рй дегьм келмей, мен де квне берепнмш. Tyraici мен танрысын былай крйганда, ретш тапса, кейде м еш тусте де уйге алып к е т т , кдйта э к е л т тастап журдр. Сейте-свйте сол эдетше эбден уйретп. О л кезде ерль б ай л ы адамнын; 6 a p i 6i3 екеу м 1 зш е eMip суред1 деп ойлайтынмьш да, сжан еш тащалмайтынмын. Ekj жылдан кеш н улымды, тары е й жылдан соц крлзымды тудым. Сэбет егам еи кулаган кезде куйеуйч мекгегтп тастап, Кдггайдан тауар тасып сауда ж асай бастады. Ептеп турмысымыз бурьппы дан таудрленешн дедр. Ендр бала-шагамыз бен вз басымызга ж ек е уй с а л ь т алуды уйгардык, Мекгептес 6ip досым ы з бар едр, у й салуга ара-тура сол ке м е кт ест журдр. Ym жакр»ш болгандьжрвн, шаршаганда солардрюнен ш ай inrin, д ем а л ь т к р й ть т журетшб13. О л досымыз аудандагы улкен 6ip басгыкръщ ш опы ры едр, сонымен 6ipre кейде ега-уш кун, кейде апталап Алматы га кетш кдлып журетш . Анасы жетгспей, мьшасы табылмай дегендей, 6i3 уйдр 6ip жылдан а с т а м салдык,. BipaK, кр>1сылы п-кр»ш ты рылрам ы з ж ок, тамагымыз ток, к ш м м з кок болды. Соньщ ocepi ме, тола бастадым. Божбандай жуан эйел болдым. Кектемге салым уй салуга к е м е к т е с т ж урген д о с ы л а й апта бойы Алматыда б о л ьт крйтгы да, келе сап апай-топай эйельмен ажырасып к етп . Ею баласын, уш н, ж у м ы с ь т — б эрш тасгады да, Алматьаа асьпы с кетш кдлды. Куйеу1мнен сурап ем: \"Е, ж умы стьщ ыщ айлысы н, эйелдрн, унамдысьш тапкдн болу керек\", — дедр де крйды. Мен, шынымды айгсам, олардыц неге ажыраскднына ол кезде онша мэн де бере крйган ж окд ы н. YftiMi3 т е з 6iTce екен, бала-ш агамызбен оцаша турып, тез1рек рахатгансак,-ау дегеннен баскд ой да болтан жок,басымда. Содан кеш н менщ к уйеум ею аптадай Крлтайда б о л ь т к р йпы . Bip куш кешюсш уйге келсем, крлзым бода- бода боп жылап отыр. Ш ошып кептм. \"Не болды?\" —десем, теп, 6ip с е з айта алмай солкрллдайды. О н жеттге толран крдз тосы н 6ip бэлеге урыньш кдлган екен деп зэрем кетп. Сейтш турганымызда OKeci келдр. О л да келе сап аймалап бас сал ьт 284

_____________________ ЯЬуды фммтк/т тун ед1, кдлзым оны кеудесшен итерш ж1бердд де, галт бурылып ез белмесше Kipin кетп. MaFaH 6ip ж алт кдрады да, кдлзыныц соцынан ол да Kipin кетп. Bip кезде белмеден улым шыкцы | да: \"Папам Л эзэтп урып жатыр\", — деду. М уньщ т е п н емесш [ сезш, тура жупрддм. О л осы уакдэггкд деш н н е ульша, не ! кдлзына, матан да крл кетерш керм еген еду. Kipin барсам, кдлзым жулкдлнып, KyfteyiMжулкдллап кдлзыныц аузьш жауьи i алыпты. \"Кдлз балага неге кетер есщ крлынды ?\" — деп, куйеу1мду гарген бойда кеудесшен итерш ж1бердум. \"Папам баска эйелмен журеду. С е т алдап жур. Мэ, окд>г! Сымьш упктеп жатьш кдлтасынан алдым,\" — деп, кдлзым буктелген кдгазды крлыма устата салды. \"Сагындырдьщ гой. Анау ажырасьш кетп. Сен келмей кетпц. Еппомге керек болмай каддым ба? Bapi сен ушш еду гой,\" — депп. Юм екенш б1рден бьуум: ”Е, екеушщ устшен тускен екен гой! ?\" — дедум асыгыс ажырасьш кеткен досымыздьщ сырын сонда тусшш. Bia/w отбасымызды ойрандамайын деп, эдеш у-шу шыгармаган екен азамат. Н айлз ер к е к екен. Кдгаздан кез1мдд алып кдрасам, куйеу1м зым-зыйа жок, Д ереу артьш ан куьш алп эйелдщ уйш е бардым. Кдлзша сызылып, майыса буралып онысы алдымнан шыкцы. \"О, к е д жогары шык,\", — деду тук болмагандай. 0з1мдд ез1м сдан ары усгай алмай: \"¥йатсыз! — дедум е з хатымен бетше урьш. — Мынауын, не? Ундемей келш шагатьш жы лан екенсщ гой. Кдйда анау? Шакдлр! Ж аты р гой айак, кшмь Енду бугынбай-ак, крйсын!” — дедум ашуга бульпъш. Крлымдагы кдгазга K03i тускен сэт б е п 6ip дур егкендей болды да, кдйта бедурейе кдлды. \"Бу кдгаз сенде кдйдан жур? М е т ц ж а й ойнап ж азганы м гой\", — деду эншешн мэн беруге болмайгьш нэрседей. \"Мен саган ойнап жазганды керсетешн\", —дедумде, кегцрдепне жабыса кетпм. М е т ейте крйады деп ойламаган болу керек, шаткдйакуап барып шалкдсынан тусп. К еудесш е MiHe та п , кещ рдегш езплеп жатыр ем, аддеюм желкемнен таргып тургызьш, есж жакдсд карай итерш ж1берду. Ж алт кдрасам, — куйеу1м. Маган емес, анаган жакцдскдндай больш турганьша жьш ым келш: \"Кдрабет! Кершбе кез4ме! Енду е л т ц осы уйден шыкрын\" — деддм де, бурылып шъпып к етам . Уйге келген бойда, неге ейткетмдд е з м де бглмеймщ, айнага кдрасам, алдымда кдрны «дмиытан, бугагы салпыйган, шашы крбыраган, успндеп KHiMi солбыраган алкд-салкд 6ip суркдл ж ам ан 6ipey тур. Ж урепм су ете кдлды: мынандай салпакрай эйелге кдндай 285

Ш с ч ш т 'H tjr M i-w u _______________________________ куиеу кэрайды? Ал кеп отыра кдлып жыла. Тамары тспей крла ма деп, танды алтыда асханага асыгам; одан ыдыс-айарьш жуып, кеипа сепзде шаршап-шалдыръш у й м е жетем, ол аз болБацдди, демелыс кундер1 салып жаткдн уйге салпакцаймын. Сонда соньщ 6api гам ушш? Уйдщ, бала-шаганьщ кдлзырын кергешм осы ма? Акдырында салыньш жаткдн уй сол салынып жаткдн к у й крлды. KyfteyiM ега-уш р ет KeinipiM сурап келш едд, теп, дэттм барып бетше кдрай алмадым. Бетен емес, баскд емес, дал ез досыныц эйелше барганы маран аса шектен шыккдн былапыт кершдд. О н итакцы кун era арада кдлйкдлацдап журдд де, сонан сон, куйеу!м ана ейелддюне б!ржола rapin алды. Bipa3Fa д ейн кдйта крсылармыз деген умхг пе, алданьпп па, eineyip, элдене демеленддргендей болып журдд де, келе-келе ол сез1м де сене бастады. С онан сон, зац ж у зш д е ажы растык, М енщ сол eMipiMHeH 6ip туйгеш м: вй ел мен еркектщ кещл1 дуние байлыгъша ауса-ак, соньщ есесш е 6ip-6ipiHe деген ce3iMi де суьша бастайтын кершедд. Уй, акдга деп ж урш кудай атады екен. Bi3 ажыраскдннан к е й н гу-гу эцпм е тпгп кебейдд. Менщ жетелгешмдд оран, оньщ тушгаргешн маран жетгазш, журт жуйкемдд тоздырды. Айак, асты оньщ ашьш асы да кебей п кетп. Анауменде, мынаумен де дейдд, кдйсысы шьш, кдйсысы eripiriH адам б ш п болмайды. Ажыраскднына аты нтаны ма элде араны ньщ дшылраны ма, OFaH соншалык, не кершгенш тусш е алмай журддм. O pi е з куйеу1 бар, epi оньщ баскд ейелдермен де бола беретш ш бтаетш эйелдер кэйтш оньщ кдсына ж ата кетепнш е тац кэддым. Еганпд жарьшан куйеуме де кдйран кдлдым: эйелдердд арбап ала ма, алдап ала ма, не б ел ей бар, оран ейелдер неге кене кетедд? Кдбыррама ен, кдтгы баткдны: туран агамньщ эйел1мен де ашына екен деген сез болды. Азар кудай атып кетсе де, ейте крймас деп сенщюремеддм. Bip куш кешгасш, кудай e3i coFaH итермелеп турды ма, влп салыньш бггпеген уйМздд ешгам жокца кере кетеш нпп деп, кдсына келш, мойнымды созып есш- терезесш ен сыгаладым. С ол кдлпы тур екен. Кенет элдеб1р бегде дыбысты кулагым шалгандай болды. Тьщдасам, жецгем нщ дауысы. Эйелдщ ез еркегш е рана айтатын анайылау, 6ipaK, аймалау с е зш айтгы. Еспген замат есш шырьш кетп. \"Ш ьш екен, мыналарды кудай аткдн екен!” — деддм э л п ж ер д ен 6ipey шьп-а кеп ш ап беретш дей зыта женелш. Со куннен бастап куйеу1мнен кдтгы жшркенепн 286

____________________ ЯЛацдыфымтк&нищн болдым. Бурын алдебДр алацдайтын 6ip нэрсем бар сеюлдД рл1, ендД оны адам санамаута айналдым. М енщ тусДнДгДм бойымша, махабат деген — адам бойьщдагы букДл ынтык, сезДмнщ жьшынтьпы. СезДм 6ipiHmi турмаган ж ерде нагыз м ахаб ат ж о к , К ум арту, кдгаыгу, суйсДну, к у ш ы рлан у, рахатгану дегеннщ бэрД таннен тэн алатьш лэзэт, махабат — жаннан ж ан алатьш лэзат. Ал ж анньщ лэзэтДн та н емес, ж урек кдна бередД. Солай ма, ага? — Солай болганда придай! Апырмай, жакры айтгьщыз- ау! М енщ де ойымды айтгьщыз. Кане, осы сезщДз ушДн! ©мДрден окдивн-ак, екенсДз. — Рас, мен сДздерге украл кДтэп кемДргем жок, емДрдщ эттеген-айы мен yh деген-айы ощлтгы. БДрак, кднша ойласам да бДр-ак, нэрсеге зДнДм жетпей-ак, крйды: соншама осек пен шындык,соцынан epin ж урсе де, эйелдщ 6api менщ куйеуДме неге ынтык,? — БэрДн бДлгенде, соны шынымен бДлмейсДз бе? — Кудай акд.1, бДлмеймДн. — О ньщ махабаткд еш кдтысы жок, ЭншейДн эйелдердщ тан кум арлы гы м ен {рызыгушылыгы гана. СезДцДзден байкдганым, куйеущДз жыныстык,кртынаскд е те куатты адам керДндД. Оньщ сондай екенДн e3i сондайга ж ары м ай ж урген эйелдер, эрине, сезедД. С езген соц ДздейдД, табады. — Мумшн. О сы сазДцДздДц ж а н ы бар сыкдллды. Тэн жакрщдыгын махабатгьщ непзД санамаганмен, оньщ да api купггД, ep i е те кджеттД н э р с е екенДн жокдсд ш ы гаруга болмайды гой, Еркектщ айелге деген махабаты тек сыйлау мен курметтеуден, бала-шаганы багып-кргудан гана емес, ец эуелД еркектщ табиги мДндетДн дуры с аткдруынан да турмай ма? Сез жок, оны жендеп аткдра алмаган еркек — жендеп суйе бДлмейтДнеркек. Ж ендеп суйе бДлмеген еркектщ эйелДеркегшщ кемДстДгДнкейде сыртган толыкдыргысы келсе, оган неге кДналД? Оган эуелД еркек кДнелД емес пе? — СДз осы жолы туп-тура галымньщ сезДн айтгьщыз. КэзДр отбасын зерпеушДлер де осыны аигык, айтады. Алайда суйу ушДн тек сезДм емес, бДлДм де, мэдениет те, мДнез де керек екенДн мойындамайтын эйел мен еркек алД кап. Оньщ себебД, менщше, олардьщ махабат деп жургенД еркек пен эйелдщ бДрге жатып-турганы гана. — Байкрймын, сДз еркек пен эйелдщ жагдайын a r e жакры бДлетДнсекДлдДсДз. Арнайы мектегпен еткен адамша сейлейсДз. Оны айтгым гой, вмДрдщ мектебДнен етгДм деп. Окдш 287

Ъ вксуа п т !Н ^ф 1 с е -ц т _____________________ _________ та адамдар кеп нэрсеш бш п жатады, ал мен кусал ез басынан кешш барып бш ендер кеп жардайда ютэптщ жазганымен кел1се д е бермейдд. — Осындай ой туйпзген тажлрибеш кдлай жыйнадыцыз? Ойлап-ойлап па алде бастан кеш ш пе? — Эрине, бастан кешш. Куйеу1ммен ажыраскдныма уш ж ы л еткенде, егделеу 6ip Kicire кецш м ауды, ага. Кэфеде тамак. шип отырьш, кдйта-кайта байкдтпай кезщ щ асгымен кдрай бердд. М ен де байкдмагансып, кдсынан кылыймай етш кетш журддм. Сыпайы, суйкщдд Kici керщдд. Ш ашына ак, юрмеген, мурты рана сел бурыт тарткдн екен. Есептесер кезде акдпасын бере салмай, меш е д е т сезге тарпы . \"Кдоындасым, сенщ кцс-кдбагыца карап, кеп ойга кетгш. Байкдуымша, куйеущмен ажыраскдн адам сиякуысыц. Бала- шаран, бар шырар. Демек, сен анасыц. Ананьщ парызы 6ip баска, эйелддк ем1рщдд онымен шатастырма. Ke3ip сенщ нагыз ойнап-кулетш шагьщ. Крзак,айтады: \"К ек epiicri, Ойнамаган, кулмеген н е керитп?\" — деп. Кудай эйел рып жараткдн соц, эйел екенщлд де умытпараныц ж е н емес пе? Ертец жумысган соц eKeyMi3 6ipa3 оцаша эщтмелессек кэйтедд?\" — дедд. Крлай к ене салганымды ез1м д е бымеймш, б!рден \"макул\" депгпн. Teri, жалрыздыкуан эбден шарш ап ж урген кез1м болу керек. ЬЕный езщ м ен е зщ сейлескеннен repi баска б1реумен сейлескенщ адам екенщдд еске сап та туратын сегалдд. Оныц устше, кэнша дегенмен, табираттыц е з зандыльпъшан асып крйда барасыц, еркектщ ыкщласы эйелге 6epi6ip керек, эйел онсы з ейел бола ма? Е р т е а eAri Kici кдланыц сыртындагы сайажайьша альш барды. Крндык, Титгей де арыма тиетш цылык, керсетпедд. Эзыдеп ернеш айтгы, еркелетп, сый- сыйапатында мш болмады. Ж е к е жатпак, больш едд, 6ipaK, те с е к п м ен ез1м 6ipre салдым. ¥м ы т бола басгаган эйелдж сез1мдер крйта ойаньш, сол туш 6ipa3 агьггыдды. Тацертец ендд турралы жаткднымызда, тэксилетш а л п ю сш щ эйел! усплозден тусп. Ойбай-ай, уйат-ай! Кара ж ер кдцайырыльш кетсе, ойланбастан nipin кетер ем. Айкдйламай, шабаланбай, крбагы н туш п кдна кедлд де, эйел! м еш ею-уш и терш уйден ш ы рары п ж1бердк Bip б оцтау с е з айтпады . К,алыц сайажайдьщ пшнде жайау кэцръш келе жатып: \"Мен де есту1м к е р е к едд. А на эйедад m e p in ж1берш, куйе>амдд кдсы мнан ш ьтарм ай крйуым к ер ек едд\", — деп, уш жылдан к еш н рана сонда акдллым гардд. — А л акдллыцыз гарген соц не ктгедицз? 288

__________________ Шаудм ojcbuum^/m тун — Кайтадан акымак,болдым. Э лп Kici содан кдйтып кэфеге келмей кетп. Одан кудер узш, а м де болса куйеуш мен кдйта крсылганым дурыс uibiFap деген ойга кдлып жургешмде, кутпеген жагдай тас тебемнен 6ip крйтандай болды. KyfteyiM мектепте ез кызымызбен 6ipre окапан ж ас кызга уйлешп алыпты. ©зшен туп-тура жы йырма т ер т ж ас киш. М унысы махабат па, баска ма, мен оган бага бере алмаймын. ©йткеш ез1м де оцып тургам жок, Эйел1 бар еркекпен сайажайга барганымды ол брлмесе де, ез1м быем. Ашу мен ы за адамнын, акдгльш азайтатыны рас екен. Алдыщым аз болгандай, сол жылы, сол ж азда тары 6 ip е р к ектщ тузагы на туст1м. Тардырдьщ мен1 м унш а тэл к е к етк е н ш кдрацы зш ы , куйеу1мнщ баска эйелге барьш крйранын кенаре алмай журш, эйел! бар еркектщ курьпына тары езш шкттм. Эдем ш п ешгамнен еш кем емес узын бойлы еркек екен. К эфеге гарген бойда бурын келмеген адам екенш б1рден ащ ардым. Тур- тусше Караганда, жасы мензмен шамалас сеюлдендь Не ипетппн сураранымда, бепм е 6ip карады да: \"Ж эркенттщ лагманын бершдз!\" — дедд жымыйып. \"Э, ci3 Ж е р кен тген аз бе?\" — дед1м мен де кулш. Ол куш содан баска епггеме айтпай, жай крппасты да кетп. Содан кешн катарьшан ею- уш кун узбей келш ж урдг \"Bip ш аруамен келш ед1М, бггпей жатыр\", —дедь Birnece, бггпей жаткан шыгар дрддм. К елеаде Республика сарайьша кэнсертке шакырды. Бардым. Ш ыкаан соц мейрамханага апарды. Ушме тэксимен экеп салды. Кдзакы крнак^сайлыкден: \"Бурынгы жатакрсананыц 6ip белмесш жекешеленд1рш алгам. Ушмнен дэм татып шьнъщыз!\" — деп ем, \"Бугш ты м кеш боп кетп, ертен, юрермш\", — деп, ертен, келетшш ескертш, ею ортада езщдо мшдеттеп кетп. Epreci уйщнщ KepiMairi деп, 6ip кушак, сый- сыйапат алып келд). Ж е н б!лед| екен-ay деп, шпм 6ip rypAi жылып кадды. ©3i жерлес, e3i ж е н б1легш еркекке калай бауыр басып кдлранымды, ш ынымды айтсам, ез1м де байкдмай калыппын. \"Эйел1ммен ажырасып кеткем\", — деген ce3i элдененщ сигналындай кулагымнан кетпей-ак, крйганы. Умйг пе, д ем е ме, алы стан 6 ip сагы м ымдап жымьщдады да турды. Онын, жумыстан кешн карсы алуы, уйге э к е л т салуы, касымда 6ipa3 отырып кайтьш Keryi — 6opi 6ipre-6ipre уйренппкп бола бастады. Таты б1рде театырга апарды. Артьшан тары мейрамханага бардык, Уйге келш шей шпж. Байкаймьш, бурынрыдай асыкдайды. Мен не дер екен 289

Ш сут т Иффеке-ты деп ол отыр, ол кайтер екен деп мен отырмын. Не ал мен кдйтайын демейдд, не мен ендд кдйтьщыз дей алмаймьш. AKjjpbi мен: 'Т ы м кеш боп кетп. Кдйтасьщ ба, не ктейсщ?\" - деуге^ межбур болдым. \"Кдйт десен, кдйтайын, ж ат десен жатайын\", - дедд м е т тъпырыкдф -ripen. Сейтш, 6ip белмеде со куш 6ipre жатгык, О л содан сон; еркшдеу бола бастады. epreci де, одан кеш н де, уш кун бойы 6ipre балды да, 6ip am-aFa Ж еркентке барып келу1 керепн айтгы. Кетершде крлымды устап турып: “Маган тиесш, бе? - дедд тогеннен тетен.— Н е сен Ж еркентке жур, не мен Алматьна келетн, 6ipre турайык,\", — дедд. Н е дер1мдд б1\\мей, айтып турганыц ш ы н ба, eTipiK пе деген адамша, бетше тек бакдлрайа кдрап тура бершпш. \"Жарайды, мен кдйтып келгенше ойлан\", - дедд де, аркдмнан асыгыс 6ip кдгып шыгып к е -т . О л кдйтып келгенше мен не ойламадым? Балаларыммен 6ipre тура алам ба, жок, па? Ж ер кен тке барсак, тагы с ез кебейедд, Алматыда турганымыз дурыс-ау деген сиякцы. Б1рак,тисем тиейш деген ойга басы ашык, беюддм. Аптадан кеш н ол кеш исш б1рден уйге келдд. Шегшндд, жуынды, шей inrri, ананы айтгы, мьшаны айтгы, 6ipaK, м ен куткен сез eai аузынан шыгатын емес. Т есек салып, ендд жатуга ынгайланган кезде гана: “Э лп айткдны мды кдлай ш еш тщ ?\" — дедд кенет есш е тускен адамш а. \"Клайда тургъщ кел етш ш е зщ шеш, мен макул- м ы н\", — деддм. К уат-ан адамньщ кдллыгымен бас салып кушакд-ап, еуел! б епм нен, артьш ан ершмнен ш еп-шеп суйдд де, одан ар ы н е icrepiH б1лмеген адамша бугежектеп, ез- езш ен берекесд кдшты да кэдды. Куанганнан абдьфаганы ш ы гар деп, ол кезде м ен ол кдэдлыгына онш а мен бере крйгам жок, Алар жауабын менен алган со н кундейсшше кдсыма ж атгы . К ундепсш ш е кушып-суйдд, алкдлнды, жулкдлнды, тьшьшггалды. Б1рак,кдйда тургысы келетшш эл1 ашып айткдн жок, Алайда тием дегешме дэн риза сыйакданганмен, ейелддк ce3iMiM алдененеден куддктенгендей секем ала бердд. Не де болса сезге тартьш байкдйын деп, \"Сенщ ал1 маган ашпаган 6ip сы рьщ б ар сиякды, айтсанш ы!\" — деддм ез1мдд ез1м салкдшдау устап. Bipa3Fa деш н ол унсзз, кд>шмылсыз кдлды. “Соны кдлай айтарымды езЫ д е бымей ж атырмын\", — дедд 6ip кезде. “Айт. Ерте ме, кеш пе, 6epi6ip белгш болатын нерсе шыгар\", — деддм ептеп ш л е й шош ына басгап. “Мен эйел1ммен aai ажыраскдм жок,\", — дедд курсше дем ал ьт. Унс1з, КД.ШМЫЛСЫЗ ендд мен 6ipa3 жатгым. Есендтреген адамша н е сейлей алмадым, не кдлймылдай алмадым. Эйткенмен алг 290

_________________________ ЯПаудм ojcummk/m лщн де эйелшен ажыраса жагар деген демемен: \"Онда м е т несше эуреледщ!\" —деп ем, “С енщ куйеущ менщ эйел1ммен журдд, ызасьша мен с е т м е н журддм\", — дедд дуцк етгазт. Денем муздай боп, мыйым да сол саг суып кеткен сыйакд-анды. Б1рдеме ойламак, турмак, ашулана да алмадым. Bip кезде барып зорга-зорга санам ойланды. Крлыма не туссе, сонымен кдк, бастан крйы п ж1берпм келдд. \"Сен де ер к екп ш деп журсщ-ау!? — деддм ж ш ркенш .— Акдшак, одан алатын кегщдд, айналып келгенде, м енен алганьщ да ер к екп к пе? Кек алгыш болсац, ана ж ап-жас кдтынына неге бармадьщ? Ж арымес, шык, уйден!\" — деп, ж ары м тунде тесектен туррызып ж1берддм. Бар крлымнан келгегп сол болды. С е й т т TaFbi маскдра болдым, атасы. М енщ, мше, дал K93ipre д е т н п шындыгым осындай. Ci3 болжагандай, талай ер к екп тузагьша TycipreH тэж1рибел! ейел емес, exi еркектщ тузагьш а e3i тускен ацкду, ез1нде бардыц бэрш ен айрылган, бэрш жогалткдн, балаларында э к е жок, ез1нде бай жок, бакдггсыз эйелмш. Ал менщ акдмакдырымньщ аркдсында, айналып келгенде, куйеуьм утгы: оньщ кэз1р басьшда уш, кдсында жас кдтыны, бауырында ж ас кдтыны жакдшда тауып берген баласы — 6api бар, тук те жогалткдн жок, — Крй, кэтелесесщ, ол адамга ен, керек нэрсесш — ар- уйаты н жогалтты. А л сен, кудайга inyKip, алдансац да, арбалсан, да, ар-уйатьщды сакуап кдлдьщ. Сенде кэз1р бай рана жок, баскдньщ 6epi бар. Сондыкуан аузьшды к у шеппен сурте берме. Кел, мынадан альш крйалык, та, кдлдырып, шипажайдьщ айналасымен танысып кдйтайык, — 1ренжьмеьрз, ага, мен озбен 6ipre ешкдйда кд1дырмаймын. Кдлзыкрыз, келе сап екеуш щ жараса кдлганын кдра демей ме керген журт? — Е, дей берсш. Ж ар аса кдлранньщ Heci ж ам ан? Кдйта жараспай кдлсак, сол ж аман емес пе? — ©йтш отпен ойнамацыз, атасы. Bipre Журген соц-ак, б1рдемелер1 бар деп ойлайды ел. — Ойласа, ойлай берсш. Б1рдемем1з жок, екенш езгелер бымесе де, 03iMi3 бглешз, сол жетедг Еркектщ 6opi эйел бггкендд арбап ала крйатын а зд щ куйеушдз емес крй. — Иэ, оньщ арбап алатын ауруы бар. Б1рак,эйел байрустар соны махабат санап адасьш журген жок, па екен? — Махабат санаса да, санамаса да, оньщ 6spi — е з кджетш тапкдн эйелдер. Оларра жаньщ ашымай-ак, крйсьш. — Ол н е дегенидз? Жумбакд'амай айтьщызшы! 291

Ш сут ан Н ф М я-ут — ©3i таботатынан жумбак, нарсеш кэйгш жумбакуамай айтам? Ж а ц а е зщ де а й п ъ щ гой, махабат деген— акыл емес, сез1м. Акылдьщ айлап, жылдап ойлаганын сезш 6 ip рана сатге-ак, орындай салады. Опыкцы да содан жейдь бак^пты да содан табады. © зщ ой сап кдрашы: махабат ушш елуге де болады, OMip суруге де болады; ал ак н л адамды унем1 аман сакуап кдлура рана кызмет жасайды. — Сонда немене, ci3uie махабаткд а к ^ л керек емес пе? — К ерек болгандэ кдндай?! Акыл е ч алдымен махабатгьсц кдтелжтерш кеппру ушш кджет. — Кдозык, адам е к е н а з, тук тусшсем, буйырмасын! 12.04.09. О РН Ы ТОЛМ АЙТЫ Н ОК1Н1Ш Т улкш тауынын, етег!нде К^йсы к, ш ок^ра ш ыры п, М етербай жалрыздан-жалгыз отырып узак, ойга шомды. К ецес ею мет! келгел1 кещ лш де и л к ш ур ей ме, кудж пе, aftreyip, б1рдеме унем1 турады. Bipax, соньщ накцы н е екенш e3i де б1лмейдд н е езгеге тусшддре де алмайды. Эйткенмен кэш сыны н уга алмаган TipAiicri ойлау мен уайымдаудан а т д а да алмайды. Байкдуынша, аныгын ад ам йлмейтш, жакрысы азайьш, ж аманы кебейш бара жаткдн 6ip кдлаймакрн заман келе жаткдн сегалдд. Кудай акдгрын берсш! Куланайан К упм анбетпен айты скднда Ш анш ар акдлн айтыпты: \"Суанра Албан бауыр, ага болтан, Тау жайлап, жел жарына пана болтан. Асы, Турген, EciKTi ием дент, Бабамныч к,онысына дара крнран,\" — деп. Ш аншар айткдн талай сезден айдьщ есен-аманында айры лы п кдлхан бул е л Ш анш ардьщ \"бабам\" деп шмд) айткэньш ел1 кунге ажырата алмай ауре. Кезшде соны езшен аньщ гап сурап алатын да адам шыкдатаны гой. Ендд кеп ездд-ез1 ырьщ-жырьщ : 6ipi уйсшнш, ордасы Есисгщ етегшде болтан, соны айткэны десе, ею ш ш й Бэйддбектщ э к е а Крраша би Асы мен Тургендд жайлаган, соны айткэны деп бой бермейдд. О сы ереназдцс етек ала берсе, к е л е а урпак, сол Ш анш ардьщ , кудай б1ледд, ©м1рде болган-болматанын да 292

Шем^и фыжпкрм пщн бшчей кететш шыкар? Кэз1рдщ езш де Кулманбетпен сол айтысын езш ен баскр бастан-айак, е ш и м бь\\мейд1. Бул оны Болатай кржыдан уйренген. Ж аткдн ж ер щ жайлы болгыр жарыкзык, \"Сол айтысты кезш ен керш, кулакымен еспген адамньщ 6ipiMm, балам. Эй, Ш анш ар д а шакдр, шымшыма т1лд1а к д а едь Есесш ж1бермей-ак,есш отырканда, Кулманбет кдпысын тауьш кетп. Кррабек шпнде 6 ip к ергеназ ж ен атака толмай жатьш е з кдрындасын ж у к п кдьлып крйьш, оны елден аластап куып ж1берсек, накашысы албан екен, сонда паналап барып, бар сырын ж ары йа к*>1лып ж1беригп. \"Кулан ага, кулшынып сейлейоз-ау, ©лер ж ерщ к е л ге т н б1лмейаз-ау. Мен бейне былкылдаган былгарымын, Ci3 куды кдтып кдлган кендейаз-ау\", — деп, Ш аншар тш се ж енелгенде, мен суйсшгеш мнен шыдай алмай: \"О, пелй Айама аканды!\" — деп, орны мнан ушып турып кршемет к£1лдым. Кулманбет те б1рак,тузакын курьш отыр екен. \"Шаншаржан, шын айтасыц: былкарысыц, Эйтпесе, былкарыдай былкармысыц? Букд кезщ булдырап карауытса, 0 з карындасьщды кдтын кдш кылармысыц?\" — дегеш. Кудай атып, баршйз ж ы м болдык, Бет1м1зге куйе жагылгандай ж ерге кдрадык, Ш аншар тутптп, намыскд шыдай алмай, у н -ту н аз уйден ш ы га женеддд. “У писец, уруыцмен\" дейтш кдзакцыц салты сейтш Шаншарды сын сэтте суршдордд\", —деп еюнупп едй Алматы м ен Т улкш нщ арасында келе жаткднда талай тыцдаган ол айтысты Метербай кулагына абден куйьш алкан. Сол Шаншардьщ \"Гей-гей” аталатын кушн бул ещрде тарта бкетш api \"Сыркалы еркем-ай” дейтш энш ажарьша KeATipin айтатьш жалкыз Элийбек кдлды. Б1рдеме б1летшдер1 азайьш, бымейтшдер! такда мшш ж аткрн сапырылыс 6ip дуние, eirreyip. Бакцыбай ак^ш ньщ багьш ашкдн К ржбанбет бидщ де какри сездер1 тарыдай бьггырап тамтыгы крлмай барады. Keft6ipiH кеш нп шьгккдн эргамдерге телш те жур. Адамньщ ащллы 6ipTe-6ipre арта ма десец, келе-келе кеми беретш сеюлдг Kepi кеткен заман ба, мойньша epi кеткен за-ман ба, адам б ш п болмайды. Ж эр к ен т барсац, окцгкан кдзакуыц 6api кецсе сакалап эуре-сарсац. BipaK, кецсе сайын 293

Ъекцшан Нффеке-щм сапырылыскдн орыс, басы кщлтыйган казак,6ipeH-capaH FaHa. \"Ken крркд>ггып, терец батыргандыкуан\" ба, окцп-ан казак, осы куш орыскд украгасы келетш едет тапты. Ki.M б!лед1, кун1 ер тец орыстан бетер оры с болгысы келетшдер де шыгар? \"Ж акры жерЬпзд1 орыс жайлап барады\", - деп аткд мднген © гже мен Н уржеке орыстьщ огьгнан бакдлйга кепп ед, ендд сол орыстьщ айдауымен: \"Заман сендердиа\", - деп, кедей-кепншсп мына ею мет желтнддрш жатыр. Кд^льпына кдрап турсац, байльпрган кедейш ш к артык, сыкдллды. Бурын баршыльпргы байлык, деп макд-ап, жокдиылыкды кедей деп кемсггш жатуш ы едд, K83ip баршылыкдвн жокдпылык, жакры больтты , кудай-а тоба!? М етербай бу дуниеде 6ipeyre кцрыздар болса, ол алдымен маркум Болатай кажыта шыгар. Баласындай баулып ecipAi. Бедел1 мен бмгендитнщ аркцсында, сайлауда жецпзш, \"Bip басыны ц кдмын тана куйттеген адам елге жакрылык, жасамайды\", — деп, е з жакдлны Кдртбайдан болыстыкды бутан альш бердд. Кджы болмаса, бу да осы кдлыц кедейдщ 6ipi болып жудеу ттрлишен журетш едд. Ж етектеп журш саудата уйретп, \"Сауда жасай бЬлмесец, саудац бпедд\", — деп, ж урт кцтарына крезы. ¥ т ы р Уал1байды улп ететш едд ылтый. \"Сарт саудата у т р деп, казак,оларга KeMciiin карайды, ал олар сол сауданьщ аркдсында ж ан адамга жальшьшггы болмай, емш-ерюн е з кундерш 63i кередд. Бул дуниеде ез кутцлд езщ кергеннен артык, рахат бола ма?\" — деп отыратын. © з балаларынан муны артык, санамаса, кем санамады. \"М ен с е т бала кдллып алмасам да, бажа кдалып алайьш\", —деп крлжыцлцп журш, ак}>1ры айгканын орындап, эйелш щ агайын сщлюш альш бердд. Ж етгм бала, ж е а р кдтьш депзбей, кудалыгына да, той-томалатына да — берше e3i бас-кез болды. С оньщ аркдсында, кудайта шушр, кэз1р бул уш ул, 6ip кд.1здьщ э к е а , ел аузындаты адамньщ oipi. “Сонша жакрылыкды бутан Болатай кджы ненщ етеуше жасады?\" — деп кдраса, бар-жогы экеам ен дос болыпты epi муны езгелерден, е з улдарынан e ri Tipi, етю р санапты. \"Ел сезш айта алмаган еркекке ел баекдртпау к ер е к\",- деп, кесш сейлейтш едд ылтый. С о ю еш щ акдллымен Ьукдедн деген ж ерден е з кдражатьша мештг салдырьш, бала окдштырды. Кудайта шуюр, бугш соньщ иплш н буюл ел керш отыр. Аса ты м балажан едд маркум. К ен ж еа Кржак,метп кдлаи еркелетп? Алдына адам батып Kipe бермейтш кджыньщ 294

Шм$ы фымткрн тун аркдсына атша мшш алып, ею кулагын бала Кржак^метгщ крлай кдйысша тар п ф и ап жаткднын талай кез1 керлд. Сол Кржакд1е п алдыщы жылы туцрыш улы т у ь т жаткдн куш Квз жумды. 0 з кенжесэ дуниеден еткен куш дуниеге к е л т жагкрн немересш: \"Артында туйагы кдлды. Туйагым аман болсын!\" - деп ж у р т , ак^фы Туйак, атандьфып ж1бердь Оньщ т ы н аты Н урыйахмет екенш ешюм тйтп бимейдд де. Ьшне крйта тусш кетп ме, кдйдам, былтьф Кржакдоетгщ жыльш берюшен-ак, узамай кджыньщ ©3i де дуние салды. Быйыл ж а з OFaH, мше, ж ы л толады. Кдткрбат а м м гамге оцай дейсщ, крбыррасын кдйыстырып, арайын-туысгы естен тандырып жЮердд. Соларра ес кргып, кржыньщ агальпына ылайык, ic ж асайы н десе, байльпъш ко р сета дей м е деп, 6ip жаты заманнан крймьшады; жакрылыкын умытгы дей ме деп, еюнпп жаты журтган да жаскднады. EKeyi де тауекел •плейдь Кдй тауекелге мшерш, б упн Болатай крж ы ны ц алыс- жак^шдарымен акрглдаса о т ь ф ь т шешпек. К^гйсык, шокдыдан М етербай сан ойдьщ салмагы баскдн ецсесш тж устал тусп. О п ф ж1берген К^ызыл жоррасына мшдд де, кектемнщ ызгарьша кдрамастан кеудесш а ш ь т тасгап, кджыньщ ауылына кдрай ызрыта женелдд. Кдлай болганда да, кржыньщ жыльш жакрылап етгазсе, а з да болса борьпяьш етейтшдей сезшдь Ж орра устшде шайкдтылып келе жаткднда, кджыньщ 6ip айткдны тары eciHe тусп. \"Сауданы кдзак, алдау деп ойлайды. Олай емес, балам. Сауда — мен саган керегщад берем, сен д е маран керепмдд бер деген KeAiciM\", —дейнн. С у ы тж у р к ке сумдык,шыдамды ед1 жарьпргык, Алматыга мал сатьш крйткрнда, тацбозьгнан шырып, Тулкшге ел жатпай ж е т т жьпылатын. Тунп ж урктен тук сескенбеунп едь О щсшщ 6ip крркдтын жер1 Алматыньщ М уттеМ м 6aFbi б о л а т ы н . \" С о л б ак,тан кунд1з OTin алайыкд!ы!\" — деп, Тулкшден сатура мал аодап шыккднда, тунге кдлмауды алдьш ала есептеп алатьш. Алматыныц етегш ала узынынан-узын созы льт жаткрн жабайы бак, шынында, мутгэшм десе дейтшдей-ак,кррф>шышты едг Ортасьш ж а р ь т етегш жолды кеш бата-ак, уры-кдры то р ь т , аман оту и уде 6ip болгасын, ж урт бакуы М утгэшм атаран. \"Акдгац мен малынды алса, уры альппы деген аты жаман, а к д т мен малра бола жанынды алса, урылар е л т ф т п деген былапьпы жаман. Сакуансац, сак,таймын деген кудай. Пэледен аулак, журешк, балам\", — дейтш. \"Эр малдьщ мойнында теккен терЬ пз бар, 295

Ш с у т т H tJ r M t-m Саудадан алган э р сомымы з соны ц сыйакдасы. Акднаны сон д ы к ,та н б е й б е р е к е т ш а ш п а , 6ipaK, к д ж е т щ м ен кдлжалатьща кдлнжылмай жумса\", — деп уйрететш. Ж орраньщ ж айлы ж у р ю кдй-кдйдарыны есш е TycipAi. Болыс болтан жылы ойламаган жерден елге ататы жайылды. С этп айтылтан 6 ip сезддн, тана куддрет! муньщ беделш кекке кетерш ж1бердд. Ж айлауга шыкддн казак, кдшаннан крнак, шакьфгыш, той жасагьпн. Бул ещрге аты эйгш терт атасыньщ кдсында М етербай Ш еж ш ауылындагы тойта барды. Эйгни Шэтгп бидщ тукаш дары албан жак,тан кд>13 алтан екен. Тойдан кайтып келе ж аты п 6ip Kjjp аскдн сон,: — М ына Тыш кднтау —б1здщ ауылдьщ жайлауы. Тусьшан токцамай е те шыкдфндарьщ матан кдндай сьш болса, ездерще д е сондай сьш, — деп, М ука болыс муртьш ан кулдд. — Ж е н . Ет ж ем есек те, ершмаздд кымызга типзею к, — деп, Ж ацгазы да ыкдллас бмддрген сон,, 6api атгарыньщ басын Мукрньщ ауыльша бурды. © з куйеу1мен крскрнда бес б!рдей э й гш адам уй ipreciHAe атган тусш жаткднта Кулеш бэйбппе кдтгы састы. Сасуьшьщ 6ip ce6e6i ертец б есж той жасамак, сщ лкш е: “Кдэгмызынды мен та у ь т берем\",— деген уэдесшде екен, оны Метербай кеш н еспдд. Д эу тегене кд>1м ызды бес ер к ек эп-сэтге-ак, inrin тастады. Кулеш кашпакуап кайтерш бтлмедд. — Крнакуар кднбай калды, б эй бш е. Таты экел! — дедд Мукд 63i де кумарта тамсаньш. — Сыйлы 6ipey келш кала м а деп, аз тана алып к а л ь т ем, — деп, К улэш к у м гл ж т улпргенш е М етербай м ьфс ете калды. — Ж е ц ге -а у , со л сы й лы 6 ip e y re сак,тап крйган камызьщ ызды 6ip топ сыйлы крнак, келгенде экелмейаз бе ендй \"©кем Ж ацтазы болыс келш кала м а ? \" - деп сактасацыз, мш е, о Kici осында отыр. \"Кудам Ыстамшал болыс шелдеп келер ме?\" — деп кутсещз, ол агам да алдьщызда отьф. \"Наташым Умбетам болыс келш кдлар ма екен?\" — десещ з, ол агам да, мше, осында. \"KyfteyiM Мука болыс келш калады -ау!\"- деп кутсещз, керш отырсыз, куйеушдз де касымызда. Алда-жалда: \"Алыста жаткан болыс кайным М етербай келсе, уйалып калам ба?\" — деп, матан сак,тап кр й с а ц ы з, м ш е, м е н д е осы ндам ы н. Bi3 сыйлы болмасак, сонда азддн, кдлмыз сакуап крйтан сыйлы 6ipeyiHj3 296

_______________ ЗЛаудм фыжпк&н ищи и м балды екен, э? -д еген д е, Мукд бетше ж алт кдрап едд, Кулэш отырран орньшан тура алмай, есжтен терт айакуап шыкты. 0лп эзш нщ Кулэшке аса ауыр тигенш Метербай сонда барып ащарды. Аталары да 6ip-6ipiirin бетше кдрамай, 6ip сет тым-тырыс отырып кдлды. — Жецгендд кдтырдыц, — дедд М укд тыныш тыкды 03i бузып. - Кдтын м е т и болтан соц, отан крсарлап м е т де сокцыц. Ондырмай соктыц, Метербай! — Иэ, сотуьш сокды, — дедд Ж а щ а зы жанындатыларта жаталай жымыйа кдрап. — Алайда эрим нщ аузына кудай сала бермейтш тапкыр сез айтгы, Мукд. — Иэ, естен кетпейтш, айта журетшдей сез айтгы, — дол! Ж ацтазыны Умбетэл1 де крштап. — Аман болсак, eAi ecripMi3, М етербайдьщ бул сез! бесеум1зддц атымызды 6ipa3 елге, 6ipa3 жерге, 6ip a3 жы лга апарады! С ол кезде 6ip тулы п кдлмыз к етер ген ж т т \"Ассалаумагалэйкум!\" деп босага атгады да, оньщ артынан самауырыны мен куырдатын а л ь т ак, жаулыкцы 6ip келш юрдд. BipaK,Кулэш бэйбйне булар кеткенш е кдйтып бул уйге бас сукдады. О да 6ip заман екен-ау! Кдж ы ны ц ауы лы на келш М етербай аты нан Tycin жаткднда, Болатай кджыныц келш1 — байагы ерке Кржакдиетгщ эйел! — Бибкэл1м уйден шы га келш селем галлы. Iuri жыльш: \"Кеп ж аса, кдратым!\" — дедд ыкдлласпен басын изеп. Керген кезде ылтый естш кергенддлтн ктгейдд. Cipe, ci3 де кдж ы атам ны ц 6ip б аласы сы з деп, Kyfteyi Крж ак^етгщ атасы санатаны шытар. О ны сы орынды да гой. Б уил Акднаныц балалары 6ip-6ipiHe бауыр емегенде, KiM? Болатай кджыныц асы О рдыц булатьша цЗГелес Крйанды жайлауыныц ж азьпында берыдд. Сауыны м ен сойымын, б эй п а мен барлык, сый-сыйапатын, крнакц'ардыц ж олы м ен кэдесш — бэрш 6ip e3i кетерген М етербай атайын^гуыстан атыл-тепл алгас еспдд. Ал журт: \"Болатай кджыныц ютеген жакрылытын акдгры кдйтарды. Э кесш ен бетер баулып рад маркум, бул да парызын баласындай етедд”, — десть \"Ата, жакрылытыцыз кудайдан кдйтсьш. Азамат деп аркдланьш, Туйак, екеум13 бул ауылда тек аздд пана тутамыз\", —дед! БибюалЫ д е кез1 жасаурап. К ецш нде кдйауы бар адамныц 297

Щ сцяш, _______________________ K03i жасаураи беред|, эрине. Эйткенмен БибюэлДмнщ бул кылыгынан алдеб1р ар ы з айткдндай ы щ ай байкдды. Неге: \"Туйак, екеуш з\", - дейд1? Неге: “Тек а зд Г .-д ей дд ? Демек! баскдлар 1ренжшп ж урген болды гой? Неге iperoKmyy? Cipe, ypiii ауызга салгандай эдеьп келш ш екп сауырьшан сыйпап бауырьша баскылары келген гой? \"Ерден кегсец де, елден кетпейсшдд\" к у ц с т п ж урген 6ipey бар-ау? Кгм екен, э? К е л е а ж ы ды кузде кутпеген жагдайда Метербайга кртыны кунк ете кдлды: — Бибнгалшд! Ы бырай алатьш болтан ба? — KiM а й т гы ? Bapi аиты п жур. — С оны ал1 бглмейсщ бе дегендей, куйеуш щ бетш е кдтыны тандана кдрады. М етербай да тандана ойланып кдлды. — Ыбырайдьщ алгысы келгенмен, Бибюэл1м тие крйар ма екен? — \"Алам\",— дегенш е Караганда, \"Тием\",— деген шыгар? — Тисш. Ж ыйырмадан ж аца аскдн жас адамга еле- елгенше ж е а р етдеуге им нщ аузы барады? Жалкыздыкуан repi Ыбырайдьщ жанында болганды ж ен керген шьтар. — Тецге атам ньщ урпагында баскд Tsyip 6ipey курьш кдлрандай,.. сол Ы бырай емес пе едд, сен сайлауга тускенде, Kepi кдйнаганы жакуап жанталаскдн? — Е, жанталасса, е з ж аны н кдгйнады, оган сенщ нец кетп? П ендешшкжасаса, маган жасады, Бибюаммгежасаган жок,крй. О ньщ 6api е з уакдысында етп, кетп, еткендд крзгап кэйтесщ? — дедд М етербай о л сезге онш а м эн бермегенсш. А лайда inri алай-тулей арпалыс сез1ммен алысып жатгы: \"Ш ыньщда, оддн Teyip ешюмдд таппада м а екен?\" Ж а з шыгып, е л ж айлауга ендд отырган кезде, Аралтебе жакдакы Бибюалзмнщ теркш ш ен уш Kici Крйанды жайлауына крнакдф келдд. Эуэлпде ауыл арасы жакындаган соц, аман- саулыкды б1луге келген ш ьтар д еп ойлаган М етербай олай емесш е epreci-ак, кез1 ж етп : олар Бибкэлгмдд альш кдйтуга арнайы келген болып шыкты. Сол сыбыс шыгысымен агайын-туыс кешгасш Болатай кщкыньщ ауыльша жыиылды. “Э лп Ыбырайга т и е д -Mici\" к^йда? Элде мунысы кулык,па?\" —

Ш ау<Ы 91сылатк&н т ун деп, М етербай ез ойымен e3i больш, сезге б1рден араласпады. Бибкялгмнщ атасы оспактап-туспалдамай, свзд! турасьшан тартгы: — Bipeyi бас ие болар деп 6ipep ж ы л кутпк. Ж а с е>прш жесар етгазе ме, Бибгсел1мдд альш кетуге келдш, — дедд. — Кдлз аздерддю болтанмен, баласы б1здиа гой, 6ip бутшдд кдлай ж арам ы з? — дед! Ы бы рай ец кдлйын epi ец кдшналтатын ж ерге б1рден жабысып. — Кдншага жарсацыздар да крй деп крлдарыцызды кдкдамыз жок, Bi3 дау ш еш уге емес, бауырымызга пана болуга келддк, — дедд атасы аспай-саспай. — Крльщ малы теленген келш о л да б1здщ адам саналмай ма? — деп, Метербай Ыбырай сезш е ептеп тузету жасады. Ондатысы Бибюаммнщ жагдайын ©змз-ак,ш еш ер м з дегендд ацгарту едд. О ны Бибюэльмшн, атасы ута крйды. — О з д е р асыкдтаганмен, eMip етш бара ж аткд н жок, па? — дедд бул жолы сел шытынып. - 1здеуаз демесш, кдрындасымыз далада кдлмасын деген кдммен келддк. — Неге далада кдлады? Кдлмайды. \" Ж е а р ерден кетсе де, елден кетпейдд\" деген еж елп салт бар. М ен де Болатай кджыньщ жакдлн imciMiH, немецгерлжке жолы м да, кркрш да бар. Аламын! — дедд Ы бырай орньш ан атьш туратьш Kiciuie тап-тап умтылып. — М ен ci3 re тим ей м ш , кдйната, — дед1 Б и б кэл гм басындагы орамалын тузеген боп бетш келегейлеп. — Ci3 Кржак>1ет ш щ з Tipi кезшде д е 6ip рет крйныма крл салмак, болгасыз, кез1 жокда да сол крглытъщызды сан кдйталадьщыз. Кэйтш ендд ci3 екеум1з 6ip-6ipiMi3,ai4 6eTiMi3re уйалмай кдраймыз? Ж у р г та, Ыбырай д а 6ip сет тым-тырыс отырьш кдлды. — Bepi6ip елден ж1бермейлпз, Туйакды -ripi жетгм кргла алмаймыз, —дедд 6ip кезде Ыбырай тэты 6ip намысты нерсеш крцырсытып. — “М ен мынаумен кдлам\", — деп, кдрьгндасым 6ipeyai пакды устамаса, мен оны ж ылатып, мынапдай дау-дамайлы жерге тастап кете алмаймын, —деп, атасы ендд кесш сейледд. Таты 6epi тым-тырыс болды. — О нда айтсын кене! — дедд тэты Ыбырай такдлмдап. — Устасын мьшаган тием деп 6ipeyMi3Ai! Bepi ендд бажырайьш Б иб кел Ь ш щ бетш е кдрады. Ол ундемей кезш темен тацдырды. 299

Шсутн Hi+Mi-vm Айт! ¥йалма! - дед1 атасы. — в з щ е пана болатын 6ipey болса, б1алдн, кез1шзше айт! Ешюмдд айтпаса, дегешм деген, мен алам! - дод! Ыбырай сонымен с ез 6 irri деген Kiciiue крлын ал тей сермеп. — Алса, белые агата барайын. Алмаса, басыма бостандык, берщздер! М етербай селк ете кдлды. Bapi оган ожарыла кдрады. Не дерш бьлмей ьщгайсызданды. Бибюал1мнщ: \"Туйак, екеуодз тек с1здд пана тугамыз\", — дегеш тап сол арада есше сап ете тусп. — Е-е! —дед? елге еспрте к уреш т. — М еш кджы аганьщ е з баласындай кергенш бглеаздер. Менщ де жолым мен кдкым бар. Сондыкцан Туйакзы же-пмаретпеу, Бибюал1мд? ж е т р етпеу мшдет1м де шыгар. Ж ен керсещ здер, баталарьщызды берцаддер! — дед? тэуекелге тез мшш. — Алдын ала ак?>1лдасып алган гой мына зэл!мдер! — деп, Ы бырай жагалай кдрап ж уртган жак,тас !здегендей болып ед?, оган ешгам ырай бермедд. Бибюэл1мнщ атасы крлын жайы п кэрындасына батасьш бердд. М етербай бес кун ш ш д е балалары Баж ан мен М укрметалте ж еке-жеке, ал М укдш пен бэйбинесше ортак, еннп белш берд?. Сонан сон; оцаша уйге гарпзер алдында Бибк:эл1мнщ кулагъша Алматыдан арнайы алып келген алтьш ай сырга так^ы. Сол туш: \"Ж узщ керкем-ай, Кунде керсем-ай. Аха-хай, Сыргалы еркем-ай!\" — деп, Ш анш ардьщ энш айтып бетш ашты. Кэмпеске дейтш тарюлеу журетшш М етербай алдын ала М укд болыстан еспген. О Kici м ал-жаны мен алдакдшан Кдьггай етш кетп. Ал бул: \"М ал дейтшдей м енен н е алады? Ж аны м аман болса, тагы мал та га табылар\", — деген тэуекелм ен кдшпады. BipaK, 1928-жылдыц крныр кузшде Кектерек езеш нщ бойындагы к ек жотада Крцыралец ауданы кэмесиесш щ шехшмш кезш бакырайтып кр й ьт Ыбырай окдаганда, муньщ e3i егаметгщ зацы емес, Ы бырайдьщ булан 300

___________________________Шауды о/сылткун тун кек кдйтаруы FaHa сыйакуанды. \"Эуелбекулы М етербай. Ж асы еду сепзде. Патша заманьшан 6epi болыс больш келе жаткдн кднаушы тап ек ш . Сауда жасап, еддд алдап байыран. Б уккан д еген ж е р г е меш гг салып, б а й у ж о л ы н а ддндд пайдаланран. Э йел тендш н айакка таптап, езш ен оты з ж ас киш адамды эйел устше токалдыцка алган. Кецес егаметше карсы гагар таратьш, малымды егаметке бергенше деп, саткан, саткднынан калганын балалары мен туыстарьша таратьш берген. Акща уруыньщ уйткдлсы, беделдда. Елге ipind салушы ретшде, оньщ малый да, каты ны н да тартып альш, ypiM б у тагы м ен ж е р а у д а р у к е р е к \" , — д е п т! д е , Ti3iMre бэйбннесшен тартьш, одан туран Бажанды, Мукаметэл! мен Муканггы — бэрш 6ip отбасына крсыпты. “Э, “Era сыйыр сауганньщ айраны бар, е й катьш алганньщ ойраны бар” деунп едд казак, осы кэмпеске era эйелЬуу era жак, кд»ш ж ауласты ры п ж1бермесе, ж а р а р едд\", — д еп кэу^птендд М етербай. Т ем ен карап к е к бетегенщ тубш шукылап отырран ол кенет 6ip таныс дауысгы еспгендей болды. Элдеюм: \"Эй, азаматгар!\" — дедд-ау, cipe? М етербай басын кетергенде, кэмесиелер отырран узьш усгелге карай ега-уш атгап токдаран Биб1сэл1мдд кердд. — М ына кэмпескелерщ кудайдыц 6i3re ж1берген акдлрзаманы ма элде ею м етгщ жаберген эддл зац ы ма? Кэмесие боп отырран мьша Kici де м енщ кайнагам, — дедд Ыбырайды иепмен де, быег1мен де нускап. — Б у raci кезш де меш токаддыкка алам деп, мен М етекеце тшп кетш, содан Keri бар. Бэйбине апамнан туран баланьщ 6api М етекеце мен тнген жылы-ак, енннлерш альш, белек уй больш кеткен. Оны кэмесие кайнагам да, мьша отырран ел-журт та — 6api быедд. Сейте тура кэмпескеге мал саны н толтыру уипн api ештескеннщ ж еш осы екен деп, бэр1м1здд 6ip отбасы е п п жазрандарьщ кцшанат емес пе? М етекецнщ болыс болтаны да, меш эйел устш е алганы да — 6epi pac.'BipaK, мен ез ергаммен тиддм. Бэйбине апамньщ да, балаларыныц д а ж ер аударатындай еш жазыры жок, обал жасамандар. Б эрМ з де кул устап, куц жумсаган адам емесгаз.— С оны айтгы да, аспай-саспай бурылып, отырран орны на карай журдд. — М етербай ipi байдьщ катары на жатпаганмен, ж ау елементке жатады, С ол у ш ш ж е р аударылады! — дедд Ыбырай осымен сез 6iTri дегендд ацрартьш. Bipi ж аца тэй-тэй баскан, 6ipi емшекге, — ею кызым 301

Ъексут лн ^Нф/секе-щм бар. Ж е р тубшде жаткдн Ж айы кда жетпей жолда елсек, юм жауапты? — дед1 Бибюалш тары камесиеге сауал тасгап. М етербаи жауапты, — дедд Ы бырай к уцк етш.— Оран болыс бол, елдд кана деген 6i3 емес. О ны куптап Gip-екеу кулген больш едд, eip-екеу оларра к езш алартгы. \"Е-е! — дедд М етербай шггей тущлш. — Кецес еюметг Ы бы рай болса, oFaH 6i3 сумырай болмаганда, юм сумырай болады?\" — Ж ецге, — дедд к ен ет камесиенщ терш де отырран кара сур ж ш т атасы Бибюэл1мге карал. — Б эй б ш е апацы з бен балаларыньщ emuici белек екенш ырастайтын кагазыцыз бар ма? Ж ацагы айткан емш екгеп кдлзыцыз кайда? — Кайным-оу, кай казак, баласьш кагаздап енпплеуип едд? K,aFa3Fa наны п, адамра нанбасан,, агац н ы ц каты ны екеш м е д е нанбассьщ. Кдлзым мгне бэйбипе апамньщ алдында ж аты р, — дедд к е к ш ептщ у спнд е к е а л е отырран кимеш екп ейелдд керсетш . — Бу idci м ен бул нересте гамге жау, мен ю мге ж аум ы н? Б1здщ кай кдэглыпамыздан крркдлп ж ер аудармакрыцдар? — Андагы с е зщ ж аудьщ ce3i емегенде гамддю? — дедд Ыбырай отырран жерш де крпацдап. — Байкап-байкап сейле, ею м ет сенен к р р кд т отырран жок, жазалап отыр. Саран айткан сез1м зай а дедд м е элде елддц кезш ш е i3eT кдглды ма, та л а й сезддц p e i i к ел ш ту р с а да, Биб1сэл1м Ы быраймен салтыласпады. — Ж ецге! — деддтер д еп кара сур ж ш т тары Биб1сэл1мге.— К агазы цы з ж ок, болса, кагаз ж асап б е р щ з 6i3re. Ж ацагы айткандары цы зды кагазра Tycipin, кэм есиеге экеп бери^з. Ж ен керсек, ж енш жасаймыз, ж еш келмесе, оны езщ зге айтамыз. — О сы кез1р ме? — Ие, осы кез1р. \"Эй, Кггапбек гш тарты п оты р-ау?\" — деп, М етербай кара сур ж ш т к е к е зш щ асты м ен б арлай карады . BipaK, суеты ж 1гптщ жуз1 е ш сы р ацгартпады. TaFbi о йы етк ен кундд шарлап кетп. К ектем кетш, ж а з шырып калган к е з болатьш. \"Bip агамыз ауырып арасанда емделш жатыр екен. Барып кещлш сурап кайталык,\",— деп, Болатай кдж ы муны касьш а ертш алды. Н айзатапканньщ арасан ы Тулюлшщ шырысьшдэ жап-жакд>ш ж ер. \"Ауру адамньщ сакуап жегенше крлайлы\", —деп, кажы 302

fflaytkt фыммк(т тун 6ip крйды уйтпрш, б1ртулып кдлмызды баптатьш алып журдд. Ж олай арасанньщ неге Найзатапкдн аталганын сурап едд, кджы муньщ соны суратанына куанран адамша кулшына сейлей женелдд. \"Бул e3i б1де ж уретш эщ тм е,— дедд сез айагьш iAiii экетш. — Еспген ш ьтарсБщ, ертеде осы Ордьщ булатында кдзак, пен кдлмак,арасында кдтгы шайкдс болады. Кдзак, аз, кдлмак, к е п болрандык,тан, кдзак,тар ок,тан паналайтын ор кдзып сорысэды да, кдлмакды кдтгы кдгргыш'а ушыратады. Кдзак, кр л ы н EciM ханньщ баласы С алкдм Ж эч п р баскдрып, оран сонау кшп жузден Ж аларрес батыр кемекке келедд. С ол кдгррыннын, кегш алмак, боп сепз-торыз жылдан кеш н кдлмак, кдзакдд кдйта шабады. ¥ры с осы Уйгентастьщ белшде болышы. Салкдм Ж э ц п р сол coFbicra жекпе-жекте жараланып, содан кдйтыс болады. Оран ашьшран кдзак, кдлмакды тары быт-ш ыт кдьдады. Елтшдд батырдьщ досы ¥зьш мурт ¥зак, батыр да сол сорыста кдра саньшан жараланьш, журе алмай кдлады. Крргасгьщ, ©сектщ, Кудьщ арасаны — ешкдйсы кемектеспейдд. Сонан соц 6ip тэуш осы арасаота емделсец, жазы ласьщ дейдд. ApacaHFa ¥закды !здеп келген Елтшдд батыр анадайдан амандасып: '¥ зеке, канетурегел!\" —деп, кушагьш ашады. \"Елеке, кдргып турарра эл1 ертерек, суйенерге 6ip тайак,тауып бер”, — дейдд ¥зак, Елтшдд apbi-6epi кдраса, ж акдш мацайда бос жаткдн агаш кершбейдд. С онан сон; арасанньщ басында енш турран топ агаштыц 6ipiH сынды рып алмакдд умтылса, \"Ойбай, арасанньщ басынддры агашты сьшдырура болмайды\", —деп, кдсынддрылар ш у ете кдлады. \"Кдп!\" — деп, ж ан-жагы на кдраса, анадайда 6ip кдзыкдъщ шет! щылтыйады. Тартып кдраса, крзралмайды. ЕШрене ыррап суыры п алса, кдзакдын, кдра найзасы екен. \"Мэ!\" —деп, ¥закдд 6ip шетш устатады да, 6ip шетшен e3i тартады. \"Э у тр ш , бю^пллэ!\" — деп, ¥зак, батыр сонда орнынан б!ржола турьш кеткен екен. Оны керген ел \"Елтшдд батыр найза тапкдн ж ер \" деп журш , арасанды Найзатапкдн атандырып ж1берпгп. Ырымшыл кдзак, ею б1рдей батырьша кдтысты тарихы болгасьш, бул арасанды кдтгы кдстерлейдд\", — деп едд кджы. Будар арасаша жете бере кун куйды дерсщ, тура шелектеп жауды. Кунгей жак, беткейдеп арасан 6ip сэтге топан су кдптарандай апалад-топалан, болды да кета. Сай-сайга тж кен уйдщ бэрш су алып, шошала мен абылайшалардьщ б1разын су агыза да бастады. Ж у р г кэддмп ж ау шапкдндай куйте зоз

Ш уш т Н яШ г-уы ______________________ тусп. Bip кдра сур ж М т ким еш екп ейелд1 кетерш альш келе жатып, булардьщ ж ольш кеспей, erin к е то н деп тура кдлды. Ассалаумелиюм! — дедд кджы екеуше куле кдрап. Эликшсалам! Ш ешец бе? Мьша жауында кдйда апара жаты рсьщ ? — дед; крж ы oFaH. Ш ошаламызды су алып кетп. Шешемдд е ц курымаса жотага шыгарьш крйайьш д е г е т м гой. — Крйдан келш ендер? Крйшыньщ белшен. Атым — Кггэпбек, солташул Кржагелдд деген юсшщ баласымьш. — Иэ, Кржагелдд батырды ecrryiM бар. Ж алай ы р Ж ирен баты р eKeyi крлмакц-ан кдзакдф олжа т у ар ген KiciAep болса керек. Ш ешец не наукдс? Ж ерге туарсещш , крльщ талды гой. — Ж у р е алмайды. Ега-ак, кун болды арасанга келгешмзге. — Ж арайды , арасан жарыкцык, шеш еце ем болсьш! Э йгш арамыздыц баласы екенсщ, ертец мьша Метербай агац екеум1з ш еш ец паналайтын 6ip льша экеп берерм1з, бугшше б1рдеме рып ыдэлделей тур. К рра сур ж ш т нанары н да, нанбасьш да б1лмеген к у й ацы ры п турьш кцлды д а, будар ар ы e rin кеткен. Epreci кджы муны жумсап, Кггэпбекгщ шешесше 6ip кдраша уй апарьш берпзген. Cipe, Кггэпбек соны умытпаган-ау. Бибгоэл1мнщ ары зы М етербайды ж ер аударудан куткдрмаганмен, бэйбинеш балаларымен б1ржола арашалап крлды да, ал Бибюэлгмге \" Ж а з ш ь г а М етербайдыц артьшан ез1м барам\" д еген серт-кдраз ж азды рьш альш, уакцггша елде крла туруы на рукрат еперуге жарады. \"Ж ецге, аканы араш алай алмаймын. Устшен жазылган терт адамньщ бглддрмеа бар. Айта барыцы з, кдсиетш кетзредд-ау деп к ррланбасы н, М е тек ец н щ Крлзыл ж оррасы н ез1м м ш п , кундыз б ер кш ездм к й п тоздырам. М енщ крлымнан келеттш сол рана\",— д е г т Кггэпбек Бибк:эл1мге. ©лген-тршенщдд елемейтш мьша мылкэу заманда оньщ мунысы да гасшк. Басынан багы 6ip-aK,кунде тайган М етербай екси к у р ан т, езш щ кенет елец куб1рлеп отырраньш ацгарды: \"Ж ас кезде кек курацты булацтайсыц, Кдрт кунде кдлт-култ еткен шырактайсыц. Булак Keyin, шам ceHin бара жатыр, Ку дуние, кдйда апарып турактайсыц?\" 304

Шщди ojcMMmkfm тун Ежелп Теке, кеш нп Ж айык, кэз1рп Оралга Метербай кдзан айыньщ айак,шеншде жетп. Ж еткен бойда келгенддш куаленддрш кецсеге иркелдь Болатай крокыдан бойьша сщген Kicire уй рсек тж мунда да оран е з штлюн керсетп: келгенше aina айналмай жатып-ак,ез нанын e3i тауьш жейтш жагдайра ж етш , балык, аулап, со ны сататы н 6 ip э р те л д щ белдд жумысшысы болды да шьгкхы. Адам мен адамньщ арасын алысгататын да, жак^шдататын да с е з емес пе, М етербайды сез б1летшдц1 д е сыйлы етп. Э уелпде оларды ол Куланайан Кулманбет пен Ш анш ар акдлнньщ айтысын, арты нан К рж банбет би м ен Т езек те р е н щ ы м ы -ж ы мы 6ip жагдайлары н, Елтшдд м е н ¥ з ы н м урт ¥ зак , б аты рдьщ ерлпспрш андмелеп м аз (щглса, келе-келе Салкам Ж эц п р мен Ж алацтес батырдьщ елу мыц кдлмакуд жетт жуз батырмен кдлай карсы шыкданын байандап кдйран кдлдырды. \"Эй, атасы, сен e3i aripiicri бес in отырган жокрьщ ба?\" — деп келе жаткан 6ip жптгп екйпш 6ipey 3ipK етш токуатгы: — М енщ де экем осындай сездд айтатьш. \"Ж а л а щ ес Ж еткута барып сорыс салганда, соран Ж и ем бет ж ы р ау да катысыпты. EciMханмен араз ж урген Ж ием бет ел1мдегенде, xaHFa кегш умыткан\", — деп отыратын. Сол 3ipK ете калган Кабдолда, кудайдьщ Kyaiperi, кеган М етербайга арайы ннан б етер бауы рласы п к е тп . BipaK, каншама кашмас, сыйлас адамдарды тапса да, туран ж ер мен туран елдщ кан тамы рына тарап кеткен сарынышы басылмады. YiiiiHini жылр'а айак, басып барады, “Артьшан езш барам\", — деп серт-кдгаз берген Биб1сэл1мнен еш хабар жок, \"Со серт-кагазы куррыр айрылысар кдраз боп журмесе, кэйтсш-ай?\" —деп уайымдайды. Токцаган турагын керсетш кецсе аркдглы Крцырелец ауданына ёга-уш дуркш аныкуама да жЮердк Алайда жауап та, тусппк те ала алмады. \"©юмет езЬак, кудалап тыныштык, таптырмас едд, cipa, 6ip кесапат кедергтге жолыкцы-ау\", —деп жорамалдайды. Кднддй кедерп болуы мумган? Кдндайы болса да тек Ыбырайдан келетш сыйакуанады. Ыбырайды ойласа, неге екенш, Tici зы р ете калгандай ене бойы турппгедь Адамшылыкден ойласа, жауласатындай не бар екеушщ арасында? Маган тимеген эйел оган тиш кетп деп-ак, оле-елгеншше eiinecin етпек пе ол мунымен? Еркектщ намыс сода рана турса, ондай намыс

Ъ вкут ан М Ж /с е к в - у т _________________________ гамге керек? Бэйбине м ен балалардьщ да басьша эн д р тайак, ойнатып, ж аудьщ тукдимы, ж аудьщ катыны деп жаткдн ш ьтар? Кудай-ау, бул ю мге ж ау? Кдзакда бурьш калмак,едд ж ау саналатьш, ендд бай мен кедейдд 6ip-6ipiHe ж ау кдллыпты. Б айл ар казак, ем ес сиякдпы. Кедей, эрине, байдан кеп. Акдллдыдан акргмак, т а кеп. Алайда кдншалык, а з болса да, байлар мен барлар ж уртгьщ басы м ен сезш акдилмен устап, ел кд1лы п келген жок, па? Kerrri a3Fa кдрсы айдап салтанда, басган да, сезден де айрылтан казак, кэйтш ел болады? Курып кетпей ме? А л адамды курту эддлддк пе? Адам, халык, кереп жок, ею м ет бола ма? Элде 6i3 б1лмейтш, 6i3re бмддрмейтш купыйа 6ip куйтыркдлсы бар ма? Кдндай куйтыркдлсы болса да, э р адаммен 6ipre курьн'ан халыкдъщ акдилды ce3i мен асыл енерш кдлпьш бузбай и м кдйтаддн орнына крйады? Адам ecin кебейгенмен, елген сез бен елген енердщ орны тола ма? Bip e3i мьщта татыйтьш М ука тектес мартаскдлар курыган соц, 6api жыйыльш 6ip Мукддай бола алмайтын мьщ Ыбырайдан казакдф кдндай опа? 1931-жылдьщ кузш де Кдбдолда 6ip сумдыкды ай п ы : ауыл- ауылдагы кдлкрз болтан казак, аштыкуан кд>грыла бастапты, кара су inrin, Tepi шалбарьш ттлплеп тамак,кд1лып отыртандар бар деседд. Кедега тупл, кул кдзаты д а аштан елш кермеген елге асантьш таж ал т е н и т : адамньщ е з крлымен, е з кдс- к е й л т н е н жасалтан апат. Кдлрылмай кэйтедд, кэлектш боласьщ деп, бар малый оргата салдырды; таматы да, r a n i де, баспанасы м ен алыс-берюшщ 6api 6ip малта тэуелдд казак, малынан айрылтан соч, туп тамырынан айрылтан кацбакд-ай кацты рьш елмегенде кэйтедд? Акдилмен емес, элдеб!р адам тусш бейтш жаулыкдтен жасалып ж аткан эрекет 6epi. — Э й , М е т е р б а й ,— дедд кдистьщ кун! К абдолда оца- шалап, — сенщ жатдайьщды жаньщ да журген мен тусшем, ею м ет тусшш, 63i жендейдд екен деп умптенбе. Керек болсац, катын-балаца, ез отбасьща керексщ, Галашеюнге керектн деп кайтырып ж урсщ бе? Буйпп куса боп капалантанша, тэуекел де де, елще каш. Кепкен балыкдъщ 6ip дорбасы елщ е аман-есен жетюзедд. Эуел1 пойы збен Елекке жет. Акдпасын берсец, ары карай ж ер тубше апар десеч де апарады. — 03iM де сол ойдьщ уппльш а ж ете алмай жынды боп ж у р еддм. Ендеше, сол Елекке жетуге ж е н с!лте. Сол жоспармен 1932-жылдьщ кекек айында Метербай 306

Шгудм ojcwumlym тун тауар тасыйтьш пойы збен ел/ум-талдым деп тацбозында Сарезекке жетп. \"Бодщ жакуыц казары с е т танымайды, танымаган соц, жумысы болмайды; е з ж ерщ е барганда сак, бол, сеш ж ау санап жургендер солар\", —деген Кдбдолданьщ ce3i кекеш нен кетпей, М етербай алагеу1м кезде С арезектен сырт шыгып кетш, елеуаздеу 6ip тебенщ тубше барып кеш баткднша уйкцгсын кдндырды. Содан туш мен тау бектерлей журш Алтьшемелге жетп. \"Кайда барсам?\" — деп, сол ара- да ею ойлы тогргады. Тау асса, ар жаты — туган ауылы Тулкш. Барса, 6epi таныйды, “Болыс келд/, бай келд/, ж ау келдд\", — деп, тагы бас салуы мумюн. 0 з жерш е, е з елш е ж ау санаткдн заман-ай! Егер Алтынемелден ары аспай, Крралыньщ ацрарымен тура тарта берсе, тац ата кдйын журты — жалайыр шпне — жетпек. Ол ара бейтаныс, бай екенш, болыс екенш эрю м 6L\\e бермейдд, сондыкуан оларра бул ж ау емес. Тэуекел деп, солай карай тура тартгы. Bipa3 ж ер узап барып кдйта крбалжыды. Сонау ж ер тубшен кдйын журтьш емес, Тулкшсш, Тулкшде калган бала-шагасы мен отбасын ацсап келе ж аткан жок,па? “©леем, солармен 6ipre елермш, оларсыз п р л ж маран, теп, не керек?\" —деген оймен тэуекел деп, ен/si Ж ам ан Алтьшемел аркцглы Тулкш ге карай тартгы. Тац кдглац бере Тулкшге де ж егп-ау! Эл-дэрмеш курып турса да, кршеаландап Кдшсык, шокцшыц басына шьшуы. Кунгей бет Kerepic тартъш кальптгы. Ен/у-ендд бур ж ара бастаган тобылкы мен каракат \"Айналып ауылыца келдщ бе?\" дегендей тецселе бас шайкап карсы алды. Терюкен мен жусанны ц, кдлакай м ен бурге тж ен н щ кр еп а iftici кецаритне толып, кеудесш жарьш жзбере жаздады. Анацньщ омырауына украган кайран гуран ж ердщ iin d -ай! Шаршап- шалдыкаанын умытып, ж ота астындагы кргстауьша карай ентеледг Кркрып карауытып ж аткан тас крра мен тас уйдд кергенде, ж уреп тас тебесше шыкцы: тырп ёткен п рш ш к байкалмады. Крл-айагы ддриудеп, кдгйраган уй м ен кргйраган KppaFa урке жакдшдады, Кдгй да есю, бопыр да есю, кем дегенде ею-уш жы л адам жоламаганы керш ш тур. Н е кцгрыи кеткен, не айдап экеткен. \"Айдап экетсе екен!\" — де/si н е де болса амандык,тарьш 'плеп. Аштъпы да, шаршараны да — 6api умыт, ентелеп Болатай каж ы ны ц кдгр асты ндагы ауы лы на к а р а й далбацдады . \"С оларм ен сел б елесш ж а н сак,таран ш ы р ар ?” — деп 307

Ъвксутан Нф^секе-щы________________________ дэмелендд. Кун кетерийп кдлтандо OFaH д а ж етп, Кджыньщ тас уш тас мендреуше мелшиш тур, тебесш Tycipin, кррасын тас-талкдн крхлып кетитп. Адам eM ip сурмек тупл, бул арата элдек,ешаннан 6epi адам келмеген. \"Ш ынымен-ак, 6api крфы лы п долган ба?\" Емм деп келш, елш таба алмай дол болды. Ендд М етербай крркуды до крйды. Ем жок, ж ерден несше кррдоды? Ж уре-ж уре туе елетшде Найзатапдон арасаньша жетп. Ауру-сыркэулар куж ьш ап жататын жердд круши санап, еуелх Kj>ip уетш ен к е з тастады. Тым-тырыс, ты рп еткен долбыр байдолмады. О сы ж олы ш ын кррыкды: халык,тугел крфылып долган екен деп ойлады. Ж ан-ж агы на жалтак,тай кдрап, арасан н ы ц басы на келдд. Кудайра тэубэ, суы байагы долпынша ж е п -с е п з кез1 тугел атып ж аты р екен. Байагы Елтшдд баты р сьшдырып алмак, болтан аташ тьщ тубше келш, тез-тез шеппне бастады. Астаудай шуцкдфта журелей оты рьш м ш аж ат доглды: \"Э, кудай, крлдой кер! Елиндг ¥зак, батыр бабаларымньщ аруатьша крлдата кер! Ел-журтыма аман-есен крса кер!\" С о щ ы кепкен балытьш арасанны ц суына матырып жедд де, М етербай ендх н е де болса деп, дорсы бетгеп Крту тауына, оньщ Т екгурм ас дейтш муш еш е дорай етцстедд. Арасанньщ етек жатындаты шодогны айнала бергенде, анадай жерден кудйсп 6ip уйшдип K63i шалды. М алдьщ доцдосы ма, жун- ж урдо м а деп, ж т р к е н е дорады. Ж адогн келгенде танып, ж у р е п с у ете тусп: адамньщ суйеп. Екеух ересек, cipe, эке- m em eci болар, упш п ш о ж еп -сеп зд еп ул баланьщ доцдосы. \" К е м у о з долтыр!\" — деп дотындар дортаушы едд, к ем уоз долган байтустар екен. Ж а у жок, заманда жаугерш ш кке тап больш, ym eyi аш тан елген керш едь М ьш а далада мундой елйсгщ донш ауы ж атдоны н 6 ip кудай б1лсш. Булар, с ез жок, ешгом кермеген, еш ю м бглмеген елж. Керсе, керген адом бетш ж асы рады гой. \"Э, кудай, буйтш айдоладо елуден сакца!\" Куран окдш, уш елйсгщ бетш ж асыртанша кун жамбасдо ауды. Т ун ауа Крцы релецге ж етп . М уны ж е р аудортандо аудонта орталык,болтан бул ара М етербайта Тулкш дей ысгык, керш бедг Юмге барады, гамнен ж е н сурайды, гамге сенедх? ¥зак, ойланып, узак, толтанып, атайьш саналатьш Кржашдо тодоады. ^ р аздан кеш н зам ан езгертш ж 1берд1 м е деп, отан да ж уреп дауамай, не де болса тац атуын кутш, тау шпндеп 6ip ыкдо тунеп шыкуы. Epreci ен долата кетш, крй соцындагы

Шчудм фылткрн тун шопанмен ттлдесп. Рулас юсш щ баласы екен, ол да, бул да 6ip-6ipiH таныды. Бул арада ауданда 6ipiHiiii болып сапкрз деген курылыпты, б а к е н ы сол сапкрзга кдрайтын еюметгщ малы екен. Кдлкрзга кдраган ж урт аш-жалацаш, кд>грылганы кэфылып, кдгрылмаганы Кдлайра кдшып етш, тоз-тоз болтан кершедд. Бул Оралга айдалтан сон; кеп узамай улкен кд>1зы, артьшан ею-уш айдан соц ем ш ектепа ауырып елнтп де, БибгсалЫ бэйбипенщ балаларымен 6ipre со ж ы лы Кд>ггай етш кет1ггп. \"Олар Ыбырайдан кдлай кутылды ек ен ?” — деп ойлады б1рден. — Ыбырай кдйда? — О да KjjraflFa етш кеткен. — Е, ол еюметгщ е з адамы едд гой? — “Кггапбек деген raci соцы на ту сп \",— дейдд гой екем. — Е, солай де, шырагым. Крйьщ а м ен карай турайьш, акендд шакдарып келе аласьщ ба? — Шакедрып келейш, aFa. Ж ш т п ц \"Ага” деген ce3i сеш м шакдорды. Э к е й келш еюрш жылап Kepicri. \"Арайъшньщ азары болса да, 6e3epi болмайды” деген — осы. С ол куш кешю алагеу^м кезде экелн балалы eKeyi 6ip туйш шекке тапкдн азык,-тулМн туйш, 6ip атьш жетекгеп, жалтакдай-жалтакц-ай ж аны на келдд. — Метеке, — дедд eKeci элденеге айыпты Kicime темен кдрап, — '1Ж ок,жомартгьщ крлын байлайды\" деген, аттауьш берерге шамам жетпедд. М ьша бала мщгесш барсын. Тушмен журсещз, тагд кдллач бере Крргаскр жетш жыгыласыз. Ат пен баланы сол арадан кдйтарьгп жлберераз. Б етен к ез ci3re де, 6i3re д е кеуитп. Алые та, агайьш да — 6epi жау. Заман тузелсе, аман-есен жолыгуга жазсьш; тузелмесе, тарымыз таусы лганш а ендд к у ты н-су р пн к е р м е ш к . А м ан ж етш , ондагыларга селем айтьщыз! — Кеп жасацыз, Дэке. Ж акрыльпъщ ыз алладан кдйтсын! Ел-журттьщ кдмын ж еген М етербай ел'ж урткд ж ау саналып, осылай Кд>ггай кдшты. Ж о л бойы у н о з екеш , куреше бердд, 6ip шумак, елецдд крйталай бердд, кдйталай бердд: \"Ж ас кезде кек курак,ты булактайсыч, Карт кунде кдлт -култ еткен шырак,тайсыч- Булак кеуДп, шам сенш бара жатыр, Ку дуние, кдйда апарып турак,тайсьщ?\" 309

'бвксутан Мфо/свке-щы Кугыннан, сурпннен, аштыкуан, апатган аман калган М етербайдьщ api жалгыз, api кенже, К^ггайга кашып б арганнан кеш н к ерген улы О ры нбай 1955-жылы кектем де ж ы йы рм а ею ж асы нда meiiieci Биб1сэл1ммен 6 ip re К,ытайдан елге оралы п келе ж аты п, машине Тулкш нщ тусынан етш бара жатканда, анасына карал кезш е ж ас алды: — Апа, экем елдь Бауырларымнан айрылдым. Туган- туы сты ц K e6i кдорылды. BipaK, бэр1м!здщ туган жер!м1з, eAiMi3 ам ан екен. Тэубэ, апа, туган жер!м, туган ел1м бар, мен ендд жетон емеспш! — Иэ, балам, туган eAi, туган жер1 бар ж ш т же-пм болмайды. Тек, этгец, экецмен 6ipre ел мен жердщ б1рталай э ц п м е а елдд, бауырларьщмен 6ipre урпак,тыц 6ipa3 булак, кез1 бггелдН — деп, BH6icaAiM де ж аулыгыньщ уш ы м ен к е з алдын суртю лей бердд. 14.05.09. ШАРАПЛТТЫ ЖАНДАР А дам 6ip eyre ж акрылыкуы алды мнан ш ы кры н д еп кдна ж асамащ ы, содан адамдьиы бш исгеп, в з ж аны ж амандыкуан тазаратын болтан соц да ж асайды. А л жасатанжакрылытым кдйтпады д еп кдш ж ы лу — ж акрыльщ гы есеппен ж асаумен барабар. Ж асатан ж акрылыгьщ нан опыт, ж еущ д е мумюн, вйт кеш ж акрыльщ гы ж акрылар тана кдйтарады. Алайда м ен ж акры ем еспш дейтш адам бар ма? Ж акры ньщ тумыры тек кдна ж акрыльщтан, ж аманньщ lip u m iri тек ж амандьщган турмайтынына ю м нщ д е болса к вз1 кеш еулеп бары п ж егед ж ене екеуп д е кдшж ылтады: крлы н ан ж акрылык, ж асау келет ш дер азайы п бара жаткдн сеюлд/, жатаца жармасатын ж амандаркун нен -кун ге квбеш п келе жаткдндай. Отаншарац ж ок, вйткеш екеу! д е м эрп: тек азайады н е квбейедi, 61'рак, б/рж ола куры м айды Сатанж акрылык,жасатанадам баскдта н е сенщ взщ е ж амандык, таж асауы мумкш , оны ц сан турш с е б е б /, м ы цдат ан м ы й ж етпейтш куп ы й а сы болады , сондьщ ган ю м нщ ж аман, кьчнщ ж акры екеш н 6ip кудай м ен уакдгг таразыламаса, се н таразылай алмайсьщ . 310

'Шафи ф ы лт кщ тун А гайы нны ц ж акрысы болады : туыскдндарына шарапаты тиеду, ауы лдьщ ж акрысы болады : тукан ж ерш е ры зы м еи втеду, елдщ ж акрысы болады:халкрш а е ц б еп сщеду. О сы ны ц бэрш ен окщ ау 6ip ж акры болады, а л — адам ны ц ж акрысы. О ндай ж акры б1 реулерд ен к в р ге н ж амандьщ тары м ен кршанаттарыне з квщ лш де кдм ап усгап, ж амандыкра ж анын сузп ры лы п, а з д а болса кем и берсш деп, взгеге в з/ квр ген ю лецж акрыльщ гарынгана улпет ед). Э йт уэрю м нщ крлы нан келеберм ейд!, 61р’ ак,солайболуга умт ы лу— олдаж акры лы к, М ен ш амам келгенш е ж акрылардан у лп алы п всгтм, м енен кет н п ле р д е содан у лп а лсы н деп, осы ны ж аздым. ОТКД ШАКЫРУ М ен 23-1мде 5-курстьщ басында Алматыда уйленддм. Окуымды бгпрш, келеа жылы туган ауылым Акжазыкдд келгешмде эйел1м А йзаш жук-ri болатын. К еш ж п ей эк е боламьш-ау деген сез1мнен басым айналардай бакдпты еддм. Ауылга келгенМзге ею-уш кун етер-етпесте Айзашты адгаш откд шакдфушы Ш ал Тьлеукеев деген агамыз болды. Жалпы, Акдсазыкуа непзш ен агайьш-туыстар, 6ip гана рудыц адамдары турамыз. Тек ата жагьш ан 6ipey 6epipeK, 6ipey apipeK жакдш больш к елем з. BepipeK агайындардьщ 6ipeyi бастамай, дал Ш ал аганьщ откд шакдфуды 6ipiHuri бастаганы м ен туг1л э к е м н щ anKeci Ток,тар тэтем е де тусшнсаздеу болды. Ары ойлап, 6epi ойлап, анык, себебш таба алмадык, та, мшез1 кдпык, агамыздьщ бул да 6ip кызык, кд1лыгы шыгар дедж т е крйдык, Кд1зык, кь1лыгы д ейтш М здщ де кдвык, ce6e6i бар. О л кдгаыкуы таратып ж урген агамыз Нур-Дэулет Райкеев — сол Ш ал аганьщ агайьш imci. Ал Нур-Дэулет аганьщ анасы Насикд — менщ кшдж шешем. Б1здщ Акжазык, ауылымыз Ж ам бы л атындагы кдлкрз атанатьш. Сол кдлкрздьщ жалгыз отар ешгасш мен ес йлгел1 Шал ага багатьш. Bip ж ы лы кузде, ел ж айлаудан кайткднда, е ш к ш таудан ойга айдап Tycipyre Нур-Дэулет аганы кем екке ш акдфады. Сондагы керген ш Н ур-Дэулет aFa былай эцпмелейдг Е ш и деген пэлеш еш кш щ e3i сиякды адам бакдаса, ж ы нданып к е т е т т ш ыгар. К,айыра-к,айыра атьщ да 311

Щ суш н Н ф Ы л -т болдырады, айкдйлай-айкдйлай езщ де тыйтыдтайсыд. К,удайдьщ туп-тура жолымен айдап келе ж атсад кдпталында кдлы п б ар а ж а тд э н та с д а даррып шырып кетедд. О ны кдйы ры п келгенщ ш е, басдасы арш аны д асты на Kipin, кррымга ермелеп жан-жадкд бытырап жоралады. Жолга айддсац, тау-таскд кдшады, тау-тастан айдасад, бута-бутата тырылады ж эне ж ай дашпайды, кдй-кдйдага дыйынра кдшады. О гы ра кдлып, ойбай сап жылагыц келедд. Э ар есе 6ip к 9 к ш ы бы ш е р е к ш е к в з ге ту се бер д ь Э й, 6ip шыжбаладтаран бале екен. Кураныда да дарамайды, айкдйлараньшды да тьшдамайды, эбден экеш зд) танытгы. О л к а к ш ы бьш пы айдауга кедлдргенщнен repi ез1дпщ ешю боп кеткенщ элдекдйда одай, жолдан арша кезшсе, астьша Kipin кетедд, тас турса, устш е шырьш кетедд н е тасасына тьпыльш крлады, afrreyip, оны куалай-куалай ага д а шаршады, мен де шаршадым, атымыздыд да эбден кдн сорпасы шыдгы. Сайдыд era ашасына келгенде, мен кдрсы бетгеп ешганщ шетш кдйырура кеткем, кенет арры бетген как ешгашд дулындага дауысы дулагыма ж елт: бадырта-бадырта дауысын да танып кдльшпьш. Анандай ж ан тэсшм дауыс тек кдскдгр тарткднда рана шыруы мумган. \"Эй, арам кдтдыр, аж алына керипп нгунаддаран екен!\" — дедм. Дереу кдрсы бетке кдрай шаптым. Ешга байрус бугал сайды басына кетерш бакдирып жаты р. Ж ау ы з кдскдгр -пртдей дуйрьпъшан ж еп жаткдн тэр1здд. Кдйда кеткенш, ага д а кершбейдд. Ж ан ушыра дауыс шыкддн жакдд ентелеп келем. Эй, елгенде эред жетпм- ау! Кдрасам, кдльщ аршаньщ кдд ортасында Ш ал агам как шыбьшпы умаждап астьша басып алыпты. Шыбьпн байгус жарты пиша шыдрырады. А гамныд кд>1лызы oFanrray кершш, журег1м с у ете кддды. Е д ке й п кдрасам, к а к шыбыштыд куларын агам кдрш-кдрш шайнап жатыр — Бакдлр! Таты бакыр! — дейдд агам айы зы кднып. Бакдфраньщ не, шыбьпн адалина ойбайлап жылап жатыр. Атымнан тусш, агамды шыбьпптан эр ед ажы ратып алдым. Бул эцпм е А джазыдгыд улкен-кшпсше тугел тарап кеткен. А йзашты откд шакдфьш огьфран — аты да, кылырыда кдлзьгд сол Ш ал aFa. Б1здщ уй м ен ол уйдщ арасы 100-150 мепрдей- а д ж ер, туске там ан Тодгар татем, мен, Айзаш — ушеумтз, кдлайша б у йтп екен деген кдтзьпушыльпымызды крса алып, Ш ал аганыкш е келддк. О л кезде Ш ал ага 65-те, ал татем 53- те. 312

__________________________ Шчудм ojcmarntym тун Алдымен эдетгепд ей ш ай iurriK. Э р н е ш э ц п м е етш отырдык, Bip кезде алдымызга е т келдь Еттт аганыц e3i турады. Ол raci балалы-шагалы болатын. Улкен улы Нурасыл aFa, кенж е кдюы ж эн е 6ip-eKi н е м е р е а дастаркдн басына жакагндады да, 6i3 кептен куткен эщтмеш е т турай агырып аганыц e3i бастады. — Бекен! — дед1 беттме ыкритаспен карал. — О гызьш ш ы жылдьщ аштьпынан кешн щллышынан кдн тамып турган замацда сенщ атац Ешмукдмбет ага крфманга кррауыл болды. К^фман ол кезде Крйшыньщ белшдеп крс кумбездщ тубшде. Кггапбек — калкрз басгык, Bip тосгакан бидай ушш 6ip гасшщ басын ушьфып жаткдн шак, С ол отыз екшнп ж ылы шык}фн эйгш \"жегший агус\" зацы бойынша 6ip уыс бидай ушш адамды ату жазасына кесш ж1беретш. Уйде тугар дэн кдлмады, тущ ышым Э ли ал16ip ж аска толмаган, кепе-кернеу аштан елуге айналды. Кдфылып калатын болтан соц, сулдер1мд1 суйретш туе элетшде кздрмагаа кедадм, т а м курыса uimci бидайдан 6ip-eKi асап кайтармьш деген дэмем бар. Ешкец крфманда жалгыз калыпты, маган ущле элденеден куджтенгендей 6ip турл1 карады. Ж умбакуап, кдойпакдап сейлегещу о Kici жакзъфмайтын, амандаскан соц, касына кдгасайа жатып б1рден жагдайымды айттым, \"Элиден айырылып калатын TypiM бар”, — де л т баламды келденец тартып. Еижец беттме баж ьф айа 6ip карады. Сондай эдетт бар едь Унс1з ойланы п ол отьф , yHci3 ку тш м ен отьф м ы н. Айакымда жулыгы шыщеан кене еттгтм бар едд, куры отьфмай, соны сасканымнан сыйпай бершпш. — Тур! — дед1 6ip кезде уры скрн Kiciuie каткдол ун кдтып.— Еш ю м жок,та а н а у ш е т те н eKi к р н ы ш ы ц д ы толтырып бидай экет! Сезге келместен тура сап уша женелддм. Айагымды суйрете басып уйге келдом. Ат сойып алган адйм калай куанса, мына шеш елерщ екеум1з солай куандык, Сол ею крньпп бидай болмаса, уй кшлпзбен кргрыльгп калар ма едж, жок, па, оны 6ip Кудай битедд, 6i3 екеум1з a3ipiue топырак,тан гыскарымыз, 6ipaK, Элгамтз 6api6ip 6ip ж аска толмаган куйз сол к у с т а ауыры п елдд. С ей тк ен Е ш кецнщ д е ем1рден еткенше быйыл, мше, тогыз ж ы л толды. О сы эщтмеш, aFaFa, сенщ экеце, саган зыйаны т и п кете ме деп, отыз жылдан 313

Ъвксутан М ф М в-щ ы _______________________________ астам шпме сакуап, ж а н адамга айтпай келдДм. Эцпменщ шыны керек, ©зше д е он,ай тимейтшш б ш п кррыкцым. Bipa3 ушмДз шыкрай, 6apiMi3 тым-тырыс отырьш кдлдык, Э л д ен ет сезгендей басымды кетерш агата кдрасам, ею ыйыгы селюлдеп жылап отыр екен. Айналаиьш алтьш агам, \"Эй, Шал, мен саган сейтпеп пе едДм\", — деп, сол жакрыльпын 6ip бешкеш юллмай-ак, кетп-ау! — Шал ага бала кусал кезш жегрмен cyprri. — Бауырмалдьпы ату ж азасы на д а кдратпаган кдйран агамды кдлай умытайьш! ¥мытсам, Куддй атпай ма м е т!? С е й т т откд ш акэдзьт отырып, Ш ал aFa 61зд1откд салып алгандай болып едй О ндай жагдайды к э й т т умытарсьщ?! БАТЫР AFA Батыр адамньщ бойында 6ip кдтыгездДк кдлайда бар деп ойлайтынмын, ол ойымнан aAi де адд бола крйгам жок, 6ipax, баты рдьщ да бауырмал болатынын керддм. Басылымга жацадан бастык, болтан адам кэйтсе де халыкда ж акдасы келедД, ол ушш, оньщ кещлДнен шыгуы керек, ал к ецш нён шыгу ушш оньщ кещ лш депт табуы керек. Сол макратпен \"Парасат” ж урналы ньщ ортасындагы айкдра бетке атакцы кдзакуардыц суретш пэрпрет етш баса бастадык, Мектепке, М эдениет уйлерДне, э р турлД мекемелерге бул басгамамыз кдтгы унады: сол су р е тп жакуауга салып кдбыргага win крйып жатгы. Bip куш Кдсым Кдйсенов агамыздьщ суретш бердДк те, асгына: \"Кдзакцъщ ен, атак,ты партизаны\" деп жазды к, КешДкпей Кдсым aFa телепон сокцы. — Э й , Б е к -С о л т а н а й н ал ай ы н , — дедД т ш н бурай сейлейтш эдетДмен ачкд1лдап, — мьша суретДмдД бергендерще ыр-ракдпчет! БДрак, \"ен, атакуы партизан\" депсщ, ана Эди ага д а партизан гой. ¥ йат болмай ма буларьщ? Эуелде не дерйод б1лмей богелДп кдлдым. Артьшан аганьщ ДнДлДк ДзетДн тусДне крйдым да: — О Kicirn партизан емессщ деп жаткдмыз жок, крй, ага. Халыкрыц ci3Ai кдлай кдфлейтДнДн Fana бДлдДрдДк, - дедДм. — С енщ мьш а \"ец атакцы партизан” деген сезщ маган Батыр атагын бергеннен де артык, керДнДп тур, - дедД 6ip турлД бэсец, ж уас дауыспен. 314

__ ___________________ fflw jfk t фылаткщ im/н Б аты р аганьщ атак,тан буры н ар-уйатты ойлаган сол к д о ь п ы MeHi сол кезд е де кдтты ойлантгы , aAi д е ж ш ойлантады. Сабит Мукановтьщ ж уз жылдык, мерейтойьша 6ip топ жазуш ы Солтуспк Кдзакдястан обылысына пойызбен бардык, шшпзде К/асым aFa да бар. Ахат Ж акры баев ею KiciMKкупеде аганьщ крсында болып ш ш к щлзымет керсетп, анда-санда мен де кдстарына барып-келш журддм. — М енщ бул TofiFa бармауыма болмады, — дед1 Кдсым aFa 6ip эц п м е а н д е . — Ана ш еш елерщ ж ы гылып кдлып мерттгш жатыр. Дал K93ip оньщ крсынан кете крйатьшдай еш iperiM жок,ед1, амал жок, М ариам ж ецгей e3i хабарласкдн со ц келмеу1м уйат болатын болды. Баласы кдйтыс болганда, мен бара алмай крлып, уакдлтында кенрл айтпап еддм. Ендд мына жолы тары 6ip себеп айтып жатуга допм бармады. Оньщ устше Сабец м е т кдтгы сыйлаушы едь кдсына е р т т ж у р т елш аралаткдны да бар. Сыйлаганда, ол Kici меш жазушыльпым ушш емес, e3i кусал жакрылап арак, iinin, жакрылап ет жейтш меш кейлтм уилн жакры керетш. Мен о Kicire сол жатынан жакры серж болдым. Муны Крсым ака муцайып, 6i3re сы р кдллып айтгы. Сол сэт ол батыр да емес, баска да емес, кдзакцъщ эдетлурпьша кул рана ед>, кш дк а д . Алайда e3i ж айы нда ейтш айту тек батыр api ш ыншыл адамньщ рана крлынан келетшше м енщ еш кумэшм жок, Таты б1рде терец ку р сш т: — Ауылда, елде катар ешюм кдлмады, эке-шешем1здд еске алып кдна барып кдйтамыз. Барсак, соларды квргендей боламыз, — дад. Батыр адамда мундай мшез болады дегенге, Касым аганы ез1м керш, сезш ез1м еспмесем, сенер ме еддм, сенбес пе ед1м, гам бкедд?!BipaK,Касым агадай api кокжал, epi м е тр б а н кдс батыр маган кдзак,та FaHa болатьш сиякды. — М ен кдганалы п е л е тш ш ь т а р м ы н ,' — дедд 6ipAe дауысын шырара ойлашан адамша. — Талай нешстщ кдньш T0KTTM гой. Бул, 6ip Караганда, батыр адам айтатын с©з емес сиякды, алайда нагыз адам айтатьш с вз гой. 315

Ъексут т ’Н ^э/свкв-ут КЕНЖЭЛ1 АРАНЫЦ МЕН КУТПЕГЕН КЬ1ЛЫЕЫ Кдзакд>1стан комсомолыньщ Орталык, Кэмитетшде ic re n журген кезЫ. Bip iperiH тауып баска кдлзыметке ауысып кетпесем, шенеунж болып кдла беретшше кезЫ жеткендей болды да, дереу жумыс кдрастыра бастадым. Таныс емес болсам да, тауекел деп, О ку-агарту MiHicTipi Кенжэл! А йм ановка бардым. Юддртпей кабылдады. Б ар шынымдь1 букпей айттым: — Bip эр екет кдылмасам, кдязымет куып ж уре б е р е т а TypiM бар, ага. Ал ж аны м ж азуш ы болранды калайды, 6ip гатэб1м шьщгы, журттьщ niidpi жаман емес. Комсомолда журе берсем , 6 ip KyHi 6 ip обы лы ска KuuiripiM бастык, кдплып жтбередд, содан ары, ам ал ж ок, кете берем, кете берем , - деддм де, буры н ауылда мугол1м болганымды, сонда журит ж аза басгаганымды, адебиет пен ттлге байланысгы 6ip жумыс табылса, Алматыда icreft берпм келетшш — бэрш айттым. О Kici балендей узак,ойлана да крйган жок, ©3i де осындай 6ip ттлектт кутш отырган адамша куанып кеткендей кершдд. — Б1зде окулык,тардаРы эдеби ш ыгармаларды ж эн е \"Кдзакдлстан мугел1м1\" гэзетт м ен \"Кдзакдгстан мектебГ журнальш бакдылап оты ратьш 6ip орьш бар, соРан алайын. Кел1ссец, алдары дуйсенбдден басгап жумыскд шык, —дегеш. Куанганы м нан орны м нан уш ы п турегелш ракдлмет айттым. Басш ылары ма жум ы стан кететоймдд ез1мшн, айта алмайтынымды, сондытдган ол ж айлы е зд е р щ з хабарласса- цы здар, жак,сы бо л ар едд д еген етоппнмдд д е биддрддм. M im crip aFa OFaH да ойланбай кам сп. Дуйсенбйп улкен астыртын револиутсианы куткендей шыдамсыздана куптм. Сейтш жургетмде, аптаньщ айагында газетген Кенжэл1 аганы Кдзак, С С Р Ж о гар ы ж э н е арнайы оку M bricripi етш тарайындаган жарльпдгы о вдлы м да, 6ipey тебем нен 6 ip крйгандай отырдым д а кдлдым. \"Е-е!\" — деддм тек б аскэ не деудд б1лмей дардарып. Дуйсенб! курп бейтаны с 6ip эй ел телепон сокды. Оку- агарту MipricripipriH; орьш басары екен. — Н еге ж ум ы с орньщ ызда ж окрыз? - дедд эйел э зш деуге де, з ш деуге де жататын дауыспен. — О гы рм ьш гой, - деген болуым керек, cipa. 316

________________________ Шауды ojcwumigm тун — Ж ок, жаца жумыс орныцызды айтам, — дедг — Кенжал1 Айманович й з г е буйрык, берш кеткен, келпцз! Мше, кдозьпр! — О йбай, басты ц тары м а ез1м айта алмаймын, б1зде тэртш солай. Ci3 телепонм ен ж агдайды езп ц з тусшд1рщ1з1ш! — деп, ж ата кеп жалындым. О рьшбасар эйел келгсе кетп. Арада он муйнет етп ме, етпе/у ме, апалакуап кэбинепме бел1м бастьпы Kipin келдд. ©щ е р т еппргендей. Содан ал кеп айак,асгынан ала шагадын басталды да кетп, артынша Bipimni хатшы шащлрды. Айтьш-айтпай не керек, кргафсы, м е т ол мппспрлжке ж1бермей крйды. Осы куш ойласам, Кенжэл1 аганыц алдьша тары 6ip рет барганым ж е н екен, амал не, оран ол кезде ерем ж етп егт. CoFaH рана екш ейш , алайда агата деген алгыс ce3iMiM ал1 кунге бэсецдеген емес, бэсецдемейдд де, е й т к е т ондай aFa кдзакуа кеп емес, бар болса, кеб1мЬге кездескен емес. ЖАЛРЫЗ КОЗД1 1ЛИ0С АТА Экемнщ uiemeci мен ала деп кеткен Батпан еж ем он жетз курсак, кетерген адам екен. Сол он ж етш щ м ен екеуш рана керддм: 6ipi — 6ip уйде 6ip re еск ен Токуар тэтем, eiciHuiici — 1961-жылы Ш ьны с Т у р к ю ган н ан о ралган Кпэпж ан тэтем. EKeyi де экемнщ enKeci. Ал экем 1941-жылы 9-мамыр кун1 м ен eKi айдан ж ац а аскдн да э скер ге шакцфылып, содан ары майдаша атганып, акцфы хабар- ошарсыз кетп. Токуар тэтем Бшлэн деген Kicire куйеуге шыккдн. Олар б1здщ А фказыкуан батыскд карай 30-40 ш ак^ф ым жерде, Крцыр елец мекеншщ астьшдары Кектерек. дейтш шагын ауылда туратын. Тэтемнщ 1лиэс атгы кцйнагасы болды. Атам куралпас децгелек жузд|, ш ы райлы Kici едд. Д ауы сы да жумсак, мшез1 де жумсак, ж акры Kici. Тек 6ip K63i жок, болатын, Туа coigjp ма, келе сокцф ма, сол арасьш эуелде б1лмей журд1м. К,ай ж а с т а е к е ш м кэз1р е й м д е ж о к , шамалауымша, бастауыш сыныптьщ б1рщде окрш журген кезш болса керек, 6ip куш апам мен тэтемнщ эцгтмесше кездейсок, куэ болып кэддым. 317

Ш сут ан Нф/секе-щм 1лиас ата крй б а в д н екен, адал ецбегшщ аркасында озат ш опан атаныпты. Согыстан буры ш ы жылдардьщ б1рщде крй кдгркудан да алдына ж ан салмапты. Сол ауылдыц о к £ 1г а н д а р ы к р б ы р р а г э з е т ш ш ы га р ы п , coFaH о з ат крфыкцыкщы 1лиэс атаны ж акрылап макуап жазыпты. \"Ой, Л енин мен Сталиннщ cypeii салынган газетге сега макуапты, той ж аса!” — деп, apinrecrepi одан бетер дэрштеггп. Ол кезде крбырра гэзетгщ 6ip жак, шекесше Лениннщ, еюнип жак, ш екесш е С талиннщ cypeTi салынган арнайы кщазга шьтарады екен. Содан ж у р т MajgrapaHFa маркрйган 1лиас крбырра гэзетшщ алдьша келт: \"Сталин мьшау ма?\" —деп, саусарымен суретп нускрп крсындарылардан сурапты. Сол сурак, кешн езш суракдр алуга себеп болыпты. \"Сталин мьшау ма?\" —деп, Сталиннщ кезш ш у к ^т алдьщ деген жаламен Ьлекец гле-шала айдалыпты да к е т н т . Тергеушглер мен суракдр алушылар Сталиннщ кезш шукрпанньщ крндай болатьшьш езш е керсетш, 1лиэс атаньщ 6ip кезш агы зьт ж1берйш. К е й н б!здщ уйде агам eKeyi ацпмелесш огырьш, атама со Kici: \"Ешке, м ен кеп нарсеш era кез1 бар адамдардан да жакры керем, олар кере алмайтынды да керем\", - дедь О гасшщ крнша ж ы л турмеде огырьш келгенш бурьш б1летш сиякщ.1 едЫ, умьггыппьш. М ен 1лиэс аганы керсетупплердщ татдлрльпы на кэз1рге деш н крйран крлам: кррап турсац, о гасшщ Сталин/у танымай, крйсысы деп сураганы да, кезш шук^ш алмаса да, шошайтьш саусагымен нускрраны да — 6epi рас, жаланьщ езш шындьпдср жакршдатып, баленщ езш беле екенш б1\\д1ртпеуге тырысып, шеберлпшен крлай кршысгырып жамандаран! Крй заманда д а шындык, ушш таласып, эд]лд1к ушш 6ip- 6ipiMeH айкрсып жататындар болады. Bepi журтгы ел ушш, халыкуьщ крмы ушш, ултымыздьщ болашагы уппн таласып- тартысьш журм1з деп акщлады, сенддредд, 6ipaK, сол ултгы, сол хальпргы курайты н 6ip-6ipiH билнсген кулатып, атак,- абыройдан айы ру уппн, 6ip-6ipiH б1ржола жермен-жексен ету уш ш бар кушш, бар айласын, бугал 6iAiMi мен б и л тн айамай жумсап, бар мумюндцтн саркр пайдаланьш жатады. А лайда солард ы д 6epi де сонау б ш к тен 1лиэс ата сияк,тылардьщ ж алгы з K63i крдала, кднала кррап тур-ау дегендд ойламайды, ейткеш олар халык, уппн де, улт ушш де 318

_______ _________________Шгцды ojcurnnk/m тун емес, улт шпндеп 03i уш ш куреседд. Бул, мерпцше, б1здщ ец улкен айарлырымыз. Bipey керм есе, бЬлмесе, к ез келген саткдгндыкдэ бара 6epeMi3. 1937, 1950, 1987 — ж ы лдары ж ацсы лары м ы зды баудай тус1рген де сол ез1м1здщ кемектескегам1зден. М ен ем1р1мде б1рталай улкенмен де, кшдмен д е эркдлай, эр дэрежеде таныс болдым, талайьша тандандым, тамсандым, 6ipaK, кэз1р солардьщ к е б ш умытты м, А л 1лиэс атаны умытайын десем де умыта алмай келемш, ылги меш жалтыз кез1мен багъш, ж он аркдмнан кддалып тургандай болады да турады. АТАСЫЙ О рта мектеггп б т р г е н с о ц ез1м туран \"К ектал\" к р й сапкрзында жумысшы болдым. Жацылмасам, кргркуйек айы болатын. Акдказык, ауылы ол кезде сол К ектал ш аруа- шыльпыныц yiuiraui фермасы деп аталатын. Тоцтасын Мукдметжанов деген агамыз машине айдайды, Нурмолда Ережепов деген ж ш т екеум1з оньщ ж у ю ш сМ з. Нурмолда арайьш эпкем1зден туран дуцген едд, кдзакрл ортада ескен, кдзакдга окдгран, тэп-Tayip макуанатын, асык,ты ете-мете жакры ойнайтын, менен шамамен уш-терт ж а с кдна улкенддп бар-ды. Ушеулпз крра-кррара ж ем ш еп тасыдык, Bip куга туктелген шеп басып Ыршуык,деген жерде стырган Шэгаров Кржакдн аганьщ отарьша апардык, Ыршуык, — тау етегшдеп шаткдл сай. Кржакдн аганьщ кррасы турган жердд Ыршуыкдыц аузы дейдд. Bi3 келгенде, крйды крралап, кешю шайра отырып жаткцн шары екен. Ею агам келген бойда уйге Kipin к етп де, мен nierrri Tycipe берешн деп, мэшиненщ устше шырып кептм. Кеппкпей ол eKeyi де келш, ушеулеп ш епп эп-сэтге Tycipin тастадык, Содан соц ею агам тары менен бурын уйге idpin Kerri де, мен успмдд кцрып-сыкш сэл кегандецюреп, Ассалаумеликрм деп амандаса юрддм. Кржакдн ара б епм е тацданган Kiciiue кдрап, орньш ан турегеле келш крлымды алды. — Эй, Ешкецнщ баласы рой, мал-жаны ц аман ба, айналайын? — деп, дэл 6ip ез тещ мен амандаскдндай амандасты. — Эй, Зейнеш ! — дедд сонан соц кдзан-ошак, 319

Ъвксуишт Иф)/свке-щы жакха журген шешейге бурылып. — Кдзаньщадгыны туар! Ешкецнщ баласьша крй соймаганымыз уйат болады. М енщ де, менщ кдсымдагы ею агамньщ да крй-крйьша кдрамасган, Кржакдн ага сейтш крй сойьш кути. Мен, эрине, ойда жокц-а крй ж егетм д 1 емес, 4-5 ж ы л бурын кдйтыс болып кегкен атамньщ атын Кржакдн аганын, сонша кдстерлегенш умыта алмаймын. Tiirri мэселе умытуда да емес, б1здщ сол юс1дей бола алмайтынымызды умыта алмаймын. Былай кдрасац, оп-оцай нэрсе сиякхы, 6ipaK, 6i3 ейте алмаймыз. Кдндай екшшгп! Кдлай езгерш кеткем1з!? О л ю сш щ кдлай \"халык, жауы\" болып, кднша жылга, кдшан айдалып кеткенш анык, бымеймш, 6ipaK, Сталин кдйтыс болтан соц тана айдаудан ауылга кдйта оралтаны анык, ес1мде. Атам Ешмукдмбетпен жга сейлесетш, 6ip-6ipiH крнакда ж ш шакрфысатын. Уш б1здщ уйден ею уй тана теменде едь Турмеде тек Абайды окдгган болу керек, кез келген влецш кез келген жерш ен жаткд айта беретш. Ондай сезш ец, ондай ш еш ен адамды мен отан деш н кермеген ед1м. Щднгын такдфлап алып тасгайтын, бурыл муртгы, кдра сур, етю р кезд1 Kici едь Аталары б1здщауылга ашгм 30-жыддардьщ ашаршылытында найман ортасынан келген екен, содан туракхап кдлыпты. Кдзакхьщ зацын, кдзакцъщ гурпьш жакры б1летш ж эн е кдтты сакуайтын. Э й н ек деген улкен кд1зы кдйтыс болганда, оньщ Kyfteyi Ерсайынга таты еюнша кдиын e3i узаткдн-ды. Kecin сейлейтш, айткднын ею етпейпн, сезге токхайтын, е те тэрбиел1 Kici едь Сондайлардьщ кейпп “халык, ж ау ы \" болып кетк ен ш е эл1 кунге деш н кдйран кдлам, кдтардан о з ь т туганы да солардьщ соры болтан-ау, cipe?! Акрказыкхьщ сез усгарынын, 6ipi, акр1лыньщ кдзыгындай айрыкдю мшез/у Kici едд жарыкхьщ! 2008.

21—934

Ъексцтт Нф^секе-щы ОЙЫННАН ОТ ШЫТАДЫ Багжан карындасын жакры кередь Ею жарым жасар Калилэнщ кэ1лыгы куды кинодагыдай. Кергенш icrey — оньщ кундеп эдеп . Улкендердщ к и ш кшпге кен, келетип сиякцы, улкендердщ кдглыеы да кш п icrece, кулкш нэрсе. Кэлилэ ойнап оты рып кенет крлымен аузын басады, \"ойбуй\" деп артынша бетш шымшиды: эжесш ен айнытпайды. Карал о т ы р ы п к д р ы к , б о л а с ы ц . Б э р ш е н Б а г ж а н К эл и л э Hi K,opK£>mc£HFa э у е с . Ш а к,-ш эл е ге н ш ы гы п ш ы ж ы лдап, шьщрырып, аз уак^птьщ шднде Калилэнщ бет кубылысы кьгрык, сакка езгередд. Кэлилэш крркаггып 6ip рахатганбаса, Багжанньщ 6ip кунп жум ы сы бггпей крлгандай болады да турады. IUenieci, э к е а , олар а з дегендей э ж е а де бутан урсады: \"Крй, кррк^гша, езге ойыньщ курып калды ма?\" — деп кулак, етш жейдд. О лар е й тп екен деп кыруар кроык, а р за н рахаттан Б агж ан кур алак,ан кдйтш кдлсын, крркапканьш крймайды да, не отан тоймайды да. Машинадан, мы сы к,тан, и т и э ес е к те н , кдьл аягы кум ы рскддан да кары ндасьш крркдгга б1ледд. Солардын, шпнде Кэлилэнщ сумдык, крркатыны — ушак, О дан урейленддруге Багжан да enri: — Ойбай, Кэлилэ, кетерш кетедМ — дейдд e3i де эбден абырж ы ган боп. К урр еткен д ауыстьщ кайдан шьпдфнын б^лмей, Кэлилэ 6ipece оцра карайды, 6ipece солга карайды, — тук жок, Сасканынан кулагьш басып, кезш жумады. Ж ащ лн келгенде, ушакцы к ерсете крйсац, кулындакы даусы шытады: — Ой, ой, алып кетедИ —деп крярга ж аны н ж ер таппайды. ©зшщ ересектш н естш дэлелдегенше Багжан дэн риза. ...Таты 6ip куннщ тапа-тал туе кезь Аптап ыстык, капырык, ауа, тымырсык, Кэлилэ крра тещрегшдеп 6ip тутам келецкеге куьфш аты eKeyi э р е ц сыйып огыр. Алацсыз, ез1мен-ез1 элек, куыршак, щлзын он кинддрт, он шешшддрген шьпар. Сар- гур етш, кенет аспан кулагандай сурапыл сарьш ж ер-кект 322

Шауди фыжпк/м тун алды да кетп. К уырш атын тастай сап, алак,-жулак, атып турегелсе, жан-жагында ж ан жок, тал 6api тенш келе жаткдн пэледен тыгыльш улгергендей. Ал дауыс зорайып, алемге сыймай а л ь т кетш барады: шатырлап, ж ер б е л кркрграп кететшдей, жерде емес, кубыжык, дауыстьщ аспанда екенш ацгара крйып, Кэлилэнщ журеп ж ары льт кете жаздады. Агасыныц: \"А льт кетедд, кдш!\" — дейтип кулагъшда, сап етш соньщ крркдянышы басты. Дабылдан т т р е п крра-крпсы, уй, дгдш — 6epi ж а щ ы р ь п ъ т, кдз1р аспан кдкрграп быт- тьгг кпрайтьшдай. Басьш сауталап кез кдплын кекке салса, абажадай элдене ербец-ербец е т т так, тебесш де тур. 1лш экетер деп урега кетп. Крркдфндыкдан, астындаты ж ер аунап тускендей Kepinai. Т е б е а м е н ш анш ылып 6ip тунгаыкд<д зымырап бара жаткдндай. “А\" деуте де аузы икемге келмедд. Тап осы к ез парыддаган г о л е т Батжан да еспдд, ыстыкцан езш п шала уйкыда жаткдн, кдтгы дауыс кулак, жаргагын жары п жДбере жаздады. Кдргып т у р ь т далага шыкра, талай ж урт тацыркдп кррап кдлыпты, уйлердщ тебесш е тш п кете жаздап ушып, тйсушакуаты ушкдлп елдд урейленддргенше маз. Кабинадан кдрайды да, кдрк, болады. К енет Бакжанньщ K03i Калилаге тусп: ш ащ а батып шалкдсынан жатыр. — Ойбай-ау, атып кеткен бе? Ацкду бала осылай ойлапты. Бара бас салды. Кетереган десе, былк,-сылк, буынсыз. Ke3i ойнап, о рны нан адасып кдлтандай кдрашыгы крэталакуай бередд. Кдлтырап, ддрмдеп крл-аяры одан е тк ен сумдык, Батж ан бакдарып жгбердд. Адамдар эп-сетге жиналды. Д ереу дэрй ер шакдяртылды. Ж ар ты сагатгай дэр1 жумсап, ине сап, соцы нан д эр п ер сырткд пгыкды. — Кдтгы крркдфн. Ж у р е п ж а р ы л ь т кетпеггп кдйга, — дедд. — Тжушак,ты тауып, ондаты ушкдшнты оцдырмай жазалау керек. Турмеге жапса да тук емес. Ж ас балаларды ойлауы керек крй оньщ. Булай ушса, бала тупл улкеннщ уреш кдшар. Бул — 6ip, екшпд, — дедд ол ойланьщкд>[рап туры п, — кубыжы к,тарды айты п, б1зддц кдзак, б аланы крркдлтып ойнатанды кд>1зык,кередд. Мынау, мше, сондайдьщ зардабы. Кук,деп урейленддрмей, “ол — ушак, ушады, крнады, кдндай жакры, эдем1, оны да адам айдайды\", — деп Кулагина куя берген бала буйтш крркдайды. Дананьщ акдялы баланын, ойынынан басталады, ойьш да улкен тэрбие. О йнау уппн де ойлану керек. 323

Ъексцтан Н ^з/секв-ум Барлык, ж урт бас изесп. Айткрны рас, д е л е т — Калила. Расгыгы acipece Бакжанра а ж . „А урухаиаде ай жатьш, Калила кулан таза айыкдады. Уй iiui кртгы уайымдеды. Сак,-сак, к у л т, сацкылдап сейлеп, 6ip 03i букьл уйдд базар кд>т ж уретш бала кдз1р бес белш, 6ip сезд щ басьш зорга курап айтады. И еп ддрыдеп, т ш курмелт, ун шыгаруыньщ ез! елердей азап. О л ттл кдта алмай тутыга бастаганда, уй шпндеплердщ ппек-бауыры 6ipre буратылады. Багжанныц азабы бэршен зор. Крркдлып ойнап, кдрындесын зарезал еткен, эрине, сол. Былдырлап сейлеп, б1рдемелердд айтьш, 6ip нэрселердд сурап заукдл басылмайтын Кэлилэнщ к еш еп кд1лыкрарын ойласа, к е з ж асы куйылып-куйылып кетедд. \"Крй, крркдл-пай ойна!\" — деп uieuieci, экеса, э ж е а д е кдфык, кдйтара айтса, к у л а к у iAMeyuii едд. Ж алан ы ушкцпнкд жауып, ж у р т муны жубаткднсиды. Кш энщ 6ip уш ы ушкдлпгга жаткднмен, крркдк, кд>т дейындап крйран 6api6ip Багжан. \"Апырмай, — дейдд осы куш уайымдап. — Алматыдагы дар1герлер ж азады дейдд, ж азса жакры, жазбаса Камила e c iin eMip баки кекеш боп етедд-ау!\". К ей тундер! к ерем ет тустер карее, кей тундер1 куйнкипен-ак, к ез 1лмей шыгады. Кшэсш угынран сайьш екпшн пен уят у шжендей есецг1ретедд. О йы нны ц да acTin адам гумырына акду салатьш ы н кеш укдфнына опырады. Куб1рлеп, кшпеентай кррындасы нан кеппрьм сурайды. Барлык, адамга: \"Абайлап ойнандер!\" — деп айкдйлап туры п айпдасы келедд. \"Кдзак,стан пионерi\", N19, сэрсенбi, 5-март, 1969 УРЕЙ Ж айдацсуда ж етРсепз бала шомылып жур. Суцгшк десе, ж узегак десе, с у таяз. С у олардьщ ойы нан олкдл шьпъш, ойы ндары кддзбады. — Ж урщ дер, терен, ж е р тауьш алайык, жузем1з, — дедд С э л 1м. Бул ойды 6api крстады. Т ерец mpiM табамыз б а деп, су бойлап бытырай жупрш кетп. — Таптым мше, мен таптым! — деп Кдпан куана крл булгады. Т е р е ц HipiMre топы рлай кеп ту сп . О йы н кдиьпымен араларынде Элкеннщ жок, екенш байкрмады. 324

Щуу/кл фишпк/т тун Элкен алыскд узап, озып кеткен. Т ерец жердд ж е к е e3i табуга умптенген. О л кдлыц ш ш ктщ ортасьшан келппкке украс керемет ш р м тапты. Куанганынан кшмдерш iueiuin ж1берш, кэргып кдбаккэ шык?ы. Ендд сегарешн дегенде, су беи шалп ете крлды. Э лкен сескенш токуады. Кдлыц ш ш к кдс кдкцай кдрап калган жыртк^пикд украйды, шр1мде 6ip пэле жаткдндай. К р и т а батырсынранмен, кдсында cepiicrepi болмаган соц, элденеге кезитп кдлатындай кершдд. Турып- турып достарына карай ж у п р е женеддд. Ж олдастарымен жапырлай кеп туспесе, у р е т и HipiM жалрыз е зш жутып крятын сияк^анды. \"Крзакртан пионер/\", N21, сэрсенб1, 13-март, 1968 ЛЭЙЛЭ МЕН АППАК, Лэйлэ 6ip жаста. Аппак, деген куш ш ею ж ары м айлык, Аппак, та, Лэйлэ да сез бь\\мейдд, оньщ есесш е eKeyi баска адамка жумбак, дыбыстардьщ жиы рм а шакуысын шытара алады. Екеу1ндепдей ынтымак, ел-елде, дос-жарда, теп, болмаган uibiFap. Bipme 6ipi урыспайды, у ж з з укысады, сондыкуан олар сезге де зэру емес. Л эйл эн щ э к е а м ен u ieiueci eici д о сты алалам айды . Олардыц \"кызым\", \"куш шм” деген уншен аласыз кещлдд Лэйлэ да, Аппак. та сезедь Bip демалыста Лэйлэнщ uiemeci ушн к д р ь т-а л к т , керпе- жасгыкдарын кунге жайды. Лэйлэга езш щ тесепне ушргатып, кун K03iHe жаткы зы п крйган. Аппак. кеп кьщсыларасын, Л эйлэ кез1н аш ы п алды. Т е с е к к е ш ь т а ал м а й Kymiri жыламсырап тур. Лэйлэ крлын с о з ь т к о т е р т алмак, болды. Аппак,алакрнын жалап еркелцлд. Лэйлэ кулагынан усгай алды да, жогары тартгы. Ж ундер1 жулынып, ауырсынган Аппак, кдтгы крщсылап ждбердь Лэйлэнщ 03i кушпсгцсетере алмай тосектен а у ь т кете жаздады. Кдлзыньщ кулап бара жаткрньш керген memeci: — Эй, осы куппк! — деп айкдйлады да, ж у п р т кеп крлымен кдрып жзбердь Лэйлэ куш ш не ж ан ы ашыгандай бакдфып жылады. Uieiueci кцвы н амалсыз ж ерге туардд. — Ал, купшщнщ кдсында болты ! Лэйлэ Аппакка карай арсалапдап жупрдд. Крбагы т у с т бургиган куппк крзралмады. Басынан сыйпап, кулагынан 325

(Ш хут ан ‘Иф^сеЬ-щы_________________________ кетерш едд, кезш алартгы. Л эйлэ состиып турып кдлды да, галт бурылып тесегше келш, кус жастыгын кетерш екеп к у ш т н е тесед!. Аппак,кабарын ашьш, куйрыгын булгандатгы. Лэйлэ да езу тартьш, к у ш т н е ецкейдд. Татулык, кдйта басталды. С ол кезд е uieuieci ж етш келдд. Ж астык,ты Аппакзъщ астынан жулып алканда, куш ж ею-уш аунап тусп. Аягы ддр-ддр етш, \"сенщ кшэц\" дегендей Лэйлэга суры бузыла кдрады. Лэйлэ бул жолы жыламады. Ж азыкрыз купштне жаны ашырандай ауы р курсшдд. \"Апырмай, — дедд ш еш есш е iperoKin. — К уияк екеум1зде кдндай кшэ бар? М енщ жастырымды жастанса, ол да м е т жакры кермей ме сонда?\" \"Казахстан пионер!'\", N21, сэрсенб1, 13-науры з, 1968. АТАСЫНЫЦ СУРЕТ1 Еюден аскдн Гулкен атасыньщ кдсында улкен суретп гатэпшеш акуарып отырган. К енет муртгы KiciHi керш, куана айкдйлап ж1бердд. — Ата! М ьш ау — сен. — О не, Гулкентай? — С енщ суйлетщ. — А, менщ суреттм бе? — Иэ. Сенш . — Шашы бар ма? — Бай. — Мурты бар ма? — Бай. — Мурны бар ма екен? — Бай екен. — Аузы бар ма? — Аузы да бай. — Кулары ше? — К улага да бай. — Ke3i де бар ма? — Ke3i де бай. — Айагы, крлы — 6api бар ма? — Айэры, крлы — бэш бай. — Е, онда, ол м ен екем. 2009.

Ш афм о)сылжк(Ш тун ОКД.1РМАНМЕН ОЙЛАСУ Назж еннщ хаты м еш нэзж-нэзпс ойлар м ен тарам-тарам кцялга жетелейдд. М ен эйел такдлрыбын ж азгым келгендей ж азы п жургем жок, ок^фманта, ортама жалтакд'ацкрграп ж азьш журмш. Ойтпеуге амалым жок, ейткеш санасуыма тш сп сан жагдай бар: сенщ э д е м кдялык, санаганынды элдегам эбе с п к деп баталайды, сез1мталдык,дегенщйд уятсыздьгцдейдд, еркек пен эйелдщ жарасымдылыгын екеуш щ анайыльпы деп утады. Кезкдрас, т ю р , тусш ж б1ркелю емесш сезш, секем аласьщ. \"Шыг'арманьщ тэрбиелж м а т \" деген талап совет заманында адамды -пкелей ацыл айтуга итермелеп, окарманный, е з талгам-тусштмен таразылауга кецш ш к жасай крймайтьш. Сол едет эл1 де суйреттлш соцымыздан кдлмай келедд. Bipey/si eery, кш элау, ж азгы р у б1зде к е б ш е с е м эдени етплж тщ , жанашырлык,тыц керйпеш дей багаланады. \"Ж азуш ы мунымен не айтпак,? Жасгарды жаман эдегке уйретпек пе?\" — десе-ак, ураншыл кеп шулап кря 6epyi мумын. BipaK, олар сейтедд екен деп, кекейщдегщдд кдлай айтпассьщ. Айтпасац, несше жазушы боласьщ? Айтудьщ амалы, мумган-ау дейтш эддстщ 6apiH ойласты расьщ . BipaK, сонда д а к уш ы ры ц кднбайды. Жалтакд-агасын-ак, ж азуьщ оцбайды. Окдлрманга езшдей сенш, ойындагьшьщ бэрш букпей-тыкдай акдаргыц келедд. Адамньщ iund мэдениетш эйелге деген кезкдрасы ecipece ацгартады. 1згшк, сез1мталдык, нэзйетж, жанкцярлы к, батылдык, адалдык, адамдык, сеюлдд ардакды кдеиетгерддн; 6api де айелге кдтысты кррым-кдтынасгарда шьщдалады. Адамды, адамзатгы сыйлайтьш асыл кдеиетгщ ец шьщы — эйелдд туешу. в к п ш и к е орай, 6i3 эйелдд сегудд де аекдн акдллдылык,санап ж у р м з. Кудай мен табигапъщ e3i оп-оцай угьш, оп-оцай туеше салмайтындай е т т ж араткэн сикдлрлы гажайыпты оп-оцай cere салуды да сумдык, бш м д ш к санап 327

Ш сут ан Hrfnlceke-WM дурдием1з-ау. С егу де кджет-ау. Bipaic, суйсшер жатдайды cerin ж ату б ш к п м к болар ма? \"Ойбай, кдзак, кыздары ж езекш е боп кен п и !\" — деп 6ipiHiiii айкдйлаган адамды \"Ойпырмай, кдндай намысшыл азамат!\" - деп мадакуай саламыз. Ал ол ш ынында бар-жоты эншешн байбалам гана. Э й гш М опассанньщ \" Ж е а р \" д ейпн 6ip ацпмесп бар. О капан адамга акды крсады, б ш м уйретед1 деп шегелей алмаймын, 6ipaK, ем1рде сезш ппрюннщ шектеусзз гажап жатдайларта жетектейинш сез1ммен суреттейдь Он ею жасар сез1мтал баланьщ: \"Мен с е т суйем\", —дегенш баланьщ жеьцл ce3 i санап, баскд б1реумен турмыс курмак, болтан ересек бойжеткен ащяры сол баланьщ ажалына себеп боп, eMip баки куйеуге шыклай, сол баланьщ жеар1 боп етеду Баланьщ сезтггалдыты е з алдына, эйелдщ е з eMipiH курбан еткен мецп жеарлйтн кдй ережем ен тусшддре аларсьщ, ол — тек еюнщ б1ршщ крльшан келе бермейин айрыкща сез!мнщ кудфен. О ны эш вд М опассан жазтан сон, солай багалармыз, б1здщ 6ipey жазса: \"Ойбай, не деген маскдра?! О н ею жасар баланы буйгш ж азу не деген мэдениетйздж?\" —демеймыге гам кегал? Баскд халыщф тэн айрыкща сез1мталдык, жатдайлар б1здщ халыкцан да неге кездеспесш? Баласы \"Он упгге отау иеа\" атанып келген халык, емесгаз бе? “¥лы сездщ уяпы ты жок,” д ейпн мэтелге айналган ypAicri де умьгга берешз. Ж асыраты н не бар, 6i3 орыс едебиеннен ете-мете кеп уйренш, к еп у лп алтан елм1з. Bipax, орыс мэдениетплершщ толык, кдным ы зта ciH,ipe алматан кдгльны да кеп. О лар бастатан эротикалык, шытармалар, ягаи сезш крздьфатьш шытармалар ж азу б1зде e p ic ала кротан жок, порнография екеуш щ ара жптн ж ай окдгрман тугШ жазушылар мен сыншылардьщ e3i де 33ipre саралай крйтан жок, тйгп саралагысы келш жургендер де жок,-ау, теп. Н обель сыйлыгын алтан И ван Буниндд, отан устаздай болтан Антон Чеховты б1здщ кдзак, окдфманы 6ipa3-6ipa3 быеднак, М уньщ eKeyi де сейлемнщ тана емес, сез бен тыныс белпсш щ де дэлдцтне ж аны куйзеле мэн берген жазушылар. Олардьщ зиялыльпъша, мэдениетплтне, адамгершшгше оры с ж е н е баскдлармен кдтар кдзак, окрфманы да кумэн келт1рген емес. Сол Бунин \"Чехов туралы\" деген шыгармасында: “О ньщ ем1ршде ен, курьшацда 6ip рет улкен махабат балды ма екен? Болтан жок,-ау деп ойлайм ы н\",- 328

fflayiht фылатк/т тун деген дудэмалдык, бщадредд де, арты нш а: \"Ж о к, болтан. Авиловата\", — дейдд алакдйлап куанган адамша. \"Осы уакдяткд дейш кеп адам Чехов еш кдш ан улкен сез1мге бой уртан жок, деп ойлайды. М ен де 6ip кездерде солай ойлагам. Алкдз1р мен кесш айта алам: бой урды! Лидия Алексеевна Авиловага\", — дейдд Бунин. Авилова, Бун и н н щ айтуы нш а, сы рта 6epiK, 6 ipiuaM a уялшакц'ау, эдемз дауысты, а зш бар, е з кемндлш н де эж уа етш айта журетш ж азуш ы эйел болыпты. Оньщ естелш 03i елген соц он жылдан кешн жарияланыпты, кеп сыр сонда эйпленген екен, 1942-жылы 77 жасы нда кдйтыс болыгпы. Чеховтьщ да, Авилованьщ да е з отбасы бола тура 6ip-6ipiH соншалык, улкен сез*ммен суюш к ез келген адам тусш е кряр деп сене алмаймьш. Чеховтьщ Авилованы суйгенш, 6ipax, оньщ балалары н кдлай суйетш ан а ек енш б1лгенддктен, отбасын ойрандагысы келмегеш н Бунин тусш кгпкпен жазады. Чеховкд да, Авиловага да суйсшедд. Секпейдд, суйсшедд. Сол Б униннщ “Таня\", \"Галя Ганская\" д ейтш тамаш а эротикальгк, андмелер1 бар: ем1рдщ ойдан шытарматан ол да 6ip табити кдгры. ©м1рдщ e3i сан алуан кдлр м ен сырта толы болтан соц, eMipAi жазудьщ да кдяры м ен сыры сан алуан болута тгас емес пе? Ерлйбайлы адамньщ ерлйзайыпты адамга ташык, болуы да сол кдлр-сырдыц 6ipi тана. BipaK, ол ерлГ байлыньщ 6api ерлйзайыптыга мшдетп турде ташык, болсын деген уптгеу емес. Еркек эйелдд акдялына, б ш м ш е тана бола суйедд десек, онымыз шындык,бола ма? Сулулытьша, айелге тан нэзш ткше тана десек ше? Балгам, ол да абсолютпк шындык,бола крймас, 6ipaK, еркек айелге кебш есе ayeAi сулулытына, нэзпспгше кдрап кещ л аударатыньш, сонан соц тана акдялы мен бш мш е зешн крятьшьш теркке шытара аламыз ба? Ал айелге тан нэзж тш тщ астарында ю лец эротикалук, жатдайлар жататынын, оны жазбасац, эйелдщ эйелддк ерекшелпт мен аргыкщылыгы шьш айы к е р ш к таппайтынын н ео н е eripiK буркемелей берешз? Тесек мэселесш таптшггейдд деп алдеюмдерге тыжырын- ган боламыз. Еркек пен эйел ушш т есек дегенщ тап 6 ip ец суйю м оз орын сеюлдд сейлейлпз. А л шындытында солай ма? Кдйта екеушщ де 6ip-6ipiH e ец еркелейтш ж ер! сол емес пе? Ал кдлай еркелеудд, кдлай еркелетудд бэрщоз туа мецгерш 329

Ш ут ят U \\Ш я -у ж аламыз ба? Ж ыныстык, кдтынасты жгаркеншгп, жазуга да, айтуга да турмайтьш нэрседей мшеп жатамыз. Bipax, шын мэншде од соншалык,тукхе турмайтындай нэрсе ме? Кудай- ау, еркек эйелд| унаткднда, рашык,боп кугап-жанранда, крлым неге ж етсе екен деп умтылады, эйел кдндай ык*>1лас берсе екен деп ынтыгады? Соны да жасырып-жабу мэдениетплж пе? Элде мэдениетпмсу ме? иТамак, ж еудщ де сыпайы, дерек1 Typi болатынын, уйыкуаудыц да суйгамд! ж а жагымсыз жакцвры болатыньш ж азы п жатамы з, сую мен суйе б1дудщ де езшдйс нэзиспп мен турпайыльпы болып жататынын жазуга неге тыйым салура тш сш з? Кдлай ж азу мен к д й т т жазуды рана кдрауы лдасак, ж е н болм ас па? © й ткеш сую ce3iMi де адамзатгьщ бугал эволюциясымен крян-крлтык, кдтарласа отырып дамура тш с е ц кдсиетп сез1м емес пе? Эргам езьак, б1дед1, эргам е з быгешн гатей берсш дейпндей н е жазыты бар оньщ ? Сую сез1мшщ мэш м ен кдсиетш бымей-ак, ерлй зай ы пты лар м ен рашык,тар ез-е зш е н бакдггты бола кетпейтшш бул дэу1р 6 i3 re кун сайьш керсетш те, уйретш те жаткдн жок, па? Tiirri б1здщ ез1м!зден 93iMi3 уйренетш де жардайымыз бар. ¥ л ы М ухтардьщ \"Кдралы суду\", \"Кшэмпвл бойжеткен\" эцпм елерЬак, адам сез1мш щ алапат жардайларра жетектейтшш, оны жазудьщ еш секетпп жокцырьш урандап турран жок, па? Вударды нагыз эротикалык, эцпмелер деуге эбден болады. Сыйлай бьду мен суйе бжудщ де улкен м эдениетплж пен бшмддлжп кджет ететтнш, э р адамньщ балм ы с-бтм ш е кдрай оньщ да алуан турленетшш кдз1рп окздэман жазушыдан кем бы м есе керек. Сыйлау да, сую де сезйч жарастырьшан нэр алады. А л од жарастыкцъщ тэтплю мен куйддрш-жандыратьш кездерш ж азуш ы жазбаганда гам жазады? Бэргн бы лай крйранда, кдз1р raci елирудщ де сылтау- себебш тэптшггеп жазып таратып жаткдндар баршылык. Ал неге езгеш суюдщ, еркелеудщ, аялаудьщ, кумарланудьщ кдсиетп кщчылдары мен н эзж эрекетгерш , сез1мнщ сикьф сэтгерш, суйсшга мен ттркенгаш купияньщ есшне дешн сыгалап кдрап жазбаскд? Оньщ ешкдйсысы да дегарлж пен жшркенш гп насихатгауга кднша жамандасац да жатпайды. Сондьщган окдфм ан жаньгн сез1м сэтгерш суретгеу аркд1лы аялай бы геннщ еш айы бы жок, емес пе? 330

Шафы фмтитк^н тун Эйгьи Стенделдщ \"М ахабат туралы\" атты улкен шыгармасы барын талай окдлрман бглеттн болар. Махабат, эйел м эселеа ежелден-ак, жазушылардьщ ой-санасын билеп келе жаткднына осыньщ e3i де дэлел. Тук бь\\мегенсудщ кджет1 жок, шырар, Tiirri м ах аб ат т е с е г т щ с а н алуан техникасын уйрететш де кггап тольш жатьф. Атакуы \"Кама сутраны\" бглмейтш Kp3ip, cipe, ейел-еркек аз uibiFap. Ал оньщ 6epi ержкеннен дуниеге келш жатпатаны тары белпль Заман, уакргг дамыган сайын coFaH ылайык, адам ce3iMi де езгерюке туседд. Bip-ак, рет суретш ем1рдд эргам-ак, бар мумкшддгш пайдаланып cyprici келедд. О л мумкшддктщ ец асылы — сую мумкшддп. Еркек e3i суйе турып, е зш суйген эйелдд баскд еш ю м н щ крлы нан келм естей д эреж еде еркелетш, жумак, дегеннщ езара тусппспкпен, уйлес1ммен аймаласу екенш керсетуге тшс. Еркектщ артыкдиылыгы тек куш пен куатга рана емес, сол куш п ен куатгы суйгеш ушш сикдлрлы сез1мнщ ш уатына айналдырьш, ол шуакдсд кумары кднганша шомылдыруда. Ce3iM re суйгеш н ш ом ы лдьф а б)лудщ оп-оцай eMeci е з алдьша. Bepi 6ip-6ipiHe байланысты, 6api бш м мен ж ан незиспгш кджет етедь Стенделдщ жазганьша кдрасад, махабат дегенщ — ушан- тещ з рылым. Ал кейб1р арайынньщ эщ тмесш тындасац, махабат дегенщ — cexipin мшш, cexipin тусетш т есек кдна. Соган Караганда, махабаткд деген кезкдрас та кдглы-кдглы. ©Mip бакдг уйренсец де, уйренш 6iTe алмайтын куддретп \"уят нэрсе\" деп кдна купияласак, онда e3iMi3 де, е зМ зд ен кейш плер д е жутац сез1ммен eMip кешеттшм1з с езо з. Стендэл махабаттьщ тер т Typi болатынын ж азады да, соньщ бэрш щ Heri3i лезет алуда екенш айтады. М енщше, махабат ейтш тек лезет алумен рана вспетгелмейдд, лвззат берумен де ерекшеленедд. \"Кама сутраньщ ” да ыкдллым заманнан есгармей келе жаткрндьпы сол л езет бере б1лудд уйретушде деп ойлаймьш, Керкем эдебиет ещюмге еш нерсе уйретудд макрат кдылмайды, болтан, болуы тш с жагдайларды сез1мге есер ету аркд>1л ы кдйта баяндап, е з сезш генш езге де сезш се екен деген макрат устайды, М ахабаттьщ туындауы, yMiT, сулулык, алгашкдл есер, елестету, уяттылык, кезкдрас, эйедддк текаппарлык, ейелддк ерлж, кдлзрэныш, кекппдадк, неке, бшмддлж, тары-тагылардьщ берш айта келш, Стендэл махабаттьщ ултгык,ерекшелжтерше де токуалады. Осыньщ езьак, махабат ппркшнщ тыйым 331