Lịch sử 11 - Nâng cao

Nhð vËy, toµn cÇu ho¸ lµ thêi c¬ lÞch sö. §ã võa lµ c¬ héi rÊt to lín cho sù ph¸t triÓn m¹nh mÏ cña c¸c nðíc, ®ång thêi còng t¹o ra th¸ch thøc lµ nÕu bá lì thêi c¬ th× sÏ bÞ tôt hËu rÊt xa. ViÖt Nam còng n»m trong xu thÕ chung ®ã. §¹i héi §¶ng lÇn thø IX ® kh¼ng ®Þnh : \"N¾m b¾t c¬ héi, vðît qua th¸ch thøc, ph¸t triÓn m¹nh mÏ trong thêi k× míi, ®ã lµ vÊn ®Ò cã ý nghÜa sèng cßn ®èi víi §¶ng vµ nh©n d©n ta\". ? Xu thÕ toµn cÇu ho¸ thÓ hiÖn trong nh÷ng lÜnh vùc nµo ? C©u hái Vµ BµI TËP 1. H·y gi¶i thÝch thÕ nµo lµ khoa häc ®· trë thµnh lùc lðîng s¶n xuÊt trùc tiÕp. 2. T¹i sao nãi : Toµn cÇu ho¸ võa lµ c¬ héi, võa lµ th¸ch thøc ®èi víi c¸c nðíc ®ang ph¸t triÓn ? PhÇn ®äc thªm ... \"Chóng ta ®ang sèng trong mét thÕ giíi ®æi thay nhanh chãng bëi nh÷ng tiÕn bé vðît bËc cña khoa häc c«ng nghÖ vµ trong mét m«i trðêng kinh tÕ quèc tÕ mµ kh«ng mét nÒn kinh tÕ quèc gia nµo cã thÓ tån t¹i biÖt lËp, tÝnh tuú thuéc lÉn nhau gi÷a c¸c nÒn kinh tÕ ngµy cµng ®Ëm nÐt. Trong ®iÒu kiÖn ®ã, c¸c nðíc ph¸t triÓn vµ ®ang ph¸t triÓn cÇn t¨ng cðêng hîp t¸c, ®èi tho¹i, n©ng cao sù hiÓu biÕt vµ hç trî lÉn nhau cïng ph¸t triÓn. C¸c nðíc ®ang ph¸t triÓn rÊt cÇn sù trî gióp tÝch cùc cña c¸c nðíc ph¸t triÓn ®Ó n©ng cao kh¶ n¨ng tham gia ®Çy ®ñ vµ c«ng b»ng c¸c quan hÖ kinh tÕ quèc tÕ... Sù trî gióp cña c¸c nðíc ph¸t triÓn còng nhð cña c¸c tæ chøc quèc tÕ UNCTAD... ®èi víi c¸c nðíc ®ang ph¸t triÓn cÇn tËp trung vµo viÖc ph¸t triÓn nguån nh©n lùc, n©ng cao tr×nh ®é khoa häc, c«ng nghÖ, s¶n xuÊt hiÖu qu¶ vµ gia t¨ng nguån vèn ®Çu tð, më réng kh¶ n¨ng tiÕp cËn thÞ trðêng xuÊt khÈu hµng ho¸. §Æc biÖt cÇn t¨ng cðêng gióp ®ì thùc hiÖn c¸c chð¬ng tr×nh quèc gia xo¸ ®ãi, gi¶m nghÌo, thu hÑp kho¶ng c¸ch vÒ tr×nh ®é ph¸t triÓn kinh tÕ gi÷a c¸c nðíc, t¹o c¬ së v÷ng ch¾c cho hoµ b×nh, æn ®Þnh vµ ph¸t triÓn bÒn v÷ng\". (TrÝch ph¸t biÓu cña Thñ tðíng Phan V¨n Kh¶i t¹i Héi nghÞ UNCTAD _ 10(*), B¨ng Cèc, ngµy 13 _ 2 _ 2000) (*) UNCTAD : ch÷ viÕt t¾t tiÕng Anh cña Héi nghÞ Liªn hîp quèc vÒ Thð¬ng m¹i vµ Ph¸t triÓn (UN Conference on Trade and Development). 100

Tæng kÕt LÞch sö thÕ giíi hiÖn ®¹i 12 tõ n¨m 1945 ®Õn n¨m 2000 ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai kÕt thóc ®· më ra mét giai ®o¹n míi cña lÞch sö thÕ giíi hiÖn ®¹i. ChØ trong nöa sau thÕ kØ XX, t×nh h×nh thÕ giíi biÕn chuyÓn thËt s«i ®éng víi bao diÔn biÕn dån dËp, ®em l¹i nh÷ng thay ®æi to lín vµ c¶ nh÷ng ®¶o lén ®Çy bÊt ngê. §ã lµ giai ®o¹n ph¸t triÓn m¹nh mÏ, tiÕn bé phi thðêng, nhðng c¸c cuéc ®Êu tranh còng thËt gay g¾t, quyÕt liÖt víi kh«ng Ýt nguy c¬, hiÓm ho¹. I _ Nh÷ng néi dung chñ yÕu cña lÞch sö thÕ giíi tõ sau n¨m 1945 1. Sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai, mét trËt tù thÕ giíi míi ® ®ðîc x¸c lËp. §ã lµ TrËt tù thÕ giíi hai cùc Ianta víi ®Æc trðng næi bËt lµ thÕ giíi chia thµnh hai phe _ tð b¶n chñ nghÜa vµ x héi chñ nghÜa _ do hai siªu cðêng MÜ vµ Liªn X« ®øng ®Çu mçi phe. §Æc trðng hai cùc _ hai phe ®ã hÇu nhð bao trïm thÕ giíi, lµ nh©n tè hµng ®Çu chi phèi nÒn chÝnh trÞ thÕ giíi vµ c¸c quan hÖ quèc tÕ trong phÇn lín nöa sau thÕ kØ XX. 2. Víi th¾ng lîi cña c¸c cuéc c¸ch m¹ng d©n chñ nh©n d©n ë c¸c nðíc §«ng ©u, chñ nghÜa x héi ® vðît ra khái ph¹m vi mét nðíc, trë thµnh mét hÖ thèng thÕ giíi. Th¾ng lîi cña c¸ch m¹ng ViÖt Nam (1945), c¸ch m¹ng Trung Quèc (1949) vµ c¸ch m¹ng Cuba (1959) ® më réng kh«ng gian ®Þa lÝ cña hÖ thèng c¸c nðíc x héi chñ nghÜa _ mét d¶i ®Êt réng lín tr¶i dµi tõ phÝa ®«ng ch©u ¸ qua Liªn bang X« viÕt tíi phÇn phÝa ®«ng ch©u ©u vµ lan sang vïng biÓn Caribª cña khu vùc MÜ Latinh. Trong nhiÒu thËp niªn, hÖ thèng x héi chñ nghÜa ® trë thµnh mét lùc lðîng hïng hËu vÒ chÝnh trÞ _ qu©n sù vµ kinh tÕ, chiÕm lÜnh nhiÒu ®Ønh cao cña khoa häc _ kÜ thuËt thÕ giíi. Do nh÷ng sai ph¹m nghiªm träng trong ®ðêng lèi chÝnh s¸ch vµ sù chèng ph¸ cña c¸c thÕ lùc ®Õ quèc vµ ph¶n ®éng quèc tÕ, vµo cuèi nh÷ng n¨m 1980 ®Çu nh÷ng n¨m 1990, chÕ ®é x· héi chñ nghÜa ®· tan r· ë c¸c nðíc §«ng ¢u vµ Liªn X«. §©y lµ mét tæn thÊt nÆng nÒ trong phong trµo céng s¶n vµ c«ng nh©n quèc tÕ, ®Ó l¹i nh÷ng hËu qu¶ nghiªm träng cho cuéc ®Êu tranh cña c¸c d©n téc v× hoµ b×nh æn ®Þnh, ®éc lËp chñ quyÒn vµ tiÕn bé x· héi. 3. Ngay sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai, mét cao trµo gi¶i phãng d©n téc ® dÊy lªn m¹nh mÏ ë c¸c nðíc ¸, Phi vµ MÜ Latinh. Dðíi nh÷ng ®ßn ®¶ kÝch m nh liÖt cña cao trµo gi¶i phãng, hÖ thèng thuéc ®Þa vµ chÕ ®é ph©n biÖt chñng téc 101

(Ap¸cthai) kÐo dµi nhiÒu thÕ kØ ® bÞ sôp ®æ hoµn toµn. Th¾ng lîi cã ý nghÜa lÞch sö ®ã ® ®ða tíi sù ra ®êi cña h¬n 100 quèc gia ®éc lËp trÎ tuæi. B¶n ®å chÝnh trÞ thÕ giíi ® cã nh÷ng thay ®æi to lín vµ s©u s¾c. C¸c quèc gia ®éc lËp ngµy cµng tÝch cùc tham gia vµ cã vai trß quan träng trong ®êi sèng chÝnh trÞ thÕ giíi víi ý chÝ chèng chñ nghÜa thùc d©n, v× hoµ b×nh, ®éc lËp d©n téc vµ tiÕn bé x héi. Sau khi giµnh ®ðîc ®éc lËp, víi c¸c chiÕn lðîc ph¸t triÓn qua c¸c giai ®o¹n, nhiÒu nðíc ¸, Phi, MÜ Latinh ® ®¹t ®ðîc nh÷ng thµnh tùu to lín vÒ kinh tÕ _ x héi trong c«ng cuéc x©y dùng ®Êt nðíc. Tuy nhiªn, do nhiÒu nguyªn nh©n, b¶n ®å chÝnh trÞ cña c¸c nðíc ¸, Phi vµ MÜ Latinh còng cßn kh«ng Ýt nh÷ng m¶ng ¶m ®¹m víi c¸c cuéc xung ®ét, chia rÏ kÐo dµi vµ c¶ nh÷ng cuéc c¶i c¸ch kinh tÕ _ x· héi chða mÊy thµnh c«ng. 4. Trong nöa sau thÕ kØ XX, hÖ thèng tð b¶n chñ nghÜa ® cã nh÷ng biÕn chuyÓn quan träng. Trðíc hÕt, tõ sau chiÕn tranh, MÜ ® vð¬n lªn trë thµnh ®Õ quèc giµu m¹nh nhÊt. Víi lùc lðîng kinh tÕ _ tµi chÝnh vµ qu©n sù vðît tréi, giíi cÇm quyÒn MÜ ® r¸o riÕt thùc hiÖn c¸c chiÕn lðîc toµn cÇu nh»m mðu ®å thèng trÞ thÕ giíi. Cã thÓ nãi, MÜ hÇu nhð ® dÝnh lÝu, can thiÖp vµo nhiÒu n¬i trªn thÕ giíi, nhðng còng râ rµng lµ MÜ ph¶i chÊp nhËn kh«ng Ýt thÊt b¹i, tiªu biÓu lµ sù thÊt b¹i trong cuéc chiÕn tranh x©m lðîc ViÖt Nam (1954 _ 1975). Hai lµ, nhê cã sù tù ®iÒu chØnh kÞp thêi, nÒn kinh tÕ c¸c nðíc tð b¶n ® t¨ng trðëng kh¸ liªn tôc, ®ða l¹i nh÷ng thay ®æi vÒ chÊt trong c¬ cÊu còng nhð xu hðíng ph¸t triÓn vµ h×nh thµnh c¸c trung t©m kinh tÕ lín cña thÕ giíi. Ba lµ, dðíi t¸c ®éng to lín cña c¸ch m¹ng khoa häc _ kÜ thuËt, nhÊt lµ sù ph¸t triÓn m¹nh mÏ cña lùc lðîng s¶n xuÊt, c¸c nðíc tð b¶n ngµy cµng cã xu hðíng liªn kÕt kinh tÕ khu vùc, tiªu biÓu lµ sù ra ®êi tõ h¬n 40 n¨m qua cña Céng ®ång kinh tÕ ch©u ©u (EEC) mµ ngµy nay lµ Liªn minh ch©u ©u (EU). MÜ, EU vµ NhËt B¶n ® trë thµnh ba trung t©m kinh tÕ lín cña thÕ giíi. 5. So víi c¸c giai ®o¹n lÞch sö thÕ giíi trðíc ®©y, chða bao giê c¸c quan hÖ quèc tÕ ®ðîc më réng vµ ®a d¹ng nhð trong nöa sau thÕ kØ XX. Cã nhiÒu nguyªn nh©n dÉn tíi t×nh h×nh ®ã : sù tham gia ngµy cµng ®«ng cña c¸c nðíc ¸, Phi, MÜ Latinh míi giµnh ®ðîc ®éc lËp vµo c¸c ho¹t ®éng chÝnh trÞ quèc tÕ ; quy m« toµn cÇu cña c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ _ tµi chÝnh vµ chÝnh trÞ cña c¸c quèc gia vµ c¸c tæ chøc quèc tÕ ; nh÷ng tiÕn bé k× diÖu cña khoa häc _ kÜ thuËt lµm cho Tr¸i §Êt nhð thu nhá l¹i nhê c¸c phð¬ng tiÖn th«ng tin liªn l¹c vµ giao th«ng vËn t¶i nhanh chãng h¬n, thuËn tiÖn h¬n... Nh÷ng nÐt næi bËt cña quan hÖ quèc tÕ tõ sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai lµ : T×nh tr¹ng ®èi ®Çu gay g¾t gi÷a hai siªu cðêng, hai phe mµ ®Ønh cao lµ t×nh tr¹ng ChiÕn tranh l¹nh kÐo dµi tíi h¬n bèn thËp kØ. 102

C¶ hai siªu cðêng ®· chi nh÷ng kho¶n ng©n s¸ch khæng lå cho ch¹y ®ua vò trang, s¶n xuÊt ®ñ lo¹i vò khÝ tèi t©n, thµnh lËp c¸c c¨n cø vµ liªn minh qu©n sù. C¸c cuéc chiÕn tranh côc bé diÔn ra hÇu nhð liªn tôc lµm cho t×nh h×nh thÕ giíi cµng thªm c¨ng th¼ng, cã lóc nhð ®øng bªn bê cña mét cuéc chiÕn tranh thÕ giíi. Tuy nhiªn, trðíc hÕt c¸c quèc gia vÉn cïng tån t¹i hoµ b×nh, võa ®Êu tranh võa hîp t¸c. C¶ hai siªu cðêng còng nhð c¸c nðíc kh¸c ®Òu ý thøc vÒ nh÷ng hiÓm ho¹ khñng khiÕp kh«ng lðêng hÕt ®ðîc cña mét cuéc chiÕn tranh h¹t nh©n. H¬n thÕ n÷a, ý chÝ ®Êu tranh gi÷ g×n hoµ b×nh cña c¸c d©n téc ®ðîc ®Ò cao h¬n bao giê hÕt, bëi hä võa míi tr¶i qua hai cuéc chiÕn tranh thÕ giíi chØ trong vßng chða ®Çy nöa thÕ kØ. Cuèi cïng, ChiÕn tranh l¹nh chÊm døt, thÕ giíi chuyÓn dÇn sang xu thÕ hoµ ho n vµ hoµ dÞu, ®èi tho¹i vµ hîp t¸c ph¸t triÓn. Nhðng còng râ rµng, ®©y ®ã vÉn cßn nh÷ng \"di chøng\" cña ChiÕn tranh l¹nh víi nh÷ng nguy c¬ bïng næ c¸c cuéc xung ®ét do m©u thuÉn vÒ s¾c téc, t«n gi¸o vµ tranh chÊp l nh thæ cïng nh÷ng vô khñng bè, nh÷ng cuéc chiÕn tranh li khai. 6. Tõ sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai, mét cuéc c¸ch m¹ng khoa häc _ kÜ thuËt (tõ ®Çu nh÷ng n¨m 70 ®ðîc gäi lµ c¸ch m¹ng khoa häc _ c«ng nghÖ) ® diÔn ra víi quy m«, néi dung vµ nhÞp ®iÖu chða tõng thÊy cïng nh÷ng hÖ qu¶ vÒ nhiÒu mÆt lµ v« cïng to lín. §Æc ®iÓm næi bËt cña cuéc c¸ch m¹ng khoa häc _ kÜ thuËt ngµy nay lµ khoa häc ® trë thµnh lùc lðîng s¶n xuÊt trùc tiÕp, ®¸p øng nh÷ng ®ßi hái míi vÒ c«ng cô s¶n xuÊt, nh÷ng nguån n¨ng lðîng míi vµ nh÷ng vËt liÖu míi cña cuéc sèng ngµy cµng cã chÊt lðîng cao cña x héi loµi ngðêi. C¸ch m¹ng khoa häc _ kÜ thuËt ® ®em l¹i nh÷ng tiÕn bé phi thðêng, nh÷ng thµnh tùu k× diÖu, nhðng mÆt kh¸c còng ®Æt ra trðíc c¸c d©n téc nhiÒu vÊn ®Ò ph¶i gi¶i quyÕt nhð viÖc ®µo t¹o con ngðêi cho nguån nh©n lùc chÊt lðîng cao cña thêi ®¹i \"v¨n minh trÝ tuÖ\", vÊn ®Ò b¶o vÖ m«i trðêng sinh th¸i trªn Tr¸i §Êt vµ c¶ trong vò trô, sù c©n b»ng gi÷a t¨ng trðëng kinh tÕ vµ c«ng b»ng x héi... Trong sù ph¸t triÓn cña c¸ch m¹ng khoa häc _ kÜ thuËt, xu thÕ toµn cÇu ho¸ ® diÔn ra nhð mét lµn sãng lan nhanh ra toµn thÕ giíi. Cã thÓ nãi, toµn cÇu ho¸ ®ßi hái c¸c quèc gia ph¶i cã lêi gi¶i ®¸p vµ sù thÝch øng ®Ó võa kÞp thêi võa kh«n ngoan n¾m b¾t thêi c¬, tr¸nh viÖc bá lì c¬ héi vµ tôt hËu. ? Nh÷ng néi dung chñ yÕu cña lÞch sö thÕ giíi tõ sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai ®Õn nay. II _ Xu thÕ ph¸t triÓn cña thÕ giíi sau CHiÕn tranh L¹nh Víi nh÷ng thay ®æi cña t×nh h×nh thÕ giíi, nhÊt lµ trong bèi c¶nh trËt tù thÕ giíi míi ®ang trªn tiÕn tr×nh h×nh thµnh cïng víi nh÷ng t¸c ®éng to lín cña c¸ch m¹ng khoa häc _ kÜ thuËt tõ h¬n mét thËp kØ qua, cã thÓ thÊy nh÷ng xu thÕ ph¸t triÓn næi bËt cña thÕ giíi nhð sau : 103

_ Mét lµ, sau ChiÕn tranh l¹nh, hÇu nhð tÊt c¶ c¸c quèc gia ®Òu ra søc ®iÒu chØnh chiÕn lðîc ph¸t triÓn lÊy kinh tÕ lµm träng ®iÓm, bëi ngµy nay kinh tÕ ® trë thµnh néi dung c¨n b¶n trong quan hÖ quèc tÕ. X©y dùng søc m¹nh tæng hîp cña quèc gia thay thÕ cho ch¹y ®ua vò trang ® trë thµnh h×nh thøc chñ yÕu trong cuéc c¹nh tranh gi÷a c¸c cðêng quèc. Søc m¹nh cña mçi quèc gia lµ dùa trªn nÒn s¶n xuÊt phån vinh, nÒn tµi chÝnh v÷ng ch¾c, mét nÒn c«ng nghÖ cã tr×nh ®é cao cïng víi lùc lðîng quèc phßng hïng m¹nh. _ Hai lµ, sau ChiÕn tranh l¹nh, quan hÖ gi÷a c¸c nðíc lín ®ðîc ®iÒu chØnh theo chiÒu hðíng ®èi tho¹i, tho¶ hiÖp, tr¸nh xung ®ét trùc tiÕp nh»m t¹o nªn mét m«i trðêng quèc tÕ thuËn lîi gióp hä vð¬n lªn m¹nh mÏ, x¸c lËp mét vÞ trÝ ðu thÕ trong trËt tù thÕ giíi míi. Mèi quan hÖ gi÷a c¸c nðíc lín ngµy nay mang tÝnh hai mÆt næi bËt lµ : m©u thuÉn vµ hµi hoµ, c¹nh tranh vµ hîp t¸c, tiÕp xóc vµ kiÒm chÕ v.v... _ Ba lµ, tuy hoµ b×nh vµ æn ®Þnh lµ xu thÕ chñ ®¹o cña t×nh h×nh thÕ giíi sau ChiÕn tranh l¹nh, nhðng ë nhiÒu khu vùc vÉn diÔn ra néi chiÕn vµ xung ®ét. Nguy c¬ nµy cµng trë nªn trÇm träng, khi ë nhiÒu n¬i l¹i béc lé chñ nghÜa li khai, chñ nghÜa khñng bè... Nh÷ng m©u thuÉn s¾c téc, t«n gi¸o vµ tranh chÊp l nh thæ thðêng cã nh÷ng c¨n nguyªn lÞch sö s©u xa nªn viÖc gi¶i quyÕt kh«ng dÔ dµng vµ thðêng kÐo dµi. Cuéc khñng bè ngµy 11 _ 9 _ 2001 ë MÜ ® g©y ra nh÷ng t¸c h¹i to lín, b¸o hiÖu nhiÒu nguy c¬ míi ®èi víi thÕ giíi. _ Bèn lµ, nh÷ng n¨m 90 sau ChiÕn tranh l¹nh, thÕ giíi ® vµ ®ang chøng kiÕn xu thÕ toµn cÇu ho¸ diÔn ra ngµy cµng m¹nh mÏ. Nh÷ng nÐt næi bËt cña qu¸ tr×nh toµn cÇu ho¸ lµ sù ph¸t triÓn nhanh chãng cña thð¬ng m¹i thÕ giíi ; sù ph¸t triÓn vµ vai trß ngµy cµng to lín cña c¸c c«ng ti xuyªn quèc gia ; sù ra ®êi cña c¸c tæ chøc kinh tÕ, thð¬ng m¹i, tµi chÝnh quèc tÕ vµ khu vùc v.v... Toµn cÇu ho¸ lµ xu thÕ ph¸t triÓn kh¸ch quan. §èi víi c¸c nðíc ®ang ph¸t triÓn, ®©y võa lµ thêi c¬ thuËn lîi võa lµ th¸ch thøc gay g¾t trong sù vð¬n lªn cña ®Êt nðíc. Loµi ngðêi ® bðíc sang thÕ kØ XXI. MÆc dï cßn gÆp kh«ng Ýt khã kh¨n gian khæ, c¸c d©n téc ngµy cµng cã tiÕng nãi chung, ®oµn kÕt cïng nhau x©y dùng mét thÕ giíi hoµ b×nh æn ®Þnh, hîp t¸c ph¸t triÓn v× c«ng b»ng vµ h¹nh phóc cho mçi con ngðêi, cho mçi d©n téc trªn hµnh tinh. ? C¸c xu thÕ ph¸t triÓn cña thÕ giíi hiÖn nay lµ g× ? Qua ®ã, em h y nªu râ thÕ nµo lµ nh÷ng thêi c¬ vµ nh÷ng th¸ch thøc ®èi víi c¸c d©n téc ? C©u hái Vµ BµI TËP 1. LËp niªn biÓu nh÷ng sù kiÖn chÝnh cña lÞch sö thÕ giíi tõ n¨m 1945 ®Õn n¨m 2000. 2. H·y tãm t¾t qu¸ tr×nh h×nh thµnh vµ tan r· cña TrËt tù thÕ giíi hai cùc Ianta. 104

PhÇn hai LÕCH SÛÃ VIÏåT NAM TÛÂ NÙM 1919 ÀÏËN NÙM 2000 105

IChð¬ng ViÖt nam tõ n¨m 1919 ®Õn n¨m 1930 Nh÷ng chuyÓn biÕn míi vÒ kinh tÕ vµ x héi ë ViÖt Nam 13 sau chiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt Cuéc khai th¸c thuéc ®Þa lÇn thø hai cña thùc d©n Ph¸p ë §«ng Dð¬ng ®· t¹o ra nh÷ng chuyÓn biÕn míi vÒ kinh tÕ vµ c¬ cÊu giai cÊp x· héi ë ViÖt Nam. M©u thuÉn gi÷a d©n téc ViÖt Nam víi thùc d©n Ph¸p cµng thªm s©u s¾c, thóc ®Èy phong trµo ®Êu tranh d©n téc d©n chñ cã bðíc ph¸t triÓn míi. I _ hoµn c¶nh quèc tÕ sau chiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt Sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt, t×nh h×nh thÕ giíi cã nh÷ng chuyÓn biÕn míi. C¸c nðíc ®Õ quèc th¾ng trËn ® häp ®Ó ph©n chia l¹i thÕ giíi, thiÕt lËp mét trËt tù hoµ b×nh, an ninh míi. HËu qu¶ cña chiÕn tranh, khñng ho¶ng kinh tÕ ë c¸c nðíc tð b¶n chñ nghÜa vµ ¶nh hðëng cña cuéc C¸ch m¹ng th¸ng Mðêi Nga (11 _ 1917), víi sù ra ®êi cña nðíc Nga X« viÕt, ® thóc ®Èy phong trµo gi¶i phãng d©n téc ë phð¬ng §«ng, phong trµo c«ng nh©n vµ lao ®éng ë phð¬ng T©y ph¸t triÓn m¹nh mÏ. C¸c ®¶ng céng s¶n ë c¸c nðíc tð b¶n chñ nghÜa, c¸c nðíc thuéc ®Þa vµ nöa thuéc ®Þa lÇn lðît ra ®êi : §¶ng Céng s¶n §øc (1 _ 1919), §¶ng Céng s¶n Anh (8 _ 1920), §¶ng Céng s¶n MÜ (1921), §¶ng Céng s¶n In®«nªxia (5 _ 1920), §¶ng Céng s¶n Trung Quèc (7 _ 1921). Quèc tÕ Céng s¶n (Quèc tÕ thø ba) ®ðîc thµnh lËp ë M¸txc¬va (3 _ 1919), ®¶m nhËn sø mÖnh tËp hîp, l nh ®¹o phong trµo c¸ch m¹ng v« s¶n vµ phong trµo gi¶i phãng d©n téc ë c¸c nðíc trªn thÕ giíi. ë Ph¸p, §¶ng X héi ® ph©n ho¸ s©u s¾c. T¹i §¹i héi Tua th¸ng 12 _ 1920, bé phËn tÝch cùc nhÊt trong §¶ng X héi Ph¸p ® bá phiÕu t¸n thµnh gia nhËp Quèc tÕ 106

Céng s¶n vµ t¸ch ra ®Ó thµnh lËp §¶ng Céng s¶n Ph¸p. Nh÷ng chuyÓn biÕn míi cña t×nh h×nh thÕ giíi cã ¶nh hðëng lín ®Õn sù ph¸t triÓn phong trµo gi¶i phãng d©n téc ViÖt Nam. ? Tr×nh bµy hoµn c¶nh quèc tÕ sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt. II _ ChÝnh s¸ch thèng trÞ cña thùc d©n Ph¸p ë ViÖt Nam 1. Cuéc khai th¸c thuéc ®Þa lÇn thø hai ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt ® lµm cho nÒn kinh tÕ cña Ph¸p bÞ tæn thÊt nÆng nÒ, víi h¬n 1,4 triÖu ngðêi chÕt vµ thiÖt h¹i vÒ vËt chÊt lªn tíi 200 tØ phr¨ng. §Ó hµn g¾n vµ kh«i phôc nÒn kinh tÕ, nhµ cÇm quyÒn Ph¸p võa t×m c¸ch thóc ®Èy s¶n xuÊt trong nðíc, võa t¨ng cðêng ®Çu tð khai th¸c thuéc ®Þa, trðíc hÕt lµ c¸c nðíc ë §«ng Dð¬ng vµ ch©u Phi. Chð¬ng tr×nh khai th¸c lÇn thø hai thùc hiÖn ë §«ng Dð¬ng do Anbe Xar« _ Toµn quyÒn §«ng Dð¬ng _ v¹ch ra. Chð¬ng tr×nh nµy ®ðîc triÓn khai tõ sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt (1919) ®Õn trðíc cuéc khñng ho¶ng kinh tÕ thÕ giíi (1929 _ 1933). Thùc d©n Ph¸p ® ®Çu tð víi tèc ®é nhanh, quy m« lín vµo c¸c ngµnh kinh tÕ ViÖt Nam. ChØ trong vßng 6 n¨m (1924 _ 1929), sè vèn ®Çu tð vµo §«ng Dð¬ng, chñ yÕu lµ ViÖt Nam lªn ®Õn 4 tØ phr¨ng, nhiÒu nhÊt lµ vµo n«ng nghiÖp. N¨m 1924, vèn ®Çu tð vµo n«ng nghiÖp lµ 52 triÖu phr¨ng, ®Õn n¨m 1927 ®· lªn ®Õn 400 triÖu phr¨ng. DiÖn tÝch c¸c ®ån ®iÒn trång lóa, cao su, cµ phª... ®ðîc më réng. DiÖn tÝch trång cao su tõ 1 500 hÐcta n¨m 1918 lªn ®Õn 78 620 hÐcta n¨m 1930. NhiÒu c«ng ti trång cao su ra ®êi : C«ng ti §Êt ®á, C«ng ti Mis¬lanh, C«ng ti Trång c©y nhiÖt ®íi v.v... Sau n«ng nghiÖp, tð b¶n Ph¸p chó träng ®Çu tð vµo khai th¸c má, trðíc hÕt lµ má than. NhiÒu c«ng ti khai th¸c má than míi ®ðîc thµnh lËp nhð C«ng ti than H¹ Long _ §ång §¨ng, C«ng ti than vµ kim khÝ §«ng Dð¬ng, C«ng ti than Tuyªn Quang, C«ng ti than §«ng TriÒu... Ngoµi than, c¸c c¬ së khai th¸c má thiÕc, kÏm, s¾t ®Òu ®ðîc bæ sung thªm vèn, t¨ng thªm nh©n c«ng vµ ®Èy m¹nh tiÕn ®é khai th¸c. Mét sè c¬ së chÕ biÕn quÆng kÏm, thiÕc, c¸c nhµ m¸y t¬ sîi H¶i Phßng, Nam §Þnh, nhµ m¸y rðîu Hµ Néi, Nam §Þnh, nhµ m¸y diªm Hµ Néi, BÕn Thuû, nhµ m¸y ®ðêng Tuy Hoµ, nhµ m¸y xay x¸t g¹o Chî Lín... ® ®ðîc n©ng cÊp vµ më réng quy m«. 107

Thð¬ng nghiÖp, trðíc hÕt lµ ngo¹i thð¬ng, cã sù t¨ng tiÕn h¬n trðíc. Trðíc chiÕn tranh, hµng ho¸ Ph¸p nhËp vµo §«ng Dð¬ng míi chiÕm 37%, ®Õn nh÷ng n¨m 1929 _ 1930 ® lªn ®Õn 63% tæng sè hµng nhËp. Quan hÖ giao lðu bu«n b¸n néi ®Þa còng ®ðîc ®Èy m¹nh. Giao th«ng vËn t¶i ph¸t triÓn nh»m phôc vô c«ng cuéc khai th¸c vµ vËn chuyÓn nguyªn vËt liÖu, lðu th«ng hµng ho¸ trong vµ ngoµi nðíc. §ðêng s¾t xuyªn §«ng Dð¬ng ®ðîc nèi thªm ®o¹n §ång §¨ng _ Na SÇm (1922), Vinh _ §«ng Hµ (1927). §Õn n¨m 1932, Ph¸p ® x©y dùng 2 389 km ®ðêng s¾t trªn l nh thæ ViÖt Nam. HÖ thèng giao th«ng ®ðêng thuû tiÕp tôc ®ðîc khai th¸c. Ngoµi c¸c c¶ng ® cã tõ trðíc nhð c¶ng H¶i Phßng, Sµi Gßn, §µ N½ng, Quy Nh¬n, thùc d©n Ph¸p xóc tiÕn x©y dùng c¸c c¶ng míi nhð Hßn Gai, BÕn Thuû. C¸c ®« thÞ ®ðîc më réng vµ d©n cð ®«ng h¬n. Ng©n hµng §«ng Dð¬ng n¾m trän quyÒn chØ huy kinh tÕ §«ng Dð¬ng, ph¸t hµnh tiÒn giÊy vµ cho vay l i. Cïng víi chÝnh s¸ch khai th¸c n«ng, c«ng, thð¬ng nghiÖp..., thùc d©n Ph¸p cßn thi hµnh c¸c biÖn ph¸p t¨ng thuÕ nªn ng©n s¸ch §«ng Dð¬ng thu ®ðîc n¨m 1930 t¨ng gÊp 3 lÇn so víi n¨m 1912. 2. ChÝnh s¸ch chÝnh trÞ, v¨n ho¸, gi¸o dôc Sau chiÕn tranh, chÝnh s¸ch thèng trÞ cña Ph¸p ë §«ng Dð¬ng vÉn kh«ng thay ®æi mµ cßn ®ðîc t¨ng cðêng. §ã lµ chÝnh s¸ch chuyªn chÕ, mäi quyÒn hµnh ®Òu n»m trong tay thùc d©n Ph¸p vµ bän tay sai trung thµnh cña chóng. Bé m¸y c¶nh s¸t, mËt th¸m, nhµ tï vÉn tiÕp tôc ®ðîc cñng cè vµ ho¹t ®éng r¸o riÕt. Mét sè tæ chøc chÝnh trÞ, an ninh, kinh tÕ ®ðîc thµnh lËp. Thùc d©n Ph¸p thi hµnh mét vµi c¶i c¸ch chÝnh trÞ _ hµnh chÝnh ®Ó ®èi phã víi nh÷ng biÕn ®éng ®ang diÔn ra ë §«ng Dð¬ng, nhð t¨ng thªm sè ngðêi ViÖt trong c¸c phßng thð¬ng m¹i vµ canh n«ng ë c¸c thµnh phè lín, lËp ViÖn D©n biÓu Trung K× (2 _ 1926), ViÖn D©n biÓu B¾c K× (4 _ 1926)... Chóng th«ng qua bé phËn cÇm ®Çu t¹i hð¬ng th«n ®Ó x©m nhËp, kiÓm so¸t xuèng c¸c lµng x . V¨n ho¸, gi¸o dôc còng cã nh÷ng thay ®æi. Th¸ng 12 _ 1917, Toµn quyÒn §«ng Dð¬ng lËp Héi ®ång Tð vÊn häc chÝnh §«ng Dð¬ng víi chøc n¨ng ®Ò ra nh÷ng quy chÕ cho ngµnh gi¸o dôc. HÖ thèng gi¸o dôc ®ðîc më réng gåm c¸c cÊp tiÓu häc, trung häc, cao ®¼ng vµ ®¹i häc. M« h×nh gi¸o dôc cã tÝnh hiÖn ®¹i ®ang h×nh thµnh ë §«ng Dð¬ng. 108

C¬ së xuÊt b¶n, in Ên xuÊt hiÖn ngµy cµng nhiÒu víi hµng chôc tê b¸o, t¹p chÝ ch÷ Ph¸p vµ ch÷ Quèc ng÷. Nhµ cÇm quyÒn Ph¸p sö dông b¸o chÝ, v¨n ho¸... ®Ó phôc vô c«ng cuéc khai th¸c vµ thèng trÞ cña chóng ; ðu tiªn, khuyÕn khÝch xuÊt b¶n c¸c s¸ch b¸o theo chñ trð¬ng \"Ph¸p _ ViÖt ®Ò huÒ\". C¸c trµo lðu tð tðëng, khoa häc _ kÜ thuËt, v¨n ho¸, nghÖ thuËt phð¬ng T©y cã ®iÒu kiÖn trµn vµo ViÖt Nam. C¸c ngµnh v¨n häc, nghÖ thuËt (héi ho¹, ®iªu kh¾c, kiÕn tróc v.v...) ® cã nh÷ng biÕn chuyÓn míi vÒ néi dung, phð¬ng ph¸p s¸ng t¸c. C¸c yÕu tè v¨n ho¸ truyÒn thèng, v¨n ho¸ míi tiÕn bé vµ n« dÞch cïng tån t¹i, ®an xen, ®Êu tranh víi nhau. ? Nªu nh÷ng chÝnh s¸ch kinh tÕ, chÝnh trÞ, v¨n ho¸ cña thùc d©n Ph¸p ë §«ng Dð¬ng. III _ Nh÷ng chuyÓn biÕn míi vÒ kinh tÕ vµ giai cÊp x· héi ë ViÖt Nam 1. ChuyÓn biÕn vÒ kinh tÕ H×nh 34. Phè Hµng §µo (Hµ Néi) n¨m 1926 109

Qua cuéc khai th¸c thuéc ®Þa lÇn thø hai, nÒn kinh tÕ cña tð b¶n Ph¸p tiÕp tôc ®ðîc më réng vµ bao trïm lªn nÒn kinh tÕ phong kiÕn ViÖt Nam. Trong qu¸ tr×nh ®Çu tð vèn vµ më réng khai th¸c thuéc ®Þa, thùc d©n Ph¸p còng cã ®Çu tð kÜ thuËt vµ nh©n lùc, song rÊt h¹n chÕ. C¬ cÊu kinh tÕ ViÖt Nam cã chuyÓn biÕn Ýt nhiÒu, song chØ cã tÝnh chÊt côc bé ë mét sè vïng, cßn phæ biÕn vÉn trong t×nh tr¹ng l¹c hËu, nghÌo nµn. Kinh tÕ §«ng Dð¬ng ngµy cµng bÞ cét chÆt vµo kinh tÕ Ph¸p vµ §«ng Dð¬ng vÉn lµ thÞ trðêng ®éc chiÕm cña tð b¶n Ph¸p. 2. ChuyÓn biÕn vÒ giai cÊp x· héi Do t¸c ®éng cña chÝnh s¸ch khai th¸c thuéc ®Þa trªn quy m« lín vµ chÝnh s¸ch thèng trÞ cña thùc d©n Ph¸p, c¬ cÊu giai cÊp cña x héi ViÖt Nam cã nh÷ng chuyÓn biÕn míi. Giai cÊp ®Þa chñ bÞ ph©n ho¸ thµnh ba bé phËn kh¸ râ rÖt lµ tiÓu ®Þa chñ, trung ®Þa chñ vµ ®¹i ®Þa chñ (mét sè ®ång thêi lµ tð s¶n). H×nh thµnh vµ ph¸t triÓn trong mét d©n téc cã truyÒn thèng yªu nðíc chèng ngo¹i x©m, nªn mét bé phËn kh«ng Ýt tiÓu vµ trung ®Þa chñ cã ý thøc d©n téc chèng thùc d©n Ph¸p vµ tay sai. Giai cÊp n«ng d©n bÞ thèng trÞ, bÞ tðíc ®o¹t ruéng ®Êt, bÇn cïng ho¸. M©u thuÉn gi÷a n«ng d©n ViÖt Nam _ lùc lðîng d©n cð ®«ng ®¶o nhÊt _ víi ®Õ quèc Ph¸p vµ tay sai hÕt søc gay g¾t. §ã lµ c¬ së cña sù bïng næ c¸c cuéc ®Êu tranh cña n«ng d©n trong sù nghiÖp ®Êu tranh giµnh ®éc lËp vµ tù do. Giai cÊp tiÓu tð s¶n (bao gåm nh÷ng ngðêi bu«n b¸n nhá, chñ xðëng nhá, thî thñ c«ng, häc sinh, sinh viªn, c«ng chøc, trÝ thøc...) sau chiÕn tranh ® cã sù ph¸t triÓn nhanh vÒ sè lðîng. Hä cã ý thøc d©n téc d©n chñ, chèng thùc d©n Ph¸p vµ tay sai. §Æc biÖt, bé phËn trÝ thøc, häc sinh, sinh viªn rÊt nh¹y c¶m víi thêi cuéc vµ tha thiÕt canh t©n ®Êt nðíc nªn rÊt h¨ng h¸i tham gia c¸c cuéc ®Êu tranh v× ®éc lËp, tù do cña d©n téc. Giai cÊp tð s¶n ra ®êi sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt vµ ph©n ho¸ thµnh hai bé phËn lµ tð s¶n m¹i b¶n vµ tð s¶n d©n téc. Tð s¶n m¹i b¶n lµ nh÷ng chñ tð b¶n lín, më xÝ nghiÖp ®Ó gia c«ng vµ nhËn thÇu cho ®Õ quèc, lËp c¸c hiÖu bu«n b¸n lín... Tð s¶n d©n téc ® ®i vµo con ®ðêng ph¸t triÓn kinh tÕ d©n téc. §Þa vÞ kinh tÕ cña tð b¶n ViÖt Nam rÊt nhá bÐ, tæng sè vèn kinh doanh chØ b»ng kho¶ng 5% sè vèn cña tð b¶n nðíc ngoµi ®Çu tð vµo nðíc ta lóc bÊy giê. Tð s¶n d©n téc ViÖt Nam lµ lùc lðîng cã khuynh hðíng d©n téc vµ d©n chñ. 110

Giai cÊp c«ng nh©n ViÖt Nam ngµy cµng ®«ng ®¶o. Trðíc ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt, sè lðîng c«ng nh©n kho¶ng 10 v¹n ngðêi ; ®Õn n¨m 1929, trong c¸c doanh nghiÖp cña ngðêi Ph¸p ë §«ng Dð¬ng, chñ yÕu lµ ë ViÖt Nam, ® cã trªn 22 v¹n ngðêi. C«ng nh©n ViÖt Nam bÞ thùc d©n vµ giíi tð s¶n bãc lét. Giai cÊp c«ng nh©n g¾n bã m¸u thÞt víi giai cÊp n«ng d©n, kÕ thõa vµ ph¸t huy truyÒn thèng yªu nðíc bÊt khuÊt cña d©n téc, sím chÞu ¶nh hðëng cña trµo lðu c¸ch m¹ng v« s¶n trªn thÕ giíi nªn ® nhanh chãng vð¬n lªn trë thµnh mét ®éng lùc m¹nh mÏ cña phong trµo d©n téc theo khuynh hðíng c¸ch m¹ng tiªn tiÕn cña thêi ®¹i. Tãm l¹i, tõ sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt ®Õn cuèi nh÷ng n¨m 20 cña thÕ kØ XX, trªn ®Êt nðíc ViÖt Nam ® diÔn ra nh÷ng biÕn ®æi quan träng vÒ kinh tÕ vµ giai cÊp x héi. M©u thuÉn trong x héi ViÖt Nam ngµy cµng s©u s¾c, chñ yÕu lµ m©u thuÉn gi÷a d©n téc ViÖt Nam víi thùc d©n Ph¸p vµ tay sai ph¶n ®éng. Cuéc ®Êu tranh cña nh©n d©n ta chèng ®Õ quèc vµ tay sai diÔn ra ngµy cµng gay g¾t. ? Sù ph©n ho¸ giai cÊp x héi ë ViÖt Nam sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt ® diÔn ra nhð thÕ nµo ? C©u hái Vµ BµI TËP 1. Tr×nh bµy chÝnh s¸ch khai th¸c thuéc ®Þa lÇn thø hai cña Ph¸p vµ t¸c ®éng cña nã ®Õn t×nh h×nh kinh tÕ vµ giai cÊp x· héi ë ViÖt Nam. 2. Th¸i ®é c¸c giai cÊp trong x· héi ViÖt Nam ®èi víi sù thèng trÞ cña thùc d©n Ph¸p vµ tay sai nhð thÕ nµo ? 111

Phong trµo d©n téc d©n chñ ë ViÖt Nam 14 tõ n¨m 1919 ®Õn n¨m 1925 Sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt, dðíi ¶nh hðëng cña t×nh h×nh quèc tÕ vµ cuéc khai th¸c thuéc ®Þa, phong trµo d©n téc d©n chñ ë ViÖt Nam diÔn ra s«i næi víi sù tham gia cña c¸c giai cÊp vµ tÇng líp x· héi, cã néi dung, h×nh thøc tæ chøc ®Êu tranh míi. I _ ho¹t ®éng cña Phan Béi Ch©u, Phan Ch©u Trinh vµ mét sè ngðêi ViÖt Nam sèng ë ph¸p 1. Ho¹t ®éng cña Phan Béi Ch©u Sau nh÷ng n¨m b«n ba ho¹t ®éng ë NhËt B¶n vµ Trung Quèc kh«ng thµnh c«ng, Phan Béi Ch©u bÞ bän qu©n phiÖt Trung Quèc b¾t giam (1913), ®Õn cuèi n¨m 1917 míi ®ðîc tr¶ tù do. Tõ sù thÊt b¹i vµ thêi cuéc sau chiÕn tranh thÕ giíi, Phan Béi Ch©u, tuy vÉn nÆng lßng yªu nðíc song ® kh«ng thÓ tiÕp tôc t×m ®ðîc phð¬ng lðîc cøu nðíc ®óng ®¾n. Viªn Toµn quyÒn Ph¸p Anbe Xar« t×m c¸ch dô dç, mua chuéc, nhðng ® bÞ Phan Béi Ch©u khðíc tõ. Gi÷a lóc ®ã, ¶nh hðëng cña C¸ch m¹ng th¸ng Mðêi vµ sù ra ®êi cña nðíc Nga X« viÕt ® b¾t ®Çu ®Õn víi «ng nhð mét luång ¸nh s¸ng míi. C¶m t×nh víi nðíc Nga X« viÕt, cuèi n¨m 1920, Phan Béi Ch©u dÞch ra ch÷ H¸n cuèn §iÒu tra ch©n tðíng Nga La Tð cña mét t¸c gi¶ NhËt B¶n, viÕt TruyÖn Ph¹m Hång Th¸i, ngîi ca tinh thÇn yªu nðíc, hi sinh anh dòng cña ngðêi thanh niªn hä Ph¹m. Th¸ng 6 _ 1925, trong khi chða thÓ thay ®æi ®ðîc tæ chøc, thay ®æi phð¬ng lðîc ®Êu tranh thÝch hîp víi biÕn chuyÓn míi cña ®Êt nðíc vµ thêi ®¹i th× Phan Béi Ch©u bÞ thùc d©n Ph¸p b¾t t¹i Thðîng H¶i (Trung Quèc) ®ða vÒ nðíc, kÕt ¸n tï råi ®ða vÒ an trÝ ë HuÕ. Tõ ®ã trë ®i, trong hoµn c¶nh mét ngðêi tï bÞ giam láng, Phan Béi Ch©u kh«ng thÓ tiÕn theo nhÞp bðíc ®Êu tranh míi cña d©n téc. 2. Ho¹t ®éng cña Phan Ch©u Trinh vµ mét sè ngðêi ViÖt Nam trªn ®Êt Ph¸p Nðíc Ph¸p lµ n¬i cã nhiÒu ngðêi ViÖt Nam sinh sèng vµ ho¹t ®éng cho phong trµo d©n téc cña ViÖt Nam. Sau khi ra khái nhµ tï C«n §¶o, Phan Ch©u Trinh 112

sang Ph¸p (1911) tiÕp tôc ho¹t ®éng. ¤ng cã quan hÖ víi NguyÔn ¸i Quèc trong nh÷ng n¨m th¸ng ho¹t ®éng ë Ph¸p. Vµo ®Çu n¨m 1922, Phan Ch©u Trinh ®Õn M¸cx©y. Nh©n dÞp vua Kh¶i §Þnh sang dù Héi chî thuéc ®Þa ®Ó khuÕch trð¬ng \"c«ng lao khai ho¸\" cña Ph¸p, Phan Ch©u Trinh viÕt ThÊt ®iÒu thð v¹ch ra 7 téi ®¸ng chÐm cña Kh¶i §Þnh. Phan Ch©u Trinh cßn tæ chøc diÔn thuyÕt lªn ¸n chÕ ®é qu©n chñ vµ quan trðêng ë ViÖt Nam ; tiÕp tôc h« hµo \"Khai d©n trÝ, chÊn d©n khÝ, hËu d©n sinh\"... Th¸ng 6 _ 1925, Phan Ch©u Trinh vÒ nðíc. MÆc dï søc khoÎ ® yÕu, «ng vÉn tiÕp tôc ho¹t ®éng, ®¶ ph¸ chÕ ®é qu©n chñ, ®Ò cao d©n quyÒn. NhiÒu tÇng líp nh©n d©n, nhÊt lµ thanh niªn rÊt mÕn mé vµ hðëng øng ho¹t ®éng cña Phan Ch©u Trinh. Sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt, nhiÒu ViÖt kiÒu t¹i Ph¸p ® tham gia ho¹t ®éng nhð chuyÓn tµi liÖu, s¸ch b¸o tiÕn bé vÒ nðíc. Mét sè thuû thñ ViÖt Nam ® ho¹t ®éng trong Héi Liªn hiÖp thuéc ®Þa. NhiÒu trÝ thøc vµ lao ®éng ViÖt Nam ë Ph¸p ® tËp hîp trong c¸c tæ chøc yªu nðíc. N¨m 1925, Héi nh÷ng ngðêi lao ®éng trÝ ãc §«ng Dð¬ng ra ®êi. Mét sè thanh niªn, sinh viªn yªu nðíc xuÊt th©n trong c¸c gia ®×nh ®Þa chñ, tð s¶n lËp ra §¶ng ViÖt Nam ®éc lËp, xuÊt b¶n b¸o T¸i sinh. §¶ng cã mét sè chi bé ë Pari vµ c¸c tØnh l©n cËn, cßn ë trong nðíc th× kh«ng cã v× thiÕu chç dùa. ? Nªu nh÷ng ho¹t ®éng yªu nðíc cña Phan Béi Ch©u vµ Phan Ch©u Trinh trong nh÷ng n¨m 1920 − 1925. II _ ho¹t ®éng cña tð s¶n, tiÓu tð s¶n vµ c¸c cuéc ®Êu tranh cña c«ng nh©n ViÖt Nam 1. Ho¹t ®éng cña tð s¶n vµ tiÓu tð s¶n Ra ®êi trong cuéc khai th¸c thuéc ®Þa lÇn thø hai cña Ph¸p, giai cÊp tð s¶n ViÖt Nam vèn nhá yÕu vÒ kinh tÕ vµ thðêng xuyªn bÞ tð s¶n nðíc ngoµi c¹nh tranh, chÌn Ðp. N¨m 1919, tð s¶n ViÖt Nam ® tæ chøc cuéc tÈy chay tð s¶n Hoa kiÒu (1919) ë mét sè tØnh vµ thµnh phè nhð Sµi Gßn, Hµ Néi, H¶i Phßng, Nam §Þnh... ë Hµ Néi cã cuéc vËn ®éng ngðêi ViÖt Nam chØ mua hµng cña ngðêi ViÖt Nam. 113

N¨m 1923, ®Þa chñ vµ tð s¶n ViÖt Nam ®Êu tranh chèng tð b¶n Ph¸p ®éc quyÒn c¶ng Sµi Gßn, ®éc quyÒn xuÊt c¶ng lóa g¹o Nam K×. Giai cÊp tð s¶n ® dïng b¸o chÝ ®Ó bªnh vùc quyÒn lîi cho m×nh trong cuéc ®Êu tranh chèng ®éc quyÒn. Mét sè tð s¶n vµ ®Þa chñ lín ë Nam K× (®¹i biÓu lµ Bïi Quang Chiªu, NguyÔn Phan Long...) ® lËp ra §¶ng LËp hiÕn (1923). C¬ quan ng«n luËn cña §¶ng LËp hiÕn lµ tê DiÔn ®µn §«ng Dð¬ng vµ tê TiÕng déi An Nam. Khi ®ðîc thùc d©n Ph¸p nhðîng bé cho Ýt quyÒn lîi (nhð cho tham gia Héi ®ång Qu¶n h¹t Nam K×), hä l¹i tho¶ hiÖp víi chóng. Ngoµi §¶ng LËp hiÕn ë trong Nam, cßn cã nhãm Nam phong cña Ph¹m Quúnh vµ nhãm Trung B¾c t©n v¨n cña NguyÔn V¨n VÜnh ë ngoµi B¾c. Ph¹m Quúnh cæ vò cho thuyÕt \"qu©n chñ lËp hiÕn\", cßn NguyÔn V¨n VÜnh ®Ò cao tð tðëng \"trùc trÞ\". TÇng líp tiÓu tð s¶n trÝ thøc (gåm sinh viªn trðêng Cao ®¼ng Sð ph¹m Hµ Néi, häc sinh vµ gi¸o viªn c¸c trðêng, viªn chøc, nhµ v¨n, nhµ b¸o, v.v...) s«i næi ®Êu tranh ®ßi quyÒn tù do d©n chñ. Vµo ®Çu nh÷ng n¨m 20, ® cã nhiÒu thanh niªn yªu nðíc sang Qu¶ng Ch©u (Trung Quèc) t×m ®ðêng cøu nðíc, trong ®ã cã Lª Hång S¬n, Hå Tïng MËu, NguyÔn C«ng ViÔn v.v... N¨m 1923, hä lËp ra tæ chøc T©m t©m x . §Ó ph¸t huy ¶nh hðëng, g©y tiÕng vang thøc tØnh ®ång bµo trong nðíc, T©m t©m x· cö Ph¹m Hång Th¸i thùc hiÖn mðu s¸t Toµn quyÒn §«ng Dð¬ng MÐclanh (Merlin) ë Sa DiÖn (Qu¶ng Ch©u) ngµy 19 _ 6 _ 1924. Sù viÖc kh«ng thµnh, Ph¹m Hång Th¸i ®· anh dòng hi sinh trªn dßng Ch©u Giang. TiÕng bom Ph¹m Hång Th¸i ®· nhãm tiÕp ngän löa chiÕn ®Êu, khÝch lÖ tinh thÇn ®Êu tranh cña nh©n d©n ta, nhÊt lµ thanh niªn. Sù kiÖn lÞch sö ®ã tuy nhá nhðng \"nhð chim Ðn nhá b¸o hiÖu mïa xu©n\"(1). Mét sè tæ chøc chÝnh trÞ nhð ViÖt Nam nghÜa ®oµn, Héi Phôc ViÖt, §¶ng Thanh niªn ®ðîc thµnh lËp (®¹i biÓu lµ T«n Quang PhiÖt, §Æng Thai Mai, TrÇn Huy LiÖu, NguyÔn An Ninh v.v...), víi nhiÒu ho¹t ®éng phong phó vµ s«i ®éng (mÝt tinh, biÓu t×nh, b i kho¸, v.v...). NhiÒu tê b¸o tiÕn bé lÇn lðît ra ®êi. B¸o tiÕng Ph¸p cã Chu«ng rÌ, An Nam trÎ, Ngðêi nhµ quª; b¸o tiÕng ViÖt cã H÷u thanh, TiÕng d©n, §«ng Ph¸p thêi b¸o, Thùc nghiÖp d©n b¸o... Hä lËp ra mét sè nhµ xuÊt b¶n tiÕn bé nhð Nam ®ång thð x (Hµ Néi), Cðêng häc thð x (Sµi Gßn), Quan h¶i tïng thð (HuÕ)... (1) TrÇn D©n Tiªn, Nh÷ng mÈu chuyÖn vÒ ®êi ho¹t ®éng cña Hå Chñ tÞch, NXB V¨n nghÖ, H., 1956, tr. 67. 114

Trong phong trµo yªu nðíc d©n chñ c«ng khai håi ®ã cã mét sè sù kiÖn næi bËt nhð cuéc ®Êu tranh ®ßi nhµ cÇm quyÒn Ph¸p th¶ Phan Béi Ch©u (1925), c¸c cuéc truy ®iÖu, ®Ó tang Phan Ch©u Trinh (1926). Riªng ë Sµi Gßn, ®¸m tang Phan Ch©u Trinh ® thu hót kho¶ng 14 v¹n ngðêi tham dù. 2. C¸c cuéc ®Êu tranh cña c«ng nh©n Nh÷ng n¨m ®Çu sau chiÕn tranh, c¸c cuéc ®Êu tranh cña c«ng nh©n tuy cßn lÎ tÎ vµ tù ph¸t nhðng ® nãi lªn ý thøc giai cÊp ®ang ph¸t triÓn nhanh chãng, lµm c¬ së cho c¸c tæ chøc vµ phong trµo chÝnh trÞ cao h¬n vÒ sau. Ngay tõ n¨m 1920, c«ng nh©n Sµi Gßn _ Chî Lín ® thµnh lËp C«ng héi (bÝ mËt) do T«n §øc Th¾ng ®øng ®Çu. C¸c cuéc ®Êu tranh cña c«ng nh©n vµ thuû thñ Ph¸p trªn c¸c tµu Ph¸p ghÐ vµo c¸c c¶ng H¶i Phßng (1919) vµ Sµi Gßn (1920), còng nhð c¸c cuéc ®Êu tranh cña c«ng nh©n vµ thuû thñ Trung Quèc t¹i c¸c c¶ng lín Hð¬ng C¶ng, ¸o M«n, Thðîng H¶i (1921), ® gãp phÇn cæ vò, ®éng viªn c«ng nh©n ViÖt Nam h¨ng h¸i ®Êu tranh. N¨m 1922, c«ng nh©n vµ viªn chøc c¸c c¬ së c«ng thð¬ng cña tð nh©n ë B¾c K× ®ßi chñ tð b¶n ngðêi Ph¸p ph¶i cho hä nghØ ngµy chñ nhËt cã tr¶ lð¬ng. Cïng n¨m ®ã, cßn cã cuéc b i c«ng cña c«ng nh©n c¸c nhµ m¸y dÖt, rðîu, xay x¸t g¹o ë Nam §Þnh, Hµ Néi, H¶i Dð¬ng v.v... Th¸ng 8 _ 1925, thî m¸y xðëng Ba Son t¹i c¶ng Sµi Gßn kh«ng chÞu söa ch÷a chiÕn h¹m Mis¬lª cña Ph¸p trðíc khi chiÕn h¹m nµy chë lÝnh sang tham gia ®µn ¸p phong trµo ®Êu tranh c¸ch m¹ng cña nh©n d©n Trung Quèc. Cuéc b i c«ng næ ra víi yªu s¸ch ®ßi t¨ng lð¬ng 20% vµ ph¶i cho nh÷ng c«ng nh©n mÊt viÖc lµm ®ðîc trë l¹i lµm viÖc. Sau 8 ngµy b i c«ng, nhµ chøc tr¸ch Ph¸p ® ph¶i chÊp nhËn t¨ng lð¬ng 10% cho c«ng nh©n. Cuéc b i c«ng Ba Son th¾ng lîi, ®¸nh dÊu bðíc tiÕn míi cña phong trµo c«ng nh©n ViÖt Nam. ? Nªu nh÷ng ho¹t ®éng cña tð s¶n, tiÓu tð s¶n vµ c¸c cuéc ®Êu tranh cña c«ng nh©n trong nh÷ng n¨m 1920 _ 1925. III _ Ho¹t ®éng cña NguyÔn ¸i Quèc Sau nh÷ng n¨m b«n ba hÇu kh¾p c¸c ch©u lôc trªn thÕ giíi, NguyÔn TÊt Thµnh trë l¹i Ph¸p (1917), gia nhËp §¶ng X héi Ph¸p v× ®©y lµ tæ chøc chÝnh trÞ duy nhÊt ë Ph¸p theo ®uæi lÝ tðëng cña §¹i C¸ch m¹ng Ph¸p : Tù do, B×nh ®¼ng, B¸c ¸i vµ ®Êu tranh v× quyÒn lîi cho c¸c nðíc thuéc ®Þa. 115

Ngµy 18 _ 6 _ 1919, thay mÆt nh÷ng ngðêi ViÖt Nam yªu nðíc t¹i Ph¸p, NguyÔn TÊt Thµnh víi tªn gäi míi lµ NguyÔn ¸i Quèc göi ®Õn Héi nghÞ VÐcxai b¶n Yªu s¸ch cña nh©n d©n An Nam. B¶n Yªu s¸ch ®ßi ChÝnh phñ Ph¸p vµ c¸c nðíc ®ång minh thõa nhËn c¸c quyÒn tù do, d©n chñ, quyÒn b×nh ®¼ng vµ quyÒn tù quyÕt cña d©n téc ViÖt Nam. B¶n Yªu s¸ch gåm 8 ®iÓm nhð sau : 1. Tæng ©n x¸ cho tÊt c¶ nh÷ng ngðêi b¶n xø bÞ ¸n tï chÝnh trÞ ; 2. C¶i c¸ch nÒn ph¸p lÝ ë §«ng Dð¬ng b»ng c¸ch cho ngðêi b¶n xø còng ®ðîc quyÒn hðëng nh÷ng b¶o ®¶m vÒ mÆt ph¸p luËt nhð ngðêi ch©u ¢u ; xo¸ bá hoµn toµn c¸c toµ ¸n ®Æc biÖt dïng lµm c«ng cô ®Ó khñng bè vµ ¸p bøc bé phËn trung thùc nhÊt trong nh©n d©n An Nam ; 3. Tù do b¸o chÝ vµ tù do ng«n luËn ; 4. Tù do lËp héi vµ tù do héi häp ; 5. Tù do cð tró ë nðíc ngoµi vµ tù do xuÊt dð¬ng ; 6. Tù do häc tËp, thµnh lËp c¸c trðêng kÜ thuËt vµ chuyªn nghiÖp ë tÊt c¶ c¸c tØnh cho ngðêi b¶n xø ; 7. Thay chÕ ®é ra c¸c s¾c lÖnh b»ng chÕ ®é ra c¸c ®¹o luËt ; 8. §oµn ®¹i biÓu thðêng trùc cña ngðêi b¶n xø, do ngðêi b¶n xø bÇu ra, t¹i NghÞ viÖn Ph¸p ®Ó gióp cho NghÞ viÖn biÕt ®ðîc nh÷ng nguyÖn väng cña ngðêi b¶n xø. B¶n Yªu s¸ch kh«ng ®ðîc Héi nghÞ VÐcxai chÊp nhËn. Sù thËt ®ã cho thÊy nh÷ng lêi tuyªn bè cña c¸c nhµ chÝnh trÞ ®Õ quèc vÒ quyÒn tù do, d©n chñ vµ quyÒn tù quyÕt cña c¸c d©n téc, mµ ®iÓn h×nh lµ chð¬ng tr×nh 14 ®iÓm cña Tæng thèng MÜ Uynx¬n chØ lµ trß lõa bÞp c¸c d©n téc nhá yÕu. V× vËy, \"muèn ®ðîc gi¶i phãng, c¸c d©n téc chØ cã thÓ tr«ng cËy vµo lùc lðîng cña b¶n th©n m×nh\"(1). Gi÷a th¸ng 7 _ 1920, NguyÔn ¸i Quèc ®äc b¶n S¬ th¶o lÇn thø nhÊt nh÷ng luËn cð¬ng vÒ vÊn ®Ò d©n téc vµ vÊn ®Ò thuéc ®Þa cña V. I. Lªnin ®¨ng trªn b¸o Nh©n ®¹o cña §¶ng X héi Ph¸p. LuËn cð¬ng cña Lªnin ® gióp NguyÔn ¸i Quèc kh¼ng ®Þnh, muèn cøu nðíc vµ gi¶i phãng d©n téc ph¶i ®i theo con ®ðêng c¸ch m¹ng v« s¶n. Ngµy 25 _ 12 _ 1920, NguyÔn ¸i Quèc tham dù §¹i héi ®¹i biÓu toµn quèc cña §¶ng X héi Ph¸p häp t¹i thµnh phè Tua. Ngðêi ® ®øng vÒ phÝa ®a sè ®¹i biÓu bá phiÕu t¸n thµnh gia nhËp Quèc tÕ Céng s¶n vµ thµnh lËp §¶ng Céng s¶n Ph¸p. NguyÔn ¸i Quèc trë thµnh ®¶ng viªn céng s¶n, ®ång thêi lµ mét trong nh÷ng ngðêi tham gia thµnh lËp §¶ng Céng s¶n Ph¸p. (1) TrÇn D©n Tiªn, Nh÷ng mÈu chuyÖn vÒ ®êi ho¹t ®éng cña Hå Chñ tÞch, S®d, tr. 36. 116

Tõ ®©y, NguyÔn ¸i Quèc cµng tÝch cùc ho¹t ®éng vµ tiÕp tôc häc tËp, nghiªn cøu lÝ luËn c¸ch m¹ng d©n téc ë thuéc ®Þa theo con ®ðêng c¸ch m¹ng v« s¶n ®Ó truyÒn b¸ vÒ ViÖt Nam. N¨m 1921, NguyÔn ¸i Quèc cïng víi mét sè ngðêi yªu nðíc cña Angiªri, Marèc, Tuynidi... lËp ra Héi Liªn hiÖp thuéc ®Þa ë Pari nh»m tËp hîp nh÷ng ngðêi d©n thuéc ®Þa sèng trªn ®Êt Ph¸p, nghiªn cøu t×nh h×nh chÝnh trÞ, kinh tÕ cña thuéc ®Þa ®Ó soi s¸ng cho cuéc ®Êu tranh v× quyÒn lîi cña nh©n d©n c¸c nðíc thuéc ®Þa. C¬ quan ng«n luËn cña Héi lµ b¸o Ngðêi cïng khæ do NguyÔn ¸i Quèc lµm chñ nhiÖm kiªm chñ bót. Ngðêi cßn viÕt nhiÒu bµi cho c¸c b¸o Nh©n ®¹o (cña §¶ng Céng s¶n Ph¸p), §êi sèng c«ng nh©n (cña Tæng Liªn ®oµn lao ®éng Ph¸p)... vµ ®Æc biÖt lµ t¸c phÈm B¶n ¸n chÕ ®é thùc d©n Ph¸p (1925). H×nh 35. Toµn c¶nh §¹i héi Tua (Ph¸p) n¨m 1920 Th¸ng 6 _ 1923, NguyÔn ¸i Quèc bÝ mËt rêi nðíc Ph¸p sang Liªn X« dù Héi nghÞ Quèc tÕ N«ng d©n (10 _ 1923) vµ ®ðîc bÇu vµo Ban chÊp hµnh Héi. Ngðêi ë l¹i Liªn X«, võa nghiªn cøu, häc tËp võa viÕt bµi cho b¸o Sù thËt cña §¶ng Céng s¶n Liªn X«, t¹p chÝ Thð tÝn Quèc tÕ cña Quèc tÕ Céng s¶n. T¹i §¹i héi Quèc tÕ Céng s¶n lÇn thø V (1924), NguyÔn ¸i Quèc tr×nh bµy lËp trðêng, quan ®iÓm cña m×nh vÒ vÞ trÝ chiÕn lðîc cña c¸ch m¹ng c¸c nðíc thuéc ®Þa, vÒ mèi quan hÖ gi÷a phong trµo c«ng nh©n ë c¸c nðíc ®Õ quèc víi phong trµo c¸ch m¹ng ë c¸c nðíc thuéc ®Þa, vÒ vai trß vµ søc m¹nh to lín cña giai cÊp n«ng d©n ë c¸c nðíc thuéc ®Þa. 117

Ngµy 11 _ 11 _ 1924, NguyÔn ¸i Quèc ®Õn Qu¶ng Ch©u (Trung Quèc) ®Ó trùc tiÕp ®µo t¹o c¸n bé, x©y dùng tæ chøc c¸ch m¹ng, truyÒn b¸ lÝ luËn c¸ch m¹ng gi¶i phãng d©n téc vµo ViÖt Nam. Sù chuyÓn biÕn vÒ kinh tÕ, x héi vµ giai cÊp ë ViÖt Nam, dðíi ¸ch thèng trÞ cña thùc d©n Ph¸p, ® t¹o ®iÒu kiÖn ®Ó \"Chñ nghÜa x héi chØ cßn ph¶i lµm c¸i viÖc lµ gieo h¹t gièng cña c«ng cuéc gi¶i phãng n÷a th«i\"(1). Nh÷ng t¸c phÈm vµ bµi viÕt cña NguyÔn ¸i Quèc trong nh÷ng n¨m 20 cña thÕ kØ XX ® h×nh thµnh hÖ thèng quan ®iÓm lÝ luËn vÒ c¸ch m¹ng gi¶i phãng d©n téc vµ ph¸t triÓn x héi theo xu hðíng tiÕn ho¸ cña thêi ®¹i, ®ðîc trùc tiÕp truyÒn b¸ vµo ViÖt Nam, ® thóc ®Èy phong trµo d©n téc ph¸t triÓn. ? Nªu nh÷ng ho¹t ®éng cña NguyÔn ¸i Quèc tõ n¨m 1919 ®Õn n¨m 1924. C©u hái Vµ BµI TËP 1. NhËn xÐt vÒ lùc lðîng tham gia, môc tiªu vµ h×nh thøc ®Êu tranh cña phong trµo d©n téc d©n chñ ë ViÖt Nam trong nh÷ng n¨m 1919 _ 1925. 2. Qu¸ tr×nh chuyÓn biÕn cña NguyÔn ¸i Quèc tõ mét ngðêi yªu nðíc trë thµnh mét ngðêi céng s¶n ®· diÔn ra nhð thÕ nµo ? Phong trµo d©n téc d©n chñ ë ViÖt Nam 15 tõ n¨m 1925 ®Õn n¨m 1930 Tõ n¨m 1925 ®Õn ®Çu n¨m 1930, phong trµo d©n téc d©n chñ ë ViÖt Nam ngµy cµng ph¸t triÓn m¹nh, c¸c tæ chøc c¸ch m¹ng ®· lÇn lðît ra ®êi. I _ Sù ra ®êi vµ ho¹t ®éng cña ba tæ chøc c¸ch m¹ng 1. Héi ViÖt Nam C¸ch m¹ng Thanh niªn Sau khi ®Õn Qu¶ng Ch©u (Trung Quèc), NguyÔn ¸i Quèc më líp huÊn luyÖn ®µo t¹o c¸n bé. §a sè häc viªn lµ thanh niªn, häc sinh, trÝ thøc ViÖt Nam yªu nðíc. Hä \"häc lµm c¸ch m¹ng, häc c¸ch ho¹t ®éng bÝ mËt\". PhÇn lín sè häc viªn ®ã sau khi häc xong \"bÝ mËt vÒ nðíc truyÒn b¸ lÝ luËn gi¶i phãng d©n téc vµ (1) Hå ChÝ Minh, Toµn tËp, tËp 1, NXB ChÝnh trÞ quèc gia, H., 1995, tr. 28. 118

tæ chøc nh©n d©n\"(1). Mét sè ngðêi ®ðîc göi sang häc t¹i Trðêng §¹i häc Phð¬ng §«ng ë M¸txc¬va (Liªn X«) hoÆc Trðêng Qu©n sù Hoµng Phè (Trung Quèc). NguyÔn ¸i Quèc lùa chän mét sè thanh niªn tÝch cùc trong T©m t©m x ®Ó tæ chøc thµnh nhãm Céng s¶n ®oµn (2 _ 1925). Th¸ng 6 _ 1925, NguyÔn ¸i Quèc thµnh lËp Héi ViÖt Nam C¸ch m¹ng Thanh niªn nh»m tæ chøc vµ l nh ®¹o quÇn chóng ®oµn kÕt l¹i, kÞch liÖt tranh ®Êu ®Ó ®¸nh ®æ ®Õ quèc chñ nghÜa Ph¸p vµ tay sai ®Ó tù cøu lÊy m×nh.(2) H×nh 36. B×a cuèn s¸ch §ðêng K¸ch mÖnh C¬ quan l nh ®¹o cao nhÊt cña Héi lµ Tæng bé, trong ®ã cã NguyÔn ¸i Quèc, Hå Tïng MËu, Lª Hång S¬n. Trô së cña Tæng bé ®Æt t¹i Qu¶ng Ch©u (Trung Quèc). B¸o Thanh niªn lµ c¬ quan ng«n luËn cña Héi do NguyÔn ¸i Quèc s¸ng lËp. Sè b¸o ®Çu tiªn ra ngµy 21 _ 6 _ 1925. §Çu n¨m 1927, t¸c phÈm §ðêng K¸ch mÖnh cña NguyÔn ¸i Quèc ®ðîc xuÊt b¶n. B¸o Thanh niªn vµ s¸ch §ðêng K¸ch mÖnh ® trang bÞ lÝ luËn gi¶i phãng d©n téc cho c¸n bé cña Héi ViÖt Nam C¸ch m¹ng Thanh niªn ®Ó tuyªn truyÒn cho giai cÊp c«ng nh©n vµ c¸c tÇng líp nh©n d©n ViÖt Nam. N¨m 1928, Héi cã gÇn 300 héi viªn, ®Õn n¨m 1929 cã kho¶ng 1 700 héi viªn. Héi ®· x©y dùng tæ chøc c¬ së cña m×nh hÇu kh¾p c¶ nðíc. C¸c k× bé Trung K×, B¾c K×, Nam K× cña Héi lÇn lðît ra ®êi. (1) TrÇn D©n Tiªn, Nh÷ng mÈu chuyÖn vÒ ®êi ho¹t ®éng cña Hå Chñ tÞch, S®d, tr. 71. (2) Xem : Tuyªn ng«n cña §¹i héi toµn quèc lÇn thø nhÊt Héi ViÖt Nam C¸ch m¹ng Thanh niªn. V¨n kiÖn §¶ng _ Toµn tËp, tËp 1, NXB ChÝnh trÞ quèc gia, H., 1998, tr. 98. 119

Héi cßn x©y dùng c¬ së trong ViÖt kiÒu ë Xiªm (Th¸i Lan). N¨m 1926, c¬ së ®Çu tiªn cña Héi ®ðîc x©y dùng ë tØnh Phi ChÞt, sau ®ã ph¸t triÓn ®Õn c¸c tØnh U §on, Na Khon v.v... Tõ cuèi n¨m 1928, sau khi cã chñ trð¬ng \"v« s¶n ho¸\", nhiÒu c¸n bé cña Héi ® ®i s©u vµo c¸c nhµ m¸y, xÝ nghiÖp, ®ån ®iÒn cïng lao ®éng vµ sèng víi c«ng nh©n ®Ó tuyªn truyÒn vµ vËn ®éng c¸ch m¹ng. Phong trµo quÇn chóng ph¸t triÓn m¹nh mÏ. Trong thêi gian ho¹t ®éng ë Qu¶ng Ch©u, ngµy 9 _ 7 _ 1925, NguyÔn ¸i Quèc ® cïng mét sè nhµ yªu nðíc TriÒu Tiªn, In®«nªxia... lËp ra Héi Liªn hiÖp c¸c d©n téc bÞ ¸p bøc ë ¸ §«ng. T«n chØ cña Héi lµ liªn l¹c víi c¸c d©n téc bÞ ¸p bøc ®Ó cïng lµm c¸ch m¹ng ®¸nh ®æ ®Õ quèc. 2. T©n ViÖt C¸ch m¹ng ®¶ng Ngµy 14 _ 7 _ 1925, mét sè tï chÝnh trÞ cò ë Trung K× nhð Lª V¨n Hu©n, NguyÔn §×nh Kiªn... cïng mét nhãm sinh viªn Trðêng Cao ®¼ng Sð ph¹m Hµ Néi nhð T«n Quang PhiÖt, §Æng Thai Mai... lËp ra Héi Phôc ViÖt (1925), sau ®ã ®æi thµnh Héi Hðng Nam. Th¸ng 7 _ 1926, Héi ®æi tªn lµ ViÖt Nam C¸ch m¹ng ®¶ng vµ ®Õn th¸ng 7 _ 1927 l¹i ®æi tªn lµ ViÖt Nam C¸ch m¹ng ®ång chÝ héi. Héi ® nhiÒu lÇn bµn ®Ó hîp nhÊt víi Héi ViÖt Nam C¸ch m¹ng Thanh niªn song kh«ng thµnh. §Õn ngµy 14 _ 7 _ 1928, Héi häp §¹i héi t¹i HuÕ, quyÕt ®Þnh ®æi tªn thµnh T©n ViÖt C¸ch m¹ng ®¶ng (§¶ng T©n ViÖt). §¶ng T©n ViÖt chñ trð¬ng l nh ®¹o quÇn chóng ë trong nðíc vµ liªn l¹c víi c¸c d©n téc bÞ ¸p bøc trªn thÕ giíi ®Ó ®¸nh ®æ chñ nghÜa ®Õ quèc nh»m thiÕt lËp mét x héi b×nh ®¼ng vµ b¸c ¸i. §¶ng tËp hîp nh÷ng trÝ thøc vµ thanh niªn tiÓu tð s¶n yªu nðíc. §Þa bµn ho¹t ®éng chñ yÕu ë Trung K×. §¶ng T©n ViÖt ra ®êi vµ ho¹t ®éng trong ®iÒu kiÖn Héi ViÖt Nam C¸ch m¹ng Thanh niªn ph¸t triÓn m¹nh nªn tð tðëng c¸ch m¹ng cña NguyÔn ¸i Quèc vµ ®ðêng lèi cña Héi ® l«i cuèn nhiÒu ®¶ng viªn trÎ, tiªn tiÕn cña §¶ng T©n ViÖt. T¸c phÈm §ðêng K¸ch mÖnh ®ðîc coi nhð s¸ch chØ dÉn ®èi víi c¸c héi viªn T©n ViÖt. Mét sè ®¶ng viªn tiªn tiÕn ® chuyÓn sang Héi ViÖt Nam C¸ch m¹ng Thanh niªn. Sè ®¶ng viªn tiªn tiÕn cßn l¹i th× tÝch cùc chuÈn bÞ ®Ó tiÕn tíi thµnh lËp mét chÝnh ®¶ng theo tð tðëng c¸ch m¹ng cña NguyÔn ¸i Quèc, cña häc thuyÕt M¸c _ Lªnin. 120

3. ViÖt Nam Quèc d©n ®¶ng vµ khëi nghÜa Yªn B¸i ViÖt Nam Quèc d©n ®¶ng ®ðîc thµnh H×nh 37. NguyÔn Th¸i Häc lËp ngµy 25 _ 12 _ 1927. H¹t nh©n ®Çu (1904 _ 1930) tiªn cña §¶ng lµ Nam ®ång thð x , mét nhµ xuÊt b¶n tiÕn bé do Ph¹m TuÊn Tµi lËp ra ®Çu n¨m 1927. ViÖt Nam Quèc d©n ®¶ng do NguyÔn Th¸i Häc, Phã §øc ChÝnh... s¸ng lËp lµ mét chÝnh ®¶ng c¸ch m¹ng, ®Ò ra môc tiªu ®Êu tranh giµnh ®éc lËp d©n téc. Khi míi thµnh lËp, §¶ng chða cã chÝnh cð¬ng râ rµng mµ chØ nªu chung chung lµ : \"Trðíc lµm d©n téc c¸ch m¹ng, sau lµm thÕ giíi c¸ch m¹ng\". B¶n ®iÒu lÖ cña §¶ng n¨m 1928 l¹i nªu lªn chñ nghÜa cña §¶ng lµ \"chñ nghÜa x héi d©n chñ\". Môc ®Ých cña §¶ng lµ ®oµn kÕt lùc lðîng ®Ó : _ §Èy m¹nh c¸ch m¹ng d©n téc ; _ X©y dùng nÒn d©n chñ trùc tiÕp ; _ Gióp ®ì c¸c d©n téc bÞ ¸p bøc. B¶n Chð¬ng tr×nh hµnh ®éng cña §¶ng c«ng bè n¨m 1929 ® nªu nguyªn t¾c tð tðëng lµ : \"Tù do _ B×nh ®¼ng _ B¸c ¸i\". Chð¬ng tr×nh cña §¶ng chia thµnh 4 thêi k×. Thêi k× cuèi cïng lµ bÊt hîp t¸c víi ChÝnh phñ Ph¸p vµ triÒu ®×nh nhµ NguyÔn, cæ ®éng b i c«ng, ®¸nh ®uæi giÆc Ph¸p, ®¸nh ®æ ng«i vua, thiÕt lËp d©n quyÒn. ViÖt Nam Quèc d©n ®¶ng chñ trð¬ng tiÕn hµnh \"c¸ch m¹ng b»ng s¾t vµ m¸u\", chó träng lÊy binh lÝnh ngðêi ViÖt trong qu©n ®éi Ph¸p lµm lùc lðîng chñ lùc. Tæ chøc c¬ së cña §¶ng trong quÇn chóng rÊt Ýt. §Þa bµn ho¹t ®éng cña §¶ng chØ bã hÑp trong mét sè ®Þa phð¬ng ë B¾c K×, cßn ë Trung K× vµ Nam K× kh«ng ®¸ng kÓ. §¶ng thµnh lËp chða ®ðîc bao l©u, hÖ thèng tæ chøc míi x©y dùng ë mét sè ®Þa phð¬ng, th× ® bÞ thùc d©n Ph¸p khñng bè d÷ déi, §¶ng l©m vµo t×nh thÕ bÞ ®éng ®èi phã, nguy c¬ tan r ®ang ®Õn gÇn. Th¸ng 2 _ 1929, ViÖt Nam Quèc d©n ®¶ng tæ chøc vô ¸m s¸t tªn trïm mé phu Badanh ë Hµ Néi. Sau ®ã, thùc d©n Ph¸p ® tiÕn hµnh cuéc khñng bè d man. Hµng lo¹t ®¶ng viªn vµ quÇn chóng c¶m t×nh víi §¶ng bÞ b¾t. 121

Th¸ng 7 _ 1929, Toµn quyÒn §«ng Dð¬ng P¸txkiª quyÕt ®Þnh lËp Toµ ¸n ®¹i h×nh xö nh÷ng ngðêi c¸ch m¹ng. Ngµy 10 _ 10 _ 1929, phiªn toµ ®Æc biÖt cña chÝnh quyÒn tay sai ë thµnh phè Vinh (NghÖ An) xö ¸n 45 chiÕn sÜ c¸ch m¹ng, trong ®ã kÕt ¸n tö h×nh v¾ng mÆt NguyÔn ¸i Quèc vµ TrÇn Phó. ViÖt Nam Quèc d©n ®¶ng bÞ khñng bè nÆng nÒ. C¸c l nh tô cña ViÖt Nam Quèc d©n ®¶ng nhð NguyÔn Th¸i Häc, NguyÔn Kh¾c Nhu... bÞ ®Þch truy lïng r¸o riÕt. Néi bé l nh ®¹o ViÖt Nam Quèc d©n ®¶ng bÞ chia rÏ. BÞ ®éng trðíc t×nh thÕ ®ã, nh÷ng c¸n bé l nh ®¹o chñ chèt cßn l¹i cña §¶ng ® quyÕt ®Þnh dèc hÕt lùc lðîng ®Ó thùc hiÖn cuéc b¹o ®éng cuèi cïng víi ý tðëng : \"Kh«ng thµnh c«ng còng thµnh nh©n !\". Cuéc khëi nghÜa cña ViÖt Nam Quèc d©n ®¶ng næ ra ®ªm 9 _ 2 _ 1930 ë Yªn B¸i. Cïng ®ªm, khëi nghÜa næ ra ë Phó Thä, S¬n T©y, sau ®ã lµ H¶i Dð¬ng, Th¸i B×nh... ë Hµ Néi cã cuéc ®¸nh bom cña qu©n khëi nghÜa ®Ó phèi hîp. T¹i Yªn B¸i, qu©n khëi nghÜa ®· chiÕm ®ðîc tr¹i lÝnh, giÕt vµ lµm bÞ thð¬ng mét sè sÜ quan vµ h¹ sÜ quan Ph¸p, song kh«ng lµm chñ ®ðîc tØnh lÞ nªn h«m sau bÞ qu©n Ph¸p ph¶n c«ng vµ dËp t¾t. Cßn c¸c n¬i kh¸c, nghÜa qu©n chØ t¹m thêi lµm chñ vµi huyÖn lÞ nhá nhðng bÞ ®Þch nhanh chãng chiÕm l¹i. Cuéc khëi nghÜa cña ViÖt Nam Quèc d©n ®¶ng bÞ thÊt b¹i nhanh chãng, song ® cæ vò lßng yªu nðíc cña nh©n d©n ViÖt Nam. Hµnh ®éng yªu nðíc, tÊm gð¬ng hi sinh cña c¸c chiÕn sÜ c¸ch m¹ng ë Yªn B¸i lµ sù nèi tiÕp truyÒn thèng ®Êu tranh bÊt khuÊt cña d©n téc ViÖt Nam. Vai trß lÞch sö cña ViÖt Nam Quèc d©n ®¶ng víi tð c¸ch lµ mét chÝnh ®¶ng c¸ch m¹ng trong phong trµo d©n téc võa míi xuÊt hiÖn ® chÊm døt cïng víi sù thÊt b¹i cña khëi nghÜa Yªn B¸i. ? _ Tr×nh bµy sù ra ®êi vµ ho¹t ®éng cña c¸c tæ chøc : Héi ViÖt Nam C¸ch m¹ng Thanh niªn, T©n ViÖt C¸ch m¹ng ®¶ng vµ ViÖt Nam Quèc d©n ®¶ng. _ Cuéc khëi nghÜa Yªn B¸i ® diÔn ra nhð thÕ nµo ? ý nghÜa lÞch sö. II _ phong trµo c«ng nh©n vµ c¸c tÇng líp nh©n d©n viÖt nam Trong hai n¨m 1926 _ 1927 ® næ ra 27 cuéc ®Êu tranh cña c«ng nh©n. Cuèi n¨m 1928, sau khi cã chñ trð¬ng \"v« s¶n ho¸\", nhiÒu c¸n bé cña Héi ViÖt Nam C¸ch m¹ng Thanh niªn ®i vµo c¸c nhµ m¸y, hÇm má, ®ån ®iÒn, cïng 122

sinh ho¹t vµ lao ®éng víi c«ng nh©n ®Ó tuyªn truyÒn vËn ®éng c¸ch m¹ng, n©ng cao ý thøc chÝnh trÞ cho giai cÊp c«ng nh©n. Phong trµo c«ng nh©n ph¸t triÓn m¹nh, trë thµnh nßng cèt cña phong trµo d©n téc trong c¶ nðíc. Trong hai n¨m 1928 _ 1929 ® cã tíi 40 cuéc ®Êu tranh cña c«ng nh©n. §Êu tranh cña c«ng nh©n ® næ ra t¹i c¸c trung t©m kinh tÕ, chÝnh trÞ. §ã lµ b·i c«ng cña c«ng nh©n má than M¹o Khª, ®ån ®iÒn Léc Ninh, nhµ m¸y cða BÕn Thuû, nhµ m¸y xi m¨ng H¶i Phßng, nhµ m¸y in Poãctay (Sµi Gßn), h·ng dÇu Nhµ BÌ, nhµ m¸y t¬ Nam §Þnh, nhµ m¸y chai H¶i Phßng, nhµ m¸y söa ch÷a xe löa Trðêng Thi (Vinh), nhµ m¸y AVIA (Hµ Néi), h·ng bu«n S¸cne Sµi Gßn, së ð¬m c©y Hµ Néi, nhµ m¸y ®iÖn Nam §Þnh, h·ng xe h¬i §µ N½ng, nhµ m¸y dÖt Nam §Þnh, ®ån ®iÒn cao su Phó RiÒng, h·ng dÇu H¶i Phßng, nhµ in Chî Lín v.v... C¸c cuéc b i c«ng ®ã kh«ng chØ giíi h¹n trong ph¹m vi mét nhµ m¸y, mét ®Þa phð¬ng, mét ngµnh mµ ® b¾t ®Çu cã sù liªn kÕt thµnh phong trµo chung. Cïng víi c¸c cuéc b i c«ng cña c«ng nh©n, c¸c cuéc ®Êu tranh cña n«ng d©n, tiÓu thð¬ng, tiÓu chñ, häc sinh còng ® diÔn ra ë mét sè n¬i, trong ®ã ®¸ng chó ý lµ c¸c cuéc ®Êu tranh cña n«ng d©n chèng sðu cao, thuÕ nÆng, chèng c¸c thñ ®o¹n chiÕm ®o¹t ruéng ®Êt cña cðêng hµo ¸c b¸. ? Nªu nh÷ng nÐt chÝnh vÒ phong trµo ®Êu tranh cña giai cÊp c«ng nh©n trong nh÷ng n¨m 1925 _ 1929. III _ §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam ra ®êi 1. Sù xuÊt hiÖn c¸c tæ chøc céng s¶n n¨m 1929 N¨m 1929, phong trµo ®Êu tranh cña c«ng nh©n, n«ng d©n, tiÓu tð s¶n vµ c¸c tÇng líp nh©n d©n yªu nðíc kh¸c ph¸t triÓn, kÕt thµnh mét lµn sãng d©n téc d©n chñ ngµy cµng lan réng. Cuèi th¸ng 3 _ 1929, víi sù nh¹y c¶m vÒ chÝnh trÞ, mét sè héi viªn tiªn tiÕn cña Héi ViÖt Nam C¸ch m¹ng Thanh niªn ë B¾c K× häp t¹i nhµ sè 5D phè Hµm Long (Hµ Néi) lËp ra Chi bé Céng s¶n ®Çu tiªn ë ViÖt Nam gåm cã 7 ®¶ng viªn(1). Chi bé më réng cuéc vËn ®éng ®Ó thµnh lËp mét ®¶ng céng s¶n nh»m thay thÕ cho Héi ViÖt Nam C¸ch m¹ng Thanh niªn. (1) Ng« Gia Tù, NguyÔn §øc C¶nh, §ç Ngäc Du, TrÞnh §×nh Cöu, TrÇn V¨n Cung, Dð¬ng H¹c §Ýnh, Kim T«n (tøc NguyÔn Tu©n). 123

Tõ ngµy 1 ®Õn ngµy 9 _ 5 _ 1929, §¹i héi lÇn thø nhÊt cña Héi ViÖt Nam C¸ch m¹ng Thanh niªn häp t¹i Hð¬ng C¶ng (Trung Quèc). T¹i §¹i héi, ®oµn ®¹i biÓu B¾c K× ®Æt vÊn ®Ò thµnh lËp ngay ®¶ng céng s¶n ®Ó thay thÕ Héi ViÖt Nam C¸ch m¹ng Thanh niªn, song kh«ng ®ðîc chÊp nhËn nªn ® bá §¹i héi vÒ nðíc. §¹i héi vÉn tiÕp tôc häp vµ th«ng qua Tuyªn ng«n, ChÝnh cð¬ng, §iÒu lÖ cña Héi v.v... ChÝnh cð¬ng cña Héi x¸c ®Þnh c¸ch m¹ng ViÖt Nam lµ cuéc c¸ch m¹ng tð s¶n d©n quyÒn, ®¸nh ®æ ®Õ quèc chñ nghÜa Ph¸p vµ chÕ ®é phong kiÕn ViÖt Nam, ph¸t triÓn theo con ®ðêng c¸ch m¹ng x· héi chñ nghÜa. Ph¶i ®Êu tranh ®Ó giµnh lÊy chÝnh quyÒn, thµnh lËp nÒn chuyªn chÝnh c«ng n«ng theo h×nh thøc X« viÕt ; giai cÊp v« s¶n lµ giai cÊp l·nh ®¹o c¸ch m¹ng. §¹i héi kh¼ng ®Þnh viÖc lËp mét ®¶ng céng s¶n ®Ó l·nh ®¹o c¸ch m¹ng ViÖt Nam lµ mét nhu cÇu cÇn thiÕt, song v× tr×nh ®é gi¸c ngé chÝnh trÞ vµ ®Êu tranh cña quÇn chóng cßn non yÕu, tr×nh ®é lÝ luËn vÒ chñ nghÜa céng s¶n vµ kinh nghiÖm ®Êu tranh cña nh÷ng ngðêi c¸ch m¹ng cßn thÊp nªn chða thÓ thµnh lËp ngay ®¶ng céng s¶n ®ðîc. V× vËy, trðíc m¾t ph¶i chØnh ®èn Héi, t¹o ®iÒu kiÖn tæ chøc v÷ng råi sÏ tæ chøc ®¶ng céng s¶n sau... Ngµy 17 _ 6 _ 1929, ®¹i biÓu c¸c tæ chøc c¬ së céng s¶n ë B¾c K× häp §¹i héi t¹i nhµ sè 312 phè Kh©m Thiªn (Hµ Néi), quyÕt ®Þnh thµnh lËp §«ng Dð¬ng Céng s¶n ®¶ng, th«ng qua Tuyªn ng«n, §iÒu lÖ cña §¶ng, ra b¸o Bóa liÒm lµm c¬ quan ng«n luËn vµ cö ra Ban ChÊp hµnh Trung ð¬ng cña §¶ng. §«ng Dð¬ng Céng s¶n ®¶ng ® tiÕp tôc më réng tæ chøc c¬ së §¶ng trong nhiÒu ®Þa phð¬ng ë B¾c, Trung vµ c¶ ë Nam K×. Kho¶ng th¸ng 8 _ 1929, c¸c c¸n bé l nh ®¹o tiªn tiÕn trong Tæng bé vµ K× bé Héi ViÖt Nam C¸ch m¹ng Thanh niªn ë Nam K× còng ® quyÕt ®Þnh lËp An Nam Céng s¶n ®¶ng. §¶ng cã mét chi bé ho¹t ®éng ë Trung Quèc vµ mét sè chi bé ho¹t ®éng ë Nam K×. Tê b¸o §á lµ c¬ quan ng«n luËn cña §¶ng. Vµo kho¶ng th¸ng 11 _ 1929, An Nam Céng s¶n ®¶ng häp §¹i héi ®Ó th«ng qua ®ðêng lèi chÝnh trÞ vµ bÇu Ban ChÊp hµnh Trung ð¬ng cña §¶ng. An Nam Céng s¶n ®¶ng ® tÝch cùc vËn ®éng ®Ó hîp nhÊt víi §«ng Dð¬ng Céng s¶n ®¶ng, liªn l¹c víi Quèc tÕ Céng s¶n vµ mét sè ®¶ng céng s¶n trªn thÕ giíi. §¶ng ® ®Èy m¹nh cuéc vËn ®éng ph¸t triÓn tæ chøc §¶ng, C«ng héi, N«ng héi, §oµn Thanh niªn. Mét sè ®¶ng viªn tiªn tiÕn cña §¶ng T©n ViÖt còng tÝch cùc vËn ®éng lËp c¸c chi bé céng s¶n vµ xóc tiÕn viÖc chuÈn bÞ lËp ®¶ng céng s¶n. Th¸ng 9 _ 1929, nh÷ng ®¶ng viªn tiªn tiÕn trong §¶ng T©n ViÖt tuyªn bè thµnh lËp §«ng Dð¬ng Céng s¶n liªn ®oµn. NhiÒu ®¶ng viªn §¶ng T©n ViÖt lÇn lðît gia nhËp §«ng Dð¬ng Céng s¶n liªn ®oµn, h×nh thµnh nhiÒu chi bé §¶ng ë Trung K×, Nam K× 124

vµ c¶ ë B¾c K×. Theo kÕ ho¹ch, §«ng Dð¬ng Céng s¶n liªn ®oµn chÝnh thøc häp ®¹i héi vµo ngµy 1 _ 1 _ 1930, song do nhiÒu ®¹i biÓu trªn ®ðêng ®i dù ®¹i héi bÞ ®Þch b¾t, nªn kh«ng tiÕn hµnh ®ðîc. Tuy vËy, víi Tuyªn ®¹t th¸ng 9 _ 1929, §«ng Dð¬ng Céng s¶n liªn ®oµn ® chÝnh thøc ra ®êi, ho¹t ®éng vµ l nh ®¹o quÇn chóng ®Êu tranh. Sù ra ®êi cña ba tæ chøc céng s¶n lóc bÊy giê lµ mét xu thÕ kh¸ch quan cña c¸ch m¹ng gi¶i phãng d©n téc ë ViÖt Nam. C¸c tæ chøc céng s¶n trªn ® nhanh chãng ph¸t triÓn c¬ së trong nhiÒu ®Þa phð¬ng vµ trùc tiÕp l nh ®¹o c¸c cuéc ®Êu tranh cña quÇn chóng. Nhðng c¸c tæ chøc ®ã ®Òu ho¹t ®éng riªng rÏ, tranh giµnh ¶nh hðëng cña nhau, thËm chÝ c«ng kÝch lÉn nhau lµm cho phong trµo c¸ch m¹ng trong c¶ nðíc cã nguy c¬ bÞ chia rÏ lín. Gi÷a lóc ®ã, NguyÔn ¸i Quèc ®ðîc tin Héi ViÖt Nam C¸ch m¹ng Thanh niªn ph©n biÖt thµnh hai nhãm, mçi nhãm tæ chøc thµnh mét ®¶ng céng s¶n. Ngðêi liÒn rêi khái Xiªm sang Trung Quèc ®Ó thèng nhÊt c¸c tæ chøc céng s¶n. 2. Héi nghÞ thµnh lËp §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam Víi chøc tr¸ch lµ ph¸i viªn cña H×nh 38. NguyÔn ¸i Quèc ®Çu nh÷ng n¨m 30 Quèc tÕ Céng s¶n cã quyÒn quyÕt ®Þnh mäi vÊn ®Ò liªn quan tíi phong trµo c¸ch m¹ng ë §«ng Dð¬ng, NguyÔn ¸i Quèc chñ ®éng triÖu tËp ®¹i biÓu cña §«ng Dð¬ng Céng s¶n ®¶ng vµ An Nam Céng s¶n ®¶ng ®Õn Cöu Long (Hð¬ng C¶ng, Trung Quèc) ®Ó bµn viÖc thèng nhÊt ®¶ng. Héi nghÞ hîp nhÊt §¶ng b¾t ®Çu häp ngµy 6 _ 1 _ 1930 t¹i Cöu Long do NguyÔn ¸i Quèc chñ tr×(1). Dù Héi nghÞ cã TrÞnh §×nh Cöu vµ NguyÔn §øc C¶nh lµ ®¹i biÓu cña §«ng Dð¬ng Céng s¶n ®¶ng, Ch©u V¨n Liªm vµ NguyÔn ThiÖu lµ ®¹i biÓu cña An Nam Céng s¶n ®¶ng. (1) Xem : Hå ChÝ Minh, Toµn tËp, tËp 3, NXB ChÝnh trÞ quèc gia, H., 1995, tr. 12. 125

NguyÔn ¸i Quèc phª ph¸n nh÷ng quan ®iÓm sai lÇm cña mçi tæ chøc céng s¶n riªng rÏ vµ nªu chð¬ng tr×nh héi nghÞ. Héi nghÞ ® th¶o luËn vµ nhÊt trÝ víi ý kiÕn cña NguyÔn ¸i Quèc lµ thèng nhÊt c¸c tæ chøc céng s¶n thµnh mét ®¶ng duy nhÊt lÊy tªn lµ §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam, th«ng qua ChÝnh cð¬ng v¾n t¾t, S¸ch lðîc v¾n t¾t cña §¶ng... do NguyÔn ¸i Quèc so¹n th¶o. §ã lµ Cð¬ng lÜnh chÝnh trÞ ®Çu tiªn cña §¶ng, cã gi¸ trÞ lÝ luËn vµ thùc tiÔn l©u dµi ®èi víi c¸ch m¹ng ViÖt Nam. Cð¬ng lÜnh x¸c ®Þnh ®ðêng lèi chiÕn lðîc c¸ch m¹ng cña §¶ng lµ tiÕn hµnh cuéc \"tð s¶n d©n quyÒn c¸ch m¹ng vµ thæ ®Þa c¸ch m¹ng ®Ó ®i tíi x héi céng s¶n\". NhiÖm vô cña c¸ch m¹ng lµ ®¸nh ®æ ®Õ quèc Ph¸p, bän phong kiÕn vµ tð s¶n ph¶n c¸ch m¹ng, lµm cho nðíc ViÖt Nam ®ðîc ®éc lËp tù do ; lËp chÝnh phñ c«ng n«ng binh ; tæ chøc qu©n ®éi c«ng n«ng, tÞch thu hÕt s¶n nghiÖp lín cña ®Õ quèc ; tÞch thu ruéng ®Êt cña ®Õ quèc vµ bän ph¶n c¸ch m¹ng chia cho d©n cµy nghÌo, tiÕn hµnh c¸ch m¹ng ruéng ®Êt v.v... Lùc lðîng c¸ch m¹ng lµ c«ng nh©n, n«ng d©n, tiÓu tð s¶n, trÝ thøc. §èi víi phó n«ng, trung tiÓu ®Þa chñ vµ tð s¶n th× lîi dông hoÆc trung lËp, ®ång thêi ph¶i liªn l¹c víi c¸c d©n téc bÞ ¸p bøc vµ v« s¶n thÕ giíi. §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam, ®éi tiªn phong cña giai cÊp v« s¶n, sÏ gi÷ vai trß l nh ®¹o c¸ch m¹ng... Cð¬ng lÜnh chÝnh trÞ ®Çu tiªn cña §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam, do NguyÔn ¸i Quèc so¹n th¶o, lµ mét cð¬ng lÜnh gi¶i phãng d©n téc s¸ng t¹o, kÕt hîp ®óng ®¾n vÊn ®Ò d©n téc vµ vÊn ®Ò giai cÊp. §éc lËp vµ tù do lµ tð tðëng cèt lâi cña cð¬ng lÜnh nµy. Nh©n dÞp §¶ng ra ®êi, NguyÔn ¸i Quèc ra Lêi kªu gäi c«ng nh©n, n«ng d©n, binh lÝnh, thanh niªn, häc sinh, anh chÞ em bÞ ¸p bøc bãc lét. Lêi kªu gäi cã ®o¹n : \"§¶ng Céng s¶n ViÖt Nam ®· ®ðîc thµnh lËp. §ã lµ §¶ng cña giai cÊp v« s¶n. §¶ng sÏ d×u d¾t giai cÊp v« s¶n l·nh ®¹o c¸ch m¹ng An Nam ®Êu tranh nh»m gi¶i phãng cho toµn thÓ anh chÞ em bÞ ¸p bøc, bãc lét cña chóng ta\".(1) Héi nghÞ hîp nhÊt c¸c tæ chøc céng s¶n ViÖt Nam mang tÇm vãc lÞch sö cña mét §¹i héi thµnh lËp §¶ng. Ngµy 8 _ 2 _ 1930, c¸c ®¹i biÓu dù Héi nghÞ vÒ nðíc. Ban ChÊp hµnh Trung ð¬ng l©m thêi cña §¶ng ®ðîc thµnh lËp, gåm : TrÞnh §×nh Cöu, TrÇn V¨n Lan, NguyÔn V¨n Híi, NguyÔn Phong S¾c, Hoµng Quèc ViÖt, Ph¹m H÷u LÇu, Lðu LËp §¹o, do TrÞnh §×nh Cöu ®øng ®Çu. TiÕp ®Õn, c¸c xø uû B¾c K×, Trung K× vµ Nam K× còng ®ðîc thµnh lËp. Ngµy 24 _ 2 _ 1930, theo ®Ò nghÞ cña §«ng Dð¬ng Céng s¶n liªn ®oµn, tæ chøc nµy ®ðîc gia nhËp §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam. (1) Hå ChÝ Minh, Toµn tËp, tËp 3, S®d, tr. 10. 126

Sau nµy, §¹i héi §¶ng lÇn thø III (9 _ 1960) quyÕt ®Þnh lÊy ngµy 3 _ 2 h»ng n¨m lµ ngµy kØ niÖm thµnh lËp §¶ng. §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam ra ®êi lµ kÕt qu¶ tÊt yÕu cña cuéc ®Êu tranh d©n téc vµ giai cÊp cña nh©n d©n ViÖt Nam. §¶ng lµ s¶n phÈm cña sù kÕt hîp chñ nghÜa M¸c _ Lªnin víi phong trµo c«ng nh©n vµ phong trµo yªu nðíc ViÖt Nam trong thêi ®¹i míi. ViÖc thµnh lËp §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam lµ mét bðíc ngoÆt vÜ ®¹i trong lÞch sö ViÖt Nam. Tõ ®©y, c¸ch m¹ng gi¶i phãng d©n téc cña nh©n d©n ViÖt Nam ®ðîc ®Æt dðíi sù l nh ®¹o duy nhÊt cña §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam, mét §¶ng cã ®ðêng lèi c¸ch m¹ng khoa häc vµ s¸ng t¹o, cã tæ chøc chÆt chÏ, cã ®éi ngò c¸n bé ®¶ng viªn kiªn trung nguyÖn suèt ®êi hi sinh cho lÝ tðëng cña §¶ng, cho ®éc lËp cña d©n téc, cho tù do cña nh©n d©n(1). §¶ng ra ®êi lµ sù chuÈn bÞ tÊt yÕu ®Çu tiªn cã tÝnh quyÕt ®Þnh cho nh÷ng bðíc ph¸t triÓn nh¶y vät tiÕp theo trong lÞch sö d©n téc ViÖt Nam. ? _ Nªu vai trß cña NguyÔn ¸i Quèc ®èi víi qu¸ tr×nh vËn ®éng chuÈn bÞ thµnh lËp §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam. _ Tr×nh bµy ý nghÜa lÞch sö cña viÖc thµnh lËp §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam. C©u hái Vµ BµI TËP 1. Tr×nh bµy néi dung ChÝnh cð¬ng v¾n t¾t, S¸ch lðîc v¾n t¾t cña §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam. 2. T¹i sao nãi §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam ra ®êi lµ s¶n phÈm lÞch sö cña cuéc ®Êu tranh yªu nðíc cña nh©n d©n ViÖt Nam trong ba thËp kØ ®Çu thÕ kØ XX ? PhÇn ®äc thªm ®«ng dð¬ng \"Tuy r»ng Quèc tÕ Céng s¶n ®· lµm cho vÊn ®Ò thuéc ®Þa cã ®ðîc tÇm quan träng xøng ®¸ng víi nã b»ng c¸ch coi nã lµ thuéc vÒ nh÷ng vÊn ®Ò thêi sù khÈn trð¬ng nhÊt, nhðng trong thùc tiÔn, c¸c ban thuéc ®Þa ë c¸c cðêng quèc thùc d©n, cho ®Õn nay, vÉn chða quan t©m ®Õn vÊn ®Ò nµy, thËm chÝ c¸c ban nµy còng chða xem xÐt vÊn ®Ò mét c¸ch nghiªm tóc ! (1) Theo b¸o c¸o cña NguyÔn ¸i Quèc göi Quèc tÕ Céng s¶n ngµy 18 _ 2 _ 1930, trong toµn §¶ng lóc nµy cã 310 ®¶ng viªn, cßn c¸c tæ chøc quÇn chóng cã 3 584 héi viªn. Xem : Hå ChÝ Minh, Toµn tËp, tËp 3, S®d, tr. 14. 127

Sù kh«ng ho¹t ®éng nµy thËt ®¸ng ng¹c nhiªn, nhÊt lµ khi kh«ng cßn sù tranh c·i néi bé trong ®¶ng ®· ®ðîc thanh trõ, vµ ®¸ng ng¹c nhiªn khi vÊn ®Ò tuyÓn mé ngðêi thuéc ®Þa l¹i ®ðîc chñ nghÜa tð b¶n vµ chñ nghÜa ®Õ quèc cña chÝnh quèc nghiªn cøu r¸o riÕt. Sù kh«ng ho¹t ®éng nµy cã lÏ do c¸c ®ång chÝ chóng ta kh«ng hiÓu biÕt t×nh h×nh chÝnh x¸c cña nh÷ng xø bÞ ¸p bøc. Do vËy, t«i thÊy cã Ých, nÕu ph¸c ho¹ ng¾n gän ë ®©y t×nh h×nh cña mét trong nh÷ng thuéc ®Þa lín nhÊt cña nðíc Ph¸p, lµ §«ng Dð¬ng. Nãi r»ng §«ng Dð¬ng gåm hai mð¬i triÖu ngðêi bÞ bãc lét, hiÖn nay ®· chÝn muåi cho mét cuéc c¸ch m¹ng lµ sai, nhðng nãi r»ng §«ng Dð¬ng kh«ng muèn c¸ch m¹ng vµ b»ng lßng víi chÕ ®é b©y giê nhð c¸c «ng chñ cña chóng ta vÉn thðêng nghÜ thÕ, th× l¹i cµng sai h¬n n÷a. Sù thËt lµ ngðêi §«ng Dð¬ng kh«ng cã mét phð¬ng tiÖn hµnh ®éng vµ häc tËp nµo hÕt. B¸o chÝ, héi häp, lËp héi, ®i l¹i ®Òu bÞ cÊm... ViÖc cã nh÷ng tê b¸o vµ t¹p chÝ mang tð tðëng tiÕn bé mét chót hoÆc cã mét tê b¸o cña giai cÊp c«ng nh©n Ph¸p lµ mét téi nÆng. Rðîu cån vµ thuèc phiÖn cïng b¸o chÝ ph¶n ®éng cña bän cÇm quyÒn bæ sung cho c¸i c«ng cuéc ngu d©n cña chÝnh phñ. M¸y chÐm vµ nhµ tï lµm nèt phÇn cßn l¹i. BÞ ®Çu ®éc c¶ vÒ tinh thÇn lÉn thÓ x¸c, bÞ bÞt måm vµ bÞ giam h·m, ngðêi ta cã thÓ tðëng r»ng c¸i bÇy ngðêi Êy cø m·i m·i bÞ dïng lµm ®å ®Ó tÕ c¸i «ng thÇn tð b¶n, r»ng bÇy ngðêi ®ã kh«ng sèng n÷a, kh«ng suy nghÜ n÷a vµ lµ v« dông trong viÖc c¶i t¹o x· héi. Kh«ng : ngðêi §«ng Dð¬ng kh«ng chÕt, ngðêi §«ng Dð¬ng vÉn sèng, sèng m·i m·i. Sù ®Çu ®éc cã hÖ thèng cña bän tð b¶n thùc d©n kh«ng thÓ lµm tª liÖt søc sèng, cµng kh«ng thÓ lµm tª liÖt tð tðëng c¸ch m¹ng cña ngðêi §«ng Dð¬ng. Luång giã tõ nðíc Nga thî thuyÒn, tõ Trung Quèc c¸ch m¹ng hoÆc tõ Ên §é chiÕn ®Êu ®ang thæi ®Õn gi¶i ®éc cho ngðêi §«ng Dð¬ng. Ngðêi §«ng Dð¬ng kh«ng ®ðîc häc, ®óng thÕ, b»ng s¸ch vë vµ b»ng diÔn v¨n, nhðng ngðêi §«ng Dð¬ng nhËn sù gi¸o dôc b»ng c¸ch kh¸c. §au khæ, nghÌo ®ãi vµ sù ®µn ¸p tµn b¹o lµ nh÷ng ngðêi thÇy duy nhÊt cña hä. NÕu nh÷ng ngðêi x· héi chñ nghÜa l¬ lµ viÖc gi¸o dôc, th× giai cÊp tð s¶n thùc d©n b¶n xø _ bän quan l¹i _ cø phô tr¸ch gi¸o dôc b»ng phð¬ng ph¸p cña chóng. Ngðêi §«ng Dð¬ng tiÕn bé mét c¸ch rÊt mµu nhiÖm vµ khi thêi c¬ cho phÐp hä sÏ biÕt tá ra xøng ®¸ng víi nh÷ng ngðêi thÇy cña hä. §»ng sau sù phôc tïng tiªu cùc, ngðêi §«ng Dð¬ng giÊu mét c¸i g× ®ang s«i sôc, ®ang gµo thÐt vµ sÏ bïng næ mét c¸ch ghª gím, khi thêi c¬ ®Õn. Bé phËn ðu tó cã nhiÖm vô ph¶i thóc ®Èy cho thêi c¬ ®ã mau ®Õn. Sù tµn b¹o cña chñ nghÜa tð b¶n ®· chuÈn bÞ ®Êt råi : Chñ nghÜa x· héi chØ cßn ph¶i lµm c¸i viÖc lµ gieo h¹t gièng cña c«ng cuéc gi¶i phãng n÷a th«i\". NguyÔn ¸i quèc (Hå ChÝ Minh, Toµn tËp, TËp 1, NXB ChÝnh trÞ quèc gia, H., 1995, tr. 27 _ 28) 128

IIChð¬ng ViÖt Nam tõ n¨m 1930 ®Õn n¨m 1945 16 Phong trµo c¸ch m¹ng 1930 _ 1935 Trong nh÷ng n¨m 1929 _ 1933, ViÖt Nam ph¶i g¸nh chÞu nh÷ng thiÖt h¹i cña cuéc khñng ho¶ng kinh tÕ ë nðíc Ph¸p. §iÒu ®ã trë thµnh mét trong nh÷ng nguyªn nh©n lµm bïng næ phong trµo c¸ch m¹ng 1930 _ 1931 dðíi sù l·nh ®¹o cña §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam (tõ th¸ng 10 _ 1930 lµ §¶ng Céng s¶n §«ng Dð¬ng) ; tiÕp ®ã, trong nh÷ng n¨m 1932 _ 1935 lµ cuéc ®Êu tranh phôc håi phong trµo c¸ch m¹ng. I _ ViÖt Nam trong nh÷ng n¨m khñng ho¶ng kinh tÕ thÕ giíi 1929 _ 1933 1. T×nh h×nh kinh tÕ Tõ n¨m 1930, kinh tÕ ViÖt Nam bðíc vµo thêi k× suy tho¸i, b¾t ®Çu tõ n«ng nghiÖp. Lóa g¹o bÞ sôt gi¸. Ruéng ®Êt bá hoang n¨m 1930 lµ 200 000 hÐcta, n¨m 1933 lµ 500 000 hÐcta. S¶n xuÊt c«ng nghiÖp bÞ suy gi¶m. N¨m 1929, tæng gi¸ trÞ s¶n lðîng khai kho¸ng cña §«ng Dð¬ng lµ 18 triÖu ®ång, n¨m 1933 chØ cßn 10 triÖu ®ång. Trong thð¬ng nghiÖp, xuÊt nhËp khÈu ®×nh ®èn. Hµng ho¸ khan hiÕm, gi¸ c¶ ®¾t ®á. HËu qu¶ cña cuéc khñng ho¶ng kinh tÕ ë ViÖt Nam rÊt nÆng nÒ so víi c¸c thuéc ®Þa kh¸c cña Ph¸p còng nhð so víi c¸c nðíc trong khu vùc. 2. T×nh h×nh x· héi HËu qu¶ lín nhÊt cña cuéc khñng ho¶ng kinh tÕ lµ lµm trÇm träng thªm t×nh tr¹ng ®ãi khæ cña c¸c tÇng líp nh©n d©n lao ®éng. NhiÒu c«ng nh©n bÞ sa th¶i. ë B¾c K×, n¬i tËp trung nhiÒu c«ng nh©n, cã tíi 25 000 ngðêi bÞ sa th¶i. Sè ngðêi cã viÖc lµm th× lð¬ng bÞ c¾t gi¶m tõ 30% ®Õn 50%. Cuéc sèng cña thî thuyÒn ngµy cµng khã kh¨n. 129

N÷ kÝ gi¶ ngðêi Ph¸p ¡ng®rª Vi«lÝt viÕt vÒ t×nh tr¹ng c«ng nh©n §«ng Dð¬ng n¨m 1931 nhð sau : \"Lð¬ng c«ng nh©n kh«ng bao giê vðît qu¸ tõ 2 ®Õn 2,5 phr¨ng mçi ngµy (tøc tõ 2 hµo ®Õn 2 hµo 5 xu). Trong c¸c xðëng dÖt, ngµy lµm viÖc tõ 7 giê s¸ng ®Õn 9 giê tèi. §µn «ng lð¬ng tõ 1,75 phr¨ng ®Õn 2 phr¨ng, ®µn bµ tõ 1,25 ®Õn 1,50 phr¨ng, trÎ em tõ 8 ®Õn 10 tuæi ®ðîc lÜnh 0,75 phr¨ng. T«i ®ðîc biÕt ë c¸c ®ån ®iÒn, vµ nãi riªng ë c¸c ®ån ®iÒn trång cao su t¹i c¸c vïng khÝ hËu rÊt xÊu, c«ng nh©n ph¶i lµm viÖc tõ 15 ®Õn 16 giê mçi ngµy vµ ®ðîc tr¶ tõ 1,2 ®Õn 2,2 phr¨ng mçi ngµy\"(1). N«ng d©n ph¶i chÞu c¶nh thuÕ cao, vay nî nÆng l i, n«ng phÈm lµm ra ph¶i b¸n gi¸ h¹. Ruéng ®Êt bÞ ®Þa chñ ngðêi Ph¸p vµ ngðêi ViÖt chiÕm ®o¹t. Hä bÞ bÇn cïng ho¸. C¸c tÇng líp nh©n d©n lao ®éng kh¸c còng kh«ng tr¸nh khái t¸c ®éng xÊu cña khñng ho¶ng kinh tÕ. Thî thñ c«ng bÞ ph¸ s¶n, nhµ bu«n nhá ph¶i ®ãng cöa hiÖu, viªn chøc bÞ sa th¶i... Mét sè ®«ng tð s¶n d©n téc còng gÆp nhiÒu khã kh¨n trong kinh doanh. M©u thuÉn x héi ngµy cµng s©u s¾c, víi hai m©u thuÉn c¬ b¶n lµ m©u thuÉn gi÷a d©n téc ViÖt Nam víi thùc d©n Ph¸p vµ m©u thuÉn gi÷a n«ng d©n víi ®Þa chñ phong kiÕn, trong ®ã chñ yÕu lµ m©u thuÉn gi÷a d©n téc ViÖt Nam víi thùc d©n Ph¸p vµ tay sai ph¶n ®éng. V× vËy, trong nh÷ng n¨m cuèi thËp niªn 20 cña thÕ kØ XX, phong trµo c«ng nh©n vµ phong trµo yªu nðíc ph¸t triÓn m¹nh mÏ, l«i cuèn ®«ng ®¶o c¸c giai cÊp, tÇng líp x héi tham gia. §Çu n¨m 1930, cuéc khëi nghÜa Yªn B¸i do ViÖt Nam Quèc d©n ®¶ng l nh ®¹o thÊt b¹i. ChÝnh quyÒn thùc d©n ® tiÕn hµnh mét chiÕn dÞch khñng bè d man nh÷ng ngðêi yªu nðíc ViÖt Nam. §iÒu ®ã cµng lµm c¨ng th¼ng thªm nh÷ng m©u thuÉn vµ t×nh tr¹ng bÊt æn trong x héi. ? H y nªu thùc tr¹ng kinh tÕ _ x héi ViÖt Nam trong nh÷ng n¨m khñng ho¶ng kinh tÕ thÕ giíi 1929 _ 1933. II _ Phong trµo c¸ch m¹ng 1930 _ 1931 víi ®Ønh cao X« ViÕt NghÖ _ TÜnh 1. Phong trµo c¸ch m¹ng 1930 _ 1931 Trong bèi c¶nh cña cuéc khñng ho¶ng kinh tÕ diÔn ra gay g¾t vµ phong trµo c¸ch m¹ng d©ng cao, ngay sau khi ra ®êi, §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam ® l nh ®¹o phong trµo ®Êu tranh cña quÇn chóng c«ng _ n«ng réng kh¾p trªn c¶ nðíc. (1) A. Viollis, Indochine S.O.S (§«ng Dð¬ng cÊp cøu), Les Ðditeurs Français rÐunis, Paris, 1949, tr. 107. 130

Th¸ng 2 _ 1930, næ ra mét sè cuéc ®Êu tranh cña c«ng nh©n, n«ng d©n vµ c¸c tÇng líp lao ®éng kh¸c. Tiªu biÓu lµ cuéc b·i c«ng cña c«ng nh©n ®ån ®iÒn cao su Phó RiÒng, DÇu TiÕng. ë Hµ Néi, cê ®á bóa liÒm ®ðîc treo ë mét sè ®ðêng phè chÝnh. Môc tiªu ®Êu tranh lµ ®ßi c¶i thiÖn ®êi sèng. C«ng nh©n ®ßi t¨ng lð¬ng, gi¶m giê lµm. N«ng d©n ®ßi gi¶m sðu, gi¶m thuÕ. Bªn c¹nh ®ã còng xuÊt hiÖn nh÷ng khÈu hiÖu chÝnh trÞ nhð \"§¶ ®¶o chñ nghÜa ®Õ quèc ! §¶ ®¶o phong kiÕn\", \"Th¶ tï chÝnh trÞ\"v.v... Sang th¸ng 3 vµ 4, diÔn ra c¸c cuéc ®Êu tranh cña c«ng nh©n nhµ m¸y sîi Nam §Þnh, c«ng nh©n nhµ m¸y diªm BÕn Thuû. Th¸ng 5, trªn ph¹m vi c¶ nðíc bïng næ nhiÒu cuéc ®Êu tranh nh©n ngµy Quèc tÕ Lao ®éng 1 _ 5. C¸c cuéc ®Êu tranh nµy ®¸nh dÊu bðíc ngoÆt cña phong trµo c¸ch m¹ng. LÇn ®Çu tiªn, c«ng nh©n ViÖt Nam biÓu t×nh kØ niÖm ngµy Quèc tÕ Lao ®éng, ®Êu tranh ®ßi quyÒn lîi cho nh©n d©n lao ®éng trong nðíc vµ thÓ hiÖn t×nh ®oµn kÕt c¸ch m¹ng víi nh©n d©n lao ®éng thÕ giíi. Tõ th¸ng 6 ®Õn th¸ng 8 _ 1930, c¶ nðíc cã 121 cuéc ®Êu tranh (B¾c K× : 17, Trung K× : 82, Nam K× : 22), trong ®ã c«ng nh©n cã 22 cuéc, n«ng d©n : 95, c¸c tÇng líp lao ®éng kh¸c : 4. Sang th¸ng 9, phong trµo ®Êu tranh d©ng cao, nhÊt lµ ë hai tØnh NghÖ An vµ Hµ TÜnh. Nh÷ng cuéc biÓu t×nh cña n«ng d©n (cã vò trang tù vÖ) víi hµng ngh×n ngðêi tham gia kÐo ®Õn huyÖn lÞ, tØnh lÞ ®ßi gi¶m sðu, gi¶m thuÕ ë c¸c huyÖn Nam §µn, Thanh Chð¬ng, DiÔn Ch©u, Anh S¬n, Nghi Léc, Hðng Nguyªn, §« Lð¬ng (NghÖ An), Can Léc, Th¹ch Hµ, CÈm Xuyªn, K× Anh (Hµ TÜnh). C¸c cuéc ®Êu tranh nµy ®ðîc c«ng nh©n Vinh _ BÕn Thuû hðëng øng. H×nh 39. §Êu tranh trong phong trµo X« viÕt NghÖ _ TÜnh (tranh s¬n dÇu) 131

Tiªu biÓu lµ cuéc biÓu t×nh cña n«ng d©n huyÖn Hðng Nguyªn (NghÖ An) ngµy 12 _ 9 _ 1930. Kho¶ng 8 000 n«ng d©n kÐo ®Õn phñ lÞ víi nh÷ng khÈu hiÖu c¸ch m¹ng \"§¶ ®¶o chñ nghÜa ®Õ quèc !\", \"§¶ ®¶o phong kiÕn !\", \"Bá sðu thuÕ, chia ruéng ®Êt\" v.v... §oµn biÓu t×nh xÕp thµnh hµng dµi h¬n 1 kil«mÐt kÐo vÒ thµnh phè Vinh. §i ®Çu lµ nh÷ng ngðêi cÇm cê ®á, ®i hai bªn lµ nh÷ng ®éi viªn tù vÖ ®ðîc trang bÞ dao, gËy. Trªn ®ðêng ®i, ®oµn biÓu t×nh dõng l¹i vµi n¬i ®Ó diÔn thuyÕt vµ chØnh ®èn ®éi ngò. Dßng ngðêi cµng ®i cµng ®ðîc bæ sung thªm. Khi ®Õn gÇn Vinh, con sè lªn tíi 30 000 ngðêi vµ xÕp thµnh hµng dµi tíi 4 kil«mÐt. Thùc d©n Ph¸p ®· ®µn ¸p d· man. Chóng cho m¸y bay nÐm bom xuèng ®oµn biÓu t×nh lµm chÕt 217 ngðêi, bÞ thð¬ng 125 ngðêi. Sù ®µn ¸p kh«ng ng¨n ®ðîc cuéc ®Êu tranh. QuÇn chóng kÐo ®Õn huyÖn lÞ ph¸ nhµ lao, ®èt huyÖn ®ðêng, v©y ®ån lÝnh khè xanh. HÖ thèng chÝnh quyÒn thùc d©n, phong kiÕn bÞ tª liÖt, tan r ë nhiÒu huyÖn, x . NhiÒu tªn tri huyÖn, lÝ trðëng bá trèn hoÆc ®Çu hµng. Trong t×nh h×nh ®ã, nhiÒu cÊp uû §¶ng ë th«n x ® l nh ®¹o nh©n d©n ®øng ra lµm chñ vËn mÖnh cña m×nh, tù qu¶n lÝ ®êi sèng chÝnh trÞ, kinh tÕ, v¨n ho¸, x héi ë ®Þa phð¬ng, lµm chøc n¨ng cña chÝnh quyÒn c¸ch m¹ng theo h×nh thøc X« viÕt. ë B¾c K×, cã c¸c cuéc biÓu t×nh cña n«ng d©n TiÒn H¶i (Th¸i B×nh), Duy Tiªn, B×nh Lôc (Hµ Nam), c«ng nh©n nhµ m¸y dÖt Nam §Þnh, c«ng nh©n c¸c nhµ m¸y ë H¶i Phßng. ë Trung K×, trong th¸ng 10 _ 1930 cã c¸c cuéc ®Êu tranh cña n«ng d©n c¸c huyÖn §øc Phæ, S¬n TÞnh (Qu¶ng Ng i). ë Nam K×, trong th¸ng 10 _ 1930 cã c¸c cuéc ®Êu tranh ë Bµ ChiÓu (Sµi Gßn), Chî Lín, Cao L nh (Sa §Ðc)... Th¸ng 9 vµ th¸ng 10 n¨m 1930, c¶ nðíc cã 362 cuéc ®Êu tranh (B¾c K× : 29, Trung K× : 316, Nam K× : 17), trong ®ã cã h¬n 20 cuéc cña c«ng nh©n, h¬n 300 cuéc cña n«ng d©n, h¬n 10 cuéc cña c¸c tÇng líp kh¸c. 2. X« viÕt NghÖ _ TÜnh T¹i NghÖ An, X« viÕt ra ®êi tõ th¸ng 9 _ 1930 ë c¸c x thuéc huyÖn Thanh Chð¬ng, Nam §µn, mét phÇn huyÖn Anh S¬n, Nghi Léc, Hðng Nguyªn, DiÔn Ch©u. ë Hµ TÜnh, X« viÕt h×nh thµnh ë c¸c x thuéc huyÖn Can Léc, Nghi Xu©n, Hð¬ng Khª vµo cuèi n¨m 1930, ®Çu n¨m 1931. C¸c x« viÕt thùc hiÖn quyÒn lµm chñ cña nh©n d©n lao ®éng, ®iÒu hµnh mäi mÆt ®êi sèng x héi. VÒ chÝnh trÞ, quÇn chóng ®ðîc tù do tham gia ho¹t ®éng trong c¸c ®oµn thÓ c¸ch m¹ng, tù do héi häp. C¸c ®éi tù vÖ ®á vµ toµ ¸n nh©n d©n ®ðîc thµnh lËp. 132

H×nh 40. Lðîc ®å phong trµo X« viÕt NghÖ _ TÜnh VÒ kinh tÕ, thi hµnh c¸c biÖn ph¸p chia ruéng ®Êt c«ng, tiÒn, lóa c«ng cho d©n cµy nghÌo ; b i bá thuÕ th©n, thuÕ chî, thuÕ ®ß, thuÕ muèi ; xo¸ nî cho ngðêi nghÌo ; chó träng ®¾p ®ª phßng lôt, tu söa cÇu cèng, ®ðêng giao th«ng ; lËp c¸c tæ chøc ®Ó n«ng d©n gióp ®ì nhau trong s¶n xuÊt. VÒ v¨n ho¸ _ x héi, chÝnh quyÒn c¸ch m¹ng më líp d¹y ch÷ Quèc ng÷ cho c¸c tÇng líp nh©n d©n, xo¸ bá c¸c tÖ n¹n nhð mª tÝn, dÞ ®oan, rðîu chÌ, cê b¹c,... TrËt tù trÞ an ®ðîc gi÷ v÷ng. Tinh thÇn ®oµn kÕt, gióp ®ì nhau trong nh©n d©n ®ðîc x©y dùng. X« viÕt NghÖ _ TÜnh lµ ®Ønh cao cña phong trµo c¸ch m¹ng 1930 _ 1931. Tuy chØ tån t¹i ®ðîc 4 _ 5 th¸ng, nhðng nã lµ nguån cæ vò m¹nh mÏ quÇn chóng nh©n d©n trong c¶ nðíc. Trðíc t×nh h×nh ®ã, thùc d©n Ph¸p tËp trung lùc lðîng ®µn ¸p, khñng bè phong trµo. Chóng ®iÒu ®éng binh lÝnh ®ãng nhiÒu ®ån bèt ë hai tØnh NghÖ An vµ Hµ TÜnh. Cïng víi viÖc cho lÝnh ®i cµn quÐt, b¾n giÕt nh©n d©n, ®èt ph¸, triÖt h¹ lµng m¹c, chóng cßn dïng nhiÒu thñ ®o¹n chia rÏ, dô dç, mua chuéc. V× vËy, nhiÒu c¬ quan l nh ®¹o cña §¶ng, c¬ së quÇn chóng bÞ ph¸ vì ; nhiÒu c¸n bé, ®¶ng viªn, quÇn chóng yªu nðíc bÞ b¾t bí, tï ®µy hoÆc bÞ giÕt h¹i. Tõ gi÷a n¨m 1931, phong trµo c¸ch m¹ng trong c¶ nðíc dÇn dÇn l¾ng xuèng. 133

3. Héi nghÞ lÇn thø nhÊt Ban ChÊp hµnh Trung ð¬ng l©m thêi §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam (10 _ 1930) Gi÷a lóc phong trµo c¸ch m¹ng cña quÇn chóng ®ang diÔn ra quyÕt liÖt, Ban ChÊp hµnh Trung ð¬ng l©m thêi cña §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam häp Héi nghÞ lÇn thø nhÊt t¹i Hð¬ng C¶ng (Trung Quèc) vµo th¸ng 10 _ 1930. Héi nghÞ ® quyÕt ®Þnh ®æi tªn §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam thµnh §¶ng Céng s¶n §«ng Dð¬ng ; cö ra Ban ChÊp hµnh Trung ð¬ng chÝnh thøc do TrÇn Phó lµm Tæng BÝ thð vµ th«ng qua LuËn cð¬ng chÝnh trÞ cña §¶ng. H×nh 41. TrÇn Phó (1904 _ 1931) LuËn cð¬ng x¸c ®Þnh nh÷ng vÊn ®Ò chiÕn lðîc vµ s¸ch lðîc cña c¸ch m¹ng §«ng Dð¬ng. C¸ch m¹ng §«ng Dð¬ng lóc ®Çu lµ cuéc c¸ch m¹ng tð s¶n d©n quyÒn, sau ®ã sÏ tiÕp tôc ph¸t triÓn, bá qua thêi k× tð b¶n chñ nghÜa, tiÕn th¼ng lªn con ®ðêng x héi chñ nghÜa. Hai nhiÖm vô chiÕn lðîc cña c¸ch m¹ng lµ ®¸nh ®æ phong kiÕn vµ ®¸nh ®æ ®Õ quèc cã quan hÖ kh¨ng khÝt víi nhau. §éng lùc c¸ch m¹ng lµ giai cÊp v« s¶n vµ n«ng d©n. L nh ®¹o c¸ch m¹ng lµ giai cÊp v« s¶n víi ®éi tiªn phong cña nã lµ §¶ng Céng s¶n. LuËn cð¬ng chÝnh trÞ nªu râ h×nh thøc vµ phð¬ng ph¸p ®Êu tranh, vÒ mèi quan hÖ gi÷a c¸ch m¹ng ViÖt Nam vµ c¸ch m¹ng thÕ giíi. Tuy nhiªn, LuËn cð¬ng chða nªu ®ðîc m©u thuÉn chñ yÕu cña x héi §«ng Dð¬ng, kh«ng ®ða ngän cê d©n téc lªn hµng ®Çu mµ nÆng vÒ ®Êu tranh giai cÊp vµ c¸ch m¹ng ruéng ®Êt ; ®¸nh gi¸ kh«ng ®óng kh¶ n¨ng c¸ch m¹ng cña tÇng líp tiÓu tð s¶n, kh¶ n¨ng chèng ®Õ quèc vµ phong kiÕn ë møc ®é nhÊt ®Þnh cña giai cÊp tð s¶n d©n téc, kh¶ n¨ng l«i kÐo mét bé phËn trung, tiÓu ®Þa chñ tham gia mÆt trËn d©n téc thèng nhÊt chèng ®Õ quèc vµ tay sai. Sau Héi nghÞ, Ban ChÊp hµnh Trung ð¬ng §¶ng tËp trung l nh ®¹o phong trµo c¸ch m¹ng c¶ nðíc chèng l¹i cuéc khñng bè vµ c¸c thñ ®o¹n th©m ®éc cña kÎ thï, ®ång thêi cã nh÷ng chØ thÞ cô thÓ cho NghÖ _ TÜnh vµ kªu gäi nh©n d©n c¶ nðíc ®Êu tranh ñng hé vµ b¶o vÖ X« viÕt NghÖ _ TÜnh. 134

4. ý nghÜa lÞch sö vµ bµi häc kinh nghiÖm cña phong trµo c¸ch m¹ng 1930 _ 1931 Phong trµo c¸ch m¹ng 1930 _ 1931 chØ diÔn ra trong mét thêi gian ng¾n nhðng cã ý nghÜa lÞch sö to lín. Phong trµo kh¼ng ®Þnh ®ðêng lèi ®óng ®¾n cña §¶ng, quyÒn l nh ®¹o cña giai cÊp c«ng nh©n ®èi víi c¸ch m¹ng c¸c nðíc ë §«ng Dð¬ng. Tõ trong phong trµo, khèi liªn minh c«ng _ n«ng h×nh thµnh, c«ng nh©n vµ n«ng d©n ® ®oµn kÕt víi nhau trong ®Êu tranh c¸ch m¹ng. Phong trµo c¸ch m¹ng 1930 _ 1931 ®ðîc ®¸nh gi¸ cao trong phong trµo céng s¶n vµ c«ng nh©n quèc tÕ. Quèc tÕ Céng s¶n ® c«ng nhËn §¶ng Céng s¶n §«ng Dð¬ng lµ ph©n bé ®éc lËp, trùc thuéc Quèc tÕ Céng s¶n. Phong trµo c¸ch m¹ng 1930 _ 1931 ® ®Ó l¹i cho §¶ng ta nhiÒu bµi häc kinh nghiÖm quý b¸u vÒ c«ng t¸c tð tðëng, vÒ x©y dùng khèi liªn minh c«ng n«ng vµ mÆt trËn d©n téc thèng nhÊt, vÒ tæ chøc vµ l nh ®¹o quÇn chóng ®Êu tranh v.v... Phong trµo cã ý nghÜa nhð cuéc tËp dðît ®Çu tiªn cña §¶ng vµ quÇn chóng cho Tæng khëi nghÜa th¸ng T¸m sau nµy. ? _ Tr×nh bµy diÔn biÕn phong trµo c¸ch m¹ng 1930 _ 1931. _ Nªu râ sù ra ®êi vµ ho¹t ®éng cña X« viÕt NghÖ _ TÜnh. _ Néi dung c¬ b¶n cña LuËn cð¬ng chÝnh trÞ th¸ng 10 _ 1930 cña §¶ng Céng s¶n §«ng Dð¬ng. ¦u ®iÓm vµ h¹n chÕ cña LuËn cð¬ng lµ g× ? III _ Phong trµo c¸ch m¹ng trong nh÷ng n¨m 1932 _ 1935 1. Cuéc ®Êu tranh phôc håi phong trµo c¸ch m¹ng Khi phong trµo c¸ch m¹ng 1930 _ 1931 l¾ng xuèng, thùc d©n Ph¸p vÉn tiÕp tôc thi hµnh chÝnh s¸ch khñng bè vµ mÞ d©n. Hµng v¹n ngðêi bÞ b¾t, tï ®µy. C¸c tr¹i giam vµ nhµ tï chËt nÝch tï chÝnh trÞ, nhð nhµ tï Ho¶ Lß (Hµ Néi), Kh¸m Lín (Sµi Gßn), nhµ tï C«n §¶o, Kon Tum, Lao B¶o, S¬n La... HÇu hÕt c¸c uû viªn Ban ChÊp hµnh Trung ð¬ng §¶ng, Xø uû B¾c K×, Trung K×, Nam K× bÞ b¾t. Tõ n¨m 1930 ®Õn n¨m 1933, thùc d©n Ph¸p b¾t giam 246 532 ngðêi. Riªng nhµ tï C«n §¶o trong nh÷ng n¨m 1930 _ 1935 cã 833 tï chÝnh trÞ bÞ tra tÊn ®Õn chÕt. ë ngôc Kon Tum cã kho¶ng 300 ngðêi bÞ thñ tiªu. 135

Cïng víi chÝnh s¸ch khñng bè, thùc d©n Ph¸p dïng nh÷ng thñ ®o¹n mÞ d©n, lõa bÞp ®Ó l«i kÐo c¸c tÇng líp quan l¹i, ®Þa chñ, tð s¶n, trÝ thøc, ®Ó mª hoÆc mét bé phËn nh©n d©n. VÒ chÝnh trÞ, chóng cho t¨ng sè ®¹i diÖn ngðêi ViÖt vµo c¬ quan lËp ph¸p ; vÒ kinh tÕ, chóng cho ngðêi b¶n xø ®ðîc tham gia ®Êu thÇu mét sè c«ng tr×nh c«ng céng ; vÒ gi¸o dôc, chóng cho tæ chøc l¹i mét sè trðêng cao ®¼ng ; chóng cßn lîi dông c¸c t«n gi¸o ®Ó chia rÏ khèi ®oµn kÕt d©n téc. Trong hoµn c¶nh ®ã, nh÷ng ngðêi céng s¶n vÉn kiªn cðêng ®Êu tranh. Nh÷ng ®¶ng viªn trong tï kiªn tr× b¶o vÖ lËp trðêng, quan ®iÓm c¸ch m¹ng cña §¶ng, tæng kÕt bµi häc kinh nghiÖm chØ ®¹o phong trµo, tæ chøc vðît ngôc. Nh÷ng ®¶ng viªn kh«ng bÞ b¾t th× t×m c¸ch g©y dùng l¹i tæ chøc §¶ng vµ quÇn chóng. Mét sè ®¶ng viªn ®ang ho¹t ®éng ë Trung Quèc vµ Xiªm (Th¸i Lan) ® trë vÒ nðíc ho¹t ®éng. N¨m 1932, Lª Hång Phong vµ mét sè ®ång chÝ nhËn chØ thÞ cña Quèc tÕ Céng s¶n tæ chøc Ban l nh ®¹o Trung ð¬ng cña §¶ng. Th¸ng 6 _ 1932, Ban l nh ®¹o Trung ð¬ng th¶o ra Chð¬ng tr×nh hµnh ®éng cña §¶ng. Chð¬ng tr×nh hµnh ®éng nªu chñ trð¬ng ®Êu tranh ®ßi c¸c quyÒn tù do d©n chñ cho nh©n d©n lao ®éng, th¶ tï chÝnh trÞ, b i bá c¸c thø thuÕ bÊt c«ng, cñng cè vµ ph¸t triÓn c¸c ®oµn thÓ c¸ch m¹ng cña quÇn chóng. Dùa vµo chð¬ng tr×nh hµnh ®éng, phong trµo ®Êu tranh cña quÇn chóng ®ðîc nhen nhãm trë l¹i víi c¸c tæ chøc nhð héi cÊy, héi cµy, héi hiÕu hØ, héi ®äc s¸ch b¸o v.v... NhiÒu cuéc ®Êu tranh cña c«ng nh©n vµ n«ng d©n còng ® næ ra : n¨m 1932 cã 230 cuéc, n¨m 1933 cã 244 cuéc, tËp trung ë Qu¶ng Nam, Qu¶ng Ng i, Sµi Gßn, Gia §Þnh. N«ng d©n c¸c tØnh Gia §Þnh, Long Xuyªn, Trµ Vinh, Kh¸nh Hoµ, Ninh ThuËn, B×nh ThuËn, Cao B»ng, L¹ng S¬n... liªn tiÕp cã c¸c cuéc ®Êu tranh. Trong thêi k× nµy, mét sè h×nh thøc ®Êu tranh míi xuÊt hiÖn nhð vËn ®éng bÇu cö, ho¹t ®éng trªn lÜnh vùc b¸o chÝ. N¨m 1935, ®¹i biÓu cho nh÷ng ngðêi lao ®éng ® tróng cö vµo Héi ®ång thµnh phè Sµi Gßn. Mét sè ®¶ng viªn ho¹t ®éng hîp ph¸p ® sö dông b¸o chÝ c«ng khai ®Êu tranh chèng nh÷ng quan ®iÓm chÝnh trÞ, triÕt häc, v¨n häc, nghÖ thuËt tð s¶n, tuyªn truyÒn chñ nghÜa M¸c _ Lªnin vµ ®ðêng lèi chñ trð¬ng cña §¶ng. Cuèi n¨m 1933, c¸c tæ chøc cña §¶ng dÇn dÇn ®ðîc kh«i phôc vµ cñng cè. §Çu n¨m 1934, Ban chØ huy ë ngoµi cña §¶ng Céng s¶n §«ng Dð¬ng ®ðîc thµnh 136

lËp do Lª Hång Phong ®øng ®Çu. Cuèi n¨m 1934 _ ®Çu n¨m 1935, c¸c xø uû B¾c K×, Trung K× vµ Nam K× ®ðîc lËp l¹i. Nhð vËy, ®Õn ®Çu n¨m 1935, c¸c tæ chøc §¶ng vµ phong trµo quÇn chóng ®ðîc phôc håi. 2. §¹i héi ®¹i biÓu lÇn thø nhÊt §¶ng Céng s¶n §«ng Dð¬ng (3 _ 1935) Tõ ngµy 27 ®Õn ngµy 31 _ 3 _ 1935, §¹i héi ®¹i biÓu lÇn thø nhÊt cña §¶ng häp t¹i Ma Cao (Trung Quèc). Tham dù §¹i héi cã 13 ®¹i biÓu, thay mÆt cho h¬n 500 ®¶ng viªn thuéc c¸c ®¶ng bé trong nðíc vµ ë nðíc ngoµi. Sau khi ®¸nh gi¸ t×nh h×nh, §¹i héi x¸c ®Þnh 3 nhiÖm vô chñ yÕu cña §¶ng trong thêi gian trðíc m¾t lµ cñng cè vµ ph¸t triÓn §¶ng ; tranh thñ quÇn chóng réng r i ; chèng chiÕn tranh ®Õ quèc. §¹i héi th«ng qua NghÞ quyÕt chÝnh trÞ, §iÒu lÖ §¶ng, c¸c nghÞ quyÕt vÒ vËn ®éng c«ng nh©n, n«ng d©n, binh lÝnh, thanh niªn, phô n÷ ; vÒ c«ng t¸c trong c¸c d©n téc thiÓu sè, vÒ ®éi tù vÖ vµ cøu tÕ ®á. §¹i héi bÇu ra Ban ChÊp hµnh Trung ð¬ng gåm 13 ngðêi vµ bÇu Lª Hång Phong lµm Tæng BÝ thð cña §¶ng. NguyÔn ¸i Quèc ®ðîc cö lµm ®¹i diÖn cña §¶ng t¹i Quèc tÕ Céng s¶n. §¹i héi ®¹i biÓu lÇn thø nhÊt cña §¶ng ®¸nh dÊu mèc quan träng : §¶ng ® kh«i phôc ®ðîc hÖ thèng tæ chøc tõ Trung ð¬ng ®Õn ®Þa phð¬ng, ® kh«i phôc ®ðîc c¸c tæ chøc quÇn chóng cña §¶ng. ? _ Phong trµo c¸ch m¹ng nðíc ta ®ðîc phôc håi trong nh÷ng n¨m 1932 _ 1935 nhð thÕ nµo ? _ Nªu néi dung vµ ý nghÜa cña §¹i héi ®¹i biÓu lÇn thø nhÊt cña §¶ng. C©u hái Vµ BµI TËP 1. Em cã nhËn xÐt g× vÒ quy m«, lùc lðîng tham gia, h×nh thøc ®Êu tranh cña phong trµo c¸ch m¹ng 1930 _ 1931 ? 2. Nªu ý nghÜa lÞch sö vµ bµi häc kinh nghiÖm cña phong trµo c¸ch m¹ng 1930 _ 1931, ®Ønh cao lµ X« viÕt NghÖ _ TÜnh. 3. ë ®Þa phð¬ng em trong nh÷ng n¨m 1930 _ 1931 cã diÔn ra phong trµo ®Êu tranh nµo kh«ng ? H·y tr×nh bµy diÔn biÕn vµ kÕt qu¶ cña phong trµo. 137

17 Phong trµo d©n chñ 1936 _ 1939 Vµo nöa cuèi nh÷ng n¨m 30 cña thÕ kØ XX, trðíc nh÷ng biÕn chuyÓn cña t×nh h×nh thÕ giíi vµ trong nðíc, §¶ng Céng s¶n §«ng Dð¬ng thay ®æi chñ trð¬ng, chuyÓn sang h×nh thøc ®Êu tranh c«ng khai, hîp ph¸p vµ nöa hîp ph¸p víi môc tiªu ®ßi tù do, d©n sinh, d©n chñ, c¬m ¸o vµ hoµ b×nh. I _ T×nh h×nh ViÖt Nam trong nh÷ng n¨m 1936 _ 1939 1. T×nh h×nh chÝnh trÞ Trong nh÷ng n¨m 1936 _ 1939, t×nh h×nh thÕ giíi cã nhiÒu sù kiÖn t¸c ®éng m¹nh mÏ ®Õn phong trµo c¸ch m¹ng ViÖt Nam. Tõ ®Çu nh÷ng n¨m 30 cña thÕ kØ XX, bän ph¸t xÝt cÇm quyÒn ë mét sè nðíc nhð §øc, Italia, NhËt B¶n r¸o riÕt ch¹y ®ua vò trang, chuÈn bÞ chiÕn tranh thÕ giíi. Th¸ng 7 _ 1935, Quèc tÕ Céng s¶n tiÕn hµnh §¹i héi lÇn thø VII t¹i M¸txc¬va (Liªn X«). §¹i héi ® quyÕt nghÞ nhiÒu vÊn ®Ò träng ®¹i, nhð x¸c ®Þnh kÎ thï lµ chñ nghÜa ph¸t xÝt vµ nhiÖm vô trðíc m¾t cña giai cÊp c«ng nh©n lµ chèng chñ nghÜa ph¸t xÝt nh»m môc tiªu ®Êu tranh giµnh d©n chñ, b¶o vÖ hoµ b×nh, thµnh lËp mÆt trËn nh©n d©n réng r i. §oµn ®¹i biÓu §¶ng Céng s¶n §«ng Dð¬ng, do Lª Hång Phong dÉn ®Çu, tham dù §¹i héi. Th¸ng 6 _ 1936, MÆt trËn Nh©n d©n lªn cÇm quyÒn ë Ph¸p. ChÝnh phñ míi ® cho thi hµnh mét sè c¶i c¸ch tiÕn bé ë thuéc ®Þa. ë §«ng Dð¬ng, ChÝnh phñ Ph¸p cö ph¸i viªn sang ®iÒu tra t×nh h×nh, thay Toµn quyÒn míi, söa ®æi ®«i chót luËt bÇu cö vµo ViÖn d©n biÓu, ©n x¸ mét sè tï chÝnh trÞ, níi réng quyÒn tù do b¸o chÝ v.v... Lóc nµy ë ViÖt Nam, nhiÒu ®¶ng ph¸i chÝnh trÞ ra ho¹t ®éng, trong ®ã cã ®¶ng c¸ch m¹ng, ®¶ng theo xu hðíng c¶i lð¬ng, ®¶ng ph¶n ®éng v.v... C¸c ®¶ng tËn dông c¬ héi, ®Èy m¹nh ho¹t ®éng, tranh giµnh ¶nh hðëng trong quÇn chóng. Tuy nhiªn, chØ cã §¶ng Céng s¶n §«ng Dð¬ng lµ ®¶ng m¹nh nhÊt, cã tæ chøc chÆt chÏ vµ cã chñ trð¬ng râ rµng. 138

2. T×nh h×nh kinh tÕ _ x· héi Sau cuéc khñng ho¶ng kinh tÕ thÕ giíi (1929 _ 1933), chÝnh quyÒn thùc d©n Ph¸p ë §«ng Dð¬ng tËp trung ®Çu tð, khai th¸c thuéc ®Þa ®Ó bï ®¾p sù thiÕu hôt cho kinh tÕ \"chÝnh quèc\". VÒ n«ng nghiÖp, chÝnh s¸ch cña chÝnh quyÒn thùc d©n t¹o ®iÒu kiÖn cho tð b¶n Ph¸p chiÕm ®o¹t ruéng ®Êt cña n«ng d©n, lµm cho 2/3 n«ng d©n kh«ng cã ruéng hoÆc chØ cã Ýt ruéng. PhÇn lín ®Êt n«ng nghiÖp ®éc canh trång lóa. C¸c ®ån ®iÒn cña tð b¶n Ph¸p chñ yÕu trång cao su, cµ phª, chÌ, ®ay, gai, b«ng... VÒ c«ng nghiÖp, ngµnh khai má ®ðîc ®Èy m¹nh. Tæng s¶n lðîng khai má n¨m 1929 trÞ gi¸ 18,6 triÖu ®ång, n¨m 1939 lµ 29,5 triÖu ®ång. S¶n lðîng c¸c ngµnh dÖt, s¶n xuÊt xi m¨ng, chÕ cÊt rðîu t¨ng. C¸c ngµnh Ýt ph¸t triÓn lµ ®iÖn, nðíc, c¬ khÝ, ®ðêng, giÊy, diªm. VÒ thð¬ng nghiÖp, chÝnh quyÒn thùc d©n ®éc quyÒn b¸n thuèc phiÖn, rðîu, muèi, thu ®ðîc lîi nhuËn rÊt cao. Hµng xuÊt khÈu chñ yÕu lµ kho¸ng s¶n, n«ng s¶n. Hµng nhËp khÈu lµ m¸y mãc vµ hµng tiªu dïng. Nh×n chung, nh÷ng n¨m 1936 _ 1939 lµ thêi k× phôc håi vµ ph¸t triÓn nÒn kinh tÕ ë ViÖt Nam, nhðng chØ tËp trung vµo mét sè ngµnh ®¸p øng cho nhu cÇu chiÕn tranh. NÒn kinh tÕ ViÖt Nam vÉn l¹c hËu vµ lÖ thuéc vµo kinh tÕ Ph¸p. §êi sèng c¸c tÇng líp nh©n d©n vÉn gÆp nhiÒu khã kh¨n do chÝnh s¸ch t¨ng thuÕ cña chÝnh quyÒn thuéc ®Þa. Sè c«ng nh©n thÊt nghiÖp cßn nhiÒu. Ngay c¶ nh÷ng ngðêi cã viÖc lµm, møc lð¬ng vÉn kh«ng b»ng thêi k× trðíc khñng ho¶ng. B¸o B¹n D©n ngµy 24 _ 6 _ 1937 viÕt : \"T¹i Sµi Gßn ngµy 14 _ 6 _ 1937, ®é 2 000 ngðêi thÊt nghiÖp võa ®µn «ng, ®µn bµ, con nÝt kÐo nhau ®Õn toµ §èc lÝ xin viÖc vµ xin g¹o\". N«ng d©n kh«ng ®ñ ruéng cµy. Hä cßn chÞu møc ®Þa t« cao vµ nhiÒu thñ ®o¹n bãc lét kh¸c cña ®Þa chñ cðêng hµo, nh÷ng hñ tôc cðíi cheo, ®×nh ®¸m... Tð s¶n d©n téc cã Ýt vèn nªn chØ lËp ®ðîc nh÷ng c«ng ti nhá, ph¶i chÞu thuÕ cao, bÞ tð b¶n Ph¸p chÌn Ðp. NhiÒu ngðêi trong giíi tiÓu tð s¶n trÝ thøc thÊt nghiÖp. C«ng chøc nhËn ®ðîc møc lð¬ng thÊp. C¸c tÇng líp lao ®éng kh¸c ph¶i chÞu thuÕ kho¸ nÆng nÒ, gi¸ c¶ sinh ho¹t ®¾t ®á. B¸o Ngµy nay sè 131 ngµy 8 _ 10 _ 1938 thuËt l¹i mét cuéc pháng vÊn : \"Hái : C«ng chøc ViÖt Nam cã g× lo nhÊt ? _ §¸p : Nî ! Nî ! Nî ! Nî tuèt...\". 139

§êi sèng cña ®a sè nh©n d©n khã kh¨n, cùc khæ. ChÝnh v× thÕ hä h¨ng h¸i tham gia phong trµo ®Êu tranh ®ßi tù do, c¬m ¸o dðíi sù l nh ®¹o cña §¶ng Céng s¶n §«ng Dð¬ng. ? Nªu nh÷ng nÐt chÝnh vÒ t×nh h×nh kinh tÕ _ x héi ViÖt Nam trong nh÷ng n¨m 1936 _ 1939. II _ Phong trµo d©n chñ 1936 _ 1939 1. Héi nghÞ Ban ChÊp hµnh Trung ð¬ng §¶ng Céng s¶n §«ng Dð¬ng th¸ng 7 _ 1936 Th¸ng 7 _ 1936, Héi nghÞ Ban ChÊp hµnh Trung ð¬ng §¶ng Céng s¶n §«ng Dð¬ng, do Lª Hång Phong chñ tr×, häp ë Thðîng H¶i (Trung Quèc). Héi nghÞ dùa trªn NghÞ quyÕt §¹i héi lÇn thø VII cña Quèc tÕ Céng s¶n, c¨n cø vµo t×nh h×nh cô thÓ ViÖt Nam ®Ó ®Þnh ra ®ðêng lèi vµ phð¬ng ph¸p ®Êu tranh. Héi nghÞ x¸c ®Þnh : NhiÖm vô chiÕn lðîc cña c¸ch m¹ng tð s¶n d©n quyÒn §«ng Dð¬ng lµ chèng ®Õ quèc vµ chèng phong kiÕn ; nhiÖm vô trùc tiÕp, trðíc m¾t lµ ®Êu tranh chèng chÕ ®é ph¶n ®éng thuéc ®Þa, chèng ph¸t xÝt, chèng nguy c¬ chiÕn tranh, ®ßi tù do, d©n sinh, d©n chñ, c¬m ¸o vµ hoµ b×nh. Phð¬ng ph¸p ®Êu tranh lµ kÕt hîp c¸c h×nh thøc c«ng khai vµ bÝ mËt, hîp ph¸p vµ bÊt hîp ph¸p. Héi nghÞ chñ trð¬ng thµnh lËp MÆt trËn Thèng nhÊt nh©n d©n ph¶n ®Õ §«ng Dð¬ng. §¶ng Céng s¶n §«ng Dð¬ng kªu gäi c¸c ®¶ng ph¸i chÝnh trÞ, c¸c tæ chøc quÇn chóng vµ nh©n d©n §«ng Dð¬ng hµnh ®éng, ®Êu tranh cho d©n chñ. Phong trµo quÇn chóng lan réng trong c¶ nðíc. Sau héi nghÞ nµy, Hµ Huy TËp ®ðîc cö lµm Tæng BÝ thð cña §¶ng Céng s¶n §«ng Dð¬ng. TiÕp ®ã, Héi nghÞ Trung ð¬ng c¸c n¨m 1937 vµ 1938 bæ sung vµ ph¸t triÓn néi dung c¬ b¶n NghÞ quyÕt Héi nghÞ Trung ð¬ng th¸ng 7 _ 1936. T¹i Héi nghÞ Ban ChÊp hµnh Trung ð¬ng th¸ng 3 _ 1938, MÆt trËn Thèng nhÊt nh©n d©n ph¶n ®Õ §«ng Dð¬ng ®æi thµnh MÆt trËn Thèng nhÊt d©n chñ §«ng Dð¬ng, gäi t¾t lµ MÆt trËn D©n chñ §«ng Dð¬ng. 2. Nh÷ng phong trµo ®Êu tranh tiªu biÓu a) Phong trµo ®Êu tranh ®ßi tù do, d©n sinh, d©n chñ Tõ gi÷a n¨m 1936, ®ðîc tin Quèc héi Ph¸p cö ph¸i ®oµn sang ®iÒu tra t×nh h×nh §«ng Dð¬ng, §¶ng chñ trð¬ng vËn ®éng vµ tæ chøc c¸c tÇng líp nh©n d©n 140

héi häp, th¶o ra b¶n \"d©n nguyÖn\" ®Ó göi tíi ph¸i ®oµn, tiÕn tíi triÖu tËp §«ng Dð¬ng §¹i héi vµo th¸ng 8 _ 1936. §¶ng còng kªu gäi c¸c ®¶ng ph¸i chÝnh trÞ, c¸c tæ chøc quÇn chóng cïng tham gia. Khëi ®Çu ë Nam K×, ®Õn cuèi th¸ng 9 _ 1936 ®· cã h¬n 600 uû ban hµnh ®éng ®ðîc thµnh lËp. Phong trµo m¹nh nhÊt ë Sµi Gßn, Chî Lín, Thñ DÇu Mét, Gia §Þnh, Biªn Hoµ... Uû ban hµnh ®éng ph©n ph¸t truyÒn ®¬n, ra b¸o chÝ, tæ chøc mÝt tinh, héi häp quÇn chóng, th¶o luËn nh÷ng yªu cÇu vÒ d©n chñ, d©n sinh... ë B¾c K×, trong th¸ng 9, Uû ban l©m thêi chi nh¸nh B¾c K× §«ng Dð¬ng §¹i héi thµnh lËp. C¸c uû ban hµnh ®éng thµnh lËp ë Hµ Néi, Hµ §«ng, B¾c Ninh, VÜnh Yªn, Hµ Nam... ë Trung K×, ngµy 12 _ 9 _ 1936, Uû ban l©m thêi chi nh¸nh Trung K× §«ng Dð¬ng §¹i héi thµnh lËp. C¸c uû ban hµnh ®éng ®ðîc thµnh lËp ë Qu¶ng TrÞ, Qu¶ng Nam, Qu¶ng Ng·i, §µ N½ng... Trðíc sù lan réng cña phong trµo, bän ph¶n ®éng thuéc ®Þa ®µn ¸p vµ chia rÏ quÇn chóng. Ngµy 15 _ 9 _ 1936, chóng ra lÖnh gi¶i t¸n Uû ban hµnh ®éng, cÊm héi häp, tÞch thu c¸c b¸o cæ ®éng cho §«ng Dð¬ng §¹i héi. MÆc dï ph¸i ®oµn cña Quèc héi Ph¸p kh«ng sang, phong trµo §«ng Dð¬ng §¹i héi bÞ cÊm ho¹t ®éng, song ®«ng ®¶o quÇn chóng ® ®ðîc thøc tØnh, ®oµn kÕt ®Êu tranh ®ßi quyÒn sèng ; §¶ng Céng s¶n §«ng Dð¬ng thu ®ðîc mét sè kinh nghiÖm vÒ ph¸t ®éng vµ l nh ®¹o phong trµo ®Êu tranh c«ng khai, hîp ph¸p. ChÝnh quyÒn thùc d©n ® ph¶i gi¶i quyÕt mét phÇn yªu s¸ch cña nh©n d©n nhð níi réng quyÒn xuÊt b¶n b¸o chÝ, tù do ®i l¹i, th¶ mét sè tï chÝnh trÞ... Song song víi cuéc vËn ®éng §«ng Dð¬ng §¹i héi vµ sau khi phong trµo bÞ cÊm, c¸c tÇng líp nh©n d©n trong c¶ nðíc tiÕn hµnh nhiÒu cuéc ®Êu tranh ®ßi quyÒn lîi. ChØ riªng 6 th¸ng cuèi n¨m 1936 cã 361 cuéc ®Êu tranh, trong ®ã cã 236 cuéc ®Êu tranh cña c«ng nh©n. Tiªu biÓu lµ cuéc b i c«ng ngµy 23 _ 11 cña c«ng nh©n Hßn Gai, CÈm Ph¶, M«ng Dð¬ng... ®ßi t¨ng lð¬ng 25%(1). N¨m 1937 cã 400 cuéc b i c«ng cña c«ng nh©n. Tiªu biÓu lµ cuéc ®Êu tranh cña c«ng nh©n xe löa Nam §«ng Dð¬ng ngµy 9 _ 7 _ 1937 vµ má than Vµng Danh ngµy 28 _ 9 _ 1937. 15 cuéc ®Êu tranh cña n«ng d©n ®ßi gi¶m t«, gi¶m tøc... TiÓu thð¬ng ë Hµ Néi, H¶i Phßng, c¸c thµnh phè vµ thÞ x kh¸c b i thÞ, ®ßi gi¶m thuÕ chî, thuÕ hµng. (1) Ngµy nµy trë thµnh ngµy héi truyÒn thèng cña c«ng nh©n má. 141

Trong th¸ng 1 vµ th¸ng 2 _ 1937 cßn cã nh÷ng cuéc mÝt tinh vµ biÓu t×nh lín cña nh©n d©n c¶ nðíc nh»m biÓu dð¬ng lùc lðîng khi G. G«®a _ ph¸i viªn cña ChÝnh phñ Ph¸p _ sang ®iÒu tra t×nh h×nh §«ng Dð¬ng vµ Brªviª sang nhËm chøc Toµn quyÒn §«ng Dð¬ng. Trong th¸ng 3 vµ th¸ng 7, Trung ð¬ng §¶ng Céng s¶n §«ng Dð¬ng häp ®Ó bµn vÒ c«ng t¸c quÇn chóng. §¶ng quyÕt ®Þnh lËp C«ng héi thay C«ng héi ®á, §oµn Thanh niªn ph¶n ®Õ thay §oµn Thanh niªn céng s¶n, Héi Cøu tÕ b×nh d©n thay Héi Cøu tÕ ®á v.v... ë n«ng th«n, lËp Héi cÊy, Héi cµy, Héi hiÕu hØ v.v... Nh÷ng h×nh thøc tæ chøc linh ho¹t, ho¹t ®éng c«ng khai, nöa c«ng khai, ® tËp hîp réng r i c¸c tÇng líp nh©n d©n tham gia. N¨m 1938 cã 131 cuéc b i c«ng cña c«ng nh©n. Tuy sè lðîng cuéc ®Êu tranh gi¶m so víi n¨m trðíc, nhðng chÊt lðîng cao h¬n biÓu hiÖn ë tr×nh ®é gi¸c ngé cña quÇn chóng, khÈu hiÖu ®Êu tranh, sù phèi hîp ®Êu tranh gi÷a c¸c ®Þa phð¬ng. Cuèi n¨m 1938 ë Nam K× x¶y ra n¹n ®ãi. N«ng d©n nhiÒu n¬i biÓu t×nh. §iÓn h×nh lµ cuéc biÓu t×nh cña h¬n 1 000 n«ng d©n Cµ Mau (10 _ 1938). Phong trµo ®Êu tranh cña tiÓu thð¬ng, häc sinh d©ng cao. §Æc biÖt lµ cuéc ®Êu tranh ngµy 1 _ 5 _ 1938. LÇn ®Çu tiªn, trong ngµy Quèc tÕ Lao ®éng, nhiÒu cuéc mÝt tinh ®ðîc tæ chøc c«ng khai ë Hµ Néi, Sµi Gßn vµ nhiÒu n¬i kh¸c, ® thu hót ®«ng ®¶o quÇn chóng tham gia. N¨m 1939, phong trµo tËp trung ë nh÷ng trung t©m c«ng nghiÖp lín nhð Hµ Néi, H¶i Phßng, Sµi Gßn, Chî Lín... H×nh 42. MÝt tinh kØ niÖm ngµy Quèc tÕ Lao ®éng (1 _ 5 _ 1938) t¹i khu §Êu X¶o (nay lµ khu vùc Cung V¨n ho¸ H÷u nghÞ Hµ Néi) 142

NguyÔn ¸i Quèc nhËn xÐt : \"So víi trðíc th× c¸c cuéc b·i c«ng n¨m 1939 cã tæ chøc vµ cã kØ luËt h¬n. C¸c cuéc b·i c«ng Êy ®Òu ®ða ra nh÷ng yªu s¸ch cô thÓ h¬n : ®ßi t¨ng lð¬ng, ngµy lµm 8 giê, b¶o hiÓm x· héi, c«ng nhËn c¸c ®¹i biÓu, tù do nghiÖp ®oµn. §ã lµ nh÷ng yªu s¸ch c¬ b¶n. HÇu hÕt c¸c cuéc b·i c«ng ®Òu ®ðîc sù ñng hé tinh thÇn vµ vËt chÊt cña c«ng nh©n c¸c ngµnh kh¸c, cña n«ng d©n vµ tiÓu thð¬ng, ®«i khi ngay c¶ tï chÝnh trÞ còng ®ãng gãp vµo c¸c cuéc l¹c quyªn ñng hé.\"(1) b) §Êu tranh nghÞ trðêng §Êu tranh ë nghÞ trðêng lµ mét lÜnh vùc ®Êu tranh míi mÎ cña §¶ng Céng s¶n §«ng Dð¬ng. Trong c¸c cuéc tuyÓn cö vµo c¸c c¬ quan lËp ph¸p, MÆt trËn D©n chñ, trong ®ã §¶ng Céng s¶n lµ thµnh viªn tÝch cùc, ® ®ða ngðêi ra øng cö víi chð¬ng tr×nh hµnh ®éng, nhð më réng quyÒn tù do, d©n chñ, bá thuÕ m«n bµi, thuÕ chî, thuÕ ®ß, bá thuèc phiÖn, bá ®éc quyÒn rðîu, më mang y tÕ, cøu tÕ thÊt nghiÖp v.v... Trong cuéc bÇu cö vµo ViÖn D©n biÓu Trung K× th¸ng 8 _ 1937, §¶ng vËn ®éng nh÷ng ngðêi tiÕn bé trong hµng ngò trÝ thøc ra øng cö. §¶ng sö dông b¸o chÝ ®Ó tuyªn truyÒn vµ vËn ®éng cö tri bá phiÕu cho nh÷ng øng cö viªn nµy. KÕt qu¶ lµ hÇu hÕt c¸c øng cö viªn do §¶ng vËn ®éng ra øng cö ® tróng cö. Trong k× häp cña ViÖn D©n biÓu th¸ng 9 _ 1938, c¸c nghÞ viªn ® b¸c bá dù ¸n thuÕ th©n vµ thuÕ ®iÒn thæ cña chÝnh phñ thuéc ®Þa. N¨m 1938, trong cuéc tranh cö vµo ViÖn D©n biÓu B¾c K×, 15 øng cö viªn cña MÆt trËn D©n chñ ® tróng cö. MÆt trËn D©n chñ cßn giµnh th¾ng lîi trong Héi ®ång Kinh tÕ lÝ tµi §«ng Dð¬ng _ c¬ quan \"d©n cö\" cao nhÊt ë §«ng Dð¬ng. N¨m 1939, diÔn ra cuéc tuyÓn cö vµo Héi ®ång Qu¶n h¹t Nam K×. Trong cuéc tuyÓn cö nµy, MÆt trËn D©n chñ bÞ thÊt b¹i do nh÷ng thñ ®o¹n th©m ®éc cña bän ph¶n ®éng thuéc ®Þa, do néi bé MÆt trËn kh«ng thèng nhÊt ý kiÕn. §¶ng Céng s¶n §«ng Dð¬ng chñ trð¬ng tham gia ®Êu tranh c«ng khai trªn nghÞ trðêng nh»m môc ®Ých më réng lùc lðîng cña MÆt trËn D©n chñ vµ v¹ch trÇn chÝnh s¸ch ph¶n ®éng cña bän thùc d©n vµ tay sai, bªnh vùc quyÒn lîi cña nh©n d©n lao ®éng. (1) Hå ChÝ Minh, TuyÓn tËp, TËp 1 (1919 _ 1945), NXB ChÝnh trÞ quèc gia, H., 2002, tr. 550. 143

c) §Êu tranh trªn lÜnh vùc b¸o chÝ §¶ng Céng s¶n §«ng Dð¬ng triÖt ®Ó sö dông b¸o chÝ c«ng khai lµm vò khÝ ®Êu tranh c¸ch m¹ng ; tuyªn truyÒn ®ðêng lèi, quan ®iÓm cña §¶ng, tËp hîp, hðíng dÉn phong trµo ®Êu tranh cña quÇn chóng. §©y còng lµ lÜnh vùc ®Êu tranh míi mÎ cña §¶ng. Nh÷ng ngðêi céng s¶n t×m mäi c¸ch xuÊt b¶n b¸o. Tõ n¨m 1937, b¸o chÝ c«ng khai cña §¶ng ph¸t triÓn nhanh chãng. B¾c K× lµ n¬i b¸o §¶ng ph¸t triÓn m¹nh nhÊt. C¸c tê b¸o tiÕng ViÖt lµ Hån trÎ, T©n x· héi, Thêi b¸o, Thêi thÕ, Tin tøc, §êi nay, Phong ho¸... C¸c tê b¸o tiÕng Ph¸p lµ Le Travail (Lao ®éng), Rassemblement (TËp hîp), En Avant (TiÕn lªn), Notre Voix (TiÕng nãi cña chóng ta)... ë Trung K×, c¸c tê b¸o tiªu biÓu lµ Nhµnh lóa, D©n, S«ng Hð¬ng tôc b¶n, Kinh tÕ t©n v¨n. ë Nam K×, c¸c b¸o xuÊt b¶n b»ng tiÕng ViÖt lµ Phæ th«ng, D©n chóng, Lao ®éng, Míi..., b¸o tiÕng Ph¸p cã c¸c tê La Lutte (Tranh ®Êu), L’avant garde (TiÒn phong), Le Peuple (Nh©n d©n)... C¸c b¸o cña §¶ng tuyªn truyÒn, giíi thiÖu vÒ chñ nghÜa M¸c _ Lªnin, §¶ng Céng s¶n §«ng Dð¬ng, Liªn X«, Quèc tÕ Céng s¶n, MÆt trËn Nh©n d©n Ph¸p v.v... B¸o chÝ c¸ch m¹ng trë thµnh mòi xung kÝch trong nh÷ng phong trµo lín vµ ho¹t ®éng cña cuéc vËn ®éng d©n chñ, d©n sinh thêi k× 1936 _ 1939 nh𠧫ng Dð¬ng §¹i héi, \"®ãn\" G«®a vµ Brªviª, nh÷ng cuéc bÇu cö vµ ®Êu tranh nghÞ trðêng v.v... Trong thêi gian nµy, nhiÒu s¸ch chÝnh trÞ _ lÝ luËn ®ðîc xuÊt b¶n c«ng khai hoÆc ®ðîc ®ða tõ Ph¸p vÒ. NhiÒu t¸c phÈm v¨n häc hiÖn thùc phª ph¸n ra ®êi nhð Bðíc ®ðêng cïng cña NguyÔn C«ng Hoan ; T¾t ®Ìn, LÒu châng cña Ng« TÊt Tè ; Gi«ng tè, Sè ®á cña Vò Träng Phông ; th¬ c¸ch m¹ng cña Tè H÷u ; kÞch cã t¸c phÈm Kim tiÒn cña Vi HuyÒn §¾c, §êi c« Lùu cña TrÇn H÷u Trang. Cuèi n¨m 1937, §¶ng ph¸t ®éng phong trµo truyÒn b¸ ch÷ Quèc ng÷ nh»m gióp quÇn chóng lao ®éng ®äc ®ðîc s¸ch b¸o, n©ng cao sù hiÓu biÕt vÒ chÝnh trÞ. Cuéc ®Êu tranh cña §¶ng trªn lÜnh vùc b¸o chÝ nh÷ng n¨m 1936 _ 1939 ® thu ®ðîc kÕt qu¶ to lín, trðíc hÕt vÒ v¨n ho¸ _ tð tðëng. §«ng ®¶o c¸c tÇng líp nh©n d©n ®ðîc gi¸c ngé vÒ con ®ðêng c¸ch m¹ng cña §¶ng. 144

3. ý nghÜa lÞch sö vµ bµi häc kinh nghiÖm cña phong trµo d©n chñ 1936 _ 1939 Cuéc vËn ®éng d©n chñ 1936 _ 1939 lµ mét phong trµo quÇn chóng réng lín, cã tæ chøc dðíi sù l nh ®¹o cña §¶ng Céng s¶n §«ng Dð¬ng. Phong trµo d©n chñ 1936 _ 1939, b»ng søc m¹nh ®oµn kÕt cña quÇn chóng, ® buéc chÝnh quyÒn thùc d©n ph¶i nhðîng bé mét sè yªu s¸ch cô thÓ trðíc m¾t vÒ d©n sinh, d©n chñ ; quÇn chóng ®ðîc gi¸c ngé vÒ chÝnh trÞ, ® tham gia mÆt trËn d©n téc thèng nhÊt, trë thµnh lùc lðîng chÝnh trÞ hïng hËu cña c¸ch m¹ng ; ®éi ngò c¸n bé, ®¶ng viªn ®ðîc rÌn luyÖn vµ ngµy cµng trðëng thµnh. Trong qu¸ tr×nh ®Êu tranh, §¶ng Céng s¶n §«ng Dð¬ng tÝch luü ®ðîc nhiÒu bµi häc kinh nghiÖm vÒ x©y dùng mÆt trËn d©n téc thèng nhÊt, kinh nghiÖm tæ chøc, l nh ®¹o quÇn chóng ®Êu tranh c«ng khai, hîp ph¸p. §ång thêi, §¶ng thÊy ®ðîc nh÷ng h¹n chÕ cña m×nh trong c«ng t¸c mÆt trËn, vÊn ®Ò d©n téc... Cã thÓ nãi, phong trµo d©n chñ 1936 _ 1939 nhð mét cuéc tËp dðît, chuÈn bÞ cho cuéc Tæng khëi nghÜa th¸ng T¸m sau nµy. ? _ Nªu néi dung c¬ b¶n cña Héi nghÞ Trung ð¬ng §¶ng th¸ng 7 _ 1936. _ NhiÖm vô, môc tiªu, h×nh thøc ®Êu tranh trong thêi k× 1936 _ 1939 lµ g× ? _ Tr×nh bµy mét trong c¸c phong trµo ®Êu tranh thêi k× 1936 _ 1939. _ Tr×nh bµy ý nghÜa lÞch sö vµ bµi häc kinh nghiÖm cña phong trµo d©n chñ 1936 _ 1939. C©u hái Vµ BµI TËP 1. Em cã nhËn xÐt g× vÒ quy m«, lùc lðîng tham gia vµ h×nh thøc ®Êu tranh cña phong trµo d©n chñ 1936 _ 1939 ? 2. H·y so s¸nh chñ trð¬ng, s¸ch lðîc c¸ch m¹ng cña §¶ng, h×nh thøc ®Êu tranh gi÷a thêi k× 1936 _ 1939 víi thêi k× 1930 _ 1931. 145

18 Phong trµo gi¶i phãng d©n téc 1939 _ 1945 Cuéc ®Êu tranh chèng ph¸t xÝt cña phe §ång minh trong ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai (1939 _ 1945) ®· t¹o c¬ héi kh¸ch quan cho c¸c thuéc ®Þa vïng lªn tù gi¶i phãng khái ¸ch thùc d©n. §¶ng Céng s¶n §«ng Dð¬ng ®· kÞp thêi chuyÓn hðíng ®Êu tranh, tÝch cùc chuÈn bÞ lùc lðîng, chê thêi c¬ khëi nghÜa giµnh chÝnh quyÒn. C¸ch m¹ng th¸ng T¸m th¾ng lîi, nðíc ViÖt Nam D©n chñ Céng hoµ ra ®êi. I _ T×nh h×nh ViÖt Nam trong nh÷ng n¨m 1939 _ 1945 1. T×nh h×nh chÝnh trÞ Ngµy 1 _ 9 _ 1939, ph¸t xÝt §øc tiÕn c«ng Ba Lan. Ngµy 3 _ 9 _ 1939, Ph¸p vµ Anh tuyªn chiÕn víi §øc. ChÝnh phñ Ph¸p thùc hiÖn chÝnh s¸ch thï ®Þch ®èi víi c¸c lùc lðîng tiÕn bé trong nðíc vµ phong trµo c¸ch m¹ng ë c¸c thuéc ®Þa, trong ®ã cã §«ng Dð¬ng. Th¸ng 6 _ 1940, Ph¸p ®Çu hµng §øc. ë §«ng Dð¬ng, §« ®èc G. §¬cu ®ðîc cö lµm Toµn quyÒn thay G. Cat¬ru. ChÝnh quyÒn míi thùc hiÖn mét lo¹t chÝnh s¸ch v¬ vÐt søc ngðêi, søc cña cña §«ng Dð¬ng dèc vµo cuéc chiÕn tranh. Cuèi th¸ng 9 _ 1940, qu©n NhËt B¶n vðît biªn giíi ViÖt _ Trung vµo miÒn B¾c ViÖt Nam. Qu©n Ph¸p nhanh chãng ®Çu hµng. Ph¸t xÝt NhËt gi÷ nguyªn bé m¸y thèng trÞ cña thùc d©n Ph¸p, dïng nã ®Ó bãc lét kinh tÕ phôc vô cho nhu cÇu chiÕn tranh vµ ®µn ¸p phong trµo c¸ch m¹ng. ViÖt Nam bÞ ®Æt dðíi ¸ch thèng trÞ cña NhËt _ Ph¸p. ë trong nðíc lóc nµy kh«ng chØ cã nh÷ng ®¶ng ph¸i chÝnh trÞ th©n Ph¸p mµ c¶ nh÷ng ®¶ng ph¸i th©n NhËt B¶n, nh𠧹i ViÖt, Phôc quèc... NhËt B¶n vµ tay sai ra søc tuyªn truyÒn lõa bÞp vÒ v¨n minh vµ søc m¹nh cña NhËt B¶n, vÒ thuyÕt §¹i §«ng ¸, dän ®ðêng cho NhËt B¶n hÊt c¼ng Ph¸p. Th¸ng 6 _ 1941, §øc tÊn c«ng Liªn X«. Cuéc chiÕn ®Êu cña nh©n d©n Liªn X« trong cuéc chiÕn tranh vÖ quèc ® cæ vò m¹nh mÏ phong trµo c¸ch m¹ng ViÖt Nam. 146

2. T×nh h×nh kinh tÕ _ x· héi §Çu th¸ng 9 _ 1939, Toµn quyÒn Cat¬ru ra lÖnh tæng ®éng viªn nh»m cung cÊp cho \"mÉu quèc\" tiÒm lùc tèi ®a cña §«ng Dð¬ng vÒ qu©n sù, nh©n lùc, c¸c s¶n phÈm vµ nguyªn liÖu. Thùc d©n Ph¸p thi hµnh chÝnh s¸ch \"Kinh tÕ chØ huy\". Chóng t¨ng møc thuÕ cò, ®Æt thªm thuÕ míi..., ®ång thêi sa th¶i bít c«ng nh©n, viªn chøc, gi¶m tiÒn lð¬ng, t¨ng giê lµm... Chóng kiÓm so¸t g¾t gao s¶n xuÊt vµ ph©n phèi, Ên ®Þnh gi¸ c¶... Khi qu©n NhËt vµo §«ng Dð¬ng, Ph¸p buéc ph¶i ®Ó cho NhËt sö dông c¸c s©n bay, phð¬ng tiÖn giao th«ng, kiÓm so¸t hÖ thèng ®ðêng s¾t vµ c¸c tµu biÓn. NhËt B¶n cßn b¾t chÝnh quyÒn thùc d©n Ph¸p h»ng n¨m nép cho chóng mét kho¶n tiÒn lín. Trong 4 n¨m 6 th¸ng, Ph¸p ph¶i nép mét kho¶n tiÒn gÇn 724 triÖu ®ång. Qu©n NhËt cßn cðíp ruéng ®Êt cña n«ng d©n, b¾t n«ng d©n nhæ lóa, ng« ®Ó trång ®ay, thÇu dÇu phôc vô cho nhu cÇu chiÕn tranh. NhËt B¶n yªu cÇu chÝnh quyÒn thùc d©n Ph¸p xuÊt khÈu c¸c nguyªn liÖu chiÕn lðîc sang NhËt nhð than, s¾t, cao su, xi m¨ng v.v... Mét sè c«ng ti cña NhËt B¶n ®Çu tð vµo nh÷ng ngµnh phôc vô cho nhu cÇu qu©n sù nhð khai th¸c m¨nggan, s¾t ë Th¸i Nguyªn, apatÝt ë Lµo Cai, cr«m ë Thanh Ho¸. ChÝnh s¸ch v¬ vÐt bãc lét cña Ph¸p _ NhËt ® ®Èy nh©n d©n ta tíi chç cïng cùc. HËu qu¶ lµ cuèi n¨m 1944 _ ®Çu n¨m 1945 cã kho¶ng 2 triÖu ®ång bµo ta chÕt ®ãi. TÊt c¶ c¸c giai cÊp, tÇng líp x héi ë nðíc ta, trõ bän tay sai ®Õ quèc, ®¹i ®Þa chñ vµ tð s¶n m¹i b¶n, ®Òu bÞ ¶nh hðëng bëi chÝnh s¸ch bãc lét cña Ph¸p _ NhËt. C«ng nh©n bÞ bãc lét nÆng nÒ, ph¶i lµm viÖc tõ 10 ®Õn 12 giê/ngµy, tiÒn lð¬ng gi¶m, gi¸ c¶ sinh ho¹t ®¾t ®á. N«ng d©n chÞu sðu cao, thuÕ nÆng, ph¶i ®i lÝnh ®i phu, bÞ cðìng bøc nhæ lóa trång ®ay, thÇu dÇu. TiÓu tð s¶n trÝ thøc, viªn chøc mÊt viÖc lµm hoÆc bÞ gi¶m lð¬ng ; tiÓu thð¬ng b¸n Õ hµng, nhiÒu tiÓu chñ ph¶i ngõng s¶n xuÊt. Tð s¶n d©n téc võa bÞ chÝnh s¸ch \"Kinh tÕ chØ huy\" lµm cho ph¸ s¶n, võa bÞ thiÖt h¹i v× søc mua cña nh©n d©n gi¶m sót. §Þa chñ võa vµ nhá bÞ thiÖt h¹i vµ bÞ ph¸ s¶n v× chiÕn tranh, do ph¶i nép thãc t¹, chÞu thuÕ cao. 147

Nh÷ng biÕn chuyÓn cña t×nh h×nh thÕ giíi vµ trong nðíc ®Æt ra cho §¶ng ta nhiÖm vô ph¶i n¾m b¾t vµ ®¸nh gi¸ chÝnh x¸c, kÞp thêi t×nh h×nh, ®Ò ra ®ðêng lèi ®Êu tranh phï hîp. ? H y tr×nh bµy nh÷ng nÐt chÝnh vÒ t×nh h×nh nðíc ta nh÷ng n¨m ®Çu ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai. II _ phong trµo gi¶i phãng d©n téc tõ th¸ng 9 _ 1939 ®Õn th¸ng 3 _ 1945 1. Héi nghÞ Ban ChÊp hµnh Trung ð¬ng §¶ng Céng s¶n §«ng Dð¬ng th¸ng 11 _ 1939 Hai th¸ng sau khi ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai bïng næ, tõ ngµy 6 ®Õn ngµy 8 _ 11 _ 1939, Héi nghÞ Ban ChÊp hµnh Trung ð¬ng §¶ng ®ðîc triÖu tËp t¹i Bµ §iÓm (Hãc M«n _ Gia §Þnh), do Tæng BÝ thð NguyÔn V¨n Cõ chñ tr×. Sau khi ph©n tÝch tÝnh chÊt cuéc ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai, nhËn ®Þnh vÒ t×nh h×nh thÕ giíi vµ §«ng Dð¬ng, Héi nghÞ x¸c ®Þnh môc tiªu chiÕn lðîc trðíc m¾t cña c¸ch m¹ng §«ng Dð¬ng lµ ®¸nh ®æ ®Õ quèc vµ tay sai, gi¶i phãng c¸c d©n téc §«ng Dð¬ng, lµm cho §«ng Dð¬ng hoµn toµn ®éc lËp. Héi nghÞ chñ trð¬ng t¹m g¸c khÈu hiÖu c¸ch m¹ng ruéng ®Êt vµ ®Ò ra khÈu hiÖu tÞch thu ruéng ®Êt cña ®Õ quèc vµ ®Þa chñ ph¶n béi quyÒn lîi d©n téc, chèng t« cao, l i nÆng. KhÈu hiÖu lËp chÝnh quyÒn X« viÕt c«ng, n«ng, binh ®ðîc thay thÕ b»ng khÈu hiÖu lËp chÝnh quyÒn d©n chñ céng hoµ. VÒ phð¬ng ph¸p c¸ch m¹ng, chuyÓn tõ ®Êu tranh ®ßi quyÒn d©n sinh, d©n chñ sang ®Êu tranh trùc tiÕp ®¸nh ®æ chÝnh quyÒn ®Õ quèc vµ tay sai ; tõ ho¹t ®éng hîp ph¸p, nöa hîp ph¸p sang ho¹t ®éng bÝ mËt vµ bÊt hîp ph¸p. §Ó tËp trung mäi lùc lðîng cña d©n téc vµo nhiÖm vô chñ yÕu lµ chèng chiÕn tranh ®Õ quèc vµ ¸ch thèng trÞ ph¸t xÝt thuéc ®Þa, §¶ng chñ trð¬ng thµnh lËp MÆt trËn Thèng nhÊt d©n téc Ph¶n ®Õ §«ng Dð¬ng (gäi t¾t lµ MÆt trËn Ph¶n ®Õ §«ng Dð¬ng) thay cho MÆt trËn D©n chñ §«ng Dð¬ng kh«ng cßn phï hîp víi t×nh h×nh vµ nhiÖm vô míi. NghÞ quyÕt Héi nghÞ Ban ChÊp hµnh Trung ð¬ng §¶ng th¸ng 11 _ 1939 ®¸nh dÊu bðíc chuyÓn hðíng quan träng _ ® ®Æt nhiÖm vô gi¶i phãng d©n téc lªn hµng ®Çu, thÓ hiÖn sù nh¹y bÐn vÒ chÝnh trÞ vµ n¨ng lùc s¸ng t¹o cña §¶ng. 148

2. Nh÷ng cuéc ®Êu tranh më ®Çu thêi k× míi a) Cuéc khëi nghÜa B¾c S¬n (27 _ 9 _ 1940) MÆc dï thùc d©n Ph¸p ® nhðîng bé mäi yªu s¸ch, NhËt B¶n vÉn thùc hiÖn kÕ ho¹ch ®¸nh chiÕm §«ng Dð¬ng. Ngµy 22 _ 9 _ 1940, qu©n NhËt B¶n vðît qua biªn giíi ViÖt _ Trung, ®¸nh chiÕm L¹ng S¬n, nÐm bom H¶i Phßng, ®æ bé lªn §å S¬n. ë L¹ng S¬n, qu©n Ph¸p bÞ tæn thÊt nÆng nÒ. Sè lín qu©n Ph¸p ®Çu hµng, sè cßn l¹i rót ch¹y vÒ Th¸i Nguyªn qua ch©u B¾c S¬n. §ªm 27 _ 9 _ 1940, nh©n d©n B¾c S¬n dðíi sù l nh ®¹o cña §¶ng bé ®Þa phð¬ng ® næi dËy chÆn ®¸nh qu©n Ph¸p, chiÕm ®ån Má Nhµi. Nguþ quyÒn ë B¾c S¬n tan r . Nh©n d©n lµm chñ ch©u lÞ vµ c¸c vïng l©n cËn. §éi du kÝch B¾c S¬n ®ðîc thµnh lËp. H×nh 43. Lðîc ®å khëi nghÜa B¾c S¬n Tuy Ph¸p vµ NhËt B¶n m©u thuÉn víi nhau, nhðng ®Òu ho¶ng sî trðíc lùc lðîng c¸ch m¹ng, ® nhanh chãng c©u kÕt l¹i. MÊy h«m sau, NhËt B¶n th¶ tï binh Ph¸p vµ cho qu©n Ph¸p trë l¹i ®ãng c¸c ®ån bèt ë L¹ng S¬n. Thùc d©n Ph¸p 149