Lịch sử 11 - Nâng cao

H×nh 18. Lðîc ®å khu vùc Trung §«ng sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai Theo NghÞ quyÕt 181 (29 _ 11 _ 1947) cña Liªn hîp quèc, sù ®« hé cña Anh bÞ huû bá vµ l nh thæ Palextin bÞ chia lµm hai quèc gia : mét cña ngðêi A RËp Palextin, mét cña ngðêi Do Th¸i. Ngµy 14 _ 5 _ 1948, Nhµ nðíc Do Th¸i thµnh lËp, lÊy tªn lµ Ixraen. Kh«ng t¸n thµnh NghÞ quyÕt 181, ngµy 15 _ 5 _ 1948, b¶y nðíc A RËp(1) ® tÊn c«ng Ixraen. Tõ ®ã, xung ®ét gi÷a Ixraen vµ Palextin diÔn ra liªn miªn. Tr¶i qua 4 cuéc chiÕn tranh(2), Ixraen ®· chiÕm toµn bé l·nh thæ dµnh cho Palextin, b¸n ®¶o Xinai cña Ai CËp (b¸n ®¶o nµy ®ðîc tr¶ cho Ai CËp n¨m 1979), cao nguyªn G«lan (Xiri) vµ miÒn Nam Lib¨ng(3). Ngµy 28 _ 5 _ 1964, t¹i Giªruxalem, Tæ chøc gi¶i phãng Palextin (PLO) ®ðîc thµnh lËp, ® ®oµn kÕt réng r i c¸c lùc lðîng yªu nðíc ®Êu tranh cho sù nghiÖp gi¶i phãng Palextin. N¨m 1975, Liªn hîp quèc c«ng nhËn quyÒn bÊt kh¶ x©m ph¹m cña nh©n d©n Palextin. Ngµy 15 _ 11 _ 1988, Nhµ nðíc Palextin ra ®êi. Th¸ng 3 _ 1989, Y. Araph¸t ®ðîc bÇu lµm Tæng thèng ®Çu tiªn cña Nhµ nðíc nµy. (1) Ai CËp, Xiri, Lib¨ng, Ir¾c, Gioãc®ani, A RËp Xªót vµ Yªmen. (2) LÇn thø nhÊt vµo th¸ng 5 - 1948, lÇn 2 : 1956, lÇn 3 : 1967, lÇn 4 : 1973. (3) Th¸ng 5 − 2000, Ixraen rót hÕt qu©n khái Nam Lib¨ng, chÊm døt 22 n¨m chiÕm ®ãng (tõ n¨m 1978). 50

Y. Araph¸t (1929 _ 2004) theo ®¹o Håi ; n¨m 1948, tham gia cuéc chiÕn tranh chèng Ixraen, sau ®ã häc ®¹i häc ë Ai CËp vµ lµm c«ng tr×nh sð ë C«oÐt. N¨m 1969, Araph¸t ®ðîc bÇu lµm Chñ tÞch Ban ChÊp hµnh Trung ð¬ng Tæ chøc gi¶i phãng Palextin (PLO), kiªm Tæng tð lÖnh lùc lðîng vò trang c¸ch m¹ng. Ngµy 26 _ 8 _ 1993, Ixraen chÊp nhËn ®µm ph¸n víi PLO trªn nguyªn t¾c \"®æi ®Êt lÊy hoµ b×nh\". Ngµy 13 _ 9 _ 1993, sau 45 n¨m chiÕn tranh, lÇn ®Çu tiªn mét hiÖp ®Þnh hoµ b×nh ®ðîc kÝ kÕt gi÷a Ixraen vµ PLO, cßn gäi lµ HiÖp ®Þnh Gada _ Giªric«. HiÖp ®Þnh hoµ b×nh quy ®Þnh PLO ®ðîc quyÒn qu¶n lÝ d¶i Gada vµ thµnh phè Giªric«, Ixraen rót qu©n khái hai khu vùc nãi trªn, chÝnh quyÒn tù trÞ cña ngðêi Palextin ®ðîc thµnh lËp ë ®©y... Tho¶ thuËn nµy lµ mét bðíc ®ét ph¸ tÝch cùc trong tiÕn tr×nh dµn xÕp hoµ b×nh ë Trung §«ng. Ngµy 28 _ 9 _ 1995, dðíi sù chøng kiÕn cña Tæng thèng MÜ B. Clint¬n, t¹i Nhµ Tr¾ng (MÜ), Chñ tÞch PLO Y. Araph¸t vµ Thñ tðíng Ixraen I. Rabin ® chÝnh thøc kÝ hiÖp ®Þnh H×nh 19. C¸i b¾t tay lÞch sö gi÷a Chñ tÞch PLO më réng quyÒn tù trÞ cña Araph¸t (bªn ph¶i) vµ Thñ tðíng Ixraen Rabin ngðêi Palextin ë bê T©y s«ng Gioãc®an. Ngµy 23 _ 10 _ 1998, hai bªn kÝ B¶n ghi nhí Oai Riv¬, theo ®ã Ixraen sÏ chuyÓn giao 27,2% l nh thæ bê T©y s«ng Gioãc®an cho Palextin trong vßng 12 tuÇn,... Tuy nhiªn, tiÕn tr×nh hoµ b×nh ë Trung §«ng tiÕn triÓn chËm, cã lóc hÇu nhð ngðng trÖ. Cuéc xung ®ét gi÷a hai bªn vÉn diÔn ra liªn tiÕp. Sau cuéc chiÕn tranh Ir¾c (th¸ng 3 _ 2003), nhãm \"Bèn bªn\" (Liªn hîp quèc, Liªn minh ch©u ¢u, Nga vµ MÜ) ®ða ra kÕ ho¹ch hoµ b×nh (thðêng ®ðîc gäi lµ \"Lé tr×nh hoµ b×nh\") ®Ó gi¶i quyÕt cuéc xung ®ét gi÷a Ixraen vµ Palextin. Nhðng viÖc thùc thi cßn nhiÒu khã kh¨n v× hai phÝa Ixraen vµ Palextin chða ®¹t ®ðîc tho¶ thuËn trong nhiÒu vÊn ®Ò c¬ b¶n. Sau khi Araph¸t qua ®êi, Tæng thèng míi cña Palextin lµ M. Apb¸t (®ðîc bÇu th¸ng 1 _ 2005) tiÕp tôc cuéc ®Êu tranh, t×m kiÕm gi¶i ph¸p thð¬ng lðîng víi Ixraen. 51

? _ LËp b¶ng biªn niªn vÒ tiÕn tr×nh ®Êu tranh gi¶i phãng cña nh©n d©n Palextin tõ n¨m 1947 ®Õn nay. _ Quan s¸t h×nh 19, h y gi¶i thÝch t¹i sao gäi lµ \"C¸i b¾t tay lÞch sö\" ? C©u hái Vµ BµI TËP 1. Tr×nh bµy nh÷ng thµnh tùu x©y dùng ®Êt nðíc vµ chÝnh s¸ch ®èi ngo¹i cña Ên §é sau khi giµnh ®ðîc ®éc lËp. 2. Nh÷ng nguyªn nh©n nµo lµm cho t×nh h×nh Trung §«ng c¨ng th¼ng, kh«ng æn ®Þnh ? 6 C¸c n íc ch©u phi vµ MÜ Latinh Sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai, phong trµo gi¶i phãng d©n téc vµ b¶o vÖ ®éc lËp ë ch©u Phi vµ khu vùc MÜ Latinh bïng næ, ®· giµnh ®ðîc th¾ng lîi to lín. Sau ®ã, hµng lo¹t c¸c quèc gia bðíc vµo thêi k× x©y dùng ®Êt nðíc, bé mÆt hai khu vùc tõng bðíc thay ®æi nhðng cßn ®Çy khã kh¨n vµ nhiÒu n¬i kh«ng æn ®Þnh. I _ c¸c nðíc ch©u phi Ch©u Phi lµ ch©u lôc lín thø ba thÕ giíi (sau ch©u ¸ vµ ch©u MÜ), gåm 54 nðíc, cã diÖn tÝch kho¶ng 30,3 triÖu km2, d©n sè 800 triÖu ngðêi (n¨m 2000). 1. Vµi nÐt vÒ cuéc ®Êu tranh giµnh ®éc lËp ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai kÕt thóc còng nhð nh÷ng thay ®æi vÒ t×nh h×nh quèc tÕ sau chiÕn tranh ® thóc ®Èy phong trµo ®éc lËp d©n téc t¹i ch©u Phi. ThÊt b¹i cña chñ nghÜa ph¸t xÝt, sù suy yÕu cña Anh vµ Ph¸p, hai quèc gia thèng trÞ nhiÒu vïng thuéc ®Þa t¹i ch©u Phi, t¹o ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho cuéc ®Êu tranh gi¶i phãng cña nh©n d©n ch©u Phi. Th¾ng lîi cña phong trµo gi¶i phãng d©n téc ë ch©u ¸, trðíc hÕt lµ cña ViÖt Nam vµ Trung Quèc, ® cæ vò c¸c cuéc ®Êu tranh cña nh©n d©n ch©u Phi. 52

Phong trµo ®Êu tranh ® diÔn ra s«i næi, bïng næ sím nhÊt ë B¾c Phi, sau ®ã lan ra c¸c vïng kh¸c. Më ®Çu lµ cuéc binh biÕn cña sÜ quan vµ binh lÝnh yªu nðíc Ai CËp (3 _ 7 _ 1952) lËt ®æ vð¬ng triÒu Pharóc, chç dùa cña thùc d©n Anh, lËp nªn nðíc Céng hoµ Ai CËp (1953). Cïng n¨m 1952, nh©n d©n Libi giµnh ®ðîc ®éc lËp. Sau 8 n¨m ®Êu tranh vò trang chèng Ph¸p (1954 _ 1962), nh©n d©n Angiªri ®· giµnh ®ðîc th¾ng lîi. Tõ nöa sau thËp niªn 50, hÖ thèng thuéc ®Þa cña thùc d©n ch©u ¢u ë ch©u Phi nèi tiÕp nhau tan r·, c¸c quèc gia ®éc lËp lÇn lðît xuÊt hiÖn nhð Tuynidi, Marèc, Xu®¨ng (1956) ; Gana (1957) ; Ghinª (1958),... §Æc biÖt, lÞch sö ghi nhËn n¨m 1960 lµ N¨m ch©u Phi víi 17 nðíc ®ðîc trao tr¶ ®éc lËp. N¨m 1975, th¾ng lîi cña nh©n d©n M«d¨mbÝch vµ ¡ngg«la trong cuéc ®Êu tranh chèng thùc d©n Bå §µo Nha, vÒ c¬ b¶n ® chÊm døt sù tån t¹i cña chñ nghÜa thùc d©n cò ë ch©u Phi cïng hÖ thèng thuéc ®Þa cña nã. Tõ sau n¨m 1975, nh©n d©n c¸c thuéc ®Þa cßn l¹i ë ch©u Phi hoµn thµnh cuéc ®Êu tranh ®¸nh ®æ nÒn thèng trÞ thùc d©n cò, giµnh ®éc lËp d©n téc vµ quyÒn sèng cña con ngðêi. Sau nhiÒu thËp kØ ®Êu tranh, nh©n d©n Nam R«®ªdia ®· tuyªn bè thµnh lËp nðíc Céng hoµ Dimbabuª (18 _ 4 _ 1980). Trðíc søc Ðp cña nh©n d©n vµ Liªn hîp quèc, chÝnh quyÒn Nam Phi ®· ph¶i trao tr¶ ®éc lËp cho Namibia ; ngµy 21 _ 3 _ 1990, Namibia tuyªn bè ®éc lËp. H×nh 20. Nenx¬n Man®ªla T¹i Nam Phi, trðíc ¸p lùc ®Êu tranh cña ngðêi da mµu, b¶n HiÕn ph¸p th¸ng 11 _ 1993 ® chÝnh thøc xo¸ bá chÕ ®é ph©n biÖt chñng téc (Ap¸cthai). Sau ®ã, víi th¾ng lîi cña cuéc bÇu cö d©n chñ ®a chñng téc lÇn ®Çu tiªn ë Nam Phi (th¸ng 4 _ 1994), Nenx¬n Man®ªla trë thµnh Tæng thèng ngðêi da ®en ®Çu tiªn cña Céng hoµ Nam Phi. Sù kiÖn ®ã ®¸nh dÊu viÖc chÊm døt chÕ ®é ph©n biÖt chñng téc d man, ®Çy bÊt c«ng ® tõng tån t¹i 3 thÕ kØ ë nðíc nµy. Nenx¬n Man®ªla sinh ngµy 18 _ 7 _ 1919. Ngay tõ thêi trÎ, «ng ®· tÝch cùc ®Êu tranh chèng chÕ ®é Ap¸cthai. Trong thêi gian bÞ giam gi÷ (1964 _ 1990), «ng vÉn tham gia ®Êu tranh vµ lµ Phã Chñ tÞch §¹i héi D©n téc Phi (ANC). Sau khi ra tï, «ng trë thµnh Chñ tÞch ANC (1991), sau ®ã lµ Tæng thèng nðíc Céng hoµ Nam Phi (1994 _ 1999). Tuy nghØ hðu nhðng Nenx¬n Man®ªla vÉn tÝch cùc ho¹t ®éng cho hoµ b×nh vµ hoµ gi¶i c¸c cuéc xung ®ét ë ch©u Phi. 53

H×nh 21. Lðîc ®å ch©u Phi sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai 2. T×nh h×nh ph¸t triÓn kinh tÕ _ x· héi Sau khi giµnh ®ðîc ®éc lËp, c¸c nðíc ch©u Phi b¾t tay vµo c«ng cuéc x©y dùng ®Êt nðíc, ph¸t triÓn kinh tÕ _ x héi, tuy ® gÆt h¸i ®ðîc nh÷ng thµnh tùu bðíc ®Çu nhðng chða ®ñ ®Ó thay ®æi c¨n b¶n bé mÆt cña ch©u lôc nµy. Trong thËp kØ 60 cña thÕ kØ XX, tæng s¶n phÈm quèc d©n cña c¸c quèc gia ®éc lËp ë ch©u Phi ®Òu cã tèc ®é t¨ng trðëng trung b×nh h»ng n¨m 5,8%, thËp kØ 70 lµ 5,2%, thËp kØ 80 tõ 2% ®Õn 3%, n¨m 1995 lµ 3,5%. 54

MÆc dï vËy, nhiÒu nðíc ch©u Phi cßn trong t×nh tr¹ng l¹c hËu, kh«ng æn ®Þnh vµ khã kh¨n do xung ®ét, ®¶o chÝnh, néi chiÕn diÔn ra liªn miªn ; ®ãi nghÌo, bÖnh tËt vµ mï ch÷ ; sù bïng næ vÒ d©n sè ; nî nÇn vµ sù phô thuéc vµo nðíc ngoµi v.v... TÊt c¶ nh÷ng khã kh¨n ®ã ® vµ ®ang lµ th¸ch thøc lín ®èi víi nh©n d©n c¸c nðíc ch©u Phi. Tõ n¨m 1952 ®Õn n¨m 1985, t¹i ch©u Phi næ ra 241 lÇn ®¶o chÝnh qu©n sù. Tõ n¨m 1987 ®Õn n¨m 1997, ch©u Phi ®· x¶y ra tíi 14 cuéc xung ®ét vµ néi chiÕn. Bi th¶m nhÊt lµ cuéc néi chiÕn ë Ruan®a n¨m 1994 gi÷a hai bé téc Hutu vµ Tuxi lµm 800 000 ngðêi thiÖt m¹ng, h¬n 1,2 triÖu ngðêi ph¶i tÞ n¹n, trong khi d©n sè nðíc nµy chØ cã 7 triÖu ngðêi. Trong sè 43 quèc gia mµ Liªn hîp quèc x¸c ®Þnh lµ nghÌo nhÊt thÕ giíi (n¨m 1997), th× ë ch©u Phi cã 29 nðíc. Kho¶ng 150 triÖu d©n ch©u Phi thuéc diÖn ®ãi ¨n thðêng xuyªn. Vµo ®Çu nh÷ng n¨m 90, sè nî cña ch©u Phi lªn tíi 300 tØ USD víi sè l·i h»ng n¨m ph¶i tr¶ lµ trªn 25 tØ USD. C¸c nðíc ch©u Phi cïng céng ®ång quèc tÕ ®ang t×m nhiÒu gi¶i ph¸p th¸o gì nh÷ng khã kh¨n : gi¶i quyÕt xung ®ét, kh¾c phôc ®ãi nghÌo, ng¨n ngõa bÖnh dÞch. Tæ chøc thèng nhÊt ch©u Phi (OAU) thµnh lËp th¸ng 5 _ 1963, ®Õn n¨m 2002 ®æi thµnh Liªn minh ch©u Phi (AU). Liªn minh ch©u Phi ®ang triÓn khai nhiÒu chð¬ng tr×nh chiÕn lðîc v× sù ph¸t triÓn cña ch©u lôc. ? _ Nh÷ng nh©n tè nµo ® thóc ®Èy phong trµo gi¶i phãng d©n téc ë ch©u Phi tõ sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai ? _ Nªu nh÷ng khã kh¨n cña c¸c nðíc ch©u Phi trªn bðíc ®ðêng ph¸t triÓn. II _ C¸c nðíc MÜ Latinh MÜ Latinh gåm 33 nðíc (trong ®ã chØ cã mét nðíc ë B¾c MÜ lµ Mªhic«, toµn bé c¸c nðíc cßn l¹i n»m ë Trung vµ Nam lôc ®Þa ch©u MÜ vµ vïng biÓn Caribª), diÖn tÝch trªn 20,5 triÖu km2, d©n sè 517 triÖu ngðêi (n¨m 2000). 1. Vµi nÐt vÒ qu¸ tr×nh giµnh vµ b¶o vÖ ®éc lËp Kh¸c víi ch©u ¸ vµ ch©u Phi, nhiÒu nðíc ë MÜ Latinh sím giµnh ®ðîc ®éc lËp tõ ®Çu thÕ kØ XIX sau khi tho¸t khái ¸ch thèng trÞ cña thùc d©n T©y Ban Nha vµ Bå §µo Nha, nhðng sau ®ã l¹i bÞ lÖ thuéc vµo MÜ. Sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai, víi ðu thÕ vÒ kinh tÕ vµ qu©n sù, MÜ t×m c¸ch biÕn MÜ Latinh thµnh \"s©n sau\" cña m×nh vµ x©y dùng c¸c chÕ ®é ®éc tµi th©n MÜ. Còng v× thÕ, c¸c cuéc ®Êu tranh chèng chÕ ®é ®éc tµi th©n MÜ bïng næ vµ ph¸t triÓn. Tiªu biÓu lµ th¾ng lîi cña c¸ch m¹ng Cuba dðíi sù l nh ®¹o cña Phi®en C¸txt¬r«. 55

H×nh 22. Phi®en C¸txt¬r« (n¨m 1959) Th¸ng 3 _ 1952, víi sù gióp ®ì cña MÜ, Batixta ® thiÕt lËp chÕ ®é ®éc tµi qu©n sù ë Cuba. ChÝnh quyÒn Batixta xo¸ bá hiÕn ph¸p tiÕn bé, cÊm c¸c ®¶ng ph¸i chÝnh trÞ ho¹t ®éng, b¾t giam vµ tµn s¸t nhiÒu ngðêi yªu nðíc. Trong bèi c¶nh ®ã, nh©n d©n Cuba ® ®øng lªn ®Êu tranh chèng chÕ ®é ®éc tµi, më ®Çu b»ng cuéc tÊn c«ng vµo tr¹i lÝnh M«nca®a cña 135 thanh niªn yªu nðíc do Phi®en C¸txt¬r« chØ huy (26 _ 7 _ 1953). Ngµy 1 _ 1 _ 1959, chÕ ®é Batixta sôp ®æ, nðíc Céng hoµ Cuba ra ®êi do Phi®en C¸txt¬r« ®øng ®Çu. Phi®en C¸txt¬r« sinh ngµy 13 _ 8 _ 1927. Sau khi ®ç TiÕn sÜ LuËt (1950), «ng tham gia ho¹t ®éng c¸ch m¹ng chèng chÕ ®é ®éc tµi Batixta. Sau cuéc tÊn c«ng tr¹i lÝnh M«nca®a (26 _ 7 _ 1953) kh«ng thµnh, «ng bÞ b¾t vµ bÞ kÕt ¸n tï. Ra tï, Phi®en sang Mªhic« chuÈn bÞ lùc lðîng. §Õn cuèi n¨m 1956, «ng cïng 81 chiÕn sÜ vÒ nðíc ph¸t ®éng nh©n d©n ®Êu tranh vò trang lËt ®æ chÕ ®é ®éc tµi. C¸ch m¹ng thµnh c«ng, Phi®en thèng nhÊt c¸c tæ chøc c¸ch m¹ng, thµnh lËp §¶ng Céng s¶n Cuba (10 _ 1965) vµ trë thµnh BÝ thð thø nhÊt, dÉn d¾t c¸ch m¹ng Cuba tõng bðíc tiÕn lªn. Nh»m ng¨n chÆn ¶nh hðëng cña c¸ch m¹ng Cuba, vµo th¸ng 8 _ 1961, MÜ ®Ò xðíng viÖc tæ chøc \"Liªn minh v× tiÕn bé\" ®Ó l«i kÐo c¸c nðíc MÜ Latinh. Còng v× thÕ, tõ nh÷ng thËp kØ 60 _ 70, phong trµo ®Êu tranh chèng MÜ vµ chÕ ®é ®éc tµi th©n MÜ ë khu vùc ngµy cµng ph¸t triÓn vµ thu nhiÒu th¾ng lîi. N¨m 1964, phong trµo ®Êu tranh cña nh©n d©n Panama ®ßi thu håi chñ quyÒn kªnh ®µo diÔn ra s«i næi, buéc MÜ ph¶i tõ bá quyÒn chiÕm kªnh ®µo vµ tr¶ l¹i cho Panama vµo n¨m 1999. Do phong trµo ®Êu tranh m¹nh mÏ, c¸c quèc ®¶o ë vïng biÓn Caribª lÇn lðît giµnh ®ðîc ®éc lËp : Hamaica, Trini®¸t vµ T«bag« (1962), Guyana, Bacba®èt (1966). §Õn n¨m 1983, trong vïng Caribª ®· cã 13 quèc gia ®éc lËp. Cïng víi c¸c h×nh thøc b i c«ng cña c«ng nh©n, næi dËy cña n«ng d©n ®ßi ruéng ®Êt, ®Êu tranh nghÞ trðêng ®Ó thµnh lËp c¸c chÝnh phñ tiÕn bé, cao trµo ®Êu tranh vò trang bïng næ m¹nh mÏ ë MÜ Latinh nªn khu vùc nµy ®ðîc gäi lµ \"Lôc ®Þa bïng ch¸y\". Phong trµo ®Êu tranh vò trang chèng chÕ ®é ®éc tµi ë c¸c nðíc Vªnªxuªla, Goatªmala, C«l«mbia, Pªru, Nicaragoa, Chilª, En Xanva®o... 56

® diÔn ra liªn tôc. KÕt qu¶ lµ chÝnh quyÒn ®éc tµi ë nhiÒu nðíc ® bÞ lËt ®æ, c¸c chÝnh phñ d©n chñ ®ðîc thiÕt lËp. H×nh 23. Lðîc ®å khu vùc MÜ Latinh sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai 2. T×nh h×nh ph¸t triÓn kinh tÕ _ x· héi Sau khi kh«i phôc ®éc lËp, giµnh ®ðîc chñ quyÒn, c¸c nðíc MÜ Latinh bðíc vµo thêi k× x©y dùng vµ ph¸t triÓn kinh tÕ _ x héi, ®¹t ®ðîc nhiÒu thµnh tùu ®¸ng khÝch lÖ. Tõ thËp kØ 50 ®Õn cuèi thËp kØ 70 cña thÕ kØ XX, tØ lÖ t¨ng trðëng kinh tÕ b×nh qu©n cña c¸c nðíc MÜ Latinh lµ 5,5%. GDP n¨m 1960 lµ 69,4 tØ USD ; ®Õn n¨m 1979, con sè nµy lªn 599,3 tØ USD. 57

Víi Cuba, sau khi c¸ch m¹ng thµnh c«ng, ChÝnh phñ c¸ch m¹ng do Phi®en C¸txt¬r« ®øng ®Çu ® tiÕn hµnh nh÷ng c¶i c¸ch d©n chñ thµnh c«ng (c¶i c¸ch ruéng ®Êt, quèc h÷u ho¸ c¸c xÝ nghiÖp cña tð b¶n nðíc ngoµi,...). §Õn n¨m 1961, ChÝnh phñ Cuba tuyªn bè b¾t ®Çu tiÕn hµnh c¸ch m¹ng x héi chñ nghÜa vµ x©y dùng chñ nghÜa x héi. Víi sù nç lùc cña nh©n d©n vµ sù gióp ®ì cña c¸c nðíc x héi chñ nghÜa, Cuba ®¹t ®ðîc nhiÒu thµnh tùu to lín : Tõ mét nÒn n«ng nghiÖp ®éc canh (mÝa) vµ nÒn c«ng nghiÖp ®¬n nhÊt (khai th¸c má), Cuba ® x©y dùng ®ðîc mét nÒn c«ng nghiÖp víi c¬ cÊu ngµnh hîp lÝ vµ nÒn n«ng nghiÖp víi s¶n phÈm ®a d¹ng (mÝa, lóa, rau qu¶, cµ phª, thuèc l¸, cao su, ch¨n nu«i,...). Cuba còng ®¹t ®ðîc thµnh tùu cao trong c¸c lÜnh vùc v¨n ho¸, gi¸o dôc, y tÕ, thÓ thao,... Trong thËp niªn 80, nhiÒu nðíc MÜ Latinh r¬i vµo t×nh tr¹ng suy tho¸i kinh tÕ nÆng nÒ, l¹m ph¸t t¨ng nhanh, khñng ho¶ng trÇm träng, nî nðíc ngoµi chång chÊt, dÉn ®Õn nh÷ng biÕn ®éng vÒ chÝnh trÞ. §å thÞ t¨ng trðëng kinh tÕ liªn tôc gi¶m : 3,9% (1986), 2,7% (1987), 0,3% (1988), −0,5% (1989) vµ −1,2% (1990). L¹m ph¸t ®¹t tíi con sè kØ lôc : 1 200%/n¨m ; riªng ¸chentina lµ 4 900%/n¨m. Nî nðíc ngoµi lªn tíi 410 tØ USD (1989). Sau thÊt b¹i trong vô tranh chÊp chñ quyÒn quÇn ®¶o Manvin¸t víi Anh (4 _ 1982), chÕ ®é ®éc tµi bÞ xo¸ bá ë ¸chentina, më ®Çu qu¸ tr×nh d©n sù ho¸ chÝnh quyÒn ë hµng lo¹t nðíc MÜ Latinh kh¸c : B«livia (1982), Braxin (1985), Haiti (1986), Chilª (1988), En Xanva®o (1989) vµ Urugoay (1989). Bðíc sang thËp niªn 90, nÒn kinh tÕ MÜ Latinh cã chuyÓn biÕn tÝch cùc h¬n. TØ lÖ l¹m ph¸t ®ðîc h¹ xuèng cßn dðíi 30%/n¨m, mét sè nðíc ®¹t møc lÝ tðëng nhð Mªhic« : 4,4%, B«livia : 4,45%, Chilª 4,6%,... §Çu tð nðíc ngoµi vµo MÜ Latinh ®¹t khèi lðîng lín : 68 tØ USD (1993) vµ trªn 70 tØ USD (1994), ®øng hµng thø hai thÕ giíi sau §«ng ¸. Mét sè nðíc trë thµnh nðíc c«ng nghiÖp míi (viÕt t¾t theo tiÕng Anh lµ NICs) nhð Braxin, ¸chentina, Mªhic«. Tuy nhiªn, t×nh h×nh kinh tÕ cña nhiÒu nðíc MÜ Latinh cßn gÆp kh«ng Ýt khã kh¨n, m©u thuÉn x héi vÉn lµ vÊn ®Ò næi bËt, tham nhòng trë thµnh quèc n¹n, ng¨n c¶n sù ph¸t triÓn kinh tÕ. Tèc ®é t¨ng trðëng kinh tÕ trung b×nh h»ng n¨m tõ n¨m 1991 ®Õn n¨m 2000 kho¶ng 3%. Nî nðíc ngoµi lµ g¸nh nÆng ®Ì lªn c¸c nðíc MÜ Latinh víi 607,2 tØ USD (1995). M©u thuÉn x· héi chñ yÕu lµ do ph©n phèi kh«ng c«ng b»ng. Sè ngðêi nghÌo ë MÜ Latinh chiÕm tØ lÖ 46% d©n sè, trong lóc ®ã h¬n 40 ngðêi giµu ®ðîc xÕp vµo hµng tØ phó. T×nh h×nh tham nhòng ë nhiÒu nðíc MÜ Latinh rÊt nghiªm träng. ? _ Nªu nh÷ng sù kiÖn chÝnh trong qu¸ tr×nh ®Êu tranh cña c¸ch m¹ng Cuba. _ T¹i sao gäi khu vùc MÜ Latinh sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai lµ \"Lôc ®Þa bïng ch¸y\" ? 58

C©u hái Vµ BµI TËP 1. Nh÷ng thµnh qu¶ cña cuéc ®Êu tranh giµnh ®éc lËp cña nh©n d©n ch©u Phi sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai vµ nh÷ng khã kh¨n mµ ch©u lôc nµy ®ang ph¶i ®èi mÆt lµ g× ? 2. H·y tr×nh bµy nh÷ng thµnh tùu vµ khã kh¨n cña c¸c nðíc MÜ Latinh trong thêi k× x©y dùng ®Êt nðíc. PhÇn ®äc thªm KÕ ho¹ch maob¸tt¬n Ngµy 3 _ 7, \"KÕ ho¹ch Maob¸tt¬n\" vÒ viÖc ph©n chia Ên §é thµnh hai xø tù trÞ ®ðîc c«ng bè víi c¸c néi dung sau : 1) Trªn l·nh thæ Ên §é thµnh lËp hai xø tù trÞ (dominions) lµ Liªn bang Ên §é vµ Pakixtan. 2) VÊn ®Ò ph©n chia Bengan vµ Pengi¸p theo ®Æc trðng t«n gi¸o sÏ ®ðîc quyÕt ®Þnh th«ng qua biÓu quyÕt cña ®¹i biÓu c¸c khu vùc cã cð d©n Ên gi¸o vµ Håi gi¸o cð tró. 3) T¹i tØnh biªn giíi T©y B¾c vµ huyÖn Silhet (Atsam) chñ yÕu cã ngðêi Håi gi¸o sinh sèng th× tiÕn hµnh trðng cÇu d©n ý. 4) Sè phËn cña Xinh sÏ ®ðîc biÓu quyÕt ë Héi ®ång lËp ph¸p hµng tØnh. 5) ViÖc c¸c c«ng quèc gia nhËp vµo xø tù trÞ nµo lµ thÈm quyÒn cña l·nh vð¬ng c«ng quèc ®ã. 6) Quèc héi lËp hiÕn chung sÏ chia thµnh Quèc héi lËp hiÕn cña hai xø tù trÞ, c¬ quan nµy sÏ quyÕt ®Þnh thÓ chÕ cña hai quèc gia. K× häp cña Uû ban Quèc ®¹i toµn Ên (th¸ng 6 _ 1947) víi 157 phiÕu thuËn, 61 phiÕu chèng ®· chÊp thuËn kÕ ho¹ch trªn. Trong khi ®ã, Liªn ®oµn Håi gi¸o ®ßi bæ sung thªm ®iÒu kho¶n \"nhËp vµo Pakixtan toµn bé xø Bengan vµ Pengi¸p\". KÕt qu¶ bá phiÕu ë Xinh vµ trðng cÇu d©n ý ë Silhet, cïng nh÷ng biªn giíi T©y B¾c, x¸c ®Þnh c¸c vïng ®ã thuéc Pakixtan. Th¸ng 8 _ 1947, \"KÕ ho¹ch Maob¸tt¬n\" víi tð c¸ch lµ \"§¹o luËt vÒ nÒn ®éc lËp Ên §é\", ®ðîc NghÞ viÖn Anh th«ng qua vµ cã hiÖu lùc tõ ngµy 15 _ 8 _ 1947. Còng trong ngµy nµy, t¹i Thµnh §á lÞch sö ë §ªli, lÇn ®Çu tiªn, G. Nªru kÐo quèc k× Ên §é lªn. Thêi k× ph¸t triÓn ®éc lËp cña Ên §é b¾t ®Çu. (Vò Dð¬ng Ninh (Chñ biªn), LÞch sö Ên §é, NXB Gi¸o dôc, H., 1995, tr. 130 _ 131) 59

Liªn hîp quèc vµ trung ®«ng Sau mét thêi gian th¶o luËn kÐo dµi vµ tranh c·i gay g¾t, ngµy 29 _ 11 _ 1947, §¹i héi ®ång Liªn hîp quèc ®· th«ng qua víi ®a sè phiÕu (33 nðíc t¸n thµnh trong ®ã cã Liªn X« vµ MÜ ; 13 nðíc chèng vµ 10 nðíc bá phiÕu tr¾ng trong ®ã cã Anh) nghÞ quyÕt vÒ viÖc b·i bá quyÒn uû trÞ cña Anh ë Palextin vµ chia Palextin thµnh hai nðíc ®éc lËp víi mét liªn minh kinh tÕ vµ mét chÕ ®é riªng ®èi víi Giªruxalem : _ Nhµ nðíc Do Th¸i : 14 100 km2 (56% l·nh thæ Palextin) _ Nhµ nðíc A RËp : 11 100 km2 (43% l·nh thæ) _ Thµnh phè Giªruxalem vµ Betlem cïng víi c¸c vïng phô cËn (1% l·nh thæ Palextin) lµ mét ®¬n vÞ hµnh chÝnh ®éc lËp víi chÕ ®é quèc tÕ ®Æc biÖt. H×nh 24. Sù ph©n chia ®Êt Palextin cña D©n sè Palextin ®ðîc chia theo Liªn hîp quèc n¨m 1947 d©n téc : trong quèc gia A RËp cã 725 000 ngðêi A RËp vµ 10 000 ngðêi Do Th¸i ; cßn trong quèc gia Do Th¸i cã 498 000 ngðêi Do Th¸i vµ 497 000 ngðêi A RËp ; ë vïng Giªruxalem cã 105 000 ngðêi A RËp vµ 100 000 ngðêi Do Th¸i. TÝnh chÊt d©n chñ cña c¸c nhµ nðíc A RËp vµ Do Th¸i tð¬ng lai ph¶i ®ðîc b¶o ®¶m b»ng viÖc th«ng qua c¸c hiÕn ph¸p d©n chñ vµ quyÒn b×nh ®¼ng cho c¸c d©n téc lµ thiÓu sè sèng trong c¸c quèc gia nµy. NghÞ quyÕt còng quy ®Þnh râ : quyÒn uû trÞ vµ sù chiÕm ®ãng cña qu©n ®éi Anh ph¶i chÊm døt chËm nhÊt lµ vµo ngµy 1 _ 8 _ 1948 ; hai nðíc ®éc lËp vµ chÕ ®é quèc tÕ ®èi víi Giªruxalem ph¶i b¾t ®Çu tån t¹i sau ®ã hai th¸ng, chËm nhÊt lµ vµo ngµy 1 _ 10 _ 1948. (NguyÔn ThÞ Thð, NguyÔn Hång BÝch, NguyÔn V¨n S¬n, LÞch sö Trung CËn §«ng, NXB Gi¸o dôc, H., 2000, tr. 291 _ 292) 60

IVChð¬ng MÜ, T¢Y ¢U, NHËT B¶N (1945 - 2000) 7 N íc MÜ Sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai, nðíc MÜ bðíc sang giai ®o¹n ph¸t triÓn míi víi tiÒm lùc kinh tÕ _ tµi chÝnh vµ lùc lðîng qu©n sù to lín. Dùa vµo ®ã, c¸c giíi cÇm quyÒn MÜ theo ®uæi mðu ®å thèng trÞ toµn thÕ giíi vµ n« dÞch c¸c quèc gia _ d©n téc trªn hµnh tinh. I _ Nðíc MÜ tõ n¨m 1945 ®Õn n¨m 1973 1. Sù ph¸t triÓn kinh tÕ Sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai, nÒn kinh tÕ MÜ ph¸t triÓn m¹nh mÏ. Trong kho¶ng nöa sau nh÷ng n¨m 40, tæng s¶n phÈm quèc d©n t¨ng trung b×nh h»ng n¨m lµ 6%. S¶n lðîng c«ng nghiÖp MÜ chiÕm tíi h¬n mét nöa s¶n lðîng c«ng nghiÖp toµn thÕ giíi (h¬n 56% n¨m 1948). S¶n xuÊt n«ng nghiÖp t¨ng 27% so víi trðíc chiÕn tranh. N¨m 1949, s¶n lðîng n«ng nghiÖp MÜ b»ng 2 lÇn s¶n lðîng cña 5 nðíc Anh, Ph¸p, CHLB §øc, Italia vµ NhËt B¶n céng l¹i. MÜ cã h¬n 50% tµu bÌ ®i l¹i trªn mÆt biÓn, 3/4 dù tr÷ vµng cña thÕ giíi (kho¶ng 24,6 tØ USD, n¨m 1949) vµ nÒn kinh tÕ MÜ chiÕm gÇn 40% tæng s¶n phÈm kinh tÕ thÕ giíi. Trong kho¶ng 20 n¨m sau chiÕn tranh, MÜ trë thµnh trung t©m kinh tÕ _ tµi chÝnh lín nhÊt thÕ giíi. Së dÜ kinh tÕ MÜ cã ®ðîc sù ph¸t triÓn vµ søc m¹nh to lín nhð vËy lµ do mét sè yÕu tè sau : 1 _ L nh thæ MÜ réng lín, tµi nguyªn thiªn nhiªn phong phó, khÝ hËu kh¸ thuËn lîi. 2 _ MÜ cã nguån nh©n lùc dåi dµo, tr×nh ®é kÜ thuËt cao. 3 _ MÜ tham gia ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai muén h¬n, tæn thÊt Ýt h¬n so víi nhiÒu nðíc kh¸c. H¬n n÷a, MÜ cßn lîi dông chiÕn tranh ®Ó lµm giµu, thu lîi nhuËn tõ bu«n b¸n vò khÝ. 4 _ MÜ lµ nðíc khëi ®Çu cuéc c¸ch m¹ng khoa häc _ kÜ thuËt hiÖn ®¹i cña thÕ giíi. ViÖc ¸p dông thµnh c«ng nh÷ng thµnh tùu cña cuéc c¸ch m¹ng nµy ® cho phÐp MÜ n©ng cao n¨ng suÊt lao ®éng, h¹ gi¸ thµnh s¶n phÈm vµ ®iÒu chØnh hîp lÝ c¬ cÊu s¶n xuÊt. 5 _ Tr×nh ®é tËp trung 61

tð b¶n vµ s¶n xuÊt ë MÜ rÊt cao. C¸c tæ hîp c«ng nghiÖp _ qu©n sù, c¸c c«ng ti, vµ tËp ®oµn tð b¶n lòng ®o¹n MÜ (nhð Giªnªran M«t¬, Pho, Rècc¬pheol¬...) cã søc s¶n xuÊt, c¹nh tranh lín vµ hiÖu qu¶ ë c¶ trong vµ ngoµi nðíc. 6 _ C¸c chÝnh s¸ch vµ biÖn ph¸p ®iÒu tiÕt cña Nhµ nðíc cã vai trß quan träng thóc ®Èy kinh tÕ MÜ ph¸t triÓn. 2. Thµnh tùu khoa häc _ kÜ thuËt MÜ ® ®¹t ®ðîc nhiÒu thµnh tùu lín trong cuéc c¸ch m¹ng khoa häc _ kÜ thuËt hiÖn ®¹i. H×nh 25. Trung t©m Hµng kh«ng vò trô Kenn¬®i Trong vµ sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai, nhiÒu nhµ khoa häc næi tiÕng cña thÕ giíi ®· di cð sang MÜ. §Çu tð cho gi¸o dôc vµ nghiªn cøu khoa häc ë MÜ rÊt lín. MÜ lµ mét trong nh÷ng nðíc ®i ®Çu trong c¸c lÜnh vùc chÕ t¹o c«ng cô s¶n xuÊt míi (m¸y tÝnh ®iÖn tö, m¸y tù ®éng), vËt liÖu míi (p«lime, vËt liÖu tæng hîp), n¨ng lðîng míi (n¨ng lðîng nguyªn tö, nhiÖt h¹ch), s¶n xuÊt vò khÝ (bom nguyªn tö, bom khinh khÝ, tªn löa ®¹n ®¹o), chinh phôc vò trô (®ða ngðêi lªn MÆt Tr¨ng n¨m 1969, th¸m hiÓm sao Ho¶) vµ ®i ®Çu cuéc \"c¸ch m¹ng xanh\" trong n«ng nghiÖp v.v... Nh÷ng thµnh tùu ®ã kh«ng chØ thóc ®Èy kinh tÕ MÜ ph¸t triÓn mµ cßn cã ¶nh hðëng lín trªn toµn thÕ giíi. 62

3. T×nh h×nh chÝnh trÞ _ x· héi MÜ lµ nðíc céng hoµ liªn bang theo chÕ ®é tæng thèng. Hai ®¶ng D©n chñ vµ Céng hoµ thay nhau cÇm quyÒn. VÒ ®èi néi, tõ n¨m 1945 ®Õn ®Çu nh÷ng n¨m 70, nðíc MÜ ® tr¶i qua 5 ®êi tæng thèng (tõ H. Truman ®Õn R. NÝchx¬n), mçi tæng thèng ®Òu ®ða ra mét chð¬ng tr×nh c¶i c¸ch nh÷ng vÊn ®Ò x héi. Tæng thèng H. Truman triÓn khai \"chð¬ng tr×nh c¶i c¸ch c«ng b»ng\" ; §. Aixenhao quan t©m ph¸t triÓn hÖ thèng xa lé toµn liªn bang vµ tiÕn hµnh nh÷ng c¶i c¸ch quan träng vÒ gi¸o dôc ; G. Kenn¬®i tiÕn hµnh viÖc tu chÝnh (lÇn thø 23) HiÕn ph¸p theo hðíng tiÕn bé h¬n ; L. Gi«nx¬n ®ða ra chð¬ng tr×nh \"x· héi vÜ ®¹i\" víi cuéc chiÕn chèng ®ãi nghÌo ; R. NÝchx¬n triÓn khai chÝnh s¸ch míi vÒ lð¬ng, gi¸ c¶, ph©n bæ l¹i ng©n s¸ch ; th«ng qua c¸c ®¹o luËt vÒ b¶o vÖ m«i trðêng, vÒ sù an toµn cña s¶n phÈm tiªu dïng v.v... MÆt kh¸c, trong bèi c¶nh cña ChiÕn tranh l¹nh, còng nhð ®øng trðíc phong trµo ®Êu tranh cña nh©n d©n MÜ, chÝnh s¸ch ®èi néi cña c¸c chÝnh quyÒn MÜ lµ tËp trung duy tr×, b¶o vÖ vµ ph¸t triÓn chÕ ®é tð b¶n MÜ. LuËt T¸p — H¸cl©y (1947) mang tÝnh chÊt chèng c«ng ®oµn râ rÖt ; sù hoµnh hµnh cña “chñ nghÜa M¸c C¸cti” ®Çu nh÷ng n¨m 50 rÊt tiªu biÓu cho xu hðíng chèng céng s¶n ë MÜ. Tuy lµ nðíc tð b¶n ph¸t triÓn, lµ trung t©m kinh tÕ – tµi chÝnh cña thÕ giíi, khoa häc – kÜ thuËt ph¸t triÓn, møc sèng cña ngðêi d©n ®ðîc n©ng cao, nhðng nðíc MÜ vÉn chøa ®ùng nhiÒu m©u thuÉn gi÷a c¸c tÇng líp x héi. Tõ n¨m 1945 ®Õn n¨m 1973, kinh tÕ MÜ ®· tr¶i qua Ýt nhÊt lµ 7 lÇn khñng ho¶ng hoÆc suy tho¸i. Th©m hôt ng©n s¸ch, nî nÇn, l¹m ph¸t, ph¸ s¶n, thÊt nghiÖp, ph©n ho¸ giµu nghÌo v.v... vÉn lµ nh÷ng vÊn ®Ò kh«ng dÔ kh¾c phôc. NhiÒu vô bª bèi chÝnh trÞ lín ë MÜ ®· x¶y ra nhð vô ¸m s¸t Tæng thèng Kenn¬®i (1963), vô tiÕt lé Tµi liÖu mËt LÇu n¨m gãc (1971), vô Oat¬ghÕt buéc Tæng thèng NÝchx¬n tõ chøc (1974) v.v... Trong bèi c¶nh ®ã, tõ sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai ®Õn nay, c¸c cuéc ®Êu tranh v× hoµ b×nh, d©n chñ vµ d©n sinh vÉn diÔn ra m¹nh mÏ. N¨m 1963, phong trµo ®Êu tranh cña ngðêi da ®en chèng ph©n biÖt chñng téc bïng lªn m¹nh mÏ, thu hót 25 triÖu ngðêi tham gia, lan réng ra 125 thµnh phè (m¹nh nhÊt lµ ë §it¬roi). Tõ n¨m 1969 ®Õn n¨m 1973, nh÷ng cuéc ®Êu tranh cña ngðêi da ®á còng diÔn ra m¹nh mÏ. §Æc biÖt, phong trµo chèng chiÕn tranh x©m lðîc cña MÜ ë ViÖt Nam ®· lµm cho nðíc MÜ bÞ chia rÏ s©u s¾c. 63

VÒ ®èi ngo¹i, víi tiÒm lùc vÒ kinh tÕ vµ qu©n sù to lín, tõ sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai, MÜ ® triÓn khai chiÕn lðîc toµn cÇu víi tham väng b¸ chñ thÕ giíi. Th¸ng 3 _ 1947, trong diÔn v¨n ®äc trðíc Quèc héi MÜ, Tæng thèng H. Truman ® c«ng khai nªu lªn \"Sø mÖnh l nh ®¹o thÕ giíi tù do chèng l¹i sù bµnh trðíng cña chñ nghÜa céng s¶n\". ChiÕn lðîc toµn cÇu cña MÜ ®ðîc triÓn khai qua nhiÒu häc thuyÕt cô thÓ nhð : Häc thuyÕt Truman vµ chiÕn lðîc \"Ng¨n chÆn\" ; Häc thuyÕt Aixenhao vµ chiÕn lðîc \"Tr¶ ®òa å ¹t\" ; Häc thuyÕt Kenn¬®i vµ chiÕn lðîc \"Ph¶n øng linh ho¹t\" ; Häc thuyÕt NÝchx¬n vµ chiÕn lðîc \"Ng¨n ®e thùc tÕ\" v.v... MÆc dï c¸c chiÕn lðîc cô thÓ mang nh÷ng tªn gäi kh¸c nhau, nhðng chiÕn lðîc toµn cÇu cña MÜ nh»m thùc hiÖn 3 môc tiªu chñ yÕu : mét lµ, ng¨n chÆn, ®Èy lïi vµ tiÕn tíi xo¸ bá hoµn toµn chñ nghÜa x héi trªn thÕ giíi ; hai lµ, ®µn ¸p phong trµo gi¶i phãng d©n téc, phong trµo c«ng nh©n vµ céng s¶n quèc tÕ, phong trµo chèng chiÕn tranh, v× hoµ b×nh, d©n chñ trªn thÕ giíi ; ba lµ, khèng chÕ, chi phèi c¸c nðíc tð b¶n ®ång minh cña MÜ. §Ó thùc hiÖn c¸c môc tiªu chiÕn lðîc trªn ®©y, chÝnh s¸ch c¬ b¶n cña MÜ lµ dùa vµo søc m¹nh, trðíc hÕt lµ søc m¹nh qu©n sù vµ kinh tÕ. MÜ ®· khëi xðíng cuéc ChiÕn tranh l¹nh trªn ph¹m vi thÕ giíi, dÉn ®Õn t×nh tr¹ng ®èi ®Çu c¨ng th¼ng víi Liªn X« vµ c¸c nðíc x· héi chñ nghÜa. MÜ trùc tiÕp g©y ra hoÆc tiÕp tay cho nhiÒu cuéc chiÕn tranh vµ b¹o lo¹n, lËt ®æ ë nhiÒu n¬i trªn thÕ giíi, tiªu biÓu lµ viÖc tiÕn hµnh chiÕn tranh x©m lðîc ViÖt Nam (1954 _ 1975) vµ dÝnh lÝu vµo cuéc chiÕn tranh ë Trung §«ng. Th¸ng 2 _ 1972, Tæng thèng MÜ R. NÝchx¬n sang th¨m Trung Quèc, më ra mét thêi k× míi trong quan hÖ gi÷a hai nðíc. N¨m 1979, quan hÖ ngo¹i giao gi÷a MÜ vµ Trung Quèc ®ðîc thiÕt lËp. Th¸ng 5 _ 1972, R. NÝchx¬n tíi th¨m Liªn X«, thùc hiÖn s¸ch lðîc hoµ ho n víi hai nðíc lín ®Ó chèng l¹i phong trµo ®Êu tranh c¸ch m¹ng cña c¸c d©n téc. Phong trµo ®Êu tranh cña nh©n d©n MÜ lµ mét trong nh÷ng nguyªn nh©n buéc chÝnh quyÒn MÜ ph¶i cã nh÷ng nhðîng bé cã lîi cho quÇn chóng. Trðíc th¾ng lîi cña nh©n d©n ViÖt Nam vµ chÞu søc Ðp cña phong trµo ph¶n chiÕn ë MÜ, chÝnh quyÒn NÝchx¬n ph¶i kÝ HiÖp ®Þnh Pari (1973) chÊm døt chiÕn tranh x©m lðîc ViÖt Nam vµ rót hÕt qu©n vÒ nðíc. ? _ T¹i sao trong kho¶ng 20 n¨m sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai, MÜ trë thµnh trung t©m kinh tÕ _ tµi chÝnh lín nhÊt thÕ giíi ? _ Nªu nh÷ng nÐt chÝnh trong chÝnh s¸ch ®èi ngo¹i cña MÜ tõ n¨m 1945 ®Õn n¨m 1973. 64

II _ Nðíc MÜ tõ n¨m 1973 ®Õn n¨m 1991 1. T×nh h×nh kinh tÕ vµ khoa häc _ kÜ thuËt N¨m 1973, do t¸c ®éng cña cuéc khñng ho¶ng n¨ng lðîng thÕ giíi, kinh tÕ MÜ l©m vµo mét cuéc khñng ho¶ng vµ suy tho¸i, kÐo dµi tíi n¨m 1982. N¨ng suÊt lao ®éng trung b×nh h»ng n¨m tõ n¨m 1974 ®Õn n¨m 1981 gi¶m xuèng cßn 0,43%. TØ lÖ l¹m ph¸t n¨m 1973 _ 1974 tõ 9% lªn 12% vµ ®Õn n¨m 1976 lµ 40% ; ®ång ®«la ®· ph¶i ph¸ gi¸ hai lÇn. Tõ n¨m 1983 trë ®i, kinh tÕ MÜ phôc håi vµ ph¸t triÓn trë l¹i, nhðng còng chØ ë tèc ®é trung b×nh so víi T©y ¢u vµ NhËt B¶n. Tuy vÉn lµ nðíc ®øng ®Çu thÕ giíi vÒ søc m¹nh kinh tÕ _ tµi chÝnh, nhðng tØ träng cña kinh tÕ MÜ gi¶m sót nhiÒu so víi trðíc. Cuèi nh÷ng n¨m 80, MÜ chØ chiÕm 23% tæng s¶n phÈm kinh tÕ thÕ giíi. C¸c ngµnh c«ng nghiÖp nhð luyÖn thÐp, dÖt bÞ suy tho¸i, ngµnh c«ng nghiÖp « t« chao ®¶o v× cuéc c¹nh tranh víi c¸c c«ng ti chÕ t¹o « t« cña NhËt B¶n. Khoa häc _ kÜ thuËt MÜ tiÕp tôc ph¸t triÓn, nhðng ngµy cµng bÞ c¹nh tranh r¸o riÕt bëi T©y ¢u, NhËt B¶n. 2. T×nh h×nh chÝnh trÞ _ x· héi VÒ ®èi néi, tõ n¨m 1974 ®Õn n¨m 1991, nðíc MÜ ® tr¶i qua bèn ®êi tæng thèng, tõ G. Pho ®Õn G. Bus¬ (cha). Sù thÊt b¹i trong cuéc chiÕn tranh ViÖt Nam ® t¸c ®éng lín ®Õn nðíc MÜ. Th¸ng 9 _ 1974, Tæng thèng G. Pho ra lÖnh ©n x¸ cho cùu Tæng thèng NÝchx¬n (v× vô Oat¬ghÕt), khoan hång ®èi víi nh÷ng ngðêi ®µo ngò vµ trèn qu©n dÞch trong thêi k× chiÕn tranh ViÖt Nam. Trong thËp niªn 80, MÜ thùc hiÖn Häc thuyÕt kinh tÕ Rig©n, ®¹t ®ðîc mét sè kÕt qu¶ nhÊt ®Þnh, nhðng nðíc MÜ vÉn tiÕp tôc vÊp ph¶i nhiÒu khã kh¨n. VÒ ®èi ngo¹i, sau thÊt b¹i trong cuéc chiÕn tranh x©m lðîc ViÖt Nam, c¸c chÝnh quyÒn MÜ vÉn tiÕp tôc triÓn khai chiÕn lðîc toµn cÇu vµ theo ®uæi ChiÕn tranh l¹nh. §Æc biÖt víi Häc thuyÕt Rig©n vµ chiÕn lðîc \"§èi ®Çu trùc tiÕp\", MÜ t¨ng cðêng ch¹y ®ua vò trang, can thiÖp vµo c¸c c«ng viÖc quèc tÕ ë hÇu hÕt c¸c ®Þa bµn chiÕn lðîc vµ ®iÓm nãng trªn thÕ giíi. 65

Tõ gi÷a nh÷ng n¨m 80, MÜ vµ Liªn X« ®Òu ®iÒu chØnh chÝnh s¸ch ®èi ngo¹i. Xu hðíng ®èi tho¹i vµ hoµ ho n ngµy cµng chiÕm ðu thÕ trªn thÕ giíi. Th¸ng 12 _ 1989, MÜ vµ Liªn X« ® chÝnh thøc tuyªn bè chÊm døt ChiÕn tranh l¹nh, më ra thêi k× míi trªn trðêng quèc tÕ. Cïng víi ®iÒu ®ã, MÜ vµ c¸c nðíc phð¬ng T©y còng ra søc t¸c ®éng vµo qu¸ tr×nh khñng ho¶ng, dÉn ®Õn sù sôp ®æ cña chÕ ®é XHCN ë c¸c nðíc §«ng ¢u vµ Liªn X« (1989 _ 1991). MÜ còng ® giµnh ®ðîc th¾ng lîi trong cuéc ChiÕn tranh vïng VÞnh chèng Ir¾c (1990 _ 1991). ? Tr×nh bµy nh÷ng nÐt lín vÒ t×nh h×nh kinh tÕ vµ chÝnh trÞ _ x héi MÜ thêi k× 1973 _ 1991. III _ Nðíc MÜ tõ n¨m 1991 ®Õn n¨m 2000 1. T×nh h×nh kinh tÕ, khoa häc _ kÜ thuËt vµ v¨n ho¸ Bðíc vµo nh÷ng n¨m ®Çu tiªn cña thËp kØ 90, kinh tÕ MÜ l¹i l©m vµo mét ®ît suy tho¸i nÆng nÒ. Tuy nhiªn, trong hai nhiÖm k× cÇm quyÒn cña Tæng thèng B. Clint¬n (tõ th¸ng 1 _ 1993 ®Õn th¸ng 1 _ 2001), kinh tÕ MÜ ® cã sù phôc håi vµ ph¸t triÓn trë l¹i. MÜ vÉn lµ nðíc cã nÒn kinh tÕ hµng ®Çu thÕ giíi. GDP cña MÜ n¨m 2000 lµ 9 765 tØ USD, b×nh qu©n GDP ®Çu ngðêi lµ 34 600 USD. Nðíc MÜ t¹o ra 25% gi¸ trÞ tæng s¶n phÈm cña toµn thÕ giíi vµ cã vai trß chi phèi trong hÇu hÕt c¸c tæ chøc kinh tÕ _ tµi chÝnh quèc tÕ nhð Tæ chøc Thð¬ng m¹i ThÕ giíi (WTO), Ng©n hµng ThÕ giíi (WB), Quü TiÒn tÖ Quèc tÕ (IMF) v.v... Khoa häc _ kÜ thuËt cña MÜ vÉn tiÕp tôc ph¸t triÓn víi ®éi ngò c¸c chuyªn gia ®«ng nhÊt thÕ giíi. TÝnh chung, MÜ chiÕm tíi 1/3 sè lðîng b¶n quyÒn ph¸t minh s¸ng chÕ cña toµn thÕ giíi. MÜ dÉn ®Çu vÒ sè lðît ngðêi nhËn gi¶i N«ben (286/755, tÝnh ®Õn n¨m 2003). TÝnh ®a v¨n ho¸ lµ nÐt næi bËt trong nÒn v¨n ho¸ MÜ. MÆc dï míi tr¶i qua h¬n 200 n¨m ph¸t triÓn, MÜ ® ®¹t ®ðîc nhiÒu thµnh tùu v¨n ho¸ rÊt ®¸ng chó ý. MÜ cã kinh ®« ®iÖn ¶nh H«liót vµ gi¶i thðëng ¤xca rÊt uy tÝn. Trong v¨n häc, MÜ ®ðîc 11 gi¶i N«ben (chØ thua Ph¸p). MÜ lµ mét trong nh÷ng cðêng quèc thÓ thao hµng ®Çu thÕ giíi. VÒ ©m nh¹c, gi¶i Grammy cã tiÕng vang vµ ¶nh hðëng quan träng ®Õn nh¹c trÎ toµn thÕ giíi. 66

2. T×nh h×nh chÝnh trÞ _ x· héi VÒ ®èi néi, chÝnh quyÒn B. Clint¬n \"cè g¾ng øng dông ba gi¸ trÞ : c¬ héi, tr¸ch nhiÖm vµ céng ®ång ®Ó vðît qua nh÷ng thö th¸ch\". Theo ®ã, chÝnh quyÒn cè g¾ng t¹o c¬ héi thªm nhiÒu viÖc lµm, më réng thÞ trðêng vµ tËp trung ®Çu tð cho con ngðêi ; ®ång thêi ®ßi hái viÖc n©ng cao tr¸ch nhiÖm cña mçi c¸ nh©n, cña chÝnh phñ vµ cña toµn x héi trªn c¬ së ®oµn kÕt céng ®ång gia ®×nh, l¸ng giÒng, d©n téc. VÒ ®èi ngo¹i, trong bèi c¶nh ChiÕn tranh l¹nh kÕt thóc, trËt tù thÕ giíi míi chða ®Þnh h×nh, ë thËp kØ 90 MÜ ® triÓn khai chiÕn lðîc \"Cam kÕt vµ më réng\" víi ba trô cét chÝnh lµ : 1 _ B¶o ®¶m an ninh víi mét lùc lðîng qu©n sù m¹nh vµ s½n sµng chiÕn ®Êu cao. 2 _ T¨ng cðêng kh«i phôc vµ ph¸t triÓn tÝnh n¨ng ®éng vµ søc m¹nh nÒn kinh tÕ MÜ. 3 _ Sö dông khÈu hiÖu \"d©n chñ\" nhð mét c«ng cô can thiÖp vµo c«ng viÖc néi bé cña c¸c nðíc kh¸c. MÜ vÉn l·nh ®¹o vµ chi phèi khèi qu©n sù NATO ; MÜ cïng Liªn hîp quèc vµ c¸c cðêng quèc kh¸c b¶o trî cho tiÕn tr×nh hoµ b×nh ë Trung §«ng, nhðng vÉn cã sù thiªn vÞ ®èi víi Ixraen ; MÜ ®· ñng hé viÖc kÝ kÕt HiÖp ®Þnh hoµ b×nh Pari vÒ Campuchia (1991)... Nhðng MÜ vÉn duy tr× c¸c c¨n cø qu©n sù vµ qu©n ®éi ë NhËt B¶n vµ Hµn Quèc còng nhð ë nhiÒu n¬i kh¸c trªn thÕ giíi. Víi søc m¹nh kinh tÕ, qu©n sù, khoa häc _ kÜ thuËt vðît tréi, trong bèi c¶nh Liªn X« tan r , MÜ cã tham väng thiÕt lËp mét trËt tù thÕ giíi \"®¬n cùc\", trong ®ã MÜ lµ siªu cðêng duy nhÊt ®ãng vai trß chi phèi vµ l nh ®¹o. Tuy nhiªn, thÕ giíi kh«ng chÊp nhËn mét trËt tù do MÜ ®¬n phð¬ng s¾p ®Æt. Vô khñng bè ngµy 11 _ 9 _ 2001 cho thÊy nðíc MÜ còng rÊt dÔ bÞ tæn thð¬ng vµ chñ nghÜa khñng bè sÏ lµ mét trong nh÷ng yÕu tè dÉn ®Õn sù thay ®æi quan träng trong chÝnh s¸ch ®èi néi vµ ®èi ngo¹i cña MÜ khi bðíc vµo thÕ kØ XXI. MÜ b×nh thðêng ho¸ quan hÖ ngo¹i giao víi ViÖt Nam ngµy 11 _ 7 _ 1995. ? _ H y nªu nh÷ng nÐt chÝnh vÒ t×nh h×nh kinh tÕ, khoa häc _ kÜ thuËt cña MÜ tõ n¨m 1991 ®Õn n¨m 2000. _ Nh÷ng môc tiªu trong chÝnh s¸ch ®èi ngo¹i cña MÜ dðíi thêi Tæng thèng B. Clint¬n lµ g× ? C©u hái Vµ BµI TËP 1. Sù ph¸t triÓn kinh tÕ cña MÜ tõ n¨m 1945 ®Õn n¨m 2000 diÔn ra nhð thÕ nµo ? 2. Nªu nh÷ng nÐt chÝnh trong chÝnh s¸ch ®èi néi vµ ®èi ngo¹i cña MÜ tõ n¨m 1945 ®Õn n¨m 2000. 67

8 T¢Y ¢U Sau khi kh«i phôc nÒn kinh tÕ bÞ tµn ph¸ do chiÕn tranh, c¸c nðíc T©y ¢u ®· bðíc sang mét giai ®o¹n ph¸t triÓn míi víi nh÷ng thay ®æi to lín, mµ næi bËt lµ sù liªn kÕt kinh tÕ _ chÝnh trÞ cña c¸c nðíc trong khu vùc. I _ T©y ¢u tõ n¨m 1945 ®Õn n¨m 1950 ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai ® ®Ó l¹i cho c¸c nðíc T©y ¢u nhiÒu hËu qu¶ nÆng nÒ. NhiÒu thµnh phè, nhµ m¸y, bÕn c¶ng, khu c«ng nghiÖp, ®ðêng giao th«ng bÞ tµn ph¸. Hµng triÖu ngðêi chÕt, mÊt tÝch hoÆc bÞ tµn phÕ. Nðíc §øc bÞ lùc lðîng §ång minh chiÕm ®ãng vµ chia c¾t. ë Ph¸p, n¨m 1945 s¶n xuÊt c«ng nghiÖp chØ b»ng 38% vµ n«ng nghiÖp chØ b»ng 50% so víi n¨m 1938 ; Italia tæn thÊt kho¶ng 1/3 cña c¶i quèc gia. Tuy nhiªn, víi sù cè g¾ng cña tõng nðíc vµ viÖn trî cña MÜ trong khu«n khæ \"KÕ ho¹ch M¸csan\", ®Õn kho¶ng n¨m 1950, nÒn kinh tÕ cña hÇu hÕt c¸c nðíc tð b¶n T©y ¢u ® c¬ b¶n phôc håi, ®¹t møc trðíc chiÕn tranh. VÒ chÝnh trÞ, tuy c¸c nðíc T©y ¢u cã nh÷ng thÓ chÕ kh¸c nhau nhð qu©n chñ lËp hiÕn (Anh, T©y Ban Nha, Hµ Lan v.v...) hoÆc céng hoµ (Ph¸p, §øc, Italia v.v...) nhðng ®Òu theo chÕ ®é ®¹i nghÞ (mét viÖn hoÆc hai viÖn), ®Òu lµ nÒn thèng trÞ cña giai cÊp tð s¶n. ¦u tiªn hµng ®Çu trong chÝnh s¸ch ®èi néi vµ ®èi ngo¹i cña c¸c nðíc T©y ¢u lµ cñng cè chÝnh quyÒn, æn ®Þnh t×nh h×nh chÝnh trÞ – x héi, hµn g¾n vÕt thð¬ng chiÕn tranh, phôc håi nÒn kinh tÕ. VÒ ®èi ngo¹i, c¸c nðíc T©y ¢u liªn minh chÆt chÏ víi MÜ trong cuéc ChiÕn tranh l¹nh ®èi ®Çu víi Liªn X« vµ c¸c nðíc XHCN, ®ång thêi t×m c¸ch quay trë l¹i cai trÞ c¸c thuéc ®Þa cò cña m×nh. ë Ph¸p, ngay sau chiÕn tranh, cã 5 ®¶ng viªn céng s¶n gi÷ c¸c chøc vô quan träng trong chÝnh phñ, nhðng giai cÊp tð s¶n Ph¸p ®· t×m mäi c¸ch g¹t bá hä. ChÝnh phñ C«ng ®¶ng ë Anh thi hµnh chÝnh s¸ch lo¹i trõ nh÷ng ngðêi céng s¶n ra khái qu©n ®éi, xÝ nghiÖp vµ c¸c c¬ quan nhµ nðíc. N¨m 1947, §¶ng D©n chñ Thiªn Chóa gi¸o ë Italia g©y ra cuéc khñng ho¶ng chÝnh trÞ ®Ó ®Èy nh÷ng ngðêi céng s¶n ra khái chÝnh phñ. Nh÷ng hµnh ®éng trªn nh»m ®¸p øng ®iÒu kiÖn cña MÜ ®Ó ®ðîc nhËn viÖn trî theo kÕ ho¹ch M¸csan. 68

NhiÒu nðíc T©y ¢u nhð Anh, Ph¸p, Italia, Bå §µo Nha, BØ, Hµ Lan v.v... ® tham gia Tæ chøc HiÖp ðíc B¾c §¹i T©y Dð¬ng (khèi qu©n sù NATO _ thµnh lËp n¨m 1949) do MÜ ®øng ®Çu. Ph¸p tiÕn hµnh x©m lðîc trë l¹i §«ng Dð¬ng ; Anh trë l¹i MiÕn §iÖn, M Lai ; Hµ Lan trë l¹i In®«nªxia v.v... N¨m 1949, trªn phÇn l nh thæ T©y §øc ® thµnh lËp Nhµ nðíc CHLB §øc (trong khi ë phÇn l nh thæ phÝa ®«ng thµnh lËp Nhµ nðíc CHDC §øc). Sù tån t¹i hai nhµ nðíc §øc vµ chia ®«i thµnh phè BÐclin (T©y BÐclin vµ §«ng BÐclin) lµm cho nðíc §øc trë thµnh mét t©m ®iÓm ®èi ®Çu ë ch©u ¢u gi÷a hai cùc X« _ MÜ. Tãm l¹i, tõ n¨m 1945 ®Õn n¨m 1950, víi sù viÖn trî cña MÜ, c¸c nðíc tð b¶n T©y ¢u ® c¬ b¶n æn ®Þnh vµ phôc håi vÒ mäi mÆt, trë thµnh lùc lðîng ®èi träng víi khèi XHCN §«ng ¢u võa míi h×nh thµnh. ? H y cho biÕt kh¸i qu¸t vÒ t×nh h×nh kinh tÕ vµ chÝnh trÞ ë T©y ¢u sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai (1945 _ 1950). II _ T©y ¢u tõ n¨m 1950 ®Õn n¨m 1973 1. Sù ph¸t triÓn kinh tÕ vµ khoa häc _ kÜ thuËt Sau giai ®o¹n phôc håi (1945 _ 1950), tõ nh÷ng n¨m 50 ®Õn ®Çu nh÷ng n¨m 70, nÒn kinh tÕ cña c¸c nðíc tð b¶n chñ yÕu ë T©y ¢u ®Òu cã sù ph¸t triÓn nhanh. Tèc ®é t¨ng trðëng b×nh qu©n cña kinh tÕ Ph¸p giai ®o¹n nµy lµ 5%. §Õn ®Çu thËp niªn 70, Ph¸p trë thµnh cðêng quèc c«ng nghiÖp thø n¨m trªn thÕ giíi, ®øng ®Çu ch©u ¢u vÒ s¶n xuÊt vµ xuÊt khÈu c¸c s¶n phÈm n«ng nghiÖp ; CHLB §øc cã nÒn kinh tÕ ë vÞ trÝ thø ba (sau MÜ, NhËt B¶n) ; Anh cã nÒn c«ng nghiÖp ®øng thø tð trong thÕ giíi tð b¶n. §iÒu ®¸ng chó ý lµ qu¸ tr×nh liªn kÕt khu vùc ë T©y ¢u ngµy cµng diÔn ra m¹nh mÏ víi sù h×nh thµnh Céng ®ång kinh tÕ ch©u ¢u (EEC _ 1957), sau trë thµnh Céng ®ång ch©u ¢u (EC _ 1967). Tõ ®Çu thËp kØ 70 trë ®i, T©y ¢u ® trë thµnh mét trong ba trung t©m kinh tÕ – tµi chÝnh lín cña thÕ giíi (cïng víi MÜ vµ NhËt B¶n). C¸c nðíc tð b¶n chñ yÕu ë T©y ¢u nhð Anh, Ph¸p, CHLB §øc, Italia, Thuþ §iÓn, PhÇn Lan v.v... ®Òu cã nÒn khoa häc – kÜ thuËt ph¸t triÓn cao, hiÖn ®¹i. 69

Së dÜ c¸c nðíc T©y ¢u ph¸t triÓn kinh tÕ nhanh nhð vËy lµ do mét sè yÕu tè sau : 1 _ C¸c nðíc nµy ® ph¸t triÓn vµ ¸p dông thµnh c«ng c¸c thµnh tùu cña c¸ch m¹ng khoa häc – kÜ thuËt hiÖn ®¹i ®Ó t¨ng n¨ng suÊt lao ®éng, n©ng cao chÊt lðîng, h¹ gi¸ thµnh s¶n phÈm. 2 _ Nhµ nðíc ®ãng vai trß quan träng trong viÖc qu¶n lÝ, ®iÒu tiÕt, thóc ®Èy nÒn kinh tÕ. 3 _ C¸c nðíc tð b¶n ë T©y ¢u ® tËn dông tèt c¸c c¬ héi bªn ngoµi ®Ó ph¸t triÓn nhð nguån viÖn trî cña MÜ, tranh thñ ®ðîc gi¸ nguyªn liÖu rÎ tõ c¸c nðíc thuéc thÕ giíi thø ba, hîp t¸c cã hiÖu qu¶ trong khu«n khæ cña Céng ®ång ch©u ¢u (EC) v.v... 2. T×nh h×nh chÝnh trÞ VÒ chÝnh trÞ, giai ®o¹n 1950 _ 1973 ®¸nh dÊu sù tiÕp tôc ph¸t triÓn cña nÒn d©n chñ tð s¶n ë T©y ¢u, ®ång thêi còng ghi nhËn nh÷ng biÕn ®éng ®¸ng chó ý trªn chÝnh trðêng nhiÒu nðíc trong khu vùc. ë Ph¸p, trong nh÷ng n¨m tån t¹i cña nÒn Céng hoµ thø tð (1946 _ 1958) ®· thay ®æi tíi 25 néi c¸c, tõ n¨m 1958 thiÕt lËp nÒn Céng hoµ thø n¨m do tðíng §ê G«n lµm Tæng thèng. Phong trµo ®Êu tranh cña 80 v¹n sinh viªn, häc sinh, c«ng nh©n, viªn chøc Pari th¸ng 5 _ 1968 ®· gãp phÇn buéc Tæng thèng §ê G«n ph¶i tõ chøc (4 _ 1969). ë CHLB §øc, n¨m 1968, §¶ng Céng s¶n ra ho¹t ®éng c«ng khai. ë Italia, n¨m 1960, ph¸i h÷u trong §¶ng D©n chñ Thiªn Chóa gi¸o ®· sö dông lùc lðîng c¶nh s¸t cïng c¸c tæ chøc ph¸t xÝt míi ©m mðu tiÕn hµnh mét cuéc ®¶o chÝnh ph¶n ®éng. QuÇn chóng ®· lËp chðíng ng¹i vËt trªn ®ðêng phè, tæ chøc tæng b·i c«ng gãp phÇn lµm thÊt b¹i cuéc ®¶o chÝnh nµy. TÝnh chung tõ n¨m 1945 ®Õn n¨m 1995, ë Italia cã tíi 54 chÝnh phñ thay nhau cÇm quyÒn. VÒ ®èi ngo¹i, trong khu«n khæ cña ChiÕn tranh l¹nh vµ trËt tù thÕ giíi hai cùc Ianta, tõ n¨m 1950 ®Õn n¨m 1973, nhiÒu nðíc tð b¶n T©y ¢u mét mÆt vÉn tiÕp tôc chÝnh s¸ch liªn minh chÆt chÏ víi MÜ, mÆt kh¸c ® nç lùc më réng h¬n n÷a quan hÖ ®èi ngo¹i. ChÝnh phñ mét sè nðíc T©y ¢u ñng hé cuéc chiÕn tranh x©m lðîc cña MÜ ë ViÖt Nam ; ñng hé Ixraen trong c¸c cuéc chiÕn tranh chèng c¸c nðíc A RËp. CHLB §øc ®· gia nhËp khèi NATO (th¸ng 5 _ 1955), trë thµnh t©m ®iÓm quan träng cña MÜ vµ phð¬ng T©y trong cuéc ®èi ®Çu c¨ng th¼ng víi Liªn X« vµ phe XHCN. NhiÒu vïng l·nh thæ vµ h¶i c¶ng cña Italia trë thµnh n¬i ®ãng c¸c c¨n cø qu©n sù quan träng cña MÜ. Nhðng Ph¸p l¹i cã nh÷ng ®éng th¸i kh¸c. Trong thËp niªn 60, chÝnh quyÒn cña Tæng thèng §ê G«n ®· ph¶n ®èi viÖc trang bÞ vò khÝ h¹t nh©n cho CHLB §øc ; ph¶n ®èi MÜ x©m lðîc ViÖt Nam ; chó ý ph¸t triÓn quan hÖ víi Liªn X« vµ c¸c nðíc XHCN kh¸c. §Æc biÖt, n¨m 1966 Ph¸p ®· rót ra khái Bé ChØ huy NATO, 70

vµ yªu cÇu rót trô së NATO cïng tÊt c¶ c¸c c¨n cø qu©n sù vµ qu©n ®éi MÜ ra khái l·nh thæ nðíc Ph¸p. C¸c nðíc kh¸c nhð Thuþ §iÓn, PhÇn Lan,... còng ph¶n ®èi cuéc chiÕn tranh cña MÜ ë ViÖt Nam. Trong giai ®o¹n 1950 _ 1973, chñ nghÜa thùc d©n cò cña Anh, Ph¸p, Hµ Lan ® sôp ®æ trªn ph¹m vi toµn thÕ giíi. ? _ Ph©n tÝch nh÷ng yÕu tè thóc ®Èy ph¸t triÓn kinh tÕ cña T©y ¢u tõ n¨m 1950 ®Õn n¨m 1973. _ Nªu nh÷ng nÐt chÝnh trong t×nh h×nh chÝnh trÞ ë T©y ¢u giai ®o¹n 1950 _ 1973. III _ T©y ¢u tõ n¨m 1973 ®Õn n¨m 1991 1. T×nh h×nh kinh tÕ Do t¸c ®éng cña cuéc khñng ho¶ng n¨ng lðîng thÕ giíi, còng nhð MÜ vµ NhËt B¶n, tõ n¨m 1973 nhiÒu nðíc tð b¶n chñ yÕu ë T©y ¢u l©m vµo suy tho¸i vµ khñng ho¶ng hoÆc ph¸t triÓn kh«ng æn ®Þnh kÐo dµi ®Õn ®Çu thËp kØ 90. Tõ n¨m 1973 ®Õn n¨m 1992, tèc ®é t¨ng trðëng kinh tÕ trung b×nh h»ng n¨m ë Ph¸p thùc tÕ gi¶m xuèng cßn 2,4% ®Õn 2,2% ; n¨m 1991, kinh tÕ Anh t¨ng trðëng ©m (−1,8%). Sè ngðêi thÊt nghiÖp ë Italia n¨m 1983 lµ 2,5 triÖu ngðêi (chiÕm h¬n 10% lùc lðîng lao ®éng) vµ ë CHLB §øc n¨m 1989 lµ 3 triÖu ngðêi. Tuy vÉn lµ mét trong ba trung t©m kinh tÕ – tµi chÝnh lín cña thÕ giíi, nhðng kinh tÕ tð b¶n chñ nghÜa ë T©y ¢u gÆp kh«ng Ýt khã kh¨n. Sù ph¸t triÓn thðêng diÔn ra xen kÏ víi suy tho¸i, khñng ho¶ng vµ l¹m ph¸t, thÊt nghiÖp. T©y ¢u lu«n gÆp ph¶i sù c¹nh tranh quyÕt liÖt tõ phÝa MÜ, NhËt B¶n vµ c¸c nðíc c«ng nghiÖp míi (NICs). Qu¸ tr×nh \"liªn hîp ho¸\" T©y ¢u trong khu«n khæ cña Céng ®ång ch©u ¢u (EC) vÉn cßn nhiÒu khã kh¨n vµ trë ng¹i. 2. T×nh h×nh chÝnh trÞ _ x· héi ChÝnh trðêng T©y ¢u cã phÇn æn ®Þnh h¬n so víi giai ®o¹n 1945 _ 1973. Nhðng bªn c¹nh sù ph¸t triÓn, x héi T©y ¢u vÉn béc lé nh÷ng mÆt tr¸i cña nã. Sù ph©n ho¸ giµu nghÌo ngµy cµng lín. ë Anh, tÇng líp giµu chiÕm chða ®Çy 1% d©n sè nhðng l¹i n¾m trong tay gÇn 50% sè tð b¶n, 100 c«ng ti lín kiÓm so¸t tíi 50% s¶n phÈm c«ng nghiÖp. ë CHLB §øc, nhãm c¸c nhµ tð b¶n giµu cã chØ chiÕm 1,7% d©n sè, nhðng chiÕm h÷u tíi 70% tð liÖu s¶n xuÊt. 71

C¸c tÖ n¹n x héi nhð hèi lé, tham nhòng, b¹o lùc, ma tuý vÉn thðêng xuyªn x¶y ra, trong ®ã téi ph¹m maphia rÊt ®iÓn h×nh ë Italia. Cßn ë CHLB §øc, tinh thÇn bµi ngo¹i, bµi Do Th¸i vµ c¸c tæ chøc ph¸t xÝt míi vÉn tån t¹i vµ ho¹t ®éng ; c¸c vÊn ®Ò s¾c téc vµ t«n gi¸o l¹i n¶y sinh rÊt phøc t¹p ë Anh liªn quan ®Õn ®¹o Thiªn Chóa vµ ®¹o Tin Lµnh còng nhð phong trµo ®ßi ®éc lËp ë B¾c Ailen. VÒ mÆt ®èi ngo¹i, th¸ng 11 _ 1972, hai nðíc §øc kÝ HiÖp ®Þnh vÒ nh÷ng c¬ së cña quan hÖ gi÷a §«ng §øc vµ T©y §øc, theo ®ã, CHLB §øc vµ CHDC §øc cam kÕt t«n träng chñ quyÒn vµ quyÒn tù quyÕt cña nhau, kh«ng ®e do¹ vµ x©m ph¹m lÉn nhau. TiÕp ®ã, c¸c nðíc T©y ¢u tham gia §Þnh ðíc Henxinki (1975) vÒ an ninh vµ hîp t¸c ch©u ¢u. Th¸ng 11 _ 1989, bøc tðêng BÐclin bÞ ph¸ bá, sau ®ã kh«ng l©u, nðíc §øc ® t¸i thèng nhÊt (3 _ 10 _ 1990). Trong n¨m 1991, 12 nðíc thµnh viªn EC ® kÝ HiÖp ðíc MaxtrÝch ®¸nh dÊu bðíc chuyÓn tõ Céng ®ång ch©u ¢u (EC) sang Liªn minh ch©u ¢u (EU). ? _ H y tr×nh bµy sù kh«ng æn ®Þnh vÒ kinh tÕ ë c¸c nðíc tð b¶n chñ nghÜa T©y ¢u giai ®o¹n 1973 _ 1991. _ Nªu nh÷ng nÐt chÝnh trong t×nh h×nh chÝnh trÞ _ x héi T©y ¢u giai ®o¹n 1973 _ 1991. IV _ T©y ¢u tõ n¨m 1991 ®Õn n¨m 2000 1. T×nh h×nh kinh tÕ Bðíc vµo ®Çu thËp kØ 90, nÒn kinh tÕ nhiÒu nðíc T©y ¢u ® tr¶i qua mét ®ît suy tho¸i ng¾n. Tèc ®é t¨ng trðëng kinh tÕ cña Anh n¨m 1991 lµ −1,8%, n¨m 1992 lµ −0,8% ; cña Italia n¨m 1993 lµ −0,9% ; cña CHLB §øc n¨m 1993 lµ −1,6%. Tuy nhiªn, tõ kho¶ng n¨m 1994 trë ®i, kinh tÕ T©y ¢u b¾t ®Çu phôc håi vµ ph¸t triÓn trë l¹i. N¨m 2000, møc t¨ng trðëng cña kinh tÕ Ph¸p lµ 3,8% ; Anh lµ 3,8% ; §øc lµ 2,9% vµ Italia lµ 3,0%. T©y ¢u vÉn lµ mét trong ba trung t©m kinh tÕ − tµi chÝnh lín nhÊt thÕ giíi. §Õn gi÷a thËp niªn 90, chØ riªng 15 nðíc thµnh viªn EU cã sè d©n tæng céng 375 triÖu ngðêi, GDP h¬n 7 000 tØ USD, chiÕm kho¶ng 1/3 tæng s¶n phÈm c«ng nghiÖp cña thÕ giíi víi gÇn 50% gi¸ trÞ xuÊt khÈu vµ h¬n 50% c¸c nguån tð b¶n. C¸c nðíc T©y ¢u cã nÒn khoa häc − kÜ thuËt hiÖn ®¹i ; ®¹t nhiÒu thµnh tùu vÒ v¨n ho¸, gi¸o dôc, v¨n häc, nghÖ thuËt, thÓ thao. 72

H×nh 26. Tæng thèng Ph¸p MÝtt¬r¨ng vµ N÷ hoµng Anh £lidabÐt II c¾t b¨ng kh¸nh thµnh ®ðêng hÇm qua eo biÓn M¨ngs¬ (6 _ 5 _ 1994) 2. T×nh h×nh chÝnh trÞ _ x· héi VÒ ®èi néi, t×nh h×nh c¸c nðíc T©y ¢u trong thËp kØ cuèi cïng cña thÕ kØ XX c¬ b¶n lµ æn ®Þnh. Nhðng chÝnh s¸ch ®èi ngo¹i cña c¸c nðíc nµy l¹i cã sù ®iÒu chØnh quan träng trong bèi c¶nh ChiÕn tranh l¹nh ® kÕt thóc, trËt tù thÕ giíi hai cùc Ianta tan r . Qu¸ tr×nh liªn kÕt cña c¸c thµnh viªn EU trë nªn chÆt chÏ h¬n. NÕu nhð Anh vÉn duy tr× liªn minh chÆt chÏ víi MÜ, th× Ph¸p vµ §øc ® trë thµnh nh÷ng ®èi träng víi MÜ trong nhiÒu vÊn ®Ò quèc tÕ quan träng. Tuy nhiªn, tÊt c¶ c¸c nðíc T©y ¢u ®Òu chó ý më réng quan hÖ quèc tÕ, kh«ng chØ víi c¸c nðíc tð b¶n ph¸t triÓn kh¸c mµ cßn c¶ víi c¸c nðíc ®ang ph¸t triÓn ë ch©u ¸, ch©u Phi, khu vùc MÜ Latinh còng nhð víi c¸c nðíc §«ng ¢u vµ SNG. Dï vËy, chñ nghÜa tð b¶n hiÖn ®¹i ë T©y ¢u vÉn tån t¹i nhiÒu vÊn ®Ò chða gi¶i quyÕt ®ðîc nhð sù c¸ch biÖt ngµy cµng lín gi÷a mét sè Ýt ngðêi cùc giµu víi sè ®«ng ngðêi sèng dðíi møc nghÌo khæ, t×nh tr¹ng thÊt nghiÖp lan trµn. C¸c tÖ n¹n x héi cïng sù suy tho¸i cña ®¹o ®øc vµ lèi sèng v.v... vÉn lµ nh÷ng c¨n bÖnh tån t¹i dai d¼ng ngay trong lßng chñ nghÜa tð b¶n hiÖn ®¹i. Tõ sau ngµy 11 _ 9 _ 2001, nh÷ng vô khñng bè cña c¸c lùc lðîng Håi gi¸o cùc ®oan lu«n ®e do¹ nÒn an ninh cña nhiÒu nðíc T©y ¢u. ? _ Sù phôc håi, ph¸t triÓn vµ vÞ trÝ kinh tÕ cña T©y ¢u trong thËp kØ cuèi cïng cña thÕ kØ XX ®ðîc thÓ hiÖn nhð thÕ nµo ? _ Nªu nh÷ng nÐt c¬ b¶n trong chÝnh s¸ch ®èi ngo¹i cña c¸c nðíc T©y ¢u tõ n¨m 1991 ®Õn n¨m 2000. 73

V _ Liªn minh ch©u ¢u (EU) Sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai, cïng víi xu thÕ toµn cÇu ho¸, khuynh hðíng liªn kÕt khu vùc diÔn ra m¹nh mÏ trªn thÕ giíi, tiªu biÓu lµ qu¸ tr×nh h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn cña Liªn minh ch©u ¢u (EU). Qua mét qu¸ tr×nh chuÈn bÞ, theo s¸ng kiÕn cña Ph¸p, ngµy 18 _ 4 _ 1951, s¸u nðíc T©y ¢u (gåm Ph¸p, CHLB §øc, Italia, BØ, Hµ Lan, Lócx¨mbua) ® thµnh lËp \"Céng ®ång than – thÐp ch©u ¢u\" (ECSC) nh»m phèi hîp ®¶m b¶o viÖc s¶n xuÊt vµ tiªu thô than, thÐp cña c¸c nðíc thµnh viªn. Sau ®ã, ngµy 25 _ 3 _ 1957, s¸u nðíc nµy l¹i kÝ HiÖp ðíc R«ma thµnh lËp \"Céng ®ång n¨ng lðîng nguyªn tö ch©u ¢u\" (EURATOM) vµ \"Céng ®ång kinh tÕ ch©u ¢u\" (EEC). §Õn ngµy 1 _ 7 _ 1967, ba tæ chøc trªn ® ®ðîc hîp nhÊt l¹i thµnh \"Céng ®ång ch©u ¢u\" (EC). Th¸ng 12 _ 1991, c¸c nðíc thµnh viªn EC ® kÝ t¹i Hµ Lan b¶n HiÖp ðíc MaxtrÝch, cã hiÖu lùc tõ 1 _ 1 _ 1993, ®æi tªn thµnh Liªn minh ch©u ¢u (EU). H×nh 27. LÔ kÝ HiÖp ðíc R«ma (25 _ 3 _ 1957) Tõ 6 nðíc ban ®Çu, ®Õn n¨m 1995, EU ®· ph¸t triÓn thµnh 15 nðíc thµnh viªn. Cô thÓ lµ kÕt n¹p thªm : Anh, §an M¹ch, Ailen (1973) ; Hi L¹p (1981) ; T©y Ban Nha, Bå §µo Nha (1986) ; ¸o, PhÇn Lan, Thuþ §iÓn (1995). N¨m 2004, EU kÕt n¹p thªm 10 nðíc ; ®Õn n¨m 2007, thªm 2 nðíc lµ Rumani vµ Bungari, n©ng sè thµnh viªn lªn 27 quèc gia. EU ra ®êi kh«ng chØ nh»m hîp t¸c gi÷a c¸c nðíc thµnh viªn trong lÜnh vùc kinh tÕ, tiÒn tÖ mµ cßn liªn minh trong lÜnh vùc chÝnh trÞ (nhð x¸c ®Þnh luËt c«ng d©n ch©u ¢u, chÝnh s¸ch ®èi ngo¹i vµ an ninh chung, HiÕn ph¸p chung v.v...). 74

C¬ cÊu tæ chøc cña EU gåm 5 c¬ quan chÝnh lµ Héi ®ång ch©u ¢u, Héi ®ång Bé trðëng, Uû ban ch©u ¢u, NghÞ viÖn ch©u ¢u, Toµ ¸n ch©u ¢u. Ngoµi ra cßn cã mét sè uû ban chuyªn m«n kh¸c. H×nh 28. Lðîc ®å c¸c nðíc thuéc Liªn minh ch©u ¢u Th¸ng 6 _ 1979 ® diÔn ra cuéc bÇu cö NghÞ viÖn ch©u ¢u ®Çu tiªn. Th¸ng 3 _ 1995, b¶y nðíc EU huû bá sù kiÓm so¸t ®èi víi viÖc ®i l¹i cña c«ng d©n c¸c nðíc nµy qua biªn giíi cña nhau. Ngµy 1 _ 1 _ 1999, ®ång tiÒn chung ch©u ¢u (EURO) ® ®ðîc ph¸t hµnh vµ ngµy 1 _ 1 _ 2002, chÝnh thøc ®ðîc sö dông ë nhiÒu nðíc EU, thay cho c¸c ®ång b¶n tÖ. 75

Nhð vËy, EU ® trë thµnh tæ chøc liªn kÕt chÝnh trÞ – kinh tÕ vµo hµng lín nhÊt hµnh tinh, chiÕm kho¶ng h¬n 1/4 GDP cña toµn thÕ giíi. Quan hÖ ViÖt Nam – EU ®ðîc chÝnh thøc thiÕt lËp n¨m 1990, tõ ®ã mèi quan hÖ nµy ngµy cµng ph¸t triÓn trªn c¬ së hîp t¸c toµn diÖn. ? Nªu nh÷ng sù kiÖn chÝnh trong qu¸ tr×nh h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn cña Liªn minh ch©u ¢u (EU). C©u hái Vµ BµI TËP 1. Tr×nh bµy kh¸i qu¸t sù ph¸t triÓn cña c¸c nðíc T©y ¢u qua c¸c giai ®o¹n. 2. V× sao nãi Liªn minh ch©u ¢u lµ tæ chøc liªn kÕt khu vùc lín nhÊt trªn thÕ giíi ? 9 NhËt B¶n Lµ nðíc b¹i trËn trong ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai, nhðng tõ sau n¨m 1945, NhËt B¶n ®· bðíc vµo mét thêi k× ph¸t triÓn míi víi nh÷ng ®æi thay c¨n b¶n vÒ chÝnh trÞ _ x· héi cïng nh÷ng thµnh tùu nhð mét sù thÇn k× vÒ kinh tÕ _ khoa häc c«ng nghÖ. NhËt B¶n ®· vð¬n lªn, trë thµnh mét siªu cðêng kinh tÕ, mét trung t©m kinh tÕ _ tµi chÝnh cña thÕ giíi. I _ NhËt B¶n tõ n¨m 1945 ®Õn n¨m 1952 Sù thÊt b¹i trong ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai ® ®Ó l¹i cho NhËt B¶n nh÷ng hËu qu¶ hÕt søc nÆng nÒ. Kho¶ng 3 triÖu ngðêi chÕt vµ mÊt tÝch ; 40% ®« thÞ, 80% tµu bÌ, 34% m¸y mãc c«ng nghiÖp bÞ ph¸ huû ; 13 triÖu ngðêi thÊt nghiÖp. Th¶m ho¹ ®ãi rÐt ®e do¹ toµn nðíc NhËt B¶n. Theo quy ®Þnh cña Héi nghÞ Pètx®am, NhËt B¶n sau chiÕn tranh tuy bÞ lùc lðîng §ång minh, thùc tÕ lµ MÜ chiÕm ®ãng tõ n¨m 1945 ®Õn n¨m 1952, nhðng ChÝnh phñ NhËt B¶n vÉn ®ðîc phÐp tån t¹i vµ ho¹t ®éng. VÒ chÝnh trÞ, Bé ChØ huy tèi cao lùc lðîng §ång minh (SCAP) ® thi hµnh mét sè biÖn ph¸p ®Ó lo¹i bá chñ nghÜa qu©n phiÖt vµ bé m¸y chiÕn tranh cña NhËt B¶n. 76

Qu©n ®éi vµ toµn bé ngµnh c«ng nghiÖp qu©n sù NhËt B¶n bÞ gi¶i thÓ. Toµ ¸n qu©n sù ViÔn §«ng ®ðîc lËp ra ®Ó xÐt xö téi ph¹m chiÕn tranh NhËt B¶n (kÕt ¸n 7 tªn tö h×nh, 16 tªn tï chung th©n). C¸c ®¶ng ph¸i qu©n phiÖt bÞ gi¶i t¸n, kho¶ng 290 000 ngðêi liªn quan ®Õn chÕ ®é qu©n phiÖt trðíc ®©y bÞ lo¹i khái bé m¸y nhµ nðíc. HiÕn ph¸p cò (1889) cña NhËt B¶n bÞ b i bá, thay vµo ®ã lµ HiÕn ph¸p míi cã hiÖu lùc tõ ngµy 3 _ 5 _ 1947. VÒ thÓ chÕ, NhËt B¶n lµ nðíc qu©n chñ lËp hiÕn, nhðng thùc tÕ lµ theo chÕ ®é d©n chñ ®¹i nghÞ tð s¶n dùa trªn ba nguyªn t¾c c¬ b¶n lµ : chñ quyÒn cña toµn d©n, vai trß tðîng trðng cña Thiªn hoµng vµ hoµ b×nh, t«n träng nh÷ng quyÒn c¬ b¶n cña con ngðêi. Ng«i vÞ Thiªn hoµng vÉn ®ðîc duy tr× nhðng kh«ng cßn quyÒn lùc ®èi víi nhµ nðíc. NghÞ viÖn gåm hai viÖn (Thðîng viÖn vµ H¹ viÖn) do nh©n d©n bÇu ra lµ c¬ quan quyÒn lùc tèi cao gi÷ quyÒn lËp ph¸p ; chÝnh phñ do Thñ tðíng ®øng ®Çu gi÷ quyÒn hµnh ph¸p. HiÕn ph¸p x¸c ®Þnh c¸c quyÒn vµ nghÜa vô c¬ b¶n cña ngðêi d©n. NhËt B¶n cam kÕt tõ bá viÖc tiÕn hµnh chiÕn tranh, kh«ng ®e do¹ hoÆc sö dông vò lùc trong quan hÖ quèc tÕ, kh«ng duy tr× qu©n ®éi thðêng trùc vµ kh«ng ®ða c¸c lùc lðîng vò trang ra nðíc ngoµi, chØ cã lùc lðîng phßng vÖ d©n sù ®Ó b¶o ®¶m an ninh trËt tù trong nðíc. VÒ kinh tÕ, trong thêi k× bÞ chiÕm ®ãng (1945 _ 1952), SCAP ® thùc hiÖn ba cuéc c¶i c¸ch lín : mét lµ, thñ tiªu chÕ ®é kinh tÕ tËp trung, trðíc hÕt lµ gi¶i t¸n c¸c \"Daib¸txð\" (c¸c tËp ®oµn, c«ng ti ®éc quyÒn cßn mang nhiÒu tÝnh chÊt dßng téc) ; hai lµ, c¶i c¸ch ruéng ®Êt (quy ®Þnh ®Þa chñ chØ ®ðîc cã kh«ng qu¸ 3 hÐcta ruéng, sè cßn l¹i ChÝnh phñ ®em b¸n cho n«ng d©n) ; ba lµ, d©n chñ ho¸ lao ®éng (th«ng qua vµ thùc hiÖn c¸c ®¹o luËt vÒ lao ®éng). Dùa vµo nç lùc cña b¶n th©n vµ viÖn trî cña MÜ, ®Õn kho¶ng nh÷ng n¨m 1950 _ 1951, NhËt B¶n ® kh«i phôc ®ðîc nÒn kinh tÕ, ®¹t møc trðíc chiÕn tranh. Trong chÝnh s¸ch ®èi ngo¹i, NhËt B¶n chñ trð¬ng liªn minh chÆt chÏ víi MÜ. NhËt B¶n kÝ kÕt HiÖp ðíc hoµ b×nh Xan Phranxixc« (8 _ 9 _ 1951) vµ kÕt thóc chÕ ®é chiÕm ®ãng cña §ång minh (n¨m 1952). Cïng ngµy, HiÖp ðíc An ninh MÜ — NhËt ®ðîc kÝ kÕt, ®Æt nÒn t¶ng cho quan hÖ gi÷a hai nðíc. Theo ®ã, NhËt B¶n chÊp nhËn ®øng dðíi \"chiÕc «\" b¶o hé h¹t nh©n cña MÜ, ®Ó cho MÜ ®ãng qu©n vµ x©y dùng c¨n cø qu©n sù trªn l nh thæ NhËt B¶n. Theo HiÕn ph¸p míi, NhËt B¶n tiÕn hµnh c¶i c¸ch gi¸o dôc trªn nhiÒu mÆt, n¨m 1947 ban hµnh LuËt Gi¸o dôc. Néi dung gi¸o dôc thay ®æi c¨n b¶n : phñ nhËn vai trß thiªng liªng cña Thiªn hoµng, khuyÕn khÝch ph¸t triÓn v¨n ho¸ vµ truyÒn b¸ tð tðëng hoµ b×nh, quy ®Þnh hÖ thèng gi¸o dôc 6 _ 3 _ 3 _ 4 (6 n¨m 77

tiÓu häc, 3 n¨m trung häc c¬ së, 3 n¨m trung häc phæ th«ng, 4 n¨m ®¹i häc). ChÕ ®é gi¸o dôc b¾t buéc lµ 9 n¨m. ? _ Nªu néi dung c¬ b¶n cña nh÷ng c¶i c¸ch d©n chñ ë NhËt B¶n trong giai ®o¹n bÞ chiÕm ®ãng vµ ý nghÜa cña chóng. _ Liªn minh NhËt _ MÜ ®ðîc biÓu hiÖn nhð thÕ nµo ? II _ NhËt B¶n tõ n¨m 1952 ®Õn n¨m 1973 Sau khi nÒn kinh tÕ phôc håi vµ ®¹t møc trðíc chiÕn tranh, tõ n¨m 1952 ®Õn n¨m 1960, NhËt B¶n cã bðíc ph¸t triÓn nhanh. Tõ n¨m 1960 ®Õn n¨m 1973, kinh tÕ NhËt B¶n bðíc vµo giai ®o¹n ph¸t triÓn \"thÇn k×\". Tèc ®é t¨ng trðëng b×nh qu©n h»ng n¨m cña NhËt B¶n tõ n¨m 1960 ®Õn n¨m 1969 lµ 10,8%, tõ n¨m 1970 ®Õn n¨m 1973 tuy cã gi¶m ®i nhðng vÉn ®¹t b×nh qu©n 7,8%, cao h¬n c¸c nðíc ph¸t triÓn kh¸c. N¨m 1968, kinh tÕ NhËt B¶n ®· vðît Anh, Ph¸p, CHLB §øc, vð¬n lªn ®øng thø hai trong thÕ giíi tð b¶n (sau MÜ). NhËt B¶n trë thµnh mét trong ba trung t©m kinh tÕ _ tµi chÝnh cña thÕ giíi (cïng víi MÜ vµ T©y ¢u). Tõ ®Çu nh÷ng n¨m 70 trë ®i, NhËt B¶n rÊt coi träng ph¸t triÓn gi¸o dôc vµ khoa häc _ kÜ thuËt. §Æc biÖt, NhËt B¶n ® t×m c¸ch rót ng¾n kho¶ng c¸ch vÒ sù ph¸t triÓn khoa häc _ kÜ thuËt b»ng c¸ch mua b»ng ph¸t minh s¸ng chÕ vµ chuyÓn giao c«ng nghÖ. TÝnh ®Õn n¨m 1968, NhËt B¶n ® mua b»ng ph¸t minh cña nðíc ngoµi trÞ gi¸ 6 tØ USD. H×nh 29. CÇu Sªt« ¤hasi, nèi hai ®¶o H«nsu vµ Sic«cð 78

§Õn gi÷a thËp kØ 70, chi phÝ nghiªn cøu ph¸t triÓn cña NhËt B¶n trong tØ lÖ GDP ®øng thø hai trªn thÕ giíi (sau MÜ). Khoa häc _ kÜ thuËt vµ c«ng nghÖ NhËt B¶n chñ yÕu tËp trung vµo lÜnh vùc s¶n xuÊt phôc vô nhu cÇu d©n dông, ®¹t ®ðîc nhiÒu thµnh tùu lín. Ngoµi c¸c s¶n phÈm d©n dông næi tiÕng thÕ giíi (nhð tivi, tñ l¹nh, « t« v.v...), NhËt B¶n cã thÓ ®ãng ®ðîc tµu chë dÇu cã träng t¶i 1 triÖu tÊn ; x©y dùng c¸c c«ng tr×nh to lín nhð ®ðêng ngÇm dðíi biÓn dµi 53,8 km nèi 2 ®¶o H«nsu vµ Hèccai®«, cÇu ®ðêng bé dµi 9,4 km nèi hai ®¶o H«nsu vµ Sic«cð v.v... Tõ mét nðíc b¹i trËn, chÞu hËu qu¶ chiÕn tranh rÊt nÆng nÒ, chØ sau mét thêi gian ng¾n, NhËt B¶n ® vð¬n lªn thµnh mét siªu cðêng kinh tÕ (sau MÜ) lµ do mét sè yÕu tè sau : 1 _ Ngðêi d©n NhËt B¶n víi truyÒn thèng v¨n ho¸, gi¸o dôc, ®¹o ®øc lao ®éng tèt, tiÕt kiÖm, tay nghÒ cao vµ cã nhiÒu kh¶ n¨ng s¸ng t¹o lµ nh©n tè hµng ®Çu cña sù ph¸t triÓn kinh tÕ. Con ngðêi ®ðîc coi lµ vèn quý nhÊt, ®ång thêi lµ \"c«ng nghÖ cao nhÊt\". 2 _ Nhµ nðíc qu¶n lÝ kinh tÕ mét c¸ch hiÖu qu¶, cã vai trß rÊt lín trong viÖc ph¸t triÓn nÒn kinh tÕ ë tÇm vÜ m«. 3 _ C¸c c«ng ti NhËt B¶n n¨ng ®éng, cã tÇm nh×n xa, qu¶n lÝ tèt nªn cã tiÒm lùc vµ søc c¹nh tranh cao. 4 _ NhËt B¶n lu«n ¸p dông c¸c thµnh tùu khoa häc – kÜ thuËt hiÖn ®¹i, kh«ng ngõng n©ng cao n¨ng suÊt, c¶i tiÕn mÉu m , h¹ gi¸ thµnh s¶n phÈm. 5 _ Chi phÝ cho quèc phßng cña NhËt B¶n Ýt (HiÕn ph¸p quy ®Þnh kh«ng vðît qu¸ 1% GDP), nªn cã ®iÒu kiÖn tËp trung vèn ®Çu tð cho kinh tÕ. 6 _ NhËt B¶n biÕt tËn dông c¸c yÕu tè bªn ngoµi nhð tranh thñ c¸c nguån viÖn trî cña MÜ sau chiÕn tranh, dùa vµo MÜ vÒ mÆt qu©n sù ®Ó gi¶m chi phÝ quèc phßng, lîi dông c¸c cuéc chiÕn tranh ë TriÒu Tiªn (1950 _ 1953) vµ ViÖt Nam (1954 _ 1975) ®Ó lµm giµu. H×nh 30. Tµu cao tèc t¹i NhËt B¶n 79

Tuy nhiªn, nÒn kinh tÕ NhËt B¶n vÉn ph¶i ®èi mÆt víi nh÷ng th¸ch thøc : 1 _ L nh thæ NhËt B¶n kh«ng lín, d©n sè ®«ng, tµi nguyªn kho¸ng s¶n rÊt nghÌo nµn, thðêng x¶y ra thiªn tai (®éng ®Êt, nói löa...), nÒn c«ng nghiÖp hÇu nhð phô thuéc hoµn toµn vµo c¸c nguån nguyªn liÖu vµ nhiªn liÖu nhËp khÈu. MÆc dï n«ng nghiÖp cã tr×nh ®é ph¸t triÓn cao, nhðng NhËt B¶n vÉn ph¶i nhËp khÈu lð¬ng thùc, thùc phÈm. 2 _ C¬ cÊu vïng kinh tÕ cña NhËt B¶n thiÕu c©n ®èi, tËp trung chñ yÕu vµo ba trung t©m lµ T«ki«, ¤xaca vµ Nag«ia, trong khi c¸c vïng kh¸c ®ðîc ®Çu tð ph¸t triÓn rÊt Ýt, gi÷a c«ng nghiÖp vµ n«ng nghiÖp còng cã sù mÊt c©n ®èi. 3 _ Lµ mét trong nh÷ng trung t©m kinh tÕ – tµi chÝnh thÕ giíi, NhËt B¶n lu«n gÆp sù c¹nh tranh quyÕt liÖt cña MÜ, T©y ¢u, c¸c nðíc c«ng nghiÖp míi (NICs), Trung Quèc... vµ t©m lÝ e ng¹i ë nðíc ngoµi vÒ mét \"®Õ quèc kinh tÕ\" NhËt B¶n. 4 _ Còng nhð kinh tÕ MÜ, NhËt B¶n kh«ng thÓ gi¶i quyÕt ®ðîc nh÷ng m©u thuÉn c¬ b¶n n»m ngay trong b¶n th©n nÒn kinh tÕ tð b¶n chñ nghÜa. VÒ chÝnh trÞ, tõ n¨m 1955 trë ®i, §¶ng D©n chñ Tù do (LDP) liªn tôc cÇm quyÒn ë NhËt B¶n (cho ®Õn n¨m 1993). §¸ng chó ý lµ dðíi thêi Thñ tðíng Ikª®a Hayat« (1960 _ 1964), NhËt B¶n chñ trð¬ng x©y dùng mét \"Nhµ nðíc phóc lîi chung\" vµ ®ða ra kÕ ho¹ch t¨ng thu nhËp quèc d©n lªn gÊp ®«i trong vßng 10 n¨m (1960 _ 1970). ChÝnh trong thêi gian nµy, kinh tÕ NhËt B¶n ® cã sù ph¸t triÓn \"thÇn k×\". NÒn t¶ng trong chÝnh s¸ch ®èi ngo¹i cña NhËt B¶n lµ liªn minh chÆt chÏ víi MÜ. HiÖp ðíc An ninh MÜ – NhËt kÝ n¨m 1951 cã gi¸ trÞ trong 10 n¨m, sau ®ã ®ðîc kÐo dµi vÜnh viÔn. N¨m 1956, NhËt B¶n ® b×nh thðêng ho¸ quan hÖ ngo¹i giao víi Liªn X« vµ còng trong n¨m nµy trë thµnh thµnh viªn cña Liªn hîp quèc. Phong trµo ®Êu tranh cña nh©n d©n NhËt B¶n v× hoµ b×nh, d©n chñ vµ d©n sinh, chèng chiÕn tranh cña MÜ ë ViÖt Nam, còng nhð c¸c cuéc ®Êu tranh theo mïa (mïa xu©n vµ mïa thu) kÓ tõ n¨m 1954 trë ®i ®ßi t¨ng lð¬ng, c¶i thiÖn ®êi sèng lu«n diÔn ra m¹nh mÏ. ? _ Nªu nh÷ng nh©n tè thóc ®Èy sù ph¸t triÓn \"thÇn k×\" cña nÒn kinh tÕ NhËt B¶n. _ Nh÷ng th¸ch thøc ®èi víi nÒn kinh tÕ NhËt B¶n lµ g× ? 80

III _ NhËt B¶n tõ n¨m 1973 ®Õn n¨m 1991 Sau giai ®o¹n ph¸t triÓn \"thÇn k×\", do t¸c ®éng cña cuéc khñng ho¶ng n¨ng lðîng thÕ giíi, tõ n¨m 1973 trë ®i, sù ph¸t triÓn kinh tÕ cña NhËt B¶n thðêng xen kÏ víi nh÷ng giai ®o¹n suy tho¸i. Tuy nhiªn, nÒn kinh tÕ NhËt B¶n vÉn ®øng thø hai trong thÕ giíi tð b¶n (sau MÜ). Tõ nöa sau nh÷ng n¨m 80, NhËt B¶n ® vð¬n lªn thµnh siªu cðêng tµi chÝnh sè mét thÕ giíi víi dù tr÷ vµng vµ ngo¹i tÖ gÊp 3 lÇn MÜ, 1,5 lÇn CHLB §øc. NhËt B¶n còng lµ chñ nî lín nhÊt thÕ giíi. VÒ chÝnh trÞ, tõ n¨m 1973 ®Õn n¨m 1993, §¶ng D©n chñ Tù do tiÕp tôc cÇm quyÒn (tõ Thñ tðíng Tanaca ®Õn Thñ tðíng Miyadaoa), ®ða NhËt B¶n vðît qua khã kh¨n ®Ó tiÕp tôc ph¸t triÓn. Trong bèi c¶nh cña ChiÕn tranh l¹nh c¨ng th¼ng trong nh÷ng n¨m 70 _ ®Çu nh÷ng n¨m 80, lùc lðîng phßng vÖ cña NhËt B¶n ®ðîc t¨ng cðêng. Lùc lðîng phßng vÖ d©n sù kh«ng ngõng t¨ng lªn, ®ðîc trang bÞ hiÖn ®¹i. NÕu n¨m 1952, NhËt B¶n míi cã 75 000 qu©n th× ®Õn nh÷ng n¨m 70 lµ 269 000 qu©n. Chi phÝ quèc phßng tuy kh«ng vðît qu¸ 1% GDP, nhðng v× khèi lðîng GDP cña NhËt B¶n rÊt lín, nªn trªn thùc tÕ, ng©n s¸ch quèc phßng cña NhËt B¶n còng rÊt lín. Theo HiÖp ðíc An ninh NhËt _ MÜ, sè qu©n MÜ ®ãng ë NhËt B¶n lµ 46 000 ngðêi. Nh÷ng c¨n cø quan träng nhÊt cña MÜ ®ðîc ®Æt trªn ®¶o ¤kinaoa. Víi søc m¹nh kinh tÕ _ tµi chÝnh ngµy cµng lín, tõ nöa sau nh÷ng n¨m 70, NhËt B¶n cè g¾ng ®ða ra chÝnh s¸ch ®èi ngo¹i riªng cña m×nh. N¨m 1973, NhËt B¶n thiÕt lËp quan hÖ ngo¹i giao víi ViÖt Nam (ngµy 21 _ 9), b×nh thðêng ho¸ quan hÖ ngo¹i giao víi Trung Quèc. N¨m 1978, HiÖp ðíc Hoµ b×nh vµ H÷u nghÞ NhËt – Trung ® ®ðîc kÝ kÕt. Sù ra ®êi cña \"häc thuyÕt Phucð®a\" th¸ng 8 _ 1977 ®ðîc coi nhð lµ mèc ®¸nh dÊu sù \"trë vÒ\" ch©u ¸ cña NhËt B¶n, trong khi vÉn coi träng quan hÖ NhËt _ MÜ, NhËt _ T©y ¢u. \"Häc thuyÕt Kaiphu\" do Thñ tðíng Kaiphu ®ða ra n¨m 1991 lµ sù ph¸t triÓn tiÕp tôc häc thuyÕt Phucð®a trong ®iÒu kiÖn lÞch sö míi. Néi dung chÝnh cña häc thuyÕt Phucð®a lµ cñng cè mèi quan hÖ víi c¸c nðíc §«ng Nam ¸ trong c¸c lÜnh vùc kinh tÕ, chÝnh trÞ, v¨n ho¸, x héi vµ lµ b¹n hµng b×nh ®¼ng cña c¸c nðíc ASEAN. ? Nªu nh÷ng ®iÓm chÝnh trong chÝnh s¸ch ®èi ngo¹i cña NhËt B¶n giai ®o¹n 1973 _ 1991. 81

IV _ NhËt B¶n tõ n¨m 1991 ®Õn n¨m 2000 Trong thËp niªn 90, mÆc dï nÒn kinh tÕ suy tho¸i nhðng NhËt B¶n vÉn lµ mét trong ba trung t©m kinh tÕ _ tµi chÝnh lín cña thÕ giíi. TØ träng cña NhËt B¶n trong nÒn s¶n xuÊt cña thÕ giíi lµ 1/10. GDP cña NhËt B¶n n¨m 2000 lµ 4 746 tØ USD, thu nhËp b×nh qu©n trªn ®Çu ngðêi lµ 37 408 USD. Khoa häc _ kÜ thuËt cña NhËt B¶n tiÕp tôc ph¸t triÓn ë tr×nh ®é cao, tËp trung vµo lÜnh vùc s¶n xuÊt phôc vô nhu cÇu d©n dông. Trong c«ng cuéc chinh phôc vò trô, tÝnh ®Õn n¨m 1992, NhËt B¶n ® phãng 49 vÖ tinh vµ hîp t¸c cã hiÖu qu¶ víi MÜ, Nga trong c¸c chð¬ng tr×nh vò trô quèc tÕ. VÒ chÝnh trÞ, sau 38 n¨m §¶ng D©n chñ Tù do (LDP) liªn tôc cÇm quyÒn (1955 _ 1993), tõ n¨m 1993 ®Õn n¨m 2000, c¸c ®¶ng ®èi lËp hoÆc liªn minh c¸c ®¶ng ph¸i kh¸c nhau ® tham gia n¾m quyÒn l nh ®¹o, t×nh h×nh x héi NhËt B¶n cã phÇn kh«ng æn ®Þnh. ChØ trong 3 n¨m, tõ n¨m 1993 ®Õn n¨m 1996, NhËt B¶n ®· cã tíi 5 lÇn thay ®æi néi c¸c (tõ Thñ tðíng H«s«kaoa ®Õn Thñ tðíng Hasim«t«). TrËn ®éng ®Êt ë C«bª (1 _ 1995) g©y thiÖt h¹i lín vÒ ngðêi vµ cña, vô khñng bè b»ng h¬i ®éc trong ®ðêng tµu ®iÖn ngÇm cña gi¸o ph¸i Aum (3 _ 1995), n¹n thÊt nghiÖp t¨ng cao... ®· lµm cho nhiÒu ngðêi NhËt B¶n hÕt søc lo l¾ng. VÒ ®èi ngo¹i, NhËt B¶n tiÕp tôc liªn minh chÆt chÏ víi MÜ. Th¸ng 4 _ 1996, trong chuyÕn th¨m cña Tæng thèng MÜ B. Clint¬n ®Õn NhËt B¶n, hai bªn ® ra tuyªn bè t¸i kh¼ng ®Þnh viÖc kÐo dµi vÜnh viÔn HiÖp ðíc An ninh MÜ _ NhËt. MÆt kh¸c, víi c¸c häc thuyÕt Miyadaoa (1 _ 1993) vµ häc thuyÕt Hasim«t« (1 _ 1997), NhËt B¶n vÉn coi träng quan hÖ víi T©y ¢u vµ më réng ho¹t ®éng ®èi ngo¹i víi c¸c ®èi t¸c kh¸c trªn ph¹m vi toµn cÇu. Víi khu vùc ch©u ¸ _ Th¸i B×nh Dð¬ng, kÓ tõ ®Çu thËp niªn 90 ®Õn nay, c¸c quan hÖ hîp t¸c kinh tÕ gi÷a NhËt B¶n víi c¸c nðíc NICs vµ ASEAN tiÕp tôc gia t¨ng víi tèc ®é ngµy cµng m¹nh mÏ. TÝnh ®Õn n¨m 1995, xuÊt nhËp khÈu cña NhËt B¶n vµo khu vùc nµy t¨ng liªn tôc trong 13 n¨m liÒn. Víi c¸c nðíc ASEAN, ®Çu tð trùc tiÕp (FDI) cña NhËt B¶n t¨ng rÊt nhanh, n¨m 1990 t¨ng 7,8 lÇn so víi n¨m 1989, vµ ®Õn n¨m 1995 t¨ng 11,2%. ViÖn trî ODA cña NhËt B¶n dµnh cho ch©u ¸ n¨m 1998 lµ 5,28 tØ USD (chiÕm 50% tæng viÖn trî ODA trªn toµn thÕ giíi), trong ®ã, tæng sè vèn ODA dµnh cho ViÖt Nam lµ 103,2 tØ yªn (tð¬ng ®ð¬ng 733,26 triÖu USD). Nhð vËy, vai trß, vÞ trÝ vµ ¶nh hðëng cña NhËt B¶n ngµy cµng lín trªn trðêng quèc tÕ c¶ vÒ kinh tÕ vµ chÝnh trÞ. 82

VÒ v¨n ho¸, lµ mét nðíc tð b¶n ph¸t triÓn, nhðng NhËt B¶n vÉn lðu gi÷ ®ðîc nh÷ng gi¸ trÞ truyÒn thèng vµ b¶n s¾c v¨n ho¸ cña m×nh. Sù kÕt hîp hµi hoµ gi÷a truyÒn thèng vµ hiÖn ®¹i lµ nÐt ®¸ng chó ý trong ®êi sèng v¨n ho¸ NhËt B¶n. Kh«ng chØ v¨n, th¬, nh¹c, ho¹, kiÕn tróc hiÖn ®¹i NhËt B¶n ® cã ®ðîc chç ®øng trªn thÕ giíi, mµ ngay c¸c gi¸ trÞ v¨n ho¸ truyÒn thèng nhð Hoa ®¹o, Trµ ®¹o v.v... còng rÊt ®ðîc quan t©m ë nðíc ngoµi. ? Nªu nh÷ng nÐt c¬ b¶n vÒ t×nh h×nh kinh tÕ vµ chÝnh trÞ cña NhËt B¶n trong thËp kØ 90 cña thÕ kØ XX. C©u hái Vµ BµI TËP 1. Nh÷ng yÕu tè nµo khiÕn cho NhËt B¶n trë thµnh mét trong ba trung t©m kinh tÕ _ tµi chÝnh cña thÕ giíi trong nöa sau thÕ kØ XX ? 2. Tr×nh bµy nh÷ng nÐt chÝnh vÒ chÝnh s¸ch ®èi ngo¹i cña NhËt B¶n trong thêi k× ChiÕn tranh l¹nh. PhÇn ®äc thªm 1. MÜ phãng con tµu ap«l« lªn mÆt tr¨ng Ngµy 17 − 4 − 1970 Con tµu Ap«l« 13 h¹ c¸nh an toµn xuèng Th¸i B×nh Dð¬ng sau mét hµnh tr×nh kh«ng thµnh c«ng tíi MÆt Tr¨ng. NhiÖm vô ®ðîc dù ®Þnh lµ thùc hiÖn cuéc ®æ bé xuèng MÆt Tr¨ng lÇn thø ba nhðng ®· ®ét nhiªn bÞ gi¸n ®o¹n vµo ngµy 13 _ 4 sau 2 ngµy rðìi cÊt c¸nh do næ m«®un vËn hµnh g©y mÊt ®iÖn ë khoang ®iÒu khiÓn cña phi thuyÒn. C¸c nhµ du hµnh vò trô ph¶i sö dông ®éng c¬ cña tµu ®æ bé lªn MÆt Tr¨ng ®Ó ®iÒu khiÓn con tµu bay trë vÒ Tr¸i §Êt. Ngµy 9 − 2 − 1971 Ap«l« 14 r¬i xuèng biÓn Th¸i B×nh Dð¬ng sau 9 ngµy bay trong vò trô, bao gåm 33 tiÕng ®ång hå bay trªn quü ®¹o cña MÆt Tr¨ng. Ngµy 16 − 4 − 1972 MÜ phãng con tµu Ap«l« 16. NhiÖm vô cña tµu lªn MÆt Tr¨ng. §©y lµ chuyÕn th¸m hiÓm cã ngðêi l¸i lÇn thø 5 nh»m thu thËp c¸c mÉu ®¸ tõ vïng nói Decartes. Sau 11 ngµy bay trong kh«ng gian gåm ba ngµy trªn MÆt Tr¨ng, c¸c nhµ du hµnh vò trô MÜ ®· quay trë l¹i Tr¸i §Êt. (Niªn gi¸m lÞch sö Hoa K×, NXB Khoa häc X· héi, H., 2004, tr.1135, 1138, 1143) 83

CM YK 84 2. sù ph¸t triÓn kinh tÕ cña liªn minh ch©u ©u (EU) HiÖn nay EU lµ mét trung t©m kinh tÕ hïng m¹nh trªn thÕ giíi, cã tèc ®é t¨ng trðëng kh¸ æn ®Þnh : tèc ®é t¨ng GDP n¨m 1996 lµ 1,6%, n¨m 1997 lµ 2,5%, n¨m 1999 lµ 2,0%. N¨m 1998 trong c¬n b·o tµi chÝnh _ tiÒn tÖ lµm nghiªng ng¶ nÒn kinh tÕ thÕ giíi th× Liªn minh ch©u ¢u vÉn tiÕp tôc qu¸ tr×nh ph¸t triÓn tuy cã bÞ ¶nh hðëng cña cuéc khñng ho¶ng nµy. Sù bõng s¸ng cña kinh tÕ EU ®ðîc xem lµ mét trong nh÷ng nh©n tè gióp cho nÒn kinh tÕ thÕ giíi tr¸nh ®ðîc nguy c¬ suy tho¸i toµn cÇu. (Bïi Huy Kho¸t (Chñ biªn), Thóc ®Èy quan hÖ thð¬ng m¹i _ ®Çu tð gi÷a EU vµ ViÖt Nam trong nh÷ng n¨m ®Çu thÕ kØ XXI, NXB Khoa häc X· héi, H., 2001, tr. 27 _ 28) 3. vÞ trÝ cña nhËt b¶n trong nÒn kinh tÕ thÕ giíi §øng trªn phð¬ng diÖn kinh tÕ th× sù ph¸t triÓn \"thÇn k×\" cña NhËt B¶n lµ mét hiÖn tðîng næi bËt, vµ hÇu nhð ngðêi ta ®Òu thèng nhÊt thêi gian diÔn ra sù thÇn k× ®ã lµ tõ thËp niªn 60 ®Õn ®Çu nh÷ng n¨m 70. Trong thêi k× \"t¨ng trðëng gi¶m tèc\" tõ ®Çu thËp niªn 70 trë l¹i ®©y, tuy nÒn kinh tÕ NhËt ®· mÊt ®i sù \"thÇn k×\" cña nã, nhðng tèc ®é ph¸t triÓn vÉn lín vµ vÉn cao h¬n møc tiªu chuÈn quèc tÕ (mÆc dï cã xen lÉn nh÷ng thêi k× khñng ho¶ng vµ suy tho¸i ng¾n). Chøng minh râ rÖt nhÊt cho ®iÒu ®ã lµ kÓ tõ ®Çu thËp niªn 70 cho ®Õn nay, NhËt lu«n gi÷ v÷ng vai trß lµ mét trong ba trung t©m kinh tÕ, tµi chÝnh lín nhÊt cña thÕ giíi tð b¶n (MÜ _ T©y ¢u _ NhËt B¶n) vµ lµ siªu cðêng kinh tÕ thø hai cña thÕ giíi (sau MÜ). (Lª V¨n Quang, LÞch sö NhËt B¶n, Tñ s¸ch §¹i häc Tæng hîp Thµnh phè Hå ChÝ Minh _ 1996, tr. 248 _ 249) 84

VChð¬ng quan hÖ quèc tÕ (1945 - 2000) quan hÖ quèc tÕ 10 trong vµ sau thêi k× chiÕn tranh l¹nh Võa ra khái cuéc ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai, c¸c quèc gia bÞ l«i cuèn vµo t×nh tr¹ng ®èi ®Çu cña cuéc ChiÕn tranh l¹nh gi÷a hai siªu cðêng MÜ vµ Liªn X«, thËm chÝ cã lóc nhð bªn bê cña mét cuéc chiÕn tranh thÕ giíi míi. T×nh h×nh ®ã ®· trë thµnh nh©n tè chñ yÕu t¸c ®éng vµ chi phèi c¸c quan hÖ quèc tÕ trong h¬n bèn thËp kØ cña nöa sau thÕ kØ XX. I _ M©u thuÉn §«ng _ T©y vµ sù khëi ®Çu cña chiÕn tranh l¹nh Tõ liªn minh cïng nhau chèng ph¸t xÝt, sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai, hai cðêng quèc Liªn X« vµ MÜ nhanh chãng chuyÓn sang thÕ ®èi ®Çu, dÇn dÇn ®i tíi t×nh tr¹ng chiÕn tranh l¹nh. Trðíc hÕt, ®ã lµ sù ®èi lËp vÒ môc tiªu vµ chiÕn lðîc gi÷a hai cðêng quèc. Liªn X« chñ trð¬ng duy tr× hoµ b×nh, an ninh thÕ giíi, b¶o vÖ nh÷ng thµnh qu¶ cña chñ nghÜa x héi vµ ®Èy m¹nh phong trµo c¸ch m¹ng thÕ giíi. Ngðîc l¹i, MÜ ra søc chèng ph¸ Liªn X« vµ c¸c nðíc x héi chñ nghÜa, ®Èy lïi phong trµo c¸ch m¹ng nh»m thùc hiÖn mðu ®å b¸ chñ thÕ giíi. MÜ hÕt søc lo ng¹i ¶nh hðëng to lín cña Liªn X« cïng nh÷ng th¾ng lîi cña c¸c cuéc c¸ch m¹ng d©n chñ nh©n d©n ë c¸c nðíc §«ng ¢u, ®Æc biÖt lµ sù thµnh c«ng cña c¸ch m¹ng Trung Quèc víi sù ra ®êi nðíc Céng hoµ Nh©n d©n Trung Hoa. Chñ nghÜa x héi ® trë thµnh mét hÖ thèng thÕ giíi, tr¶i dµi tõ §«ng ©u tíi phÝa ®«ng ch©u ¸. Nhðng còng sau chiÕn tranh, MÜ ® vð¬n lªn thµnh mét nðíc tð b¶n giµu m¹nh nhÊt, vðît xa c¸c nðíc tð b¶n kh¸c, n¾m ®éc quyÒn vò khÝ nguyªn tö. MÜ tù cho m×nh cã quyÒn l nh ®¹o thÕ giíi _ nhð Tæng thèng Truman c«ng khai tuyªn bè : Ngµy nay Hoa K× lµ mét quèc gia m¹nh, kh«ng cã mét quèc gia nµo 85

m¹nh h¬n... §iÒu ®ã cã nghÜa lµ víi søc m¹nh nhð thÕ, chóng ta (MÜ) cã nghÜa vô n¾m quyÒn l nh ®¹o thÕ giíi. Sù kiÖn ®ðîc xem lµ khëi ®Çu cho chÝnh s¸ch chèng Liªn X«, g©y nªn t×nh tr¹ng chiÕn tranh l¹nh cña MÜ lµ th«ng ®iÖp cña Tæng thèng Truman t¹i Quèc héi MÜ ngµy 12 _ 3 _ 1947. Trong ®ã, Tæng thèng MÜ kh¼ng ®Þnh : Sù tån t¹i cña Liªn X« lµ nguy c¬ lín ®èi víi nðíc MÜ vµ ®Ò nghÞ viÖn trî khÈn cÊp 400 triÖu USD cho hai nðíc Hi L¹p vµ Thæ NhÜ K×. §ã lµ \"Häc thuyÕt Truman\" víi néi dung quan träng lµ x¸c lËp h¬n n÷a mèi quan hÖ cña MÜ víi ch©u ¢u nh»m : 1_ Cñng cè c¸c chÝnh quyÒn th©n phð¬ng T©y vµ ®Èy lïi phong trµo ®Êu tranh yªu nðíc ë Hi L¹p vµ Thæ NhÜ K× ; 2_ BiÕn hai nðíc Hi L¹p vµ Thæ NhÜ K× thµnh nh÷ng c¨n cø tiÒn phð¬ng chèng Liªn X« vµ c¸c nðíc d©n chñ nh©n d©n §«ng ¢u ; 3_ G¹t bá ¶nh hðëng cña Anh cã tõ trðíc ë Hi L¹p vµ Thæ NhÜ K×. Nhð thÕ, häc thuyÕt Truman lµ mét sù tËp hîp lùc lðîng cña MÜ nh»m ph¶n øng trðíc nh÷ng th¾ng lîi vµ ¶nh hðëng cña chñ nghÜa x· héi ë ch©u ¢u. Hai lµ, vµo ®Çu th¸ng 6 _ 1947, MÜ ®Ò ra \"KÕ ho¹ch M¸csan\" víi kho¶n viÖn trî kho¶ng 17 tØ USD ®Ó gióp c¸c nðíc T©y ©u phôc håi nÒn kinh tÕ bÞ tµn ph¸ sau chiÕn tranh. MÆt kh¸c, qua kÕ ho¹ch nµy, MÜ cßn nh»m tËp hîp c¸c nðíc T©y ¢u vµo liªn minh qu©n sù chèng Liªn X« vµ c¸c nðíc §«ng ¢u. ViÖc thùc hiÖn \"KÕ ho¹ch M¸csan\" ® t¹o nªn sù ph©n chia ®èi lËp vÒ kinh tÕ vµ chÝnh trÞ gi÷a c¸c nðíc T©y ¢u tð b¶n chñ nghÜa vµ c¸c nðíc §«ng ¢u x héi chñ nghÜa. Ba lµ, ngµy 4 _ 4 _ 1949, MÜ thµnh lËp khèi qu©n sù _ Tæ chøc HiÖp ðíc B¾c §¹i T©y Dð¬ng (NATO). T¹i thñ ®« Oasinht¬n, MÜ vµ 11 nðíc phð¬ng T©y (Anh, Ph¸p, Cana®a, Italia, BØ, Hµ Lan, Lócx¨mbua, §an M¹ch, Na Uy, Aix¬len, Bå §µo Nha) ®· kÝ HiÖp ðíc B¾c §¹i T©y Dð¬ng chÝnh thøc thµnh lËp NATO ; sau nµy thªm Hi L¹p (2 _ 1952), Thæ NhÜ K× (2 _ 1952), CHLB §øc (5 _ 1955), T©y Ban Nha (5 _ 1982)(1). §©y lµ liªn minh qu©n sù lín nhÊt cña c¸c nðíc tð b¶n phð¬ng T©y do MÜ cÇm ®Çu nh»m chèng Liªn X« vµ c¸c nðíc x héi chñ nghÜa §«ng ©u. Ngay sau khi HiÖp ðíc NATO ®ðîc phª chuÈn, MÜ ®· kÝ hµng lo¹t c¸c hiÖp ®Þnh tay ®«i víi c¸c nðíc thµnh viªn vÒ viÖc sö dông vò khÝ vµ thiÕt lËp c¸c c¨n cø qu©n sù cña MÜ trªn l·nh thæ c¸c nðíc nµy. §Ó kh«i phôc ®Êt nðíc sau chiÕn tranh, th¸ng 1 _ 1949, Liªn X« vµ c¸c nðíc §«ng ¢u thµnh lËp Héi ®ång tð¬ng trî kinh tÕ, thùc hiÖn sù hîp t¸c vµ gióp ®ì lÉn nhau gi÷a c¸c nðíc XHCN. (1) Tõ sau ChiÕn tranh l¹nh, th¸ng 3 _ 1999, NATO kÕt n¹p thªm 3 nðíc (Ba Lan, Hunggari vµ SÐc) ; ®Õn th¸ng 4 _ 2004 më réng thªm 7 nðíc (Bungari, Ext«nia, LÝtva, L¸tvia, Rumani, Sl«vakia, Sl«vªnia). 86

Th¸ng 5 _ 1955, Liªn X« vµ c¸c nðíc §«ng ¢u (Anbani, Ba Lan, Hunggari, Bungari, CHDC §øc, TiÖp Kh¾c, Rumani) ® thµnh lËp Tæ chøc HiÖp ðíc V¸csava, mét liªn minh chÝnh trÞ _ qu©n sù mang tÝnh chÊt phßng thñ cña c¸c nðíc x héi chñ nghÜa ch©u ¢u. Sù ra ®êi cña NATO vµ Tæ chøc HiÖp ðíc V¸csava lµ nh÷ng sù kiÖn ®¸nh dÊu sù x¸c lËp cña côc diÖn hai cùc, hai phe. ChiÕn tranh l¹nh ® bao trïm c¶ thÕ giíi. ? _ Néi dung chÝnh cña häc thuyÕt Truman lµ g× ? _ Tæ chøc HiÖp ðíc B¾c §¹i T©y Dð¬ng vµ Tæ chøc HiÖp ðíc V¸csava ®ðîc h×nh thµnh vµ g©y hËu qu¶ nhð thÕ nµo ®èi víi t×nh h×nh thÕ giíi ? II _ Sù ®èi ®Çu §«ng _ T©y vµ c¸c cuéc chiÕn tranh côc bé T×nh h×nh trªn cho thÊy : ChiÕn tranh l¹nh lµ cuéc ®èi ®Çu c¨ng th¼ng gi÷a hai phe _ phe tð b¶n chñ nghÜa do MÜ cÇm ®Çu vµ phe x héi chñ nghÜa do Liªn X« lµm trô cét. ChiÕn tranh l¹nh ® diÔn ra trªn hÇu hÕt c¸c lÜnh vùc, tõ chÝnh trÞ, qu©n sù ®Õn kinh tÕ, v¨n ho¸ _ tð tðëng... ngo¹i trõ sù xung ®ét trùc tiÕp b»ng qu©n sù gi÷a hai siªu cðêng quèc. Tuy kh«ng næ ra mét cuéc chiÕn tranh thÕ giíi, nhðng trong gÇn nöa thÕ kØ cña ChiÕn tranh l¹nh, thÕ giíi lu«n n»m trong t×nh tr¹ng c¨ng th¼ng, nhiÒu cuéc chiÕn tranh côc bé ® diÔn ra ë mét sè khu vùc nh𠧫ng Nam ¸, §«ng B¾c ¸ vµ Trung §«ng. 1. Cuéc phong to¶ BÐclin (1948) vµ Bøc tðêng BÐclin (1961) Tr¸i víi nh÷ng tho¶ thuËn t¹i c¸c héi nghÞ Ianta vµ Pètx®am (1945) vÒ mét gi¶i ph¸p thèng nhÊt nðíc §øc, ngµy 23 _ 2 _ 1948, t¹i Lu©n §«n, c¸c nðíc MÜ, Anh, Ph¸p ® cïng nhau ®Ò ra mét quy chÕ vÒ tð¬ng lai cho viÖc hîp nhÊt ba khu vùc chiÕm ®ãng cña hä. Liªn X« kÞch liÖt ph¶n ®èi. §Ó tr¶ ®òa cho viÖc tho¶ thuËn riªng rÏ nµy, ngµy 31 _ 3 _ 1948, Liªn X« quyÕt ®Þnh phong to¶, kiÓm so¸t tÊt c¶ c¸c mèi liªn hÖ gi÷a c¸c khu vùc T©y BÐclin víi T©y §øc. T×nh h×nh ch©u ¢u trë nªn c¨ng th¼ng. C¸c nðíc T©y ¢u ph¶i tæ chøc cÇu hµng kh«ng ®Ó duy tr× viÖc tiÕp tÕ cho T©y BÐclin. Cuéc phong to¶ BÐclin cña Liªn X« kÐo dµi h¬n 1 n¨m, ®ðîc chÊm døt vµo ngµy 12 _ 5 _ 1949, sau khi cïng ngµy c¸c nðíc phð¬ng T©y b i bá viÖc ng¨n chÆn bu«n b¸n gi÷a c¸c khu vùc T©y vµ §«ng BÐclin. 87

Vµo n¨m 1961, vÊn ®Ò nðíc §øc l¹i trë nªn c¨ng th¼ng. §ã lµ, trðíc t×nh tr¹ng di cð å ¹t tõ §«ng §øc sang T©y §øc g©y nªn nhiÒu khã kh¨n, kh«ng æn ®Þnh vÒ kinh tÕ, chÝnh trÞ vµ x héi ë §«ng §øc, ®ªm 12 _ 8 _ 1961, ChÝnh phñ CHDC §øc ® x©y dùng mét bøc tðêng víi d©y kÏm gai ng¨n c¸ch hai khu vùc §«ng vµ T©y BÐclin. Tõ ®ã, viÖc qua l¹i gi÷a hai khu vùc ë BÐclin bÞ ®×nh chØ, quan hÖ gi÷a hai nhµ nðíc §øc cµng ®èi ®Çu quyÕt liÖt. 2. Cuéc chiÕn tranh x©m lðîc §«ng Dð¬ng cña thùc d©n Ph¸p (1945 - 1954) Ngay sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai, thùc d©n Ph¸p ® quay trë l¹i tiÕn hµnh cuéc chiÕn tranh x©m lðîc ba nðíc ViÖt Nam, Lµo, Campuchia. Cuéc chiÕn bïng næ tõ Sµi Gßn (9 _ 1945), tíi th¸ng 12 _ 1946 lan réng trªn toµn câi §«ng Dð¬ng. Vðît qua mu«n vµn khã kh¨n gian khæ, nh©n d©n ba nðíc §«ng Dð¬ng ® kiªn cðêng chiÕn ®Êu b¶o vÖ nÒn ®éc lËp. Sau khi c¸ch m¹ng Trung Quèc thµnh c«ng (1 _ 10 _ 1949), cuéc kh¸ng chiÕn cña ViÖt Nam cã ®iÒu kiÖn liªn l¹c vµ nhËn ®ðîc sù ñng hé, gióp ®ì cña Liªn X«, Trung Quèc vµ c¸c nðíc x héi chñ nghÜa. Tõ n¨m 1950, MÜ viÖn trî cho Ph¸p vµ can thiÖp ngµy cµng s©u vµo cuéc chiÕn tranh §«ng Dð¬ng. ChiÕn tranh §«ng Dð¬ng ngµy cµng chÞu sù t¸c ®éng cña hai phe. Sau chiÕn th¾ng §iÖn Biªn Phñ lÞch sö (7 _ 5 _ 1954) cña qu©n d©n ViÖt Nam, Héi nghÞ Gi¬nev¬ vÒ §«ng Dð¬ng ® ®ðîc triÖu tËp víi sù tham gia cña c¸c nðíc lín nhð Liªn X«, Trung Quèc, MÜ, Anh vµ c¸c bªn tham chiÕn lµ ViÖt Nam D©n chñ Céng hoµ vµ Ph¸p... HiÖp ®Þnh Gi¬nev¬ vÒ §«ng Dð¬ng (21 _ 7 _ 1954) ® c«ng nhËn ®éc lËp, chñ quyÒn, thèng nhÊt vµ toµn vÑn l nh thæ cña ViÖt Nam, Lµo vµ Campuchia. Cuéc chiÕn ë §«ng Dð¬ng ® chÊm døt, nhðng ViÖt Nam t¹m thêi bÞ chia c¾t lµm hai miÒn, lÊy vÜ tuyÕn 17 lµm ranh giíi qu©n sù. HiÖp ®Þnh Gi¬nev¬ ®¸nh dÊu th¾ng lîi cña nh©n d©n ViÖt Nam, Lµo vµ Campuchia, nhðng mÆt kh¸c còng ph¶n ¸nh cuéc ®Êu tranh gay g¾t gi÷a hai phe. §¹i biÓu MÜ ra tuyªn bè kh«ng chÞu sù rµng buéc cña HiÖp ®Þnh nh»m chuÈn bÞ cho sù x©m lðîc sau nµy. 3. Cuéc chiÕn tranh TriÒu Tiªn (1950 - 1953) Sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai, theo tho¶ thuËn gi÷a c¸c §ång minh, qu©n ®éi Liªn X« chiÕm ®ãng miÒn B¾c b¸n ®¶o TriÒu Tiªn, qu©n ®éi MÜ chiÕm ®ãng 88

miÒn Nam, lÊy vÜ tuyÕn 38 lµm giíi tuyÕn ph©n chia t¹m thêi. N¨m 1948, hai chÝnh quyÒn ®ðîc thµnh lËp riªng rÏ lµ §¹i Hµn D©n Quèc (Hµn Quèc) ë phÝa Nam vµ Céng hoµ D©n chñ Nh©n d©n TriÒu Tiªn ë phÝa B¾c, ®ðîc MÜ vµ Liªn X« b¶o trî cho mçi bªn. Ngµy 25 _ 6 _ 1950, qu©n ®éi CHDCND TriÒu Tiªn vðît vÜ tuyÕn 38, më cuéc tÊn c«ng quy m« tð¬ng ®èi lín xuèng phÝa nam. Sau gÇn ba th¸ng tÊn c«ng, tíi 13 _ 9 _ 1950, qu©n ®éi CHDCND TriÒu Tiªn ®· chiÕm 95% ®Êt ®ai vµ 97% d©n sè Hµn Quèc. Trðíc t×nh h×nh ®ã, MÜ ®· huy ®éng toµn bé lùc lðîng ë ViÔn §«ng ®æ bé vµo c¶ng Nh©n Xuyªn (15 _ 9 _ 1950) dðíi danh nghÜa \"qu©n ®éi Liªn hîp quèc\", sau ®ã vðît qua vÜ tuyÕn 38, ®¸nh chiÕm miÒn B¾c, tiÕn tíi s«ng ¸p Lôc gi¸p Trung Quèc. Th¸ng 10 _ 1950, Qu©n chÝ nguyÖn Trung Quèc tiÕn vµo TriÒu Tiªn \"kh¸ng MÜ, viÖn TriÒu\". Qu©n ®éi TriÒu _ Trung ®· ®Èy lïi qu©n MÜ khái B¾c vÜ tuyÕn 38. Sau ®ã, chiÕn sù tiÕp diÔn ë khu vùc vÜ tuyÕn 38. Sau h¬n ba n¨m chiÕn tranh, víi nh÷ng tæn thÊt nÆng nÒ cña c¶ hai bªn, ngµy 27 _ 7 _ 1953, HiÖp ®Þnh ®×nh chiÕn ®ðîc kÝ kÕt gi÷a Trung Quèc _ TriÒu Tiªn víi MÜ _ Hµn Quèc. Theo ®ã, vÜ tuyÕn 38 vÉn lµ ranh giíi qu©n sù gi÷a hai miÒn B¾c, Nam TriÒu Tiªn. Cuéc chiÕn tranh TriÒu Tiªn lµ sù ®ông ®Çu trùc tiÕp ®Çu tiªn gi÷a hai phe, kh«ng ph©n th¾ng b¹i. 4. Cuéc khñng ho¶ng Caribª (1962) Sau khi c¸ch m¹ng Cuba th¾ng lîi, MÜ kh«ng ngõng chèng ph¸ c«ng cuéc x©y dùng ®Êt nðíc cña nh©n d©n Cuba. Th¸ng 10 _ 1962, t×nh h×nh trë nªn c¨ng th¼ng nghiªm träng do \"cuéc khñng ho¶ng Caribª\". Trðíc sù ®e do¹ x©m lðîc cña MÜ, mïa hÌ 1962, hai ChÝnh phñ Liªn X« vµ Cuba tho¶ thuËn : Liªn X« x©y dùng c¨n cø tªn löa ®¹n ®¹o tÇm trung trªn l·nh thæ Cuba ®Ó gióp Cuba b¶o vÖ nÒn ®éc lËp, an ninh cña m×nh. LÊy cí an ninh nðíc MÜ bÞ ®e do¹, tèi 22 _ 10 _ 1962 Tæng thèng MÜ Kenn¬®i lªn ¸n nh÷ng ho¹t ®éng qu©n sù cña Liªn X« t¹i Cuba, th«ng b¸o quyÕt ®Þnh cña ChÝnh phñ MÜ lµ phong to¶ b»ng h¶i qu©n quanh Cuba, göi tèi hËu thð ®ßi Liªn X« dì bá vµ rót tªn löa vÒ nðíc. C¶ thÕ giíi lo l¾ng vÒ nguy c¬ mét cuéc chiÕn tranh thÕ giíi míi. Cuèi cïng, ngµy 26 _ 10, hai bªn ®· tho¶ thuËn : Liªn X« rót tªn löa vµ cam kÕt kh«ng ®ða tªn löa trë l¹i Cuba ; MÜ cam kÕt kh«ng x©m lðîc Cuba. Cuéc khñng ho¶ng kÕt thóc, nhðng quan hÖ MÜ _ Cuba vÉn tiÕp tôc c¨ng th¼ng. 89

5. Cuéc chiÕn tranh x©m lðîc ViÖt Nam cña ®Õ quèc MÜ (1954 - 1975) Sau HiÖp ®Þnh Gi¬nev¬ n¨m 1954 vÒ §«ng Dð¬ng, MÜ ® nhanh chãng thay thÕ Ph¸p, dùng lªn chÝnh quyÒn Ng« §×nh DiÖm, ©m mðu chia c¾t l©u dµi ViÖt Nam, biÕn miÒn Nam ViÖt Nam thµnh thuéc ®Þa kiÓu míi vµ c¨n cø qu©n sù cña MÜ. Nhðng mðu ®å cña MÜ ® vÊp ph¶i ý chÝ quËt cðêng vµ cuéc ®Êu tranh anh dòng cña nh©n d©n ViÖt Nam. ChiÕn tranh ViÖt Nam ® trë thµnh cuéc chiÕn tranh côc bé lín nhÊt ph¶n ¸nh m©u thuÉn gi÷a hai phe. Nhðng cuèi cïng, mäi chiÕn lðîc chiÕn tranh cña MÜ ®Òu bÞ ph¸ s¶n. Th¸ng 1 _ 1973, HiÖp ®Þnh Pari ®ðîc kÝ kÕt. Theo ®ã, MÜ cam kÕt t«n träng c¸c quyÒn d©n téc c¬ b¶n lµ ®éc lËp, chñ quyÒn, thèng nhÊt vµ toµn vÑn l nh thæ cña ViÖt Nam, rót qu©n khái ViÖt Nam, cam kÕt kh«ng dÝnh lÝu hoÆc can thiÖp vÒ qu©n sù ®èi víi nðíc ta. §Õ quèc MÜ më réng cuéc chiÕn tranh x©m lðîc sang Lµo vµ Campuchia. Nh©n d©n ba nðíc §«ng Dð¬ng ®oµn kÕt tiÕn hµnh cuéc kh¸ng chiÕn chèng MÜ, cøu nðíc, ®Õn n¨m 1975 giµnh th¾ng lîi hoµn toµn. H×nh 31. Bøc tðêng ë Oasinht¬n ghi tªn lÝnh MÜ Tãm l¹i, trong thêi k× chÕt ë ViÖt Nam ChiÕn tranh l¹nh, hÇu nhð mäi cuéc chiÕn tranh hoÆc xung ®ét qu©n sù ë c¸c khu vùc trªn thÕ giíi, víi nh÷ng h×nh thøc vµ møc ®é kh¸c nhau, ®Òu liªn quan tíi sù ®èi ®Çu gi÷a hai cùc X« _ MÜ. ? _ Nªu tãm t¾t néi dung c¸c cuéc chiÕn tranh côc bé ® x¶y ra tõ n¨m 1945 ®Õn n¨m 1975. _ Tõ nh÷ng sù kiÖn trong bµi, em cã nhËn xÐt g× vÒ chÝnh s¸ch ®èi ngo¹i cña MÜ ? 90

III _ Xu thÕ hoµ ho·n ®«ng _ t©y vµ chiÕn tranh l¹nh chÊm døt MÆc dï ChiÕn tranh l¹nh vÉn tiÕp diÔn, nhðng tõ ®Çu nh÷ng n¨m 70 xu hðíng hoµ ho n §«ng _ T©y ® xuÊt hiÖn víi nh÷ng cuéc gÆp gì thð¬ng lðîng X« _ MÜ. Trªn c¬ së nh÷ng tho¶ thuËn X« _ MÜ, ngµy 9 _ 11 _ 1972, hai nðíc §øc _ Céng hoµ D©n chñ vµ Céng hoµ Liªn bang _ ® kÝ kÕt t¹i Bon HiÖp ®Þnh vÒ nh÷ng c¬ së cña quan hÖ gi÷a §«ng §øc vµ T©y §øc. Theo ®ã, hai bªn ph¶i t«n träng kh«ng ®iÒu kiÖn chñ quyÒn vµ sù toµn vÑn l·nh thæ cña nhau còng nhð cña c¸c nðíc ch©u ¢u trªn ®ðêng biªn giíi hiÖn t¹i. Hai bªn thiÕt lËp quan hÖ l¸ng giÒng th©n thiÖn, b×nh thðêng trªn c¬ së b×nh ®¼ng, gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò tranh chÊp b»ng biÖn ph¸p hoµ b×nh vµ sÏ tù kiÒm chÕ viÖc ®e do¹ b»ng vò lùc hay sö dông vò lùc. Còng trong n¨m 1972, hai siªu cðêng Liªn X«, MÜ ® tho¶ thuËn vÒ viÖc h¹n chÕ vò khÝ chiÕn lðîc vµ ngµy 26 _ 5 kÝ HiÖp ðíc vÒ viÖc h¹n chÕ hÖ thèng phßng chèng tªn löa (ABM), sau ®ã lµ HiÖp ®Þnh h¹n chÕ vò khÝ tiÕn c«ng chiÕn lðîc(1) (gäi t¾t lµ SALT _ 1). HiÖp ðíc ABM quy ®Þnh : Liªn X« vµ MÜ mçi nðíc chØ ®ðîc x©y dùng hai hÖ thèng ABM víi mçi hÖ thèng cã 100 tªn löa chèng tªn löa. Sau ®ã, trong n¨m 1974 hai nðíc l¹i tho¶ thuËn mçi nðíc chØ cã mét hÖ thèng ABM. Víi hai hiÖp ðíc nµy, tõ gi÷a nh÷ng n¨m 70 ®· h×nh thµnh thÕ c©n b»ng chiÕn lðîc gi÷a Liªn X« vµ MÜ vÒ lùc lðîng qu©n sù nãi chung vµ vÒ vò khÝ h¹t nh©n chiÕn lðîc nãi riªng. Cuèi n¨m 2001, MÜ ®¬n phð¬ng rót khái HiÖp ðíc ABM ; ®iÒu nµy cã thÓ dÉn ®Õn mét cuéc ch¹y ®ua vò trang míi vÒ vò khÝ h¹t nh©n. §Çu th¸ng 8 _ 1975, 33 nðíc ch©u ©u cïng MÜ vµ Cana®a ® kÝ kÕt §Þnh ðíc Henxinki, kh¼ng ®Þnh nh÷ng nguyªn t¾c trong quan hÖ gi÷a c¸c quèc gia nhð b×nh ®¼ng, chñ quyÒn, sù bÒn v÷ng cña ®ðêng biªn giíi, gi¶i quyÕt hoµ b×nh c¸c tranh chÊp... nh»m b¶o ®¶m an ninh ch©u ¢u vµ sù hîp t¸c gi÷a c¸c nðíc vÒ kinh tÕ, khoa häc vµ kÜ thuËt, b¶o vÖ m«i trðêng v.v... §Þnh ðíc Henxinki n¨m 1975 ®¸nh dÊu sù chÊm døt t×nh tr¹ng ®èi ®Çu gi÷a hai khèi nðíc tð b¶n chñ nghÜa vµ x· héi chñ nghÜa ë ch©u ¢u, ®ång thêi t¹o nªn mét c¬ chÕ gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò liªn quan ®Õn hoµ b×nh, an ninh ë ch©u lôc nµy. Cïng víi c¸c sù kiÖn trªn, tõ ®Çu nh÷ng n¨m 70, hai siªu cðêng X« _ MÜ ® tiÕn hµnh nh÷ng cuéc gÆp cÊp cao, nhÊt lµ tõ n¨m 1985 khi Goãcbachèp lªn cÇm quyÒn ë Liªn X«. HÇu nhð h»ng n¨m ®Òu diÔn ra c¸c cuéc gÆp gì gi÷a nguyªn thñ hai nðíc _ Goãcbachèp vµ Rig©n, sau lµ Goãcbachèp vµ Bus¬ (cha). NhiÒu (1) Vò khÝ tiÕn c«ng chiÕn lðîc ®ðîc hiÓu lµ tªn löa vðît ®¹i ch©u cã tÇm b¾n xa h¬n 5 500 km, m¸y bay nÐm bom cã tÇm ho¹t ®éng tð¬ng tù vµ tµu ngÇm h¹t nh©n phãng tªn löa tÇm xa. 91

v¨n kiÖn hîp t¸c vÒ kinh tÕ vµ khoa häc _ kÜ thuËt ® ®ðîc kÝ kÕt gi÷a hai nðíc, nhðng träng t©m lµ nh÷ng tho¶ thuËn vÒ thñ tiªu tªn löa tÇm trung ë ch©u ¢u, c¾t gi¶m vò khÝ chiÕn lðîc còng nhð h¹n chÕ cuéc ch¹y ®ua vò trang gi÷a hai nðíc. Th¸ng 12 _ 1989, trong cuéc gÆp kh«ng chÝnh thøc t¹i ®¶o Manta (§Þa Trung H¶i), Tæng BÝ th𠧶ng Céng s¶n Liªn X« Goãcbachèp vµ Tæng thèng MÜ Bus¬ ® chÝnh thøc cïng tuyªn bè chÊm døt ChiÕn tranh l¹nh. Së dÜ hai siªu cðêng X« _ MÜ tuyªn bè chÊm døt ChiÕn tranh l¹nh v× : Mét lµ, cuéc ch¹y ®ua vò trang kÐo dµi h¬n bèn thËp kØ ®· lµm cho c¶ hai nðíc qu¸ tèn kÐm vµ bÞ suy gi¶m thÕ m¹nh trªn nhiÒu mÆt so víi c¸c cðêng quèc kh¸c. Hai lµ, sù vð¬n lªn m¹nh mÏ cña §øc, NhËt B¶n vµ T©y ¢u... ®· ®Æt ra nhiÒu khã kh¨n vµ th¸ch thøc to lín. C¸c nðíc nµy ®· trë thµnh nh÷ng ®èi thñ c¹nh tranh ®¸ng gêm ®èi víi MÜ. Cßn Liªn X« lóc nµy nÒn kinh tÕ ngµy cµng l©m vµo t×nh tr¹ng tr× trÖ, khñng ho¶ng. Do vËy, hai cðêng quèc Liªn X« vµ MÜ ®Òu cÇn ph¶i tho¸t khái thÕ ®èi ®Çu ®Ó æn ®Þnh vµ cñng cè vÞ thÕ cña m×nh. ChiÕn tranh l¹nh chÊm døt ® më ra chiÒu hðíng vµ nh÷ng ®iÒu kiÖn gi¶i quyÕt hoµ b×nh c¸c vô tranh chÊp, xung ®ét ®ang diÔn ra ë nhiÒu khu vùc trªn thÕ giíi. ë ¸pganixtan, Liªn X« vµ MÜ ®· tho¶ thuËn gi¶i quyÕt cuéc xung ®ét víi viÖc qu©n ®éi Liªn X« rót ra khái ¸pganixtan. Th¸ng 10 _ 1991, HiÖp ®Þnh vÒ mét gi¶i ph¸p chÝnh trÞ toµn bé ë Campuchia ®· ®ðîc kÝ kÕt t¹i Pari. Nhê ®ã, cuéc xung ®ét kÐo dµi h¬n mét thËp kØ víi nh÷ng téi ¸c diÖt chñng cña chÕ ®é Kh¬me ®á ®· chÊm døt. Nh÷ng triÓn väng tèt ®Ñp ®· më ra ®Ó x©y dùng mét nðíc Campuchia míi. Mèi quan hÖ gi÷a c¸c nðíc trong khu vùc ®ðîc c¶i thiÖn nh»m x©y dùng mét §«ng Nam ¸ hoµ b×nh vµ æn ®Þnh, ë T©y Nam Phi, qu©n ®éi Nam Phi vµ qu©n t×nh nguyÖn Cuba ®Òu rót khái Namibia. Ngµy 21 _ 3 _ 1990, Céng hoµ Namibia tuyªn bè ®éc lËp. Tuy vËy, t×nh tr¹ng ChiÕn tranh l¹nh chØ thùc sù kÕt thóc sau khi Liªn bang X« viÕt tan r , trËt tù hai cùc kh«ng cßn n÷a. ? Tr×nh bµy vµ ph©n tÝch nh÷ng sù kiÖn chøng tá xu thÕ hoµ ho n gi÷a hai siªu cðêng Liªn X« vµ MÜ ; gi÷a hai phe x héi chñ nghÜa vµ tð b¶n chñ nghÜa. IV _ thÕ giíi sau chiÕn tranh l¹nh Sau nhiÒu n¨m tr× trÖ vµ khñng ho¶ng kÐo dµi, tíi nh÷ng n¨m 1989 _ 1991 chÕ ®é x héi chñ nghÜa ® bÞ sôp ®æ ë c¸c nðíc §«ng ¢u vµ Liªn bang X« viÕt. Ngµy 28 _ 6 _ 1991, Héi ®ång tð¬ng trî kinh tÕ (SEV) tuyªn bè gi¶i thÓ. Sau ®ã, ngµy 1 _ 7 _ 1991, Tæ chøc HiÖp ðíc V¸csava chÊm døt ho¹t ®éng. Víi \"cùc\" 92

Liªn X« tan r , hÖ thèng thÕ giíi cña c¸c nðíc x héi chñ nghÜa kh«ng cßn tån t¹i, TrËt tù thÕ giíi hai cùc Ianta ® sôp ®æ. ThÕ \"hai cùc\" cña hai siªu cðêng kh«ng cßn n÷a, MÜ lµ \"cùc\" duy nhÊt cßn l¹i. Ph¹m vi ¶nh hðëng cña Liªn X« ë ch©u ¢u vµ ch©u ¸ ® bÞ mÊt, ¶nh hðëng cña MÜ còng bÞ thu hÑp ë nhiÒu n¬i. Tõ sau n¨m 1991 ®Çy biÕn ®éng, t×nh h×nh thÕ giíi ® diÔn ra nh÷ng thay ®æi to lín vµ phøc t¹p. Mét lµ, trËt tù thÕ giíi hai cùc ® sôp ®æ nhðng trËt tù thÕ giíi míi l¹i ®ang trong qu¸ tr×nh h×nh thµnh. Dð luËn thÕ giíi cho r»ng ph¶i nhiÒu n¨m n÷a míi cã thÓ h×nh thµnh mét trËt tù thÕ giíi míi theo xu hðíng ®a cùc, nhiÒu trung t©m víi sù vð¬n lªn, ®ua tranh m¹nh mÏ cña c¸c cðêng quèc nhð MÜ, Liªn minh ch©u ¢u, NhËt B¶n, Nga, Trung Quèc. Hai lµ, sau ChiÕn tranh l¹nh, hÇu nhð c¸c quèc gia ®Òu ®iÒu chØnh chiÕn lðîc ph¸t triÓn, tËp trung vµo ph¸t triÓn kinh tÕ. Ngµy nay, kinh tÕ ®· trë thµnh träng ®iÓm cña quan hÖ quèc tÕ, nÒn t¶ng c¨n b¶n ®Ó x©y dùng søc m¹nh thùc sù cña mçi quèc gia. Ba lµ, sù tan r cña Liªn X« ® t¹o cho MÜ mét lîi thÕ t¹m thêi. Giíi cÇm quyÒn MÜ ra søc thiÕt lËp trËt tù thÕ giíi mét cùc ®Ó MÜ lµm b¸ chñ thÕ giíi. MÆc dï ngµy nay MÜ cã mét lùc lðîng kinh tÕ _ tµi chÝnh, khoa häc _ kÜ thuËt vµ qu©n sù vðît tréi so víi tÊt c¶ c¸c quèc gia, nhðng gi÷a tham väng to lín lµm b¸ chñ thÕ giíi vµ kh¶ n¨ng hiÖn thùc cña MÜ lµ mét kho¶ng c¸ch kh«ng nhá. NhiÒu sù kiÖn diÔn ra trªn thÕ giíi gÇn ®©y ®· chøng tá ®iÒu ®ã. Bèn lµ, sau ChiÕn tranh l¹nh, hoµ b×nh thÕ giíi ®ðîc cñng cè, nhðng ë nhiÒu khu vùc t×nh h×nh l¹i kh«ng æn ®Þnh víi nh÷ng cuéc néi chiÕn, xung ®ét qu©n sù ®Ém m¸u kÐo dµi. Nh÷ng cuéc xung ®ét ®· x¶y ra ë b¸n ®¶o Banc¨ng, mét sè nðíc ch©u Phi vµ Trung ¸. Nguyªn nh©n chÝnh lµ do nh÷ng m©u thuÉn vÒ s¾c téc, t«n gi¸o vµ tranh chÊp l·nh thæ ®· bïng lªn d÷ déi, khi m©u thuÉn hai cùc §«ng _ T©y kh«ng cßn n÷a. Bðíc sang thÕ kØ XXI, víi sù tiÕn triÓn cña xu thÕ hoµ b×nh, hîp t¸c vµ ph¸t triÓn, c¸c d©n téc hi väng vÒ mét tð¬ng lai tèt ®Ñp cña loµi ngðêi. Nhðng cuéc tÊn c«ng khñng bè bÊt ngê vµo nðíc MÜ ngµy 11 _ 9 _ 2001 ® më ®Çu cho mét thêi k× biÕn ®éng lín trong t×nh h×nh thÕ giíi. ChØ trong mét thêi gian ng¾n, toµ nhµ Trung t©m Thð¬ng m¹i thÕ giíi (WTC) bÞ ®æ sôp, hµng ngh×n d©n thðêng thiÖt m¹ng, tæn thÊt vËt chÊt lªn tíi hµng chôc tØ USD. Sù kiÖn 11 _ 9 ® ®Æt c¸c quèc gia _ d©n téc ®øng trðíc nh÷ng th¸ch thøc cña chñ nghÜa khñng bè ®Çy tÖ h¹i víi nh÷ng nguy c¬ khã lðêng. Nã ® g©y ra nh÷ng t¸c ®éng to lín, phøc t¹p ®èi víi t×nh h×nh chÝnh trÞ thÕ giíi vµ c¸c quan hÖ quèc tÕ. 93

Víi xu thÕ ph¸t triÓn cña thÕ giíi tõ cuèi thÕ kØ XX _ ®Çu thÕ kØ XXI, ngµy nay c¸c quèc gia _ d©n téc võa ®øng trðíc nh÷ng thêi c¬ ph¸t triÓn thuËn lîi, võa ph¶i ®èi mÆt víi nh÷ng th¸ch thøc v« cïng gay g¾t. ? H y nªu nh÷ng biÕn ®æi chÝnh cña t×nh h×nh thÕ giíi sau khi ChiÕn tranh l¹nh chÊm døt. C©u hái Vµ BµI TËP 1. H·y t×m chän nh÷ng sù kiÖn tiªu biÓu cña thêi k× ChiÕn tranh l¹nh. 2. Tr×nh bµy c¸c xu thÕ ph¸t triÓn cña thÕ giíi sau khi ChiÕn tranh l¹nh chÊm døt. Liªn hÖ víi c«ng cuéc §æi míi ë nðíc ta. PhÇn ®äc thªm ... ThÕ kØ XXI sÏ tiÕp tôc cã nhiÒu biÕn ®æi. Khoa häc vµ c«ng nghÖ sÏ cã bðíc tiÕn nh¶y vät. Kinh tÕ tri thøc cã vai trß ngµy cµng næi bËt trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn lùc lðîng s¶n xuÊt. Toµn cÇu ho¸ kinh tÕ lµ mét xu thÕ kh¸ch quan, l«i cuèn ngµy cµng nhiÒu nðíc tham gia ; xu thÕ nµy ®ang bÞ mét sè nðíc ph¸t triÓn vµ c¸c tËp ®oµn kinh tÕ tð b¶n xuyªn quèc gia chi phèi, chøa ®ùng nhiÒu m©u thuÉn, võa cã mÆt tÝch cùc võa cã mÆt tiªu cùc, võa cã hîp t¸c võa cã ®Êu tranh. C¸c m©u thuÉn c¬ b¶n trªn thÕ giíi biÓu hiÖn dðíi nh÷ng h×nh thøc vµ møc ®é kh¸c nhau vÉn tån t¹i vµ ph¸t triÓn, cã mÆt s©u s¾c h¬n. ThÕ giíi ®øng trðíc nhiÒu vÊn ®Ò toµn cÇu mµ kh«ng mét quèc gia riªng lÎ nµo cã thÓ tù gi¶i quyÕt nÕu kh«ng cã sù hîp t¸c ®a phð¬ng nhð : b¶o vÖ m«i trðêng, h¹n chÕ sù bïng næ vÒ d©n sè, ®Èy lïi nh÷ng dÞch bÖnh hiÓm nghÌo, chèng téi ph¹m quèc tÕ... Trong mét vµi thËp kØ tíi, Ýt cã kh¶ n¨ng x¶y ra chiÕn tranh thÕ giíi. Nhðng chiÕn tranh côc bé, xung ®ét vò trang, xung ®ét d©n téc, t«n gi¸o, ch¹y ®ua vò trang, ho¹t ®éng can thiÖp lËt ®æ, khñng bè cßn x¶y ra ë nhiÒu n¬i víi tÝnh chÊt phøc t¹p ngµy cµng t¨ng. Hoµ b×nh, hîp t¸c vµ ph¸t triÓn lµ xu thÕ lín, ph¶n ¸nh ®ßi hái bøc xóc cña c¸c quèc gia, d©n téc. Cuéc ®Êu tranh v× hoµ b×nh, ®éc lËp, d©n chñ, d©n sinh, tiÕn bé vµ c«ng b»ng x· héi sÏ cã nh÷ng bðíc tiÕn míi. Khu vùc §«ng Nam ¸, ch©u ¸ _ Th¸i B×nh Dð¬ng sau khñng ho¶ng tµi chÝnh _ kinh tÕ cã kh¶ n¨ng ph¸t triÓn n¨ng ®éng nhðng vÉn tiÒm Èn nh÷ng nh©n tè g©y mÊt æn ®Þnh. Nh÷ng nÐt míi Êy trong t×nh h×nh thÕ giíi vµ khu vùc t¸c ®éng m¹nh mÏ ®Õn t×nh h×nh nðíc ta. Trðíc m¾t nh©n d©n ta cã c¶ c¬ héi lín vµ th¸ch thøc lín. (§¶ng Céng s¶n ViÖt Nam, V¨n kiÖn §¹i héi ®¹i biÓu toµn quèc lÇn thø IX, NXB ChÝnh trÞ quèc gia, H., 2001, tr. 64 _ 66) 94

VIChð¬ng c¸ch m¹ng khoa häc - c«ng nghÖ vµ xu thÕ toµn cÇu ho¸ C¸ch m¹ng khoa häc _ c«ng nghÖ 11 vµ xu thÕ toµn cÇu ho¸ nöa sau thÕ kØ XX Tõ nh÷ng n¨m 40 cña thÕ kØ XX, loµi ngðêi ®· tr¶i qua cuéc c¸ch m¹ng khoa häc _ kÜ thuËt lÇn thø hai, ®ðîc khëi ®Çu tõ nðíc MÜ. Víi quy m« réng lín, néi dung s©u s¾c vµ toµn diÖn, nhÞp ®iÖu v« cïng nhanh chãng, cuéc c¸ch m¹ng khoa häc _ kÜ thuËt ®· ®ða l¹i nh÷ng thµnh tùu k× diÖu vµ nh÷ng ®æi thay lín lao trong ®êi sèng nh©n lo¹i. NÒn v¨n minh thÕ giíi ®· cã nh÷ng bðíc nh¶y vät chða tõng thÊy. I _ cuéc c¸ch m¹ng khoa häc _ c«ng nghÖ 1. Nguån gèc vµ ®Æc ®iÓm Còng nhð c¸ch m¹ng c«ng nghiÖp ë thÕ kØ XVIII _ XIX, cuéc c¸ch m¹ng khoa häc _ kÜ thuËt ngµy nay diÔn ra lµ do nh÷ng ®ßi hái cña cuéc sèng, cña s¶n xuÊt nh»m ®¸p øng nhu cÇu vËt chÊt vµ tinh thÇn ngµy cµng cao cña con ngðêi, nhÊt lµ trong t×nh h×nh bïng næ d©n sè thÕ giíi vµ sù v¬i c¹n nghiªm träng c¸c nguån tµi nguyªn thiªn nhiªn, ®Æc biÖt tõ sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai. Nh÷ng ®ßi hái bøc thiÕt ®ã ®Æt ra cho cuéc c¸ch m¹ng khoa häc _ kÜ thuËt ph¶i gi¶i quyÕt, trðíc hÕt lµ chÕ t¹o vµ t×m kiÕm nh÷ng c«ng cô s¶n xuÊt míi cã kÜ thuËt vµ n¨ng suÊt cao, t¹o ra nh÷ng vËt liÖu míi. Tõ l©u n¨ng lðîng ®· trë thµnh mét vÊn ®Ò chiÕn lðîc cña loµi ngðêi. Bëi ®ã lµ nguån gèc cña mäi chuyÓn ®éng, nu«i sèng c¸c cuéc c¸ch m¹ng c«ng nghiÖp trðíc kia còng nhð c¸ch m¹ng khoa häc _ kÜ thuËt ngµy nay. Trong t×nh h×nh c¸c vËt liÖu tù nhiªn ngµy cµng v¬i c¹n, c¸ch m¹ng khoa häc _ kÜ thuËt ®· cã nh÷ng cèng hiÕn v« gi¸ trong viÖc t¹o ra nh÷ng vËt liÖu míi, nhÊt lµ nh÷ng vËt liÖu tæng hîp cã ý nghÜa cùc k× quan träng trong mäi mÆt ®êi sèng cña con ngðêi. 95

§Æc ®iÓm lín nhÊt cña c¸ch m¹ng khoa häc – kÜ thuËt ngµy nay lµ khoa häc trë thµnh lùc lðîng s¶n xuÊt trùc tiÕp, kh¸c víi cuéc c¸ch m¹ng c«ng nghiÖp thÕ kØ XVIII. Trong cuéc c¸ch m¹ng khoa häc – kÜ thuËt hiÖn ®¹i, mäi ph¸t minh kÜ thuËt ®Òu b¾t nguån tõ nghiªn cøu khoa häc. Khoa häc g¾n liÒn víi kÜ thuËt, khoa häc ®i trðíc më ®ðêng cho kÜ thuËt. §Õn lðît m×nh, kÜ thuËt l¹i ®i trðíc më ®ðêng cho s¶n xuÊt. Nhð vËy, khoa häc ® tham gia trùc tiÕp vµo s¶n xuÊt, trë thµnh nguån gèc chÝnh cña nh÷ng tiÕn bé kÜ thuËt vµ c«ng nghÖ. Cuéc c¸ch m¹ng khoa häc — kÜ thuËt ngµy nay ®· ph¸t triÓn qua hai giai ®o¹n : giai ®o¹n thø nhÊt tõ nh÷ng n¨m 40 ®Õn ®Çu nh÷ng n¨m 70 cña thÕ kØ XX ; giai ®o¹n thø hai tõ cuéc khñng ho¶ng n¨ng lðîng n¨m 1973 ®Õn nay. Trong giai ®o¹n sau, cuéc c¸ch m¹ng diÔn ra chñ yÕu vÒ c«ng nghÖ víi sù ra ®êi cña thÕ hÖ m¸y tÝnh ®iÖn tö míi (thÕ hÖ thø ba), vÒ vËt liÖu míi, vÒ nh÷ng d¹ng n¨ng lðîng míi vµ c«ng nghÖ sinh häc, ph¸t triÓn tin häc. Cuéc c¸ch m¹ng c«ng nghÖ trë thµnh cèt lâi cña c¸ch m¹ng khoa häc — kÜ thuËt nªn giai ®o¹n thø hai ®ðîc gäi lµ c¸ch m¹ng khoa häc — c«ng nghÖ. 2. Nh÷ng thµnh tùu tiªu biÓu Tr¶i qua h¬n nöa thÕ kØ, nhÊt lµ tõ nh÷ng n¨m 70, cuéc c¸ch m¹ng khoa häc – kÜ thuËt ® thu ®ðîc nh÷ng tiÕn bé phi thðêng vµ nh÷ng thµnh tùu k× diÖu. Trong lÜnh vùc khoa häc c¬ b¶n, loµi ngðêi ® ®¹t ®ðîc nh÷ng thµnh tùu hÕt søc to lín, nh÷ng bðíc nh¶y vät chða tõng thÊy trong lÞch sö c¸c ngµnh To¸n häc, VËt lÝ häc, Ho¸ häc, Sinh häc... Dùa vµo nh÷ng ph¸t minh lín cña c¸c ngµnh khoa häc c¬ b¶n, con ngðêi ® øng dông vµo kÜ thuËt vµ s¶n xuÊt phôc vô cuéc sèng cña m×nh. Sù kiÖn g©y chÊn ®éng lín trong dð luËn thÕ giíi lµ vµo H×nh 32. Cõu §«li, ®éng vËt ®Çu tiªn ra ®êi th¸ng 3 _ 1997, c¸c nhµ khoa b»ng phð¬ng ph¸p sinh s¶n v« tÝnh häc ® t¹o ra ®ðîc mét con cõu 96

b»ng phð¬ng ph¸p sinh s¶n v« tÝnh tõ mét tÕ bµo lÊy tõ tuyÕn vó cña mét con cõu ®ang cã thai, ®Æt tªn lµ §«li. Th¸ng 6 _ 2000, c¸c nhµ khoa häc cña c¸c nðíc Anh, Ph¸p, MÜ, §øc, NhËt vµ Trung Quèc sau 10 n¨m hîp t¸c nghiªn cøu ® c«ng bè \"B¶n ®å gen ngðêi\". §Õn th¸ng 4 _ 2003, \"B¶n ®å gen ngðêi\" míi ®ðîc gi¶i m hoµn chØnh. Nh÷ng thµnh tùu míi nµy ®· më ra mét kØ nguyªn míi cña y häc vµ sinh häc, víi triÓn väng to lín ®Èy lïi bÖnh tËt vµ tuæi giµ. Tuy nhiªn, nh÷ng thµnh tùu nµy l¹i g©y nªn nh÷ng lo ng¹i vÒ mÆt ph¸p lÝ vµ ®¹o lÝ nhð c«ng nghÖ sao chÐp con ngðêi hoÆc thð¬ng m¹i ho¸ c«ng nghÖ gen. Trong lÜnh vùc c«ng nghÖ ® xuÊt hiÖn nh÷ng ph¸t minh quan träng, nh÷ng thµnh tùu to lín trong c¸c lÜnh vùc : c«ng cô s¶n xuÊt míi (m¸y tÝnh ®iÖn tö, m¸y tù ®éng vµ hÖ thèng m¸y tù ®éng, ngðêi m¸y (r«bèt)...) ; nguån n¨ng lðîng míi (n¨ng lðîng mÆt trêi, n¨ng lðîng giã vµ nhÊt lµ n¨ng lðîng nguyªn tö...) ; vËt liÖu míi (nhð p«lime _ chÊt dÎo víi nhiÒu lo¹i h×nh kh¸c nhau, c¸c lo¹i vËt liÖu siªu s¹ch, siªu cøng, siªu bÒn, siªu dÉn...) ; c«ng nghÖ sinh häc víi nh÷ng ®ét ph¸ phi thðêng trong c«ng nghÖ di truyÒn, c«ng nghÖ tÕ bµo, c«ng nghÖ vi sinh, c«ng nghÖ enzim vµ dÉn tíi cuéc \"c¸ch m¹ng xanh\" trong n«ng nghiÖp víi nh÷ng gièng lóa míi cã n¨ng suÊt cao, th©n c©y chÞu bÖnh tèt... ; nh÷ng tiÕn bé thÇn k× trong th«ng tin liªn l¹c vµ giao th«ng vËn t¶i (c¸p sîi thuû tinh quang dÉn, m¸y bay siªu ©m khæng lå, tµu ho¶ tèc ®é cao...) ; chinh phôc vò trô (vÖ tinh nh©n t¹o, du hµnh vò trô...). H×nh 33. Con ngðêi ®Æt ch©n lªn MÆt Tr¨ng Trong nh÷ng thËp niªn gÇn ®©y, víi nh÷ng tiÕn bé cña kÜ thuËt ®iÖn tö, tin häc vµ viÔn th«ng, C«ng nghÖ th«ng tin ® ph¸t triÓn m¹nh mÏ nhð mét sù bïng næ 97

trªn ph¹m vi toµn cÇu. HiÖn nay, m¸y tÝnh, ®Æc biÖt lµ m¸y vi tÝnh, ®ang ®ðîc sö dông ë kh¾p mäi n¬i vµ cã kh¶ n¨ng liªn kÕt víi nhau bëi c¸c m¹ng truyÒn d÷ liÖu. § h×nh thµnh m¹ng th«ng tin m¸y tÝnh toµn cÇu (Internet). Trong tð¬ng lai sÏ lµ c¸c siªu lé th«ng tin phñ kh¾p mäi ®Þa bµn trong nðíc vµ trªn thÕ giíi. C«ng nghÖ th«ng tin ngµy cµng ®ðîc øng dông s©u réng trong mäi ngµnh kinh tÕ vµ ho¹t ®éng x héi. YÕu tè th«ng tin ngµy cµng chiÕm mét vÞ trÝ quan träng trong nÒn kinh tÕ vµ x héi. NÒn v¨n minh nh©n lo¹i ® sang mét chð¬ng míi _ \"v¨n minh th«ng tin\". Cuéc c¸ch m¹ng khoa häc – c«ng nghÖ cã nh÷ng t¸c ®éng to lín vÒ nhiÒu mÆt nhð t¨ng n¨ng suÊt lao ®éng, kh«ng ngõng n©ng cao møc sèng vµ chÊt lðîng cuéc sèng cña con ngðêi. Tõ ®ã dÉn ®Õn nh÷ng thay ®æi lín vÒ c¬ cÊu d©n cð, chÊt lðîng nguån nh©n lùc, nh÷ng ®ßi hái míi vÒ gi¸o dôc vµ ®µo t¹o nghÒ nghiÖp, sù h×nh thµnh mét thÞ trðêng thÕ giíi víi xu thÕ toµn cÇu ho¸. Tuy nhiªn, cuéc c¸ch m¹ng khoa häc – c«ng nghÖ còng g©y nªn hËu qu¶ tiªu cùc (chñ yÕu do chÝnh con ngðêi t¹o nªn) nhð t×nh tr¹ng « nhiÔm m«i trðêng trªn hµnh tinh còng nhð trong vò trô, hiÖn tðîng Tr¸i §Êt nãng dÇn lªn, nh÷ng tai n¹n lao ®éng vµ giao th«ng, c¸c lo¹i dÞch bÖnh míi... vµ nhÊt lµ viÖc chÕ t¹o nh÷ng lo¹i vò khÝ hiÖn ®¹i cã søc c«ng ph¸ vµ huû diÖt khñng khiÕp cã thÓ tiªu diÖt nhiÒu lÇn sù sèng trªn hµnh tinh. ? H y nªu nh÷ng thµnh tùu vµ ý nghÜa cña c¸ch m¹ng khoa häc _ c«ng nghÖ trong thêi gian gÇn ®©y. II _ Xu thÕ toµn cÇu ho¸ vµ ¶nh hðëng cña nã Mét hÖ qu¶ quan träng cña c¸ch m¹ng khoa häc _ c«ng nghÖ lµ tõ ®Çu nh÷ng n¨m 80 cña thÕ kØ XX, nhÊt lµ tõ sau ChiÕn tranh l¹nh, trªn thÕ giíi ® diÔn ra xu thÕ toµn cÇu ho¸. XÐt vÒ b¶n chÊt, toµn cÇu ho¸ lµ qu¸ tr×nh t¨ng lªn m¹nh mÏ nh÷ng mèi liªn hÖ, nh÷ng ¶nh hðëng t¸c ®éng lÉn nhau, phô thuéc lÉn nhau cña tÊt c¶ c¸c khu vùc, c¸c quèc gia, c¸c d©n téc trªn thÕ giíi. Xu thÕ toµn cÇu ho¸ kinh tÕ ngµy nay lµ sù phô thuéc lÉn nhau trªn ph¹m vi toµn cÇu, sù h×nh thµnh thÞ trðêng thÕ giíi vµ ph©n c«ng lao ®éng quèc tÕ, sù di chuyÓn tù do vÒ tð b¶n, hµng ho¸ vµ nh©n c«ng trªn ph¹m vi toµn cÇu. 98

Nh÷ng biÓu hiÖn chñ yÕu cña xu thÕ toµn cÇu ho¸ ngµy nay lµ : _ Sù ph¸t triÓn nhanh chãng cña quan hÖ thð¬ng m¹i quèc tÕ. Tõ sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai ®Õn nay, gi¸ trÞ trao ®æi thð¬ng m¹i trªn ph¹m vi quèc tÕ ®· t¨ng 12 lÇn. Thð¬ng m¹i quèc tÕ t¨ng cã nghÜa lµ nÒn kinh tÕ cña c¸c nðíc trªn thÕ giíi quan hÖ chÆt chÏ vµ phô thuéc lÉn nhau, tÝnh quèc tÕ ho¸ cña nÒn kinh tÕ thÕ giíi t¨ng. _ Sù ph¸t triÓn vµ t¸c ®éng to lín cña c¸c c«ng ti xuyªn quèc gia. Theo sè liÖu cña Liªn hîp quèc, kho¶ng 500 c«ng ti xuyªn quèc gia lín kiÓm so¸t tíi 25% tæng s¶n phÈm thÕ giíi vµ gi¸ trÞ trao ®æi cña nh÷ng c«ng ti nµy tð¬ng ®ð¬ng 3/4 gi¸ trÞ thð¬ng m¹i toµn cÇu. _ Sù s¸p nhËp vµ hîp nhÊt c¸c c«ng ti thµnh nh÷ng tËp ®oµn lín, nhÊt lµ c¸c c«ng ti khoa häc _ kÜ thuËt, nh»m t¨ng cðêng kh¶ n¨ng c¹nh tranh trªn thÞ trðêng trong vµ ngoµi nðíc. Lµn sãng s¸p nhËp nµy t¨ng lªn nhanh chãng vµo nh÷ng n¨m cuèi thÕ kØ XX. _ Sù ra ®êi cña c¸c tæ chøc liªn kÕt kinh tÕ, thð¬ng m¹i, tµi chÝnh quèc tÕ vµ khu vùc. §ã lµ Quü TiÒn tÖ Quèc tÕ (IMF), Ng©n hµng ThÕ giíi (WB), Tæ chøc Thð¬ng m¹i ThÕ giíi (WTO), Liªn minh ch©u ¢u (EU), HiÖp ðíc Thð¬ng m¹i tù do B¾c MÜ (NAFTA), HiÖp ðíc Thð¬ng m¹i tù do ASEAN (AFTA), DiÔn ®µn hîp t¸c kinh tÕ ch©u ¸ _ Th¸i B×nh Dð¬ng (APEC), DiÔn ®µn hîp t¸c ¸ _ ¢u (ASEM) v.v... C¸c tæ chøc nµy cã vai trß ngµy cµng quan träng trong viÖc gi¶i quyÕt nh÷ng vÊn ®Ò kinh tÕ chung cña thÕ giíi vµ khu vùc. Lµ kÕt qu¶ cña qu¸ tr×nh t¨ng tiÕn m¹nh mÏ cña lùc lðîng s¶n xuÊt, toµn cÇu ho¸ lµ xu thÕ kh¸ch quan, lµ mét thùc tÕ kh«ng thÓ ®¶o ngðîc ®ðîc. Nã cã mÆt tÝch cùc vµ tiªu cùc, nhÊt lµ ®èi víi c¸c nðíc ®ang ph¸t triÓn. VÒ mÆt tÝch cùc, ®ã lµ sù thóc ®Èy rÊt m¹nh, rÊt nhanh cña viÖc ph¸t triÓn vµ x· héi ho¸ lùc lðîng s¶n xuÊt, ®ða l¹i sù t¨ng trðëng cao (nöa ®Çu thÕ kØ XX, GDP thÕ giíi t¨ng 2,7 lÇn, nöa cuèi thÕ kØ t¨ng 5,2 lÇn), gãp phÇn chuyÓn biÕn c¬ cÊu kinh tÕ, ®ßi hái tiÕn hµnh c¶i c¸ch s©u réng ®Ó n©ng cao søc c¹nh tranh vµ hiÖu qu¶ cña nÒn kinh tÕ... VÒ mÆt tiªu cùc, toµn cÇu ho¸ ®· lµm trÇm träng thªm sù bÊt c«ng x· héi, ®µo s©u hè ng¨n c¸ch giµu nghÌo trong tõng nðíc vµ gi÷a c¸c nðíc. Toµn cÇu ho¸ lµm cho mäi mÆt ho¹t ®éng vµ ®êi sèng cña con ngðêi kÐm an toµn h¬n (tõ kÐm an toµn vÒ kinh tÕ, tµi chÝnh ®Õn kÐm an toµn vÒ chÝnh trÞ), hoÆc t¹o ra nguy c¬ ®¸nh mÊt b¶n s¾c d©n téc vµ x©m ph¹m ®éc lËp tù chñ cña c¸c quèc gia... 99